Kazimierz Laskowski

SZKICE I TYPY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

III.

SZKICE I TYPY

Parcelacya.

Laskowski Kazimierz

Klemensowi Junoszy Szaniawskiemu

ofiaruje

Autor

I.

Wioska Strzępin, trzydziesto włókowe dziedzictwo pana Salińskiego, mimo jednolitej dobrej gleby, uchodziło powszechnie za niesmaczny majątek. Dość było rzucić okiem na mapę Strzępina, aby nabrać przekonania, że opinia ta była usprawiedliwioną. Pola strzępińskie ciągnęły się wązkiem, długiem pasmem w kierunku północnym od zabudowań dworskich, podzielone na trzy nierówne działy, klinowato wciskającemi się półłankami chłopskiemi. Część gruntów, dotykająca folwarku, stanowiła przynajmniej jedną czwartą całości, lecz dział środkowy, oddzielony od głównego terytoryum zagrodami włościan, był poniekąd szachownicą, złożoną z kilkunastomorgowych przestrzeni, w pośrodku których tu i owdzie widniały rozrzucone bezładnie stajonka kmiece.

Najodleglejsze, graniczące z sąsiednią wioską, Rudką pola, mniej rozczłonkowane, oddzielone były od poprzedniego działu łąką, która dziwnym zbiegiem okoliczności, należała do sąsiedniego majątku, wymienionej powyżej Rudki. Przed laty Strzępin i Rudka stanowiły jedną całość, i ówczesny właściciel, robiąc działy majątkowe między synami przyłączył na wieczne czasy i intabulował do niemającej łąk Rudki kilkadziesiąt morgów sianokosu strzępińskiego. Następnie, obie wioski przeszły w inne ręce, a gdy ojciec pana Jana nabywał Strzępin, musiał się już pogodzić z tą niewygodną cudzą własnością, do której wązka dróżka przez pola strzępińskie prowadziła, gdyż dziedzic Rudki odprzedać łąki za żadne pieniądze nie chciał.

Tak się przedstawiało dziedzictwo pana Jana, gdy przed trzydziestu laty, po skończeniu Marymontu, majątek po ojcu obejmował. Była to chwila dla rolnictwa przejściowa; gospodarstwa większej własności stanęły na przełomie, zaskoczone szybko wprowadzoną reorganizacyą agrarną.

Dawny system gospodarski runął bezpowrotnie, nie przygotowawszy koniecznych czynników do nowego zwrotu. Zachwiana razie równowaga, tylko wielkiem wytężeniem przywrócona być mogła.

Młody, dwudziestosześcioletni Saliński z całym zapałem i energią młodości, popieranemi zdobytą teoretyczną i praktyczną wiedzą, ożywianemi we krwi krążącem zamiłowaniem zawodu, jął się gospodarki. Niezrażony nagromadzonemi przeciwnościami, rozpatrzywszy się w sytuacyi, zmienił dość pierwotny rodzaj uprawy, w miejsce powszechnej w te czasy trzechpolówki zamierzając przeprowadzić racyonalny płodozmian, widział bowiem jasno, że tylko spotęgowana wytwórczość, zwiększenie plonów, zużytkowanie każdego kawałka posiadanej ziemi, może go na zajętem stanowisku utrzymać.

Niestety! nie wszystkie usiłowania zdołał doprowadzić do skutku. Z wyjątkiem pól, przyległych folwarkowi, a będących zaledwie połową obszaru Strzępina, dalsze pola, rozczłonkowane na drobne różnych wymiarów działy, uniemożliwiały przeprowadzenie płodozmianu. O kommasacyi mowy być nie mogło. Włościanie wszelkie propozycye, robione im w tym kierunku, przyjmowali z niedowierzaniem na żadną zamianę nie zgadzając się. Napotkawszy nieprzeparte pod tym względem trudności po licznych nieuwieńczonych pomyślnym skótkiem próbach, młody Saliński, urządziwszy rotacyę tam, gdzie się dało, na pozostałych polach gospodarował dowolnie, najdalsze działy obsiewając trawami na pastwisko dla owiec.

Jednak pomimo wysiłków w przeprowadzeniu nawet tego obmyślanego z rozwagą planu, natrafiał na przeszkody, które rezultat jego pracy niepomiernie zmniejszały.

Zabudowania dworskie, wzniesione prawie na końcu majątku, niefortunnem położeniem zwiększały bardzo koszta robót gospodarskich. Sprzęt zboża, robotnik, tracący wiele czasu na przejście do pól odległych, utrudniona sterkoryzacya dalszych działów, nawet pędzenie inwentarza na położone o milową niemal przestrzeń od stajen pastwiska, wszystko to psuło rachuby pana Jana. Jedyną radą na tak niewygodny stan rzeczy byłoby wystawienie w Strzępinie drugiego folwarku na polach z Rudką graniczących, na to jednak brakło Salińskiemu funduszu, a przytem figura pól nie nadawała się zbytnio do tworzenia nowej jednostki gospodarczej.

Silna wola, nieugięta niczem wytrwałość, zwyciężyły. Saliński po dwóch latach borykania się z przeciwnościami, zaczął już zbierać owoce swej pracy, a przytem wierzył głęboko, że z czasem, stopniowo wszystkie przeszkody usunąć zdoła i Strzępin w wyborny warsztat rolniczy przekształci. Zachęcało go dotychczasowe powodzenie, niezupełnie może odpowiadające nakładowi pracy, lecz wywalczone bądź co bądź w najcięższych dla początkującego rolnika warunkach, pochlebiała również opinia sąsiadów, jednogłośnie przyznająca mu tytuł dobrego gospodarza.

— Inny w tych warunkach — mawiano — byłby z pewnością z wioski wyleciał, a on gotów jeszcze ze Strzępina złote jabłko zrobić!

Dzielny chłopak!

Daleko było jeszcze Strzępinowi do nazwy złotego jabłka, ale rodziło się dobrze a inwentarz doborowy i porządek w gospodarstwie, wyróżniały dziedzictwo pana Jana z pomiędzy okolicznych wiosek.

A nietylko sąsiedzi, ale i chłopi zwracali uwagę na zmiany, jakie w Strzępinie od chwili objęcia gospodarstwa przez młodego pana zaszły.

Na "kiszkach" (tak nazywano wązkie pola strzępińskie) pszenica, jak mur, a u rudzińskiego dziedzica w połowie mietlica... — mawiali włościanie, robiąc porównanie między dwoma sąsiedniemi majątkami.

A i sam Saliński zadowolony był ze swego położenia. Nie gnębił go nawał pracy, nie osłabiały ducha napotykane przeciwności, a bodaj nawet, że znój i trudy przeżyte, zadzierzgnęły jeszcze silniej węzeł miłości do tego kawałka ziemi, który mu się w ręce dostał. Nie zamieniłby się nawet ze starszym bratem na kolebkę rodzinną, Saliny.

Nieraz żartował sobie z brata mówiąc:

— Nie sztuka gospodarować tam, gdzie i kura pazurem zagrzebie, jak w twoich Salinach! U mnie co innego; tybyś i miesiąca nie wytrzymał...

Nie mówił tego w złej myśli, ani w chęci przechwalania się, ale poniekąd przeświadczony, że niejeden w jego położeniu straciłby zupełnie chęć do gospodarstwa i poszukał innych pól pracy, rzucając niewdzięczny kawałek ziemi.

I istotnie tak było. Ale młody Saliński miał widocznie naturę odporną, stworzoną niejako do łamania się z przeciwnościami; zawód rolnika uważał za rodzaj posłannictwa kapłańskiego, za straż ochronną przy talizmanie narodowego bogactwa ziemi.

Gdy mu w samych początkach gospodarowania w życzliwości doradzano, aby Strzępin sprzedał, Salinski rzucał się niemal doradcom do oczu.

— To dezercya! — wołał — jakże mi taką myśl podsuwać możecie! Toć ja, jeśli kiedy synów mieć będę. najukochańszemu Strzępin przekażę. To nie jest stracona placówka, a zresztą niebezpieczeństwo upoważnia tylko tchórza do ucieczki. Niech ten zagon plewy rodzi, naszym obowiązkiem rzucać weń ziarno. Zresztą dodawał, mitygując się — przekonany jestem o waszej życzliwości, ale sprzedać Strzępin to odjąć mi ceł życia! bo i cobym ja robił?.. Może w mieście na bruku osiadł? Nigdy! Toć każdy z nas, urodzonych na wsi, wykarmionych aromatem pól i łąk, przywykłych do swobodnego obcowania z naturą, rzucony losem na bruk miejski, wierzajcie, panowie, wygląda jak spieszony kawalerzysta! To połowiczny człowiek! Terenem pracy dla nas, niech mówią co chcą, jest i będzie nazawsze wieś. Jeżeli można wierzyć w dziedziczność talentów, dlaczegóżby nie mogła istnieć dziedziczność zawodów?..

To wyznanie wiary Salińskiego zjednało młodzieńcowi jeszcze większy szacunek i sympatyę w całej okolicy.

Chwalono go w oczy i za oczy, stawiano za wzór młodzieży. Dodawać nie potrzeba, że w domach, mających córki na wydaniu pan Jan był bardzo mile widzianym gościem, bo z pominięciem nawet moralnych zalet, dziedzic Strzępina mógł uchodzić za "dobrą partyę; " Swatano go też na zabój. Gdzie tylko w towarzystwie znalazł się Saliński, wnet rozmowę wprowadzano na kwestyę małżeństwa, dowcipkowano zręcznie z celibatycznych upodobań kochanego Jasia, a poufalsi nawet bez ogródek napominali:

— Żeń się, kochany panie Janie, póki pora, bo... nie będzie komu Strzępina zostawić! A szkodaby było takich kurek czubatych, gdyby z tobą ród Salińskich zaginął, bo i starszy twój brat, pan Leon, coś już na starego kawalera zakrawa...

Panie starsze ubolewały konfidencyonalnie, "że się taki porządny młody człowiek marnuje..."

Obojętnie przyjmował zaczepki tego rodzaju Saliński, dowcipkujących odpalał żartem, a gdy go czasami przyparto do muru, taK się umiał jeszcze wykręcać, że nigdy stanowczego słowa w kwestyi matrymonialnej nie wyrzekł, zbywając natarczywszych stereotypową odpowiedzią: "Mam jeszcze dość czasu!" Zapraszany, po dawnemu bywał wszędzie; czy to zebranie męskie, polowanie, czy bal, lub uroczystość imieninowa, nie obyły się bez niego. Na wszystko czas znalazł, wszędzie zjawił się , w porę, a że w salonowej pogawędce czy tanecznej zabawie wyprzedzić się nie dał nikomu, i młodsza generacya płci nadobnej, obrażona nieco w miłości własnej, zaczęła miłem okiem spoglądać na zakamieniałego grzesznika, a choć jeszcze panienki w poufnej rozmowie nazwały go dziwakiem i sensatem, każda z nich z ochotą podjęłaby się kuracyi pana Jana z tych wad niebezpiecznych, byleby z dobrym skutkiem. Przebąkiwano nawet niedyskretnie, że kilka serduszek panieńskich w pięknej oprawie, żywszem uderzało tętnem na sam widok czwórki karoszów ze Strzępina.

Lecz nietylko obywatele sąsiedzi interesowali się losem Salińskiego.

Kupcy zbożowi, u których dziedzic Strzępina cieszył się wielkiem poważeniem, niemniej byli zaciekawieni: z kim się młody Saliński ożeni?..

Pan Jan na cotygodniowe targi do powiatowego miasteczka rzadko kiedy przyjeżdżał, chyba przynaglony ważnemi interesami, takie sprawy, jak sprzedaż wełny, lub zboża, załatwiając zawsze w domu. To też każda bytność jego w miasteczku była poniekąd epizodem dnia i nie mogła przejść niepostrzeżenie.

Było to jakoś w początkach sierpnia, a właśnie wtedy pogłoska o zakochaniu się jednej z panien w młodszym Salińskim dość głośno obiegała po okolicy, gdy obaj bracia wieczorkiem przyjechali do miasteczka i, zabawiwszy chwilkę czasu ekstrapocztą wyjechali do Warszawy.

Fakt ten nie uszedł uwagi bacznej na wszystko dziatwy Izraela.

— W tem musi być "coś" — zaopiniowali starozakonni myśliciele.

Musi być "coś, " kiedy taki dobry gospodarz w najgorętsze żniwa wyjeżdża z domu...

Po długim namyśle i gruntownej rozwadze, vox wybranego ludu ogłosił światu, że to "coś" nie mogło być co Innego, tylko małżeństwo. Wieść o tem, lotem ptaka, przybierającego niekiedy postać chałatowego osobnika, przebiegła od dworu do dworu, wywołując wszędzie zdziwienie lub niedowierzenie.

— Nie może być! — mówiono w tem błogiem przekonaniu, że wiadomość ta, przejmująca zgrozą zwłaszcza familijne domy, okaże się fałszywą...

Tymczasem Jaś, nie przeczuwając nawet, jakie w okolicy zamieszanie wywoła jego wyjazd, pędził rozstawionemi końmi w najlepszym humorze ze starszym bratem do stolicy.

Dziwne wesele biło mu z twarzy. Poświstywał, przynaglał pocztyliona do szybszej jazdy kiedy niekiedy starając się z bratem zawiązać rozmowę. Nie udawało mu się to jednak. Leon na zapytania odpowiadał urywkowemi zdaniami lub poruszeniem głowy, nie mogąc się widocznie oswobodzić od jakiejś ciężkiej, wprawiającej go w zadumę myśli.

Usposobienie brata przykro odziałało na Jana, dlatego też po dłuższem milczeniu, ująwszy go za rękę i patrząc bystro w oczy, zapytał:

— Co ci jest Leonie? czyż nie podzielasz mej radości? Spojrzyj, bracie, w twarz moją jakie z niej wesele tryska! Toż ja chciałbym w tej chwili cały świat uścisnąć, wszystkie smutki odpędzić! raj mam w sercu, duszy, głowie, a ty mi go swą posępnością zatruwasz... Rozpogódź się, Leonku. A może tobie zazdrość, że młodszemu bratu drużbujesz? — dorzucił półżartem i objąwszy szyję brata, uścisnął go serdecznie.

— Daj pokój żartom, Janie.

— Odpowiedzże mi przecie, dlaczego cię ten tuman smutku owionął? i to właśnie dziś, gdy mi w piersiach serce szczęściem kołacze.. Samolubny jestem — dodał po chwili — wybacz, Leonie! ale patrząc na ciebie, bolesne przypuszczenie przychodzi mi do głowy, że nie pochwalasz mych zamiarów. A wszakże przed tobą, mój bracie jedyny, nie miałem i nie chciałem mieć tajemnicy. Od pierwszej chwili, gdy mię nieboszczyk nasz ojciec wprowadził do domu państwa Wareckich, od pierwszego wejrzenia na Lorkę, zabiło mi serce pod studenckim mundurkiem. Śmieliście się wtedy obydwaj z ojcem ze mnie, a jednak przysięgam ci na wszystko najświętsze, to uczucie nie opuściło mię na chwilę. Lat kilka oczekiwania nie zrobiło w mej miłości żadnej szczerby, a dziś... dziś, gdy upragnione marzenia ziścić się mają, doprawdy, że strach mię ogarnia przed tym nadmiarem szczęścia! Bo ty jej nie znasz, panie bracie, ale gdy zobaczysz moją Lorkę, tego anioła w płowych włosów aureoli, gdy ujrzysz te modre oczęta w uśmiech oprawne... to braciszku, pobłogosławisz mię na nową drogę życia, jakby to uczynił nasz ojciec, gdyby dożył tej chwili! Nie prawdaż?

Leon, nie przerywając milczenia, serdecznie ścisnął rękę bratu.

— A może tobie, rachmistrzu, o majątek chodzi! Głupstwo! wiem, że stary Warecki, prowadząc dom otwarty ze skromnej emerytury, niewiele dla córki odłożył, ale Strzępina starczy na dwoje! a nawet...

Nie dokończył zdania, spojrzał w oczy bratu i roześmiał się.

— Dawałem sobie radę dotąd, dam i później. Toż przez trzy lata pracowałem jak wół, byle módz gniazdo usłać. Dziś Strzępin przynosi dwa razy tyle co dawniej. Nie bój się, Leonie! nie przez wzgląd na siebie, lecz na nią obliczyłem się dobrze z siłami. Nie jestem lekkomyślnym, a tera mniej nieuczciwym, bo nieuczciwy jest kto naraża ukochaną istotę na borykanie się z losem, wiążąc jej dolę ze swoją... Zobaczysz, jak my się ładnie urządzimy... jeszcze grosze będę zbijał!.. Rozruszajże się, staruszku!

Trącił brata w ramię.

— Czegoż ty mię koniecznie smutnym robisz? — spytał, próbując się uśmiechnąć, Leon, — Zresztą, tak. Jakaś tęsknica mną owładnęła. Ale to przejdzie. Szczęśliwcze tyś tego nigdy nie rozumiał, a tem mniej teraz — dodał po chwili. — Ale mylisz się, Janie, łącząc mój zły humor ze swem ożenieniem. Rad jestem z całej duszy. Rodzina zacna, ojciec przyjaciel serdeczny naszego nieboszczyka ojca, panna, no! wyobrażam sobie, to cud urody, skoro ty, wybredny znawca piękności, kochasz się w niej na zabój i mimo tylu pokus, boć kuszono cię, braciszku, wiem coś o tem, pięć lat czekasz na swą Rachel... A co do posagu! — machnął ręką. — Znasz moje przekonania, i boli mię to nawet, że ci podobne przypuszczenie mogło przyjść do głowy.. Dałem chyba dowód, drogo opłacony, że przekładam mezalians kieszeni nad mezalians serca. Mnie się nie powiodło, lecz tobie... Sam dasz sobie radę, a zresztą toć i ja. Salin nie zabiorę do grobu... Dostaną się tobie, czy twoim spadkobiercom, bracie, bo co do mnie... skwitowałem ze wszystkiego. Potarł czoło.

— Mimowolnie rozbudziłeś wspomnienia, które mi duszę biczują! — wyszeptał pełnym smutku, lecz i stanowczości głosem.

Jan rzucił mu się na szyję.

— Nie mów! nie mów tak, Leonie! Ludzi tej miary, co ty, nie łamie jeden kaprys kobiecy. Zapomnisz... przebolejesz...

Leon westchnął głucho.

— Pozwól mi skończyć, bracie — rzekł po chwili. — Zapomnieć? jak? gdy bolączkę tę codzień czuję, a wspomnienia chłoszczą co chwila! Strawić, ból w sobie, nie świecić nim ludziom do oczu, mogę... ale zapomnieć... nigdy! Jestem jak to drzewo, w które piorun uderzył — zieleni się ono jeszcze czas jakiś, ale świeżych latorośli nie puści, żyje ostatkiem dawnych soków, zaczerpnąć nowych niema siły... Czy wiesz ty, że czasami ja sam łudziłem się, że jej obraz spłowieje w mej pamięci... Krótko trwało złudzenie, Fala wspomnień wracała spotęgowaną siłą po małej chwilce uspokojenia, i wówczas taka ogarniała mię rozpacz, że chciałem biedz hen! przed siebie, między ludzi, i pytać wszystkich szczęśliwych, czem sobie na szczęście zasłużyli. Biegłbym był ze skargą na ustach do wszystkich gniazd miłości ludzkiej podpatrzyć, jak to szczęście wygląda, którego mnie poskąpiono. Nie! nie! szczerb w sercu nie zasypiesz rozumem! Byłoby to samooszukiwanie się, a ja się oszukiwać nie chcę i nie mogę. Poprostu nie mogę!

Jan słuchał w milczeniu, dostrzegłszy, że te zwierzenia przynoszą bratu niejaką ulgę.

— Znasz te smutne dzieje — opowiadał w dalszym ciągu Leon, — wybacz, że je dziś powtórzę. Pragnę się wytłómaczyć z dzisiejszego zasępienia. Wiem, iż żartowałeś, mówiąc o zazdrości; zapewniam cię również, że nie mam, Boże uchowaj! żadnych złowróżbnych przeczuć co do twych przyszłych losów... Boże uchowaj! Tylko dzień dzisiejszy, ta podróż do narzeczonej, cała sytuacya tak podobna do mojej wówczas!... I ja zagrzebałem się w Salinach, skąpiłem, od ust odejmowałem, gromadząc środki dla otoczenia tej wypieszczonej istoty możliwą wygodą. Nazywano mię skąpcem, borsukiem, znosiłem wszystkie przycinki w milczeniu: jeden jej uśmiech płacił mi za wszystko! Pamiętasz? jak dzieciak cieszyłem się, ustawiając w Salinach sprzęty, dla niej przeznaczone... Rozpinałem portyery, zawieszałem firanki... Waryat! Już i dzień naszego ślubu był oznaczony, gdy odebrałem ten nieszczęsny pakiet z poczty. Zwracano mi pierścionek i słowo, a w krótkim dopisku, skreślonym jej ręką, nie znalazłem nic... oprócz potwierdzenia zimnych słów listu jej ciotki, że małżeństwo dojść do skutku nie może, a panna ma już innego pretendenta do ręki...

Zakrył twarz rękoma.

— Najostrzejszy ze szponów losu wpił się w me piersi! Ach! cóż za ból piekielny uczułem wtedy... Bogu jednemu wiadomo. Że nie zwaryowałem, lub nie palnąłem sobie w łeb, zawdzięczać to mogę jedynie obecności nieboszczyka ojca. Ale wierzaj mi, Janie, dziś jeszcze, gdybym... gdybym... nie obawiał się śmieszności, to kto wie?— dodał z rozpaczą.

Jasiowi łzy stanęły w oczach.

— Uspokój się, Leonie -- wyszeptał.

- Tak! tak! to też staram się o to. Zaniechałem zemsty na rywalu, bo i cóż zresztą on winien? Zasklepiłem w sobie rozpacz, która mi klinem w duszy utkwiła, aby innym szczęścia nie mącić, ale to widocznie nad moje siły. Dziś naprzykład zawodzę jak płaczek pogrzebowy... Wybacz, Janie! ładnegoś sobie drużbę obrał!

Ostatnie zdanie wypowiedział niemal wesoło.

Jaś spojrzał mu bystro w oczy i po chwili zapytał:

— A gdyby ona wróciła kiedy do ciebie, to czy...

Nie dokończył. Leon zatrząsł się.

— Nie wiem! nie wiem! nie nasuwaj mi tej myśli! — odrzekł dobitnie i zamilkł.

Jechali czas jakiś w milczeniu.

Wreszcie bryczka uderzyła kołami o bruk.

— Warszawa! — zawołał pocztylion.

— To i kres naszej podróży, Janie.

— A próg mego szczęścia!

— Miejże je w życiu za mnie i za siebie — do rzucił, siląc się na uśmiech, Leon.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Już po pierwszych wizytach, które Janowstwo Salińscy pooddawali w okolicy, zatarło się złe wrażenie, wywołane niespodziewanym, a przedewszystkiem w ścisłej tajemnicy trzymanym ślubem pana Jana. Panna Laura Warecka, a raczej pani. Janowa Salińska, poprostu oczarowała wszystkich, wdziękiem, urodą i tą snadnością kobiecą w obejściu, co najbardziej serca ludzkie podbija.

Tu i owdzie wymawiano jeszcze Salińskiemu, "że nie raczył na ślub zaprosić," lub żartowano, najczęściej w obecności pani Laury, iż w obawie przed prawdopodobnymi rywalami cały ożenek tak skrycie urządził, — lecz wymówki te miały więcej cechy przyjacielskiego przekomarzania się, niż jakiejkolwiek urazy.

Niebawem posypały się rewizyty, i wkrótce Strzępin stał się ogniskiem życia towarzyskiego w okolicy.

— Co za miły dom! — mawiano powszechnie.

Cieszyła Jana życzliwość sąsiadów, podejmował ich całem sercem, rad przytem i z tego, że żona w pierwszych chwilach rozłąki z rodziną, znajdzie pod jego dachem rozrywkę; niemniej cieszyła go zmiana, jaką widział w Leonie, który codziennym niemal gościom bywał w Strzępinie. Starszy Saliński odżył, odmłodnial. Prawie zakochany w bratowej, w jej towarzystwie przeobrażał się w innego człowieka. Żartował z niego Jan, udając zazdrosnego.

— Tylko. Leonie, nie zbałamuć mi Lorki! — mówił. — Ładna historya: bracia rywale! Jak będziesz takie koperczaki smalił, dom ci wymówię — kończył żartobliwie, uśmiechając się pod wąsem — A i Lorka niech ładnych oczu do braciszka nie stroi!

Wtedy pani Janowa niby na złość mężowi, zbliżała się do szwagra, oburącz obejmowała go za szyję i łasząc się jak kotka, szczebiotała:

— Mój ty kochany! mój kochany Leonie...

A on całował różowe paluszki bratowej, czasami nawet i do buzi się dobierając. Wówczas Jan podbiegał niejako z pomocą żonie, rozpoczynały się udane zapasy, podczas których zarówno mąż, jak szwagier, naprzemian kradli całus po całusie z rumianych liczek Lorki.

Podobne opisanej sceny trafiały się dość często, a po każdej Leon wracał rozpromieniony do Salin, na wyjezdnem z nieudaną wesołością powtarzając:

— Jak mi tu u was dobrze! jak błogo! Doprawdy, nie myślałem nigdy, żeby można się czuć tak szczęśliwym na sam widok szczęścia kochanych osób...

Czasami odwiedzano Leona w Salinach. Puścić ich wtedy nie chciał, zatrzymując pod różnemi pozorami; to znów jeżdżono razem w sąsiedztwo, najczęściej do graniczącej ze Strzępinem Rudki również do młodego małżeństwa, państwa Karyńskich należącej.

Najwygodniej im jednak było w strzępińskim dworze, we troje.

Tu Leon odzyskiwał zupełną pogodę ducha dobry humor, doradzał Janowi w różnych kwestyach gospodarskich, obliczał przypuszczalne zyski i straty, a gdy pani Laura zbliżała się do nich, zapytywał Jan z udaną powagą i westchnieniem:

— Komuż my majątek zostawimy, braciszku?

Trzeba będzie, jak widzę, dalszych krewnych naszą pracą pokrzepić...

Pani Laura, rumieniąc się, zasłaniała mu ręką usta lub wybiegała pędem z pokoju. Jan śmiał się do rozpuku i niby uspokajając brata, donośnym głosem, aby żona usłyszeć mogła, zapewniał:

— Nie bój się! nie bój! wszystko będzie na czas... Już ja o tem pamiętam. Nie zaginie ród Salińskich!

W niespełna rok najpiękniejsza dla uszu rodzicielskich muzyka, szczebiot dziecięcy, rozbrzmiewał w strzępińskiem dworze. Silny, rumiany dzieciak, a syn w dodatku, co wielką dumą napełniało pana Jana, stał się jednem więcej ogniwem w tym łańcuchu szczęścia, jakiem przeznaczenie dom Salińskich otoczyło. Staś rósł jak na drożdżach, w pół roku ciągnął już za wąsy stryjaszka, a zarazem chrzestnego ojca, dobierał się, figlując, do złocistych warkoczów matki, a do Jana rwał się z rąk niańki, gdy tylko głos jego posłyszał.

Jaś nie posiadał się z radości, przechwalał się synem przed sąsiadami, pytając:

— A co? udał mi się chłopak! nie prawda? Będzie z niego tęgi gospodarz... niechno tylko wy. rośnie zdrowo!

W lat parę po synu przybyła córeczka. Za Różyczką jeszcze jeden spadkobierca w postaci pyzatego malca, Józia, i tak w domu Janowstwa zrobiło się gwarniej i ludniej.

Pan Jan obowiązków ojcowstwa nie brał powierzchownie i zawczasu myślał o zabezpieczeniu przyszłości dzieciom.

— O chłopców to ja się tam nie bardzo troszczę! — rozważał nieraz w rozmowie z bratem i żoną — pójdą w świat, wyrobią się... a później co Bóg da. Zawsze mężczyźnie łatwiej... ale dla dziewczyny trzebaby o posagu już pomyśleć..

— Dość na to będzie jeszcze czasu, mężusiu — oponowała pani Laura.

— Terefere kuku! dziewczęta i długi żydowskie niewiadomo kiedy rosną. Ani się spodziejesz, jak ci córkę trzeba będzie w świat wprowadzić. A wówczas co? do tatunia o posag, a tu w kieszeni pustki.

— Jakiś ty przewidujący! a to panny bez posagu nie wychodzą już za mąż! Czemuż ty Jasiu, tej teoryi nie trzymałeś się? — przekomarzała się pani Janowa, całując męża.

— Inne czasy! inni ludzie.

Leon wtrącał się wtedy do rozmowy, łagodząc małżeńską sprzeczkę.

— Jużci troszczyć się trzeba, ale ty, Jasiu, w gorącej kąpanyś wodzie. Rózię jeszcze na ręku noszą, a jej narzeczony może abecadła się uczy, a ty już o wianie myślisz. Zresztą, cóż to znowu tak wielkiego? Ja Stasia biorę dla siebie, niechże i mnie wolno będzie mieć jakiś cel życia. Na starsze lata będę miał z chłopca wyrękę, ty możesz z Józiem podobnie postąpić, a z tego, co we dwóch uskładamy, to się chyba jaki taki posążek dla Różyczki złoży. Chyba...

— Co?

— Że na tem jeszcze nie koniec — dogadywał Leon, znacząco spoglądając na Janową.

— Ha! ba! ha! — śmiał się Jan, a pani Laura oblana rumieńcem. udawała, że nie słyszy dwuznaczników szwagra.

Najczęściej podbiegała do Leona, ściskała go serdecznie, mówiąc:

— Jakiś ty poczciwy, Leonie,

Jan wtórował żonie i zawsze niemal podobne konferencye kończyły się łzami, boć obojga małżonków rozrzewniały do łez dobroć i przywiązanie Leona

Tak upłynęło kilkanaście lat tego spokojnego i cichego życia, bez żadnych wstrząśnień moralnych, ani zbytecznej troski o chleb powszedni. Drobnych kłopotów gospodarskich, spadku cen zboża., nawet sam Jan, dość wrażliwy na punkcie interesu, nie brał jakoś bardzo do serca. Klął wprawdzie cła zbożowe i Bismarck'a, targował się z Żydami o każdą kopiejkę na korcu, lecz pomimo zmniejszonych dochodów z wioski, fantazyi jakoś nie tracił.

O odkładaniu grosza nie było już mowy, ale koniec z końcem związać potrafił; to też choć wielu sąsiadów zachwiało się w interesach, Jan u Żydów po dawnemu miał dobrą markę i kredyt, z którego jednak rzadko kiedy korzystał. Czynny i zabiegliwy, potrafił zawsze jakieś nowe źródło dochodu w Strzępinie wynaleźć, wetując w ten sposób choć w części zniżkę cen zboża. A miał pomimo pomocy Leona myśleć o czem. Chłopcy w szkołach, guwernantka w domu, to wszystko niemało zwiększyło dawną rubrykę wydatków. A w dodatku panna dorastała, trzeba ją było w świat wprowadzić. Nadarzyła się po temu wyborna sposobność, bo właśnie Leon, obrany na radcę Dyrekcyi Głównej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, musiał parę miesięcy z obowiązku swego urzędu w Warszawie przepędzać. Pod jego przeto opieką wyprawił Jan żonę z córką do stolicy na karnawał, przyrzekając wpaść na dni parę, gdy mu czas pozwoli.

— Tylko mi bez zaręczynowego pierścionka nie wracajcie! — żartował przy pożegnaniu, nie spodziewając się, żeby coś podobnego nastąpić mogło. Tymczasem na pierwszym już balu, na którym wystąpiła panna Róża Salińska. zaprezentowano pani Laurze i Leonowi Stefana Policza, młodego przemysłowca, który poprosił o pozwolenie "bywania." Nie miano nic przeciw temu. Chłopak był zamożny, z rodziny dobrej, którego na pole przemysłu pchnęła modna podówczas gorączka wyzwolenia tej gałęzi produkcyi krajowej z rąk obcych. W niespełna miesiąc zwierzył się ze swych uczuć pani Salińskiej, która w duszy sprzyjając, równie jak córka, Stefanowi, popieranemu w dodatku usilnie przez Leona, w najpochlebniejszych dla młodego człowieka słowach opisała w dwuarkuszowym liście całą sprawę mężowi.

Jan przybył natychmiast. Rozpatrzył się w sytuacyi materyalnej Policza, zbadał stosunki rodzinne, charakter, a nie znalazłszy żadnego "ale", dał swoje ojcowskie zezwolenie. Zakrzątnięto się żwawo około wesela, formalności ślubnych, i niebawem młodziutka Rózia Salińska została panią Stefanową Policzową.

Podwójnie rad był z tego maryażu Saliński: raz że posagu na razie nie dawał, a zatem i pieniędzy szukać nie potrzebował, gdyż Policz najwyraźniej mu oświadczył, że obecnie pieniędzy nie potrzebuje i prawdopodobnie nieprędko potrzebować będzie; powtóre, cieszyło go, że ma za zięcia przemysłowca..

— Zatkam gęby tym, którzy mnie arystokratą nazwali dla tego, że synów na roli chciałbym widzieć. A teraz co? zięć fabrykant, jeszcze im maszyny sprzedawać będzie i dobry interes zrobi, bo każdy choćby przez ciekawość kupi! he! he! Z synami co innego. Niech pilnują zagona, jak dziad, pradziad pilnowali, a nie będą chcieli... to trudno, krępować woli nie będę! Ale dyabła tam nie będą chcieli! po prostu lgną do gospodarstwa, aż im się oczy świecą na samo wsi wspomnienie.. Moja krew! dalibóg, moja krew! — powtarzał. — Oddam po skończeniu gimnazyum do jakiej szkoły agronomicznej i porobię z nich rolników, że klękajcie narody!

Jan przy każdej okazyi wracał do ulubionej myśli ujrzenia synów na roli. Zżył się z tem przekonaniem, uczuwając głębokie zadowolenie z tego, że, jak dotąd, nic na zawadzie tym zamiarom nie stawało. Leon najzupełniej podzielał przekonania brata, a synowie istotnie rwali się po prostu do gospodarstwa. Podczas wakacyi, gdy przyjeżdżali do domu, Jan lubił się synami wyręczać, a chłopcy w mig wypełniali wszelkie rozporządzenia ojca, co dawało poniekąd rękojmię, że im zawód rolniczy miłym będzie.

Cztery lata upłynęły od opisanych zdarzeń. Stanisław Saliński skończył z odznaczeniem jeden z wyższych zakładów agronomicznych zagranicą, młodszy Jaś zapisał się do instytutu w Nowej Aleksandryi.

Stasiowi zamierzał Leon puścić w dzierżawę Saliny, chciał jednak, aby przedtem zwiedził jeszcze lepsze gospodarstwa zagraniczne i na praktycznych wzorach dokończył edukacyi rolniczej.

Leon miał bratankowi towarzyszyć w podróży i pozostać kilka miesięcy za granicą. Że mu jednak w tym czasie wypadła kadencya w Towarzystwie, postanowiono wyjazd do swobodnej chwili odroczyć. Staś przez ten czas przebywał w Strzępinie. Skorzystał z tej sposobności Jan, pragnący syna w świecie ziemiańskim sprezentować i z sąsiedztwem zapoznać. Stasiowi, kształcącemu się i przebywającemu dłuższy czas za granicą, poniekąd obcemi były tutejsze stosunki.

— Trzeba ci poznać tych ludzi, z którymi w przyszłości obcować będziesz — mówił do syna Saliński, gdy raz pierwszy wyruszyli z wizytami. — Odmienny to zapewne świat od spotykanego za granicą... Umysły prostsze, ale serca złote! Niech cię nie razi pewna rubaszność w ich obejściu. My, osiedli na roli, stanowimy niejako jedno bractwo.. w ceremonie też bawić się nie lubimy... szorstcy nieco... w gruncie rzeczy... Wiesz ty, chłopcze, że nawet ta nasza gospodarka, wyśmiewana przez Niemców, ma w sobie "coś" — określić ci tego nie umiem — coś... cechującego przywiązanie do tego zagona. Iluż to siedzi na wioszczętach lichych, grzebiąc się całe życie w interesach, nie dośpi, nic nie użyje.. A spróbuj-no się zamienić z nimi! daj im w rękę nawet złoty interes! ofiaruj wymarzoną sumę sprzedażną, ani popatrzą na to. Wolą siedzieć z kłopotami na starych śmieciach. Tak... tak... jest jakaś siła, spajająca nas z zagonem — łagodzi ona znój, pomaga w pracy, pozwala zadowalać się skąpą skibką chleba... Usposobienie takie wyradza może pewną ospałość, pozbawia do pewnego stopnia rzutności, ogranicza przedsiębierczość — są to wady, których wy młodzi pozbyć się powinniście, ale... z tem wszystkiem, gdybyśmy tak wszystko chcieli z kredką w ręku rachować, kto wie, czy wieluby na roli ostać się zechciało? Nieświadomie trzyma niejednego brak zmysłu spekulacyjnego przy własności. Nie obliczając, co mamy z ziemi, chcemy ją mieć tylko choć zimny rachunek wskazałby w wielu wypadkach zyskowniejsze pole pracy...

W sąsiedztwie podejmowano obu Salińskich serdecznie, z niekłamaną życzliwością witając w Stanisławie przyszłego ziemianina z krwi i kości.

Rozumie się, iż złożenie wizyty ceremonialnej w Rudce było na pierwszem planie. Z Karyńskimi łączyła Strzępin serdeczna zażyłość, a blizkość Rudki, częsta sposobność spotykania się, utrwaliły ten stosunek. Jan Saliński niejednokrotnie nawet przychodził z materyalną pomocą najbliższemu sąsiadowi, obarczonemu liczną, bo z czterech córek i dwóch synów składającą się rodziną. Państwo Karyńscy. choć Rudka była wcale dobrym majątkiem, nie stali świetnie w interesach. Wiedział o tem dobrze Saliński, więc też sam w chwilach potrzeby narzucał się prawie kochanemu Franiowi (z Karyńskim oddawna byli za pan brat) czy to z drobniejszą pożyczką, czy żyrem do banku, czem ostatecznie tak potrafił sobie zjednać i bez tego życzliwych mu ludzi, że oboje Karyńscy uważali go za swego największego dobroczyńcę, nie skąpiąc oznak wdzięczności. Sam pan Franciszek, człowiek dobry, lecz nieco lekkomyślny i nietęgi gospodarz, z każdą ważniejszą sprawą zwierzał się Janowi i szedł ślepo za jego zdaniem. Że w takim domu Stasia, którego znano od dziecka, powitano jako najmilszego gościa, nic dziwnego. Staś był wprost oczarowany.

— Jacy to mili ludzie! — mówił do ojca, gdy wracali po pierwszej wizycie z Rudki.

— Ba! — wtórował Janowi ojciec. — Gdyby nie interesa, które ich nieco gnębią, nie byłoby milszych i szczęśliwszych ludzi pod słońcem. A Myszka jak ci się podobała? Krew z mlekiem dziewczyna! a jaka to gospodarna! toż ona cały dom prowadzi, bo biedna pani Elżbieta od lat kilku niedomaga... Dziarskie dziewczę i poczciwa córka. Szkoda, że trudno ją będzie Karyńskim wydać za mąż: posagu nie dadzą, bo choć tam będzie dla niej kiedyś kilka tysięcy, to ziemi nie ugryzie.... No, jakże się podobała?

Spojrzał synowi w oczy.

— Prześliczna!

Zarumienił się przy tej odpowiedzi Stanisław.

Istotnie panna Marya z powodu popielatych włosów przezwana "Myszką'' uroczem była dziewczęciem. Gęste pukle włosów otaczały główkę, jakby wyciętą z obrazków Greuz'a. Nie byt to bynajmniej typ klasycznej urody. Zadarty nieco, ciekawy nosek, płeć bielutka, dzierzgana odblaskiem rumieńca, skrzące się życiem niebieskie oczy, pojedyńczo nie mogłyby wzbudzić zachwytu, ale całość w tak harmonijne spajała się kształty, że Stanisław, choć za granicą napatrzał się dość "professional beauty," od pierwszej chwili był zachwycony tym nowym zupełnie dla niego odcieniem kobiecego piękna. Podbił go wdzięk krwi, tryskającej z rumieńców dziewczyny, spojrzenie miękkie, jak aksamit, a że wraźliwym był nad wyraz, i z twarzy jak z karty czytać mu można było, nie uszło to uwagi ojca.

-- Z miejsca chłopak zaszłapał — zwierzał się Jan ze swych spostrzeżeń przed żoną. — Juści gdyby przyszło do tego, nie zrobi partyi, ale weźmie dziewczynę z poczciwego gniazda, boć sama przyznasz, że Karyńscy to zacni ludziska!

Pani Laura nie oponowała mężowi, choć jak każda matka, radaby była syna pod każdym względem dobrze, a więc i bogato, ożenić.

— Dotuszać niema co, ale gdy się tak złożyło, krępować Stasia nie można — zdefiniowali oboje.

Tegoż zdania był i Leon.

Tymczasem Staś, będąc w Rudce niemal codziennym gościom, obcesowo przysiadał się do panny. Nie mogło to być niedostrzeżonem przez Karyńskich, tem więcej, że Myszka nie taiła się przed rodzicami, że pan Stanisław to bardzo... bardzo miły człowiek.

Zaniepokoiło to Karyńskich. Osądzili oni słusznie, że małżeństwo zamożnego chłopca z ubogą panienką nie może być nawet dla takich serdecznych przyjaciół, jak państwo Salińscy, pożądanem. Zwłaszcza pan Franciszek gryzł się niezmiernie z tego powodu, z jednej strony łaknąc prawie takiego zięcia, jak Stanisław Saliński, którego i pokochał i wysoko cenił, z drugiej obawiając się posądzenia że chłopca do panny ciągniono. Sama myśl o tem sprawiała mu przykrość bolesną. Postanowił przeto przy zdarzonej sposobności rzecz całą otwarcie Janowi opowiedzieć, aby dalszych zawikłań uniknąć.

W tajemnicy przed żoną wybrał się jednego dnia do Strzępina pod pozorem obejrzenia wialni nowego systemu, którą Jan sprowadził, a wyciągnąwszy Salińskiego do stodół, gdy znaleźli się sami, mimochodem zapytał:

— Kiedyż Stanisław wyjeżdża?

— Za jaki miesiąc, jak się Leonowi kadencya skończy.

— Taak? to razem pojadą. Więc powiadasz, że za miesiąc.

— Może masz jaki interes?

— Ej! nie...

— Bo tak się dopytujesz... Karyński zamyślił się.

— Mój drogi Janie — rzekł po chwili — będę z tobą otwarty. Wiesz, jak bardzo szanuję cały wasz dom,..

Nie szło mu jakoś.

— A któżby o tem wątpił, mój Franiu? — wtrącił Saliński.

— Otóż boli mię, że ci muszę zrobić uwagę, że Staś za często bywa u nas...

Domyślił się Jan, do czego ta rozmowa zmierza; żachnął się i z udanem oburzeniem zapytał:

— A cóż to, kochanku? rudzińskie progi za wysokie dla Salińskich, czy co? A to mi przyjaciel, co dom memu dziecku wymawia!... A to dopiero!

— Ależ mój Jasiu! czyżbym ja ci o tem bez przyczyny mówił! — tłómaczył się zbity z tropu pan Franciszek. — Serdecznie Stasiowi rad jestem, lecz widzisz, mam córki... Myszka już dorosła, on chłopak jak malowanie... gotowi się pokochać, a wiem przecie sam dobrze o tem, że o maryażu mowy być nie może. Już ja nawet coś zauważyłem... dla tego chciałem cię prosić...

— Żeby Staś nie bywał? Dobrze powiem mu to zaraz! powiem! A to hardy ród ci Karyńscy! Salińskim odkosza dają, ho! ho! — mówił Jan uśmiechając się pod wąsem. — Otóż idzie żona ze Stanisławem... zaraz muszę..

— Bój się Boga, nie mów, — przerwał Karyński.

— Ta ta... ta, nie mów! krzyczeć będę na całe gardło że się mojemu dziecku krzywda dzieje... Chodźcie- no prędzej! — wołał, wybornie udając zaperzenie, do zbliżającej się żony z synem.

Oszołomiony znalezieniem się Salińskiego, Karyński, nie mogąc pod wrażeniem tego zajścia zebrać myśli, spojrzał tylko błagalnie w twarz Jana, gdy ten, ująwszy za rękę panią Laurę i wskazując syna, mówił:

— Otośmy wszyscy troje winowajcy względem kochanego Franciszka. Nie wiedziałem, że szlachcic taki ceremoniami Obraził się, żonusiu, że Stanisław, nie zdeklarowawszy jasno swych zamiarów, bywa w Rudce...

Na twarzy pani Salińskiej i Stanisława odmalowało się zdziwienie. Karyński stał ze spuszczoną głową, jak na rozżarzonych węglach...

— Tak, tak — ciągnął dalej z powstrzymywanym już wybuchem śmiechu Jan — obraził się słusznie. Czas złe naprawić. Otóż... mamy zaszczyt oboje z żoną prosić kochanego sąsiada o rękę jego córki, panny Maryi, dla naszego syna, Stanisława.. Czyż odmówisz ojcowskiego pozwolenia? ty...

Dłużej nie byłby wytrzymał w tej roli, rzucił się Karyńskiemu na szyję i uścisnął go serdecznie. Stanisław z matką teraz dopiero jasno zrozumieli, o co rzecz chodzi, pojął to wreszcie do łez rozczulony, przyszedłszy nieco do siebie, Karyński, a wyciągając ręce do rzucającego mu się do kolan Stanisława, za całą odpowiedź wyszeptał urywanym głosem:

— Bierz ją sobie, bierz, chłopcze... ko... chany... bo i tak bez mojej wiedzy ułowiłeś naszą Myszkę... Może tego nie wypada... mówić.. ale dziewczyna zakochana po same uszy, dlatego nie wiedząc... uradziliśmy z żoną...

Chciał coś mówić więcej, ale Jan przerwał, zwracając się do syna:

— No! teraz, Stasiu, każ zaprzęgać duchem! jedziemy wszyscy do Rudki. Trzeba się pani Elżbiecie pokłonić, a i przyszłą synową jak Bóg da wycałować!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

We trzy tygodnie potem Stanisław Saliński kawaler, ze Strzępina, z Maryą Karyńską, panną, z Rudki, spadli z ambony, i Staś, w podróży za granicą, która niebawem nastąpiła, miał prócz stryja drugiego towarzysza: pierścionek zaręczynowy.

III.

Wiosenne tchnienie ocuciło z uśpienia wszystkie twory, cała przyroda wrzała nowem życiem; zmartwychpowstawszy ze snu zimowego. Świergot ptaszyn, szum drzew, szmery kołysanych ciepłym wiatrem traw, zlane w potężny akord, niby pieśń wesela płynęły ku przestworom wszechświata. Strojna w zieleń ziemia żyła, oddychając aromatem ziół i kwiatów, kąpiąc się w strumieniach majowego słońca. Po polach tu i owdzie błysnął mieniący się w świetlanej strudze lemiesz pługa, z łąk dolatywał smętny odgłos pastuszej ligawki, jakiś gwar dziwny, niewyraźny a czarowny, dźwięczał, unoszony eterycznem drganiem powietrza i niknął gdzieś w oddali. Wszystko jaśniało życiem, wabiło pięknem. Ujęta w rozkoszny uścisk ciepła i światła, przyroda przebywała swój miesiąc miodowy, rozbudzając fibr siły i ruchu we wszystkich tworach i jestestwach.

Zanosiło się na rok dobry. Po suchym marcu nadszedł przyparkowaty, przekropny maj; zboże rosło jak na drożdżach. Ruń ozima okryła już zupełnie pola, jarzyny wschodziły grubo, silnie, pierzasto, nęcąc oko rolnika zapowiedzią dobrych plonów.

Nie mógł sobie odmówić tego widoku Saliński i codziennie z chwilą nadejścia cieplejszej pory wychodził z żoną w pole na przechadzkę, nie tyle z potrzeby, bo już roboty polne były ukończone, ile dla nasycenia się ponętną nadzieją pięknych zbiorów. Zwykle kierowali się ku granicy rudzińskiej, gdzie na nich oczekiwali państwo Karyńscy z Myszką. Zasiadano pod rozłożystą gruszą, gawędząc mile, odczytując listy Leona i Stanisława, nadsyłane punktualnie co tydzień. Często, wracając z takiej przechadzki, zabierali państwo Salińscy Myszkę do Strzępina, aby się przyszłą synową, którą pokochali, jak rodzoną córkę, nacieszyć. Czasami całe towarzystwe szło do Rudki lub Strzępina.

Dzień był piękny, słoneczny. Właśnie dróżką polną, wiodącą do Rudki, szli oboje państwo Salińscy. Janowi na widok falujących zielenią niw, aż oczy się śmiały. Co chwila wyrywał źdźbła oglądał, mierzył, podziwiał, zacierał ręce.

— Patrz, żonusiu! patrz! — mówił. -Ta pszenica pod krzyżem jak mur! — A jaki kolor! silna, gotowa się zbuić, trzeba będzie kazać zżynać. A żyto, co? nie mówiłem? Śmiał się ze mnie Franciszek, że późno sieję.,. Już ja Strzępin znam, byle na mokro nie zarobić siej choć w listopadzie! urodzi. A i na Rudce zboże niczego... Widziałaś banatkę od naszej granicy? Udała mu się! udała... Hal to i dobrze, bo Stanisław za jakie pięć miesięcy powróci i trzeba będzie Karyńskim o weselisku myśleć... Młodym pilno... Ale coś od Leona już dawno listu nie mieliśmy? — Prawda Lorciu? Policzowie także nic o sobie nie donoszą?

— Leon w podróży, nic dziwnego, że się czasem Z listem opóźni, ale milczenie Rózi zaczynami niepokoić. Może, broń Boże! chora? — wtrąciła pani Laura.

— Ot! tobie zaraz nieszczęścia przychodzą do głowy. Chora? skąd! dziewczyna zawsze zdrowa była jak rydz, dobrze im i nie piszą. Chora? Chyba - dodał, śmiejąc się — że... chce mię po raz trzeci dziadkiem zrobić! Co? Zobaczysz, że za powrotem do domu, zastaniemy już listy w domu. Posłałem umyślnie na pocztę Mateusza.

Dochodzili już do pól rudzińskich.

— Otóż i państwo Franciszkowie — rzekła pani Laura, wskazując ręką ku Rudce.

Pod gruszką siedziała cała rodzina Karyńskich Myszka ujrzawszy przybyłych, w podskokach podbiegła na powitanie.

— Mamusiu! tatku! — pytała okrywając pocałunkami Salińskich, — a niema listu od... pana Stanisława?

— Od jakiego pana... Stanisława? - drażnił się Jan.

— Od... od... no, tatuńciu niedobry!... odpowiedzźe przecie,

— Niema, kochanku! ale z dzisiejszej poczty pewnie przywiozą - odpowiedziała za męża pani Laura.

— A od stryja Leona?

— Także niema.

— Niedobry, a w ostatnim liście obiecał mi opisać Wenecyę. Takam ciekawa!

Podczas tej rozmowy podszedł Karyński i odciągnął Jana na bok. Rozmawiali z sobą chwilę. Saliński zachmurzył się, pocierał czoło, jak to zwykł był czynić, gdy miał jaki kłopot.

— Ani słowa przed Lorką, Franiu! ani słowa — szepnął półgłosem. — Niech się niczego nie domyśla, może to jeszcze wszystko bajki.

— Dałby Bóg, mój Janie. Wiesz co? wyprawimy kobiety do Rudki, a sami pójdziemy do Strzępina, pomówimy swobodniej; przecież się jakaś rada znaleźć musi. Zresztą i tak moja żona miała was dziś prosić na kolacyę.

— Dobrze... Lorciu — zwrócił się Saliński do żony — jesteśmy proszeni do Rudki; idźcie panie naprzód, a ja z Franiem obejrzymy urodzaje w Strzępinie, bo ciekawym... Każę założyć do bryczki i przyjedziemy wieczorem.

Towarzystwo rozdzieliło się. Panie podążyły ku Rudce, Jan zaś z Karyńskim szybkim krokiem podążyli do Strzępina. Wiadomość, jakiej Salińkiemu udzielił pan Franciszek, była ze wszech miar nie pocieszającą i niespodziewaną. Wskutek nieuczciwego postąpienia wspólnika, Stefan Policz zachwiał się niezmiernie w interesach, i trzeba było gwałtownie myśleć o śpiesznym ratunku, inaczej mogło nastąpić zwinięcie fabryki i bankructwo.

— Nie chciałem cię bezpodstawnie przestraszać, mój Jasiu — mówił Karyński, — to też gdy mię wieści o tem doszły, wpadłem do Warszawy i z ust twego zięcia dowiedziałem się całej prawdy...

Jan słuchał, przygnębiony tą wieścią.

— Wspólnik, podmówiony przez konkurencyjną firmę — opowiadał dalej pan Franciszek — wypowiedział Stefanowi kapitał, właśnie w chwili, gdy tenże najwięcej potrzebował pieniędzy na różne ulepszenia, które w fabryce zamierzał zaprowadzić. Stefan, nie przygotowany na to, pod naciskiem i groźbą procesu, co, jak wiesz, zachwiaćby mogło jego kredytem widząc, że i ty gotówki nie masz, pożyczył... ale na tak kolosalny procent, że jeżeli nie wybrnie z tego prędko... będzie zrujnowany!.

— To ja zaraz pojadę; pieniądze być muszą!

— Nie gorączkujno się, Janie — mitygował Karyński. — Niema potrzeby się śpieszyć. Mamy na to sześć miesięcy czasu. Taki jest termin zwrotu pożyczki... tymczasem coś obmyślimy.

Saliński odetchnął swobodniej.

— Sześć miesięcy! powiadasz-.. Ciężar mi zdjąłeś z serca. Sześć miesięcy... — powtarzał. — Jużci dostać — dostanę. A ileż to będzie potrzeba?

— Do piętnastu tysięcy rubli..

— Aż tyle? ha, trzeba się będzie zakrzątnąć. Trudno, bo trudno w tych czasach... żeby tylko Leon powrócił! we dwóch łatwiejby nam było coś przedsięwziąć. Piętnaście tysięcy rubli! ale dla czegóż ten łajdak mu wymówił?

— Okazało się, że druga firma ofiarowała mu lepsze warunki; więc...

— Patrzajze! co to za świat! ten przechwalony świat przemysłowy! Za grosz oddanoby matkę, ojca, honor! Trzeba się już na to urodzić. Inna dusza, inne sumienie jest w tych ludziach! Niechnoby kto u nas coś podobnego zrobił, Miałby się z pyszna! odwróconoby się tyłem... a tam taki gałgan będzie uchodził za dobrą głowę. A Stefan tak go chwalił, tak mu ufał!.. I nic dziwnego — dodał po chwili — skądże on mógł mieć pojęcie o takiem paskudztwie? Mierzył ludzi własną miarą... No, bo przyznasz, mój kochany, że zerwanie spółki w tych warunkach, to z góry ukartowane szalbierstwo!

— Zapewne!

— A cóż Rózia na to? bardzo zmieniona?

— Strapiła się biedaczka, a najwięcej chodziło jej o was, dla tego też zaklinała męża, aby o ile można załatwić tę sprawę cicho, bez waszego udziału.

— Poczciwe dziecko! Trzeba coś radzić!

Przed moją żoną ani mrumru! proszę cię oto, Franiu

— Niepotrzebnie mię ostrzegasz: pocóż daremnie martwić? Jak się to jakoś ułoży, wtedy będzie pora... a ułożyć się musi. mój Jasiu -dodawał otuchy Karyński.

— Żeby tylko Leon powrócił... Nawet nie wiem, gdzie do niego pisać? ale w tych dniach pewnie list nadejdzie...

Tak rozmawiając, doszli do Strzępina i niebawem, przesiadłszy się na wózek, wrócili po panie do Rudki.

Choć przejechawszy do Rudki, obaj panowie, a zwłaszcza Jan, silili się na dobry humor, pani Laura z właściwą kobietom przenikliwością dostrzegła, iż męża coś niepomyślnego spotkało. Gdy więc znaleźli się w domu, zarzuciła męża całymszeregiem pytań, chcąc się koniecznie czegoś dowiedzieć. Jan trzymał się ostro, na wszelkie zapytania odpowiadał wymijająco i uspokajał żonę.

— Zaprzątasz sobie niepotrzebnie głowę jakiemś urojonem zmartwieniem! — mówił. — Daję ci słowo, że Rózia zdrowa, Jaś dopiero co pisał, ot, zdaje ci się po prostu! Może byłem trochę nieswój, bo znowu na "kiszkach" wypaśli mi koniczynę! Karyński, przejeżdżając, widział całą gromadę bydła.., poszliśmy oglądać, z pół morgi białej koniczyny zniszczone. Trzeba tych łajdaków podać do sądu. Nic nie pomoże — nie lubię tego! ale świętegoby z cierpliwości wyprowadzili...

Kłamał poczciwie, aby jaki taki pozór usuwawający podejrzenia żony, wynaleźć. Czasami jednak, gdy i jemu samemu troska dojadła, uczuwał tak wielką potrzebę wywnętrzenia się przed żoną, że zagabnięty, zaledwie z największym wysiłkiem nurtujący go smutek utaić zdołał, rozważając w duchu i pocieszając samego siebie.

— Niech no Leon wróci — we dwóch załatamy tę dziurę. Zresztą wszystko jedno, prędzej czy później posag Rózi i tak trzebaby było zapłacić... Te kilkanaście tysięcy rubli znowu tak zbytecznie nie obciążą Salin i Strzępina. Stasiowi coś tam od Karyńskich kapnie, Józef także może wziąć posażną żonę, i dług się zepchnie. Prawie wszystko jedno! czy ja teraz, czy oni później dla spłacenia siostry pożyczą, całe złe w tem, że to tak niespodziewanie nastąpiło... Lorci nic jeszcze nie powiem; bo i cóż zresztą doradzi? a kłopotałoby się biedactwo, martwiło! Jak będzie wszystko ukartowane, a pieniądze będę miał w ręku — to co innego! bez jej wiedzy nicbym robić nie chciał... Ale teraz...

Tymczasem kręcił się za wyszukaniem pieniędzy, aby wszystko przygotować i za powrotem brata pożyczkę w najkrótszym przeciągu czasu załatwić. Do córki i zięcia napisał list, pełen tkliwych wymówek i wyrzutów, że przed nim stan rzeczy taili, przyrzekając pomoc pieniężną i biorąc spłacanie wystawionych przez Policzą zobowiązań na siebie, zastrzegając sobie tylko, aby matki, która nic nie przeczuwa, oszczędzać i nic jej o tem nie donosić.

Częste wycieczki Jana do miasteczek, konferencye z Karyńskim i chałatowymi kapitalistami, byłyby zapewne więcej jeszcze zaniepokoiły panią Laurę, — gdyby nie list córki z dopiskiem zięcia, w różowych barwach wystawiający stan materyalny Policzów. List ten zatarł do reszty smutne przypuszczenia, kiełkujące w umyśle pani Salińskiej.

Mijał tydzień za tygodniem, a od Leona żadnej wiadomości nie było. Gryzł się tem bardziej, niż całym interesem Jan, który w tym wypadku słusznie wiele na współudział brata liczył. Robił już nawet odpowiednie kroki do samoistnego zaciągnięcia pożyczki, zwlekał jednak jeszcze w nadziei że Leon albo napisze, lub też najprawdopodobniej sam już powróci, skoro o sobie żadnego znaku życia nie daje.

Jednego dnia do powracającego w zamyśleniu z pola Jana; wybiegła pani Laura, trzymając świeżo odebrany z poczty list w ręku z okrzykiem.

— Jasiu! Jasiu! zgadnij co za nowina! zgadnij!

— Cóż takiego, Lorciu? Może Rózia ma córkę? co?

— Nie! nie! nie domyśliłbyś się nigdy takiej niespodzianki — mówiła wesoło — Leon.. - Leon?

— O... że.. nił się! — wykrzyknęła pani Laura, potrząsając trzymanym w ręku arkusikiem listowego papieru.

Na Janie wiadomość ta zrobiła straszne wrażenie. Poczuł jakiś zamęt w głowie, tysiąc chaotycznych uczuć w jednej chwili przebiegło mu przez myśl. Osłupiał, stał czas jakiś oniemiały, wreszcie, hamując wzruszenie, wyciągnął, słaniając się, rękę po list.

Czytał raz jeden i drugi; mieniąc się na twarzy. Pani Laura, która początkowo radośnie przyjęła wieść niespodziewaną, na widok zakłopotania męża uczuła również jakiś niepokój. I tak oboje stali, nie mówiąc słowa, z utkwionym wzrokiem w wężykowaty szlak liter, który im nieoczekiwaną zwiastował nowinę. Jan nie mógł wprost oderwać oczu od listu.

"Tak mi było dobrze, spokojnie z wami, drodzy braterstwo - pisał Leon w końcowym ustępie — że nie żądałem już nic nad to, aby mi tej ciszy nie przerwano, abym mógł w niej zastygnąć.. Zdawało mi się, że takim grobem pobielanym nic już wtrząsnąć nie może. Tymczasem na sam widok jej twarzy... przypominającej mi tamtą, której nadaremnie starałem się zapomnieć, zatargało mi coś w duszy; gromadzona latami w piersiach tęsknota, pożądanie, całe to samolubne "ja" ludzkie z tak gwałtownym porywem odezwały się nagle, że straciłem zupełnie wszelki opór rozumowania i jak ślepiec bezwiednie wyciągnąłem rękę po blaski, jakby mi one miały wzrok powrócić! Zdawało mi się w chwili tej pół snu; pół halucynacyjnej jawy, żem się ocknął z głębokiego a przykrego omdlenia, żem rzucił hen po za siebie wszystkie bóle i troski.. Jej twarz przywoływała mi obraz tamtej... odtwarzała w pamięci to oblicze, którem zagrzebane tyle lat: gdzieś na dnie serca nosił... nadaremnie starając się unicestwić.

"Nie mogłem się oprzeć! Uczułem bunt w samym sobie, gwałt, który się domagał zadośćuczynienia, i po chwyciłem oburącz, jak spragniony pijak tę czarę szczęścia czy surogatu szczęścia, którą mi los podsunął..

W Wenecyi wzięliśmy ślub z Heleną. Biedna! lekarze kazali jej wyjechać do Egiptu. Litość bierze patrzeć na tę istotę młodą? piękną, skazaną po latach kilku chorobliwej egzystencyi nieodwołalnie na śmierć. Suchotnica... Początkowo odrzucała me propozycye, ujawniając stan swego zdrowia. Ach, Janie! Janie, gdybyś ty wiedział, jak ze łzami w oczach dziękowała mi za ofiarowane jej uczucie, z jaką to robiła delikatnością, ile ja musiałem użyć namów, ilu prośbami zakląć ją, aby nie odpychała człowieka, któremu szczęście zgotować może!.. Wybaczcie, drodzy moi — pisał dalej — że was o zamiarze mym nie uprzedziłem. Po prostu bałem się! chciałem wszystko skończyć raz... szybko.. Obawiałem się najmniejszej zwłoki, każda chwila drogą mi była. Indult wyrobiłem bez wiel-

kiej trudności i dziś dopiero, gdy przesadziłem szczęśliwie przepaść, którą w mem życiu los wykopał, odetchnąłem swobodniej. Czy mię ta jesienna miłość nie zawiedzie? Nie chcę myśleć

0 tem! Pozbyłem się gnębiącego ciężaru, zrzuciłem brzemię, gniotące mię lat tyle! a jeżeli nowe okaże się równie ciężkiem... mniejsza o to! miałem choć chwilę ulgi.

W postscriptum prosił serdecznie brata, aby się zajął jego interesami, gdyż zamierza towarzyszyć żonie w podróży. W Egipcie zabawią do przyszłej wiosny, poczem wrócą do Salin. Listy

i pieniądze, o które prosił, aby się Jan wystarał, sprzedając część krestencyi, zalecił wysłać do Kairu, dokładny adres załączając.

— I cóż ty na to? — zapytał żony Saliński,

przyszedłszy nieco do siebie.

— Dajże mu Boże szczęście! mój Janie — odpowiedziała żywo pani Laura. — Chociaż... — dodała po małej przerwie — nie wiem, dla czego się trwożę, czy Leon właściwie postąpił. Obawiam się, czy nie dał się uwieść chwilowemu wrażeniu. A tak nam z nim dobrze było!... teraz... to zdaje mi się, jakbyśmy go stracili. Może to być najpoczciwsza zresztą kobieta; o czem nie wątpię, ale...

— Ale?.. — powtórzył pytająco Jan. Spojrzała badawczo na męża.

— Tak zżyliśmy się z myślą, że Leon nikogo bliższego sercu od nas mieć nie może, on sam to

nieraz powtarzał, że teraz doprawdy zdaje mi się niepodobieństwem ta nagła zmiana, to raptowne postanowienie. Gdyby jeszcze to działo się wśród nas...

Zamyśliła się.

— Z serca życzę Leonowi szczęścia, bo i któżby mu mógł nie życzyć? — dodała po chwilowem milczeniu - ale przyznaję się, że nie cieszy mię to w takim stopniu, jak powinino. Jakgdyby mię jakiś zawód spotkał...

Jan machinalnie raz po raz rzucał okiem na list.

— Zawód? mówisz... zapewne. Przywykliśmy poniekąd Leona uważać za wyłącznie nam oddaną jednostkę, bo istotnie był opiekunem i dobroczyńcą naszych dzieci. Teraz położenie zmieniło się zupełnie. Boże zachowaj! nie mam z tego powodu żalu do brata... boć niema na świecie prawa, na. kazującego żyć tylko dla innych, nie dla siebie; każda istota czuje w sobie ognisko świata i ostatecznie wszystko sobie poświęca — ale bądź co bądź ten krok Leona i w naszej majątkowej sytuacyi niezmiernie zaważy. Choćby w najlepszym razie Saliny dostały się naszym dzieciom kiedy... dziś... przez punkt honoru, nie wziąłbym grosza, tembardziej, że sam będzie potrzebował, bo pisze nawet...

— A któżby o tem myślał, mój Janie! — zawołała gorączkowo pani Laura. — Któżby myślał? Chwała Bogu, dzięki twej pracy, mężusiu, tak źle znów z nami nie jest. Policzom idzie dobrze, z jed-

Koniec wersji demonstracyjnej.