Józef Dzierzkowski

SZPICRUT HONOROWY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Część pierwsza.

Część druga.

SZPICRUT HONOROWY

obrazek z życia

Dzierzkowski Józef

Część pierwsza.

KRZYWDA.

Byłoto w lecie i byłoto w maju, w tym najpiękniejszym miesiącu pączków i nadziei, gdy wszystko w przyrodzie budzi się do życia, a tchnieniem wiosny wczarowane, najcudniejsze dźwięczą nuty leśnych spiewaków; najmilszą woń ronią kwiaty; a ludzie wysyłają w błękit nieba, w mglistą przyszłość najbarwniejsze swe marzenia. Bo wiosna jest poezią roku, a maj jest poezią wiosny.

Śliczny był poranek świeży i wonny, gdy na drodze wiodącej przez gaje i ostrowy, błyszczące jeszcze rosowemi perłami, spuszczał się z lekkiego pagórka w dolinę bohatyr naszego obrazku pan Kazimierz Biłczyński. Jechał na koniku kucym, zwyczajnym, w którym darmoby szukać pewnej jakiejś rasy, ale była dzielność żywa i młoda. Szybkim pędem konia przeleciał pan Kazimierz dwie mile drogi, i zatrzymał dopiero wierzchowca swojego, gdy stanął w pół pagórka, zkąd dwie rozchodziły się wiejskie drożyny; jedna prowadziła wprost ku wiosce w dolinie rozłożonej, druga szła na prawo pomiędzy drobne krzaki ku ulicy topolowej, wiodącej do białego dworu, który na wyniosłym pagórku wśród drzew ogrodowych stercząc, poglądał dumnie na wieś i okolicę całą. Konik pana Kazimierza nie zdawał się rozumieć wątpliwości jezdca swego, i już się był zwrócił prosto ku wsi, gdy nagle wstrzymany przez jezdca, wyciągnął szyję ku dobrze znanej sobie osadzie wiejskiej, i na wątpliwą myśl pana odpowiedział wesołem i przeciągiem rzeniem. Pan Kazimierz przytrzymał go jednakże, i pogłaskawszy po szyi wiernego towarzysza swych częstych wycieczek jakie robił do Krzewiniec, spojrzał zamyślonym wzrokiem, w którym się nieco smutku przebijało, w dół ku wsi. Ze środka skromnych i ubogich chatek wiejskich, z pomiędzy odwiecznych lip, zabłysnął mu słońcem ozłocony krzyż wiejskiej cerkiewki, ku któremu piął się w górę dym wychodzący z przytykającego o cerkiew dworku. I uśmiech zajaśniał na młodej twarzy pana Kazimierza, i uśmiech ten i wzrok rozczulony poleciały przez czyste i wonne powietrze tam na dół, ku wsi do dobrze mu znanej zagrody; a wnet też za niemi pomknęło i lekkie młodzieńca westchnienie. Bo przypomniał sobie w tej chwili, że te odwidziny jego dzisiejsze w Krzewińcach, miały być ostatnie; on jechał bowiem pożegnać i to na czas nieograniczony, poczciwych przyjacioł swoich i kogoś droższego jeszcze. I zadumał się młodzieniec, chociaż twarz jego młoda, czerstwa, żadną zda sie głębszą myślą niepoorana, do ludzkiej i rubasznej wesołości przywykła, niezgrabnie trochę odbijała od tego nieczęstego na niej gościa. Pan Kazimierz rzadko marzył kiedy; wychowany na wsi, w skromnym bardzo dworku szlacheckim, przez ojca i matkę, prostych i poczciwych dzierżawców małego przysiołka, kilkanaście ledwie dymów liczącego, niewiele miał czasu oddawać się myśli, tego wedle okoliczności, anioła lub szatana, dodanego człowiekowi w wieczne towarzystwo. Bo niech jeno ta myśl głębsza zagości ci w głowie, już się jej nie pozbędziesz, ni hulanką u sąsiada, ni polowaniem w kniei; ona ci życie codzienne odczaruje od wszystkich powabów, jakie ma to życie dla ludzi prostych, ale jest za to zdolna wyczarować cały świat nowy uroczy, po którym brodzisz bez końca, jakby po owych dziewiczych, siekierą nietkniętych lasach Ameryki. Pan Kazimierz był dobry i poczciwy chłopiec, który małoco znał nad Wulkę, w której się urodził, czytać i pisać nauczył, i Krzewińce, w których czuć się nauczył. Kto zna nasze wiejskie wychowanie u niezamożnego szlachcica polskiego, nie będzie potrzebował długich opisów, i pozna od razu całe usposobienie naszego bohatyra. Wychowanie to bywa zwykle przypadkowe, urywane, przeplatane zabawą na koniu, u sąsiada, lub w kniei; zajęciami gospodarskiemi, w których syn ojca wyręczyć musi; żadnej w niem niema pewnej posady, ani też celu niema. Toteż co  przypadek zaczął, to przypadek kończy zwykle, i z wychowanego w ten sposób młodzieńca, wyrabia człowieka lepszego lub gorszego. Pan Kazimierz przebył to całe przypadkowe wychowanie i dzięki poczciwym naukom a więcej jeszcze przykładom rodziców, był dobrym, otwartym i poczciwym chłopakiem. Ale jak nie było pewnych zasad w wychowaniu jego, tak też i w usposobieniu jego nie było pewnej, trwałej posady. Jedynem jego zajęciem było gospodarstwo i to te gospodarstwo dawne, rutynowe, jedyną rozrywką polowanie, a jedyną namiętnością był mu koni

Poczciwy ojciec pana Kazimierza póki żył, sam mu ciągle powtarzał, że dla nas przystoi jeno męskie wychowanie, hartujące ciało przyzwyczajaniem do wszelkich niewygód. Jest w tem wielka prawda; prawda rzecby można historyczna, którą szlachta nasza po wsiach instynktem zda się, rozumie, ale niestety! nic przy tem nie rozumuje, a że mało i pobieżnie czyta, więc tej prostej a przecie równie u nas historycznej prawdy pojąć nie zdoła, że niemniej nam potrzebny hart duszy, którego brak krwawemi tylekroć opłakiwaliśmy łzami.

Owoż gdy po śmierci ojca nasz Kazimierz sam został z matką i wyszedł na dzierżawcę Wulki, kupił sobie wierzchowego konia. Skromny to był bo tani wierzchowiec, ale zawsze wierzchowiec, na którym nasz bohatyr uganiał po polach i górach, z chartem i bez charta, czy potrzeba czy nie potrzeba, w lato czy w zimę. A że pan Kazimierz był ładny, silny. i barczysty chłop, siedział tęgo na koniu, z wierzbowym pręcikiem w ręku, którym leniwego czasem konika okładał bez litości; uganiał wichrem, przeskakiwał rowy i płoty, lubiono go, chwalono i psuto trochę w okolicy. Po małych jarmareczkach w okolicy był on główną osobą; częstowany sowicie częstował nawzajem, co oczywiście, jak to bywa u nas, podobało mu się dosyć, naginało się ku nawyczce i przyzwyczajało do próżnowania i zbytkowych pokus, łych dwoch grzechów pierworodnych naszej bogatszej i uboższej szlachty. Przebiegnij mniejsze nasze miasteczka, a przestraszysz się, zobaczywszy, ile tam daremnego czasu natracą młodości dzierżawcy, urzędnicy prywatni, ba nawet i dziedzice mniejsi — przy kieliszku i fajeczce; a ile więcej natracą grosza, którego ubytek i rzadkość zwiększają jeszcze kredyt małomiasteczkowy, podwójną kredką zpisujący, zdybania się sąsiadów w miasteczku.

Wszystkie te wady były w panu Kazimierzu lekko nacieniowane jeszcze. Bo przeważała w nim dotąd poczciwość serca. Dobrać to zaiste zaleta i godzi się ją cenić i szacować, lecz krucha to podpora w tak częstych u nas Burzach życia w których tyle poprzepadało serc poczciwych bez wieści i pożytku, ba nawet ze szkodą dla nich samych i dla ogółu. I darmo szukać tej winy w naszym charakterze narodowym, jak to lubością i wymownie twierdzą ludzie o płytkich głowach, i złych dla nas chęciach, którzy tym zarzutem mniemają zrzucić wszelką odpowiedzialność za swe krzywe zdania i więcej jeszcze krzywe drogi. Nie tam szukać winy trzeba, ale w zupełnem zaniedbaniu wychowania, mianowicie domowego, po naszych dworach i dworkach szlacheckich. Trzeba raz wyrzec się szczerze wszelkich przesądów panujących po tych dworach, a mamy ich tam niemało, a między niemi najszkodliwszy, że trochę majątku, trochę francusczyzny i trochę herbu szlacheckiego, rozpuszczone w salonowej ogładzie dla wyższych, a w rubasznej tęgości dla niższych, wystarczy jakoś w życiu. O! błąd to i wielki błąd moi panowie... nie jest to recepta na człowieka, ale na istnego durnia! A jużciż przyznacie mi panowie, że w naszych czasach, a mianowicie w naszych okolicznościach, hańba, a co gorzej występek jest wielki być durniem niepożytecznym.

Wracając z tego epizodycznego wybryku, za który wielce przepraszam czytelników moich, dodam jeszcze do obrazu naszego bohatyra, że największem jego szczęściem była miłość dobrej i poczciwej dziewczyny z sąsiedztwa , do której przywiązawszy się serdecznie, zaczął mniej hulać, a więcej siedzieć u lubej, która przez przypadek także, bo dobre wychowanie jest u nas zwykle przypadkiem tylko, posiadała więcej wiadomości od niego; a namiętnie przywiązana do ojczystej ziemi i do ojczystej literatury, kochając go szczerze i namiętnie, oddawała mu z calem poświęceniem, kobietom właściwem wszystko swoje — i z serca i z głowy. Lecz pan Kazimierz choć kochał szczerze, niemniej przeto musiał ulegać okolicznościom, silniejszym nieraz od naszych najsilniejszych zamiarów.

Miał on stryja, który był kanonikiem w stolicy. Był to stary człowiek, o którego majątku i kapitałach bajeczne rozpowiadano rzeczy. Nagle czując się coraz starszym i słabszym, zapragnął rodzinnych uczuć i napisał do synowca, by przyjechał do niego na mieszkanie. Kazimierz mimo całej pokusy, jaką mu w ucho szeptał szatan zbytku, rozpowiadając o stryjowskich dukatach, byłby może nie porzucał ukochanej swej Marii, z którą po trzech łatach najczulszej miłości wzajemnej w jesieni miał się żenić; ale matka dobra ale ograniczona kobieta, wierząca ślepo w złoto, wymogła na nim, żeby wyjechał do stryja, który zapewne nie będzie się sprzeciwiał związkowi synowca z ukochaną Marią; a zresztą choćby nawet wypadło ślub odłożyć na czas nieograniczony, coż to jest w porównaniu z spodziewaną po stryju spuścizną. Tak rozumowała matka Kazimierza; i nibyto kochała go serdecznie. Coż dziwnego, wszak i my tak zwykle rozumujemy wszyscy; i chwile upragnionego szczęścia odkładamy niebaczni i lekkomyślni; jakby szczęście w życiu było stałe i niezmienne. A tymczasem chwila przemknie i już nie wróci więcej; i darmo zatęsknisz potem za nią. Dziś nie wróci, coś wczoraj odłożył.

I dziś właśnie miało nastąp ć to smutne z kochanką pożegnanie. Lecz dla czegoż nagła napadła go wątpliwość, przy tej drodze rozstajnej. Bo niestety! pan Kazimierz chociaż bohatyr mojego obrazku, jak wszyscy inni bohatyrowie większych, bo dziejowych powieści, nie był bez niektórych słabości. Był on potrosze próżny! I trudnoby mi przyszło wykazać, czy ta próżność jego była skutkiem owych pochwał, jakiemi schlebiano jego pięknej twarzyczce; czy też on ją odziedziczył jako grzech pierworodny stanu, do którego należał, do któregoto smutnego grzechu przyłożyła się zapewne najwięcej poczciwa matka, która nigdy nie zapomniała, że rodowitym jej herbem była panna na niedźwiedziu. Dosyć że gdy dojechał do rozstajnej drogi, wywydało mu się koniecznością wstąpić do dworu, w którym mieszkała rodzina hrabiów Gniazdowskich; bo jużciż wyjeżdżając, z okolicy, w której ta rodzina jako najzamożniejsza i najdumniejsza, grała rolę najznakomitszą, godziło się ją pożegnać także, i podziękować za łaskawe względy, z jakiemi ród Gniazdowskich przyjmywał rzadkie ale pełne submisij odwidziny pana Kazimierza Bilczyńskiego, trzymającego u nich w dzierżawie ów mały folwarczek, Wulka zwany, niknący równie na mapie dóbr hrabiego Artura Gniazdowskiego, jak nasz bohatyr niknął zwykle w salonie pałacu w Krzewińcach. Bo pchać się do klamki pańskiej, jestto narów drobniejszej szlachty u nas, z którego nic ją dotąd całkiem wyleczyć nie zdołało, ani postęp oświaty, ani też ważniejsze nad wszystko doświadczenie.

Jakie zaś to były łaskawe względy, które pana Kazimierza spowodowały do tej wycieczki w bok ku ulicy topolowej, wnet się dowiemy; ruszajmy jeno za nim. Nadaremnie koń praktyczniejszy od pana, ciągnął się w dół ku skromniejszemu księdza dworkowi, wiedząc zapewne z doświadczenia, że w stajniach hrabiowskich prócz zaszczytu bycia przywiązanym do murowanego słupa, rzetelniejsze przyjęcie owsem nie nastąpi. Pan Kazimierz uparty jak na potomka butnej szlachty przystało, dążył ku pałacowi i tem tylko w tej chwili dawał dowód oczywistej swej miłości do Marijki, że najprzód chciał odbyć niewielce miłe odwidziny, by już potem resztę dnia przepędzić w lubem kochanki towarzystwie. I gdy już właśnie dojeżdżał do bramy pałacowej, z której szczytu dumnie spoglądała tarcza herbowna, w hrabiowskie perły ozdobiona, z przeciwnej strony dojeżdżał do niej inny jeździec na koniu wysokim, którego długie nogi, długa szyja i nieco wklęsłe boki świadczyły o tej rasie angielskiej, w której tak się pokochaliśmy od niedawna, że mając w domu zawód najdzielniejszy koni ojczystych, któremu pozwalamy iść w poniewierkę i przepadać nawet, wysyłamy za morze ciągle nasze pieniądze za angielskiemi końmi, angielskiemi trenerami, żokejami i angielskiemi zwyczajami. Na tym wyniosłym koniu, przy którym wierzchowiec mały naszego bohatyra prawdziwym wyglądał kucykiem, siedział młody także człowiek, błyszczący cały, bo błyszczały na nim i złote okulary i bronzowe guziki na rajtroku, i złoty łańcuszek od zegarka, a mianowicie w ręce z ozloconemi i obrylantowanemi palcami błyszczał najbardziej szpicrut misternej roboty, cały w złotych rzeźbach, ze złotym konikiem na rękojęści. I w chwili, gdy obaj jezdcy dojeżdżali do bramy, w znak poufałego powitania, hrabia Alfred Gniazdowski, syn hrabiego Artura, uderzył naszego bohalyra złocistym szpicrutem, niby z nienacka, ale tak silnie po grzbiecie, że aż ten rzucił się na koniu i obrócił gniewem rozpalona twarz swoją ku błyszczącemu jezdcowi. I przez chwilę zawrzało na twarzy pana Kazimierza oburzenie tak silne, iż ha widok jego, woskowa twarz pana hrabiego pobladła więcej jeszcze. I kto wie coby się stało, gdyby nie to przyzwyczajenie do uległości panom, naszej szlachcie tak dalece właściwe, że byle z nimi zachować stosunki tak im przydatne jak umarłemu kadzidło, dadzą chętnie stroić z siebie najnieprzyzwoitsze żarty.

A że żartem oczywistym było to szpicrutowe uderzenie, jakkolwiek go dobrze bolało, najlepiej dowodził uśmiech słodziutki na twarzy hrabiego Alfreda.

— „Ledwiem cię dogonił!...jak się masz, mój ty błędny rycerzu, który tak zamarzyłeś głęboko, żeś nawet nie słyszał mojego wołania."

— „Pan hrabia wołał mnie?" odpowiedział nasz bohatyr udobruchany nieco tą pańską poufałością.

— „Wołałem, i jak wołałem" odrzekł młody hrabia z uśmiechem jeszcze słodszym i weselszym, boto panów niepospolicie bawi, gdy takiego sztachetkę mogą na durnia wystrychnąć. „A widząc, że ty zakochany, rycerzu straciłeś nietylko oczy, jak to bywa zwyczajnie, ale nawet i uszy, dotknąłem cię szpicrutem moim, by cię przecie obudzić.... a jeżeli w pędzie konia dotknięcie moje było za mocne, przepraszam cię nawet."

— „Pan hrabia za....nadto łaskawy" pomyślał, ale nie odpowiedział przecie nasz bohatyr udobruchany zupełnie hrabiowskiem przeproszeniem.

— „A do tego żebyś wiedział, że dotknięcie tego szpicruta, to jakby ono dotknięcie szablą przy pasowaniu na rycerza" mówił dalej Artur z kpiącą powagą „jestto bowiem szpicrut honorowy."

— „Szpicrut honorowy?" zapytał Kazimierz głosem i całą zdziwioną twarzą; a mimowolnie rzuciwszy oczy na swój własny pręcik, ułamany z wierzby przy wyjeżdzie z domu, zapłonił się i puścił na ziemię tego niegodnego szpicrutów błyszczących zastępcę.

— „To ty nie wiesz co to szpicrut honorowy? o ty biedny wieśniaku!"

I śmiejąc się zeskoczył pan Artur z konia, bo już byli przed olbrzymim gankiem z monumentalnemi schodami, któryto właśnie miał dworowi staremu i dosyć niezgrabnemu nadawać postawę pałacową. A trzeba wiedzieć, co zresztą hrabia Alfred wszystkim przy zdarzonej i bez zdarzonej sposobności rozpowiadał, że i ganek, i słupy gankowe, i owe schody olbrzymie, były ścisłem naśladowaniem faciaty pałacowej w Puławach.

— „Ale coż dziwnego?" mówił dalej kpiącym tonem młody panicz „zakochani nic nie wiedzą zwykle, a coż dopiero, jeżeli ich opętają takie oczy, jakie posiada córka naszego... dobrodzieja..., którego nie śmiem nazwać popem, by cię nie rozgniewać."

— „Pan hrabia!...panie hrabio!" mruczał nasz bohatyr zmieszany do reszty, okładając go co chwila ukłonami i powtarzaniem tego tytułu, chociaż doń młody hrabia przemawiał ciągle poufałym ty.

— „Idź tymczasem do salonu, ja zaraz tam przyjdę skoro się trochę przebiorę, by się pozbyć tego końskiego zapachu, który atakuje nerwy mojej matki.... i dobrzeby też było, żebyś i ty przywoził z sobą inny ubior, bo fatalnie śmierdzisz koniem.... ale coż robić? z wami demokratami, trzeba być ostrożnym i pobłażliwym bardzo, bo wy nie pozwalacie nawet, byśmy mieli słabe nerwy.... A jak przyjdę do salonu, to ci wytłumaczę, co to jest szpicrut honorowy."

Nasz bohatyr postawszy chwilę w przedpokoju w stanie zagapienia, którego się wstydził, które przeklinał i, na które się gniewał, ale znosił przecie i szukał go z własnej woli, byle tylko mógł powiedzieć na zjazdach okolicznej szlachty, że był tam kiedyś w Krzewińcach u hrabiego Gniazdowskiego — wszedł wreszcie do salonu.

W salonie odbywała się właśnie z całą pańską uroczystością i z angielskim komfortem, ranna herbata. Przy wielkim stoliku, w wielkich poręczowych krzesłach siedziało cztery o$ób tylko, ale zato kręciło się parę kamerdynerów i kilku lokai.

Twarze osób siedzących były mniej więcej niewiele znaczące i w jeden typ salonowej przyzwoitości wmuszone, rzecby można gwałtownie, przez przyzwyczajenie do pewnych stereotypowych wyrazów, gestów i uśmiechów. Najznaczniejsze postawy na tym wymanierowanym obrazie całym, mieli pan hrabia Artur Gniazdowski, z wielką szeroką twarzą, codzień wygoloną najstaranniej, z wielką peruką, którę na przekor nowym zwyczajom, pudrował po staremu, i z największym brzuchem dodającym mu niemało powagi, więcej nawet, niżeli spadający nań z piersi mały jakiś krzyżyk orderowy, który nigdy nie odstępywał ubioru pana hrabiego, równie jak i owe dwa metalowe guziczki na boku od fraka przyczepione, świadczące wszem w obec i każdemu z osobna, że tam mieści się klucz szambelański. Zresztą z twarzy jego nic nie poznasz, bądź dla tego, że w rzeczy samej nic tam niema, bądż też, że hrabia Artur, niegdyś kawaler jakiejś ambasady, zachował sobie jako jedyny zarobek wyniesiony z tego zawodu, pewien uśmiech dyplomatyczny, którym traktował wszystkich równie hojnie jak tabaką z złotej tabakierki. Jedynym typem więcej odznaczonym na tej twarzy, było wydęcie warg, równie dyplomatyczne, bo dwuznaczne; mogło bowiem zarówno być oznaką dumy, jakoteż gastronomicznych nawyknień, które szambelan zacny wyniósł z dyplomatycznej kariery swojej.

Pani szambelanowa była zato niezmiernie chuda, koścista, zasuszona i żółta gdyby mumia; typem zaś na jej twarzy charakterystycznym była surowość nieprzebłagana, w której łączyły się pobożność nadzwyczajna, dumna powaga pańskości i wieczne znudzenie, niczem nierozweselone, niczem nieprzerwane, odstraszające równych i niższych, dla wyższych jeno mające czasem blady i chłodny uśmiech. Wszakże pani hrabina była z księżnej urodzona.

Na twarzy panny Elżbiety, dwudziestoletniej hrabianki Gniazdowskiej, łączyły się najciekawiej oba typy rodzicielskie: uśmiech ojca szyderstwem ożywiony, i powaga matki, zaostrzona wewnętrznym gniewem na wszystkich i wszystko, który jak ów sęp prometeuszowy szarpał jej wnętrzności codzień starym i codzień nowym bolem. Tym sępem było zwierciadło, które jej codzień zrana, odbijając jej twarz ciemną przez ospę pooraną, dodawało dostateczną na dzień cały ilość złości, by nią wszystkim dała się w znaki.

Znudzenie wszystkich tych trzech twarz, spotęgowane aż do wyrazu nieszczęścia i boleści nigdy nieskończonej, było widome na czwartej twarzy, panny Genowefy, panny trzydziestoletniej, jakiejś dalekiej krewnej samego szambelana, która była najsmutniejszą w tym domu ofiarą: dumy obojętnej hrabiego, surowości pobożnej i gdyrającej hrabiny i złośliwości szyderczej panny Elżbiety; a musiała to wszystko znosić, bo nie miała biedaczka żadnego przytułku na bożej ziemi. Po naszych domach pańskich zdybać można niemało takich ubogich kuzynek, rezydentek nieszczęśliwych, nazywanych pięknie po francusku demoiselle de compagnie, a traktowanych nie wiem po jakiemu, bo jużciż nie po polsku, gdy nie po gościnnemu. Toteż tylko francuski język ma na nie wyraz: Souffre-douleur, a francuska muza utworzyła typ dramatyczny na takie biedne stworzenia, znany nam pod przepolszczonym nazwiskiem kopciuszka. I jeszcze obmawiają powszechnie wszyscy te biedne stworzenia, mówiąc z góry, że są złe, gadatliwe, obmowne i bóg wie co jeszcze. Bywa to tak zapewne, ale nikt się nie zastanowi nad tem, ile codziennych cierpień szpilkowych przebyć musi taka biedna rezydentka, przez miłosierdzie niby trzymana, aż nareszcie wszystko, co tylko żyło w jej biednej piersi, musi bolem przeżarte, żółcią przejedzone, wyschnąć do szczętu. O, bo to miłosierdzie, które jej skąpo daje, a z lichwą wymawia, za cel wszystkich kaprysów i złych humorów wybiera, wszystkich, najlichszych i nieustannych żąda usług, a nigdy je nie ceni należycie, ale zrzędzi i narzeka bez końca, to miłosierdzie jest okropne, upadlające człowieka, zniżające go do zwierzęcia, okalające jego wszystkie członki ciała, i czucia duszy, i myśli głowy, wiecznym łańcuchem niewoli. I zaprawdę! do grzechów śmiertelnych należałoby porachować jeszcze takie miłosierdzie fałszywe. By już od razu skończyć z tą galerią portretów rodziny Gniazdowskich, dodam jeszcze w końcu portret młodego hrabiego, najtrudniejszy do zrobienia ze wszystkich. Bo darmo szukać na tej twarzy jakiegobądź wyrazu. Co nie zniszczyło pańskie pstrokate wychowanie, to wyżarła wczesna rozpusta, zostawiwszy za sobą martwe i nic niemówiące łożysko wszystkich walk w buduarze, za kulisami, przy zielonym stoliku i na kawalerskich biesiadach odbytych. A co jeszcze mogło na tej twarzy pozostać z dawnych śladów urody, bo pan Alfred był najprzystojniejszy z całej rodziny, i z dawnych śladów młodości, bo miał dopiero lat dwadzieścia cztery, by może zasłonić ślady rozpustnego życia, pokryły wąsy, broda i długie włosy. I po tem wszystkiem, jak wąż po zgliszczach i pustkach, przelatywał czasem tylko wyraz szyderczy, podobny do wyrazu na twarzy siostry, ale zimniejszy, bo mu nie dodawały tego zapału, jaki wrzał w pięknych dosyć oczach panny Elżbiety, wygasłe, okularami zasłonione oczy pana Alfreda. Do zaokrąglenia całego obrazu rodziny hrabiów Gniazdowskich, to jeszcze dodać muszę, że od roku już mieszkali na wsi, z niemałem zadziwieniem okolicznej szlachty, przyzwyczajonej do tego, że od niepamiętnych czasów nie mieszkali na wsi; i wszyscy łomali sobie głowy nad rozwiązaniem tej dla nich, bóg wie dla czego, zajmującej zagadki. Zagadka zaś cała było bardzo prosta i zwyczajna; hrabia Gniazdowski idąc za narowem i zwyczajem pewnej części panów naszych, tracił na próżne w stolicy wystawy więcej niż miał, i narobił mnóstwo długów, które teraz myślał zastąpić życiem na wsi, na pozór wystawnem, a w gruncie: brudnem i skąpem. A to zamiłowanie w zbytkach i wystawie, to trwonienie nieustanne na wszystkie kapryśne zachcenia, jestto wada okropnie rozgałęziona między pewną częścią panów naszych — jestto więcej jak wada. Pieniądz zapewne szanować nad miarę nie godzi się, ale ten pieniądz jest przecie jedynym i najważniejszym warunkiem największego dobra, jakie człowiek posiadać może — tej najdroższej niepodległości osobistej. Długi tedy hrabiego Artura wypędziły go na wieś i spowodowały ten długi ustęp, do którego muszę jeszcze dodać koniecznie uwagę nad dziwną niesłusznością zdań ludzkich w osądzaniu jednej i tej samej zdrożności. Niechaj ktoś robi długi na życie zbytkowe, na szulerkę, na konie lub kochanki, umknie tymczasem za granicę; krewni pogodzą się z dłużnikami, obedrą ich i dłużnik oczyszczony z długów kosztem cudzym, wraca nazad do ojczyzny i nikt mu niema za złe haniebnego bankructwa, a do wszystkich salonów przyjmowany będzie równie dobrze jak pierwej. Niechże inny najuczciwszy człowiek narobi dłngów, które zrobić musiał koniecznie z powodu choroby albo innego nieszczęścia, lub by utrzymać żonę i dzieci, jaki nań krzyk powstanie; oszust! łotr! zawrzeszczą na niego, a że niema zaco umykać za granicę, więc musi zostać w domu i do ostatniego grosza musi więzieniem odpokutować za długi, które i tak nagryzły go już niepomału. Lecz zostawmy na boku te wszystkie uwagi nastręczające się mi pomimowoli, bobym nie skończył tak prędko zaczętego obrazku; i wprowadźmy już raz naszego bohatyra do salonu.

Na ukłon jego niski i potulny, ledwie mu się odkłoniono. Hrabia Artur obdarzył go uśmiechem jak zwykle zimnym. Hrabina ledwie spojrzała na niego, jakby na sługę, jakby na rzecz jaką nieżywą. Hrabianka rzuciła nań wzrokiem złośliwym; zdawała się radować, że nowa pojawiła się ofiara, na której może doświadczyć bezkarnie szyderczego dowcipu swego. Jedyny wzrok czulszy, litośny prawie, wystrzelił przez chwilę z oczu nieszczęśliwej kuzynki.

— „Jak się ma pan Bilczyński?" zagadał półgębkiem hrabia Artur.

— „Pan Bilczyński rano wstaje" rzekła hrabina, rzucając nań wzrok pogardliwy „i pewnie konno" dodała po chwili kręcąc nosem.... „Genowefo! każ zakadzić!"

— „Coż tam słychać nowego, panie Bilczyński?" wycedził znowu pan hrabia, dojadając spory kawał szynki.

— „I zapewne pan Bilczyński był już u swojej pięknej panny Łopuchowskiej" zapiszczała hrabianka, przyciskając z drwinkami i miną złośliwą na nazwisko, które według zdania całej rodziny było bardzo śmieszne.

Nasz bohatyr był przyzwyczajony do takiego przyjęcia, które zawsze było jednakie; i choć w duszy czuł całą onego niegrzeczność, przecie jeździł przez głupią próżność do krzewinieckiego dworu; tym razem jednakże czuł się więcej rozgniewanym i zmieszanym niż zawsze; milczał więc, niemogąc znaleść słów stosownych, by na takie odpowiedzieć przyjęcie.

— „Pan Bilczyński nie raczy odpowiadać?" zagadł znowu po chwili pan hrabia, mierząc młodzieńca oczami obojętnemi.

Nie mogę tu ominąć uwagi, jaka mi się nieraz nastręczała i na które nigdy sobie odpowiedzeić nie mogłem: że panowie uprzywilejowani herbem i majątkiem, do niższych od siebie podług swego mniemania przemawiają albo przez ty, jak naprzykład przemawiał hrabia Alfred, albo przez trzecią osobę, jak mówił do niego hrabia Artur. Jestto z ich strony śmieszny sposób lekceważenia drugich i pokazania swej urojonej wyższości. Przyzwyczajeni tak przemawiać do swoich podwładnych, do ekonomów, leśniczych itd., używają tego sposobu mówienia i do tych, którym niby chcą pokazać jaka między nimi różnica. I nie jestto z przypadku, ale naumyślnie, bo jużciż z równymi sobie, to jest z tymi, których się im podoba uważać za równych, rozmawiają przez pan. I nie wartoby było stracić ani jednego słowa w tym przedmiocie mało wagi mającym dla człowieka myślącego, który zapewne sam dla siebie nie powinien dbać o ten lub ów sposób mówienia, ani też powinien pchać się do towarzystwa, któremu się podoba takiemi sposobami śmiesznemi odgraniczać od niego, dla tego, że go mniej jaśnie wielmożna matka urodziła, lub że mu ojciec mniej albo wcale żadnego nie zostawił chłopa w spuściznie; ależ przecie dla samej ciekawości radbym doświadczyć, coby ów hrabia Alfred odpowiedział naszemu bohatyrowi, gdyby mu ty na ty odpowiedział, albo hrabiemu Arturowi na jego: „jak się ma pan Bilczyński" odpowiedział zagadniony: „jak się ma pan Gniazdowski" Wówczasby się pokazało, czy pan Gniazdowski i jemu podobni nie uważaliby pododobnego powiedzenia za najokropniejszą niegrzeczność, za nieprzyzwoitość do nieba o pomstę wołającą; jednakże przyzwoitem to być mniemają, gdy mówią do człowieka, którego talent lub nauka mogą nawet wyżej od nich stawić, a stawiają niżej jeno przypadek urodzenia, lub większy jeszcze przypadek złota. A przecież godziłoby się pomyśleć nad tą śmiesznością, dziś już nieużywaną na całym bożym świecie, choćby dla tego tylko, żeby się nie wystawić na odpowiedź równą zagadnieniu. Bo jeszczeż jeśli nasz bohatyr jest dość głupi, że takie obejście się z sobą przyjmuje i upoważnia pchaniem się do salonu, gdzie mu niegrzecznością odpłacają jego cielątkowatą uległość i to słusznie! Ale dajmy nato, bo jużciż dzieją się cudowne na tym świecie rzeczy, żeby też pomiędzy nami potulnemi stworzeniami urodził się jaki zawedyjaka z rogatą duszą, któryby zagadnięty w ten sposób, księciu panu albo jaśnie hrabiemu, odpowiedział przez ty lub przez trzecią osobę. Ilebyto było krzyku, ile utyskiwania na brusowatość tych gburowatych i bóg wie jeszcze jakich uliczników! A więc moja rada, porzucić ten do dzisiejszych już czasów niestosowny sposób wyrażania się, tak dalece już wyśmiany i wyświstany, że już nim tylko na teatralnych deskach przemawiają do udanych ekonomów.

— „Przyjechałem pożegnać się" odpowiedział nareszcie nasz biedny bohatyr, któremu mimo całej wzwyczajonej uległości nie mogło wyjść z głowy owe uderzenie szpicrutowe.

— „Powinnam się tego była domyślić po romantycznym rumieńcu rozlanym na twarzy pana Bilczyńskiego" zagadała żywo hrabianka, która zapewne nie myślała nigdy o nim, ale którę gniewało przecie w głębi duszy, że on się kocha w jakiejś tam popównie. Onaby rada była widzić go w sobie zakochanego, choćby dla tego, żeby go sowicie wydrwić; a nareszcie i dla tego może, by też dożyć choć raz w życiu tej niedoświadczonej rzadkości i widzić u stóp swoich zakochanego na prawdę.

— „A gdzieżto jedzie pan Bilczyński?"

— „Na jaki kiermasz zapewne."

— „Mój stryj powołuje mnie do siebie."

— „Ksiądz kanonik!" zagadał grzeczniej nieco pan hrabia, który tylko przez wzgląd na to pokrewieństwo cierpiał u siebie pana Kazimierza. Gdyby nie ten stryj kanonik, dawnoby już mu drzwi pokazano w dworze krzewinieckim. Prawda że byłto kanonik ruski tylko, ale zawsze kanonik! prawda też, że biednego bohatyra naszego przyjmowano jako synowca kanonika ruskiego.

— „Coż na to powie piękna panna Łopuchowska?" Zarumienił się pan Kazimierz i śmielej niż zwykle spojrzawszy w oczy hrabianki, odpowiedział nie bez dodatku złośliwości:

— „Chętnie poczeka zapewne na mój powrót, który niedługo nastąpi, bo w jesieni nasz ślub."

— „A to pan Bilczyński na serio zamyśla się żenić z naszą popówną?" zagadała poważnie hrabina i westchnęła pobożnie „wszak ona ruskiego wyznania — ale prawda, i pan Bilczyński rusin podobno."

— „Ale fe mamo! jakże można nazywać pannę Łopuchowskę popówną.... ona co tak jest oczytana, tak sentymentalna — a tak miłosierna i tak dobra, jakby anioł nieprawdaż panie Bilczyński?"

— „Że dobra jest, chciej wierzyć kuzynko!" przemówiła nieśmiałym głosem panna Genowefa.

— „A wiem moja duszko, że razem z sobą wzdychałyście nad polskiemi romansami, nad Rynaldinim i podobnemi utworami literatury polskiej. Ale ja nie ciebie pytałam; jabym chciała wiedzieć zdanie pana Bilczyńskiego, który zapewne najlepiej musiał poznać bogdankę swoję. Wszak tak panowie teraz nazywacie kochanki wasze..."

Już tego było zanadto dla naszego bohatyra i mimo wolej czy oślej wytrwałości, jaką wraz z drugimi swego stanu ludźmi posiadał w znoszeniu pańskich impozycij, zaczerwienił się od złości, zadrzał cały i zdało mu się nawet, że w tej chwili zabolało go znowu uderzenie szpicrutowe, i chciał już żywo odpowiedzieć, gdy się nagle drzwi otworzyły i z śmiechem a z łoskotem wbiegł hrabia Alfred przebrany w inny tużurek, ale zawsze z owym szpicrutem świecącym. I wzniosłszy swój szpicrut do góry, jakby go chciał pokazać całemu towarzystwu, śmiał się zawzięcie niby, chociaż w uśmiechu jego było mniej wesołości szczerej, ale zato tem więcej złośliwości.

— „Wyobraź sobie ma chere" przemówił nareszcie do siostry, do której najchętniej się udawał, gdy szło o  jaką złośliwość „że ten poczciwy nasz sąsiad nie wie co to jest szpicrut honorowy?"

— „Czy być może?" odpowiedziała panna Elżbieta i oczy jej zaiskrzyły się szydersko.

Brat i siostra godni siebie zrozumieli się od razu.

— „I jakkolwiek jest najlepszy i najspokojniejszy człowiek, omal się nie rozgniewał, gdym go uderzył tym szpicrutem po plecach."

— „Po plecach?" zapytała niby panna Elżbieta, a wyraz jej twarzy w tej chwili mógłby malarzowi służyć za typ do megery. „Wszakto wyraźne pasowanie na rycerza honorowego."

— „Ja to przyjąłem jako przypadek... i spodziewam się..." wyjęknął nasz bohatyr.

— „Piękny przypadek!... ja cię naumyślnie uderzyłem jako przyjaciela, któremu nie chciałem odmówić udziału w zaszczycie, jaki mnie się dostał."

— „Chętnie przyjmuję żarty, jednakże...."

— „Ale mój poczciwy Bilczyńsiu, jeżeli mnie nie wierzysz, spytaj mojej siostry, spytaj mego ojca, czy to nie jest szpicrut honorowy.... Niech papa mu to wytłumaczy, powiedz Izabelko, bo idzie mi o to, by nasz sąsiad nie mniemał..."

— „To pan Bilczyński nie wie co to jest szpicrut honorowy?" przemówił i hrabia Artur, wchodząc także w myśl godnego syna.

— „Mój brat dostał go rzeczywiście przeszłego roku jako nadgrodę.... zaręczam pana Bilczyńskiego."

— „Jestto w samej rzeczy oznaka honorowa!" mruknęła nawet sama hrabina, niewstydząc się należeć do tej niegodnej mistyfikacii.

Boteżto tylko dowcipną mistyfikacią. miała być cała ta scena, którą mam za, tak upadlającą, że wolę zarzucić na nią zasłonę.

I jak zaczęli biednemu Kazimierzowi tłumaczyć i zaręczać, a wszystkoto niby serio, niby po przyjacielsku, a z owym przyciskiem szyderskim, który jest najdzielniejszą bronią złośliwego dowcipu, przekonali go prawie, że ten szpicrut zdobyty na wyścigach rączością konia i zgrabnością żokeja, był oznaką honorową, coś niby nakształt orderu — a więc i uderzenie nim, rodzajem odznaczenia. Nasz bohatyr nie był zapewne tak głupi, by się nie domyślał w tych wszystkich grzecznych tłumaczeniach, fałszu i szyderstwa, ale już jego położenie w salonie krzewinieckim było samo przez się tak fałszywe, iż ani umiał, ani śmiał znaleść się tam inaczej, jak tylko przyjmując za dobre i za prawdę cały ten obrzydliwy żart jaśnie wielmożnych z głupiego szlachetki. Byłato konieczna wynikłość zdybująca tym lub innym sposobem wszystkich tych, którzy podobnie bohatyrowi naszemu pchają się do towarzystwa nieswego, do towarzystwa, które przypuszczając takie figury (jak się o nich wyrażają) do swoich salonów mści się na nich podobnemi niby mistyfikaciami.

Sąto po prostu wyraziwszy, kpiny, które mają być dowodem dowcipu, a które są tylko dowodem szczególnej złośliwości charakteru, tem haniebniejszej, że się im udaje najczęściej bezkarnie... I nie jestto przesada, ale najrzeczywistsza prawda, iż często się zdarza w salonie, że sobie pozwalają stroić żarty i wydrwiwać rozmaitemi sposobami takich parweniuszów, jak nazywają się dla salonów, wszyscy do nich ściśle nienależący. Mianowicie na wsi, może dla tego, żeby jednostajne nudy zaprzątnąć czem zabawnem, podobne drwiny zdarzają się najczęściej. I w niejednem zgromadzeniu salonowem na wsi można zdybać takiego poczciwego biedaka, jakiegoś dzierżawcę, ubogiego szlachcica, którego jeśli nie zdybie uderzenie szpicrutowe, to go zdybują czulsze bo codzienne uderzenia salonowego dowcipu panów, radujących się najmocniej, jak się im uda podobna mistyfikacia. I nie można prawie się im dziwić, kiedy mimo nieraz widocznych żartów, mimo jasnych drwin, znajdują się ludzie dość słabego, dość nijakiego charakteru, że się pchają koniecznie do salonów, gdzie im samym niemiło, nieswojsko i gdzie wiecznym celem urągowiska są ich poruszenia mniej zgrabne, ruchy prostackie, wyrażenia gburowate, przycisk mowy niesalonowy i całe ułożenie parafiańskie. A wszystkoto dla tej głupiej próżności, by można przed sąsiadem lub sąsiadką powiedzieć, że się było na wieczorze, na herbacie lub na obiedzie w takim salonie pańskim.

I nasz pan Kazimierz odurzony zupełnie, bo nie szczędzono mu grzeczności fałszywych, pożegnawszy najczulej towarzystwo krzewinieckie, wyszedł.

A gdy wyszedł, powstał śmiech w salonie.

— „C'est unique!.... La grosse lute!.., C'est excellent.'" zawołano.

— „Ale popówna mu to wytłumaczy" ozwała się hrabina, która jedna z całego towarzystwa najmniej należała do całej mistifikacii i zanadto pogardzała takich wszystkich szlachetków, by nawet chciała drwić z nich.

— ,,Eh bien! coż z tego?"

— „Un homme de rien!...."

— „Un pauvre hère.'" zakrzyczano ją, a najmocniej śmiała się panna Elżbieta, która doskonale zrozumiała powody tego uderzenia szpicrutowego. Ona wiedziała najlepiej, że to nie był przypadek.

Chata księdza ruskiego, do której teraz przeniesiemy czytelników naszych, była jak za zwyczaj prawdziwą chatą, różniącą się z powierzchowności od drugich chat wiejskich murowanym kominem jeno, i porządniejszem nieco zagrodzeniem, przez które prowadziła na dziedziniec brama z daszkiem słomianym tak wielka, żeby zda się przez nią umknąć mogła i chata i mały sadek za nim, i owa waląca się w rogu stajenka, i ten w drugim rogu o płot oparty karmnik, wiecznem mruczeniem karmionego w nim wieprzaka głośny, a nawet i tych parę nieolbrzymieh stogów zboża, sąsiadujących z przyczepioną i przylepioną do stajenki oborą, zkąd znowu rozchodził się częsty ryk dwoch skromnych krówek, tęsknem i pożądliwem spoglądających okiem ku nielitosciwie odgrodzonym a srodze kuszącym stożkom siana i zboża. Wszedłszy zaś przez tę bramę olbrzymią, nigdy niezawartą zupełnie, bo w drzwiach bramowych, pokąd pamięć ludzka zasięga, brakowało zawsze kilku desek, dwa główne przedmioty uderzały oczy na nierównym, ale zato w równej połowie gnojem i murawą pokrytym dziedzińcu. Byłato najprzód niedaleko furtki do sadu prowadzącej odwieczna kałuża, równie dawna jak cała zagroda, po której głośno i wesoło trzepotały się i poiły wszystkie pokolenia księżych kaczek i gęsi, a czasem w skwar słoneczny filozoficznie rozdumanych chłodziło się parę gnuśnych prosiaków. Do obrazu tej części zagrody dodać jeszcze potrzeba, że poza kałużą sterczały odbijające się w jej brudnem źwierciedle dwie stare grusze, stojące na granicy i straży księżego sadu, i wystająca z poza nich pokaleczoną przez czas dranicą pokryta dzwonnica, której częste a jękliwe głosy rozchodziły się po całej wsi zwykłą wieścią smutku, wesela i nabożeństwa. Drugim przedmiotem zawsze zdybywanym na tym księżym dziedzińcu było kilka kłód sękowatych drzewa, niedaleko karmnika złożonych, które daremnie porąbać się kuszono, i które już tak od mnogich lat pomnażającemi się co roku trzaskami otoczone pozostały nieruchome, ku wielkiej pociesze gadatliwych kurek i najgadatliwszego między niemi koguta z wielkim czubem, zasiadających tamże na dzienny odpoczynek i na nocne leże. Chata księża o czterech izbach skromnych, dla większej różnicy od swych sąsiadek pokryta była słomą wprawdzie, ale w glinie maczaną, co dachowi nadawało porządniejszą powierzchowność, i miała przylepiony u wchodu ganeczek dranicą pobity, w którym w dzień czy w nocy spoczywał kundel pstrokaty, częstem szczekaniem i częstszem jeszcze wyciem dowodzący swej niepospolitej czujności. Zresztą by dłuższym nie nudzić opisem, dodam jeno do obrazu tego chaty-dworka, że przypominał zupełnie owe stare dworki szlacheckie nasze, może tylko biedniejsze jeszcze nieco. Też same ściany lepione, i tenże sam piec polewany, jak w owym obrazku powracającego do rodzinnej chaty naszego poety Karpińskiego. I nigdzie może jak w chacie starego księdza ruskiego, nie zdybiesz tak wyraźnie odbitego typu swojskiego, typu prawdziwie rodzinnego, typu polskiego. Polskie obyczaje wszystkie, owe obyczaje dawne, obyczaje skromne przeszłości naszej, znajdziem żywcem, w dworku księdza ruskiego. W jego dworku znajdziesz staroświecką gościnność, która cię znajomego przyjmie uczciwie i uraczy czem bóg dał, a i nieznajomego zaprosi szczerze; i podejmie gościnnie jakby brata, i postawi przed jednym i drugim wszystkie nasze stare potrawy, zacząwszy od poczciwego bigosu a skończywszy na smacznym schabie z śliwkami, i poda nasze własne rodzinne trunki, bo i wódeczka anyżkiem woniejąca, i miodek pieprzny, i piwo grzane. Ksiądz ruski inaczej nie zagada prócz mszy jeno po polsku; i czy do towarzysza księdza, czy do żony, córki, syna przemawia, nie użyje nigdy języka ruskiego. Ba nawet, co mi każdy przyzna, widziałem nieraz, jak poczciwy wieśniak przyszedłszy do swego księdza na poradę, skargę, lub w innej potrzebie, łamie swoję rusczyznę . na polską mowę, by był księdzu zrozumialszym. I więcej powiem, a także z doświadczenia, wszak ów księdzu każdemu nieodstępny towarzysz, posługacz kościelny, ów diak, który przecie wychodzi zwykle z prostego chłopa, wyuczy się pomału przy księdzu języka polskiego tak doskonale, że ledwie całkiem swojego rodzinnego narzecza nie zapomni. I niedosyć, że ksiądz ruski mówi zawsze po polsku jeno i obyczaje uczciwe nasze zachowuje święcie, ale pożyj tylko z nim dłużej a przekonasz się, że wszystkie jego wyobrażenia najwewnętrzniejsze, najprawdziwsze, te co w nieruchome już kształty odwieczne wylane są w duszy człowieka, nie te zaś, co wiatrem bóg wie zkąd w jednej chwili napędzone, druga odwieje chwila: wszystkie te wyobrażenia muszą być zaiste nasze własne, kiedy je sto razy na godzinę usłyszysz oddane naszemi przysłowiami wszystkiemi, których zbiór najkompletniejszy usłyszysz z ust księdza ruskiego. Literaturę polską chętnie czyta, jeżeli mu się jaka książka dostanie w rękę, i czytałby jeszcze chętniej, gdyby mu starczyło z jego nader szczupłych dochodów na kupienie książki, lub gdyby ci, co te książki mają po zamożniejszych dworach swoich, zachodzili częściej z mową, z myślą, z książką i zażyłością pod skromną strzechę poczciwego i ubogiego księdza. Niechby jeno taki dwór szlachecki właśnie dla tego, że ma się za coś wyższego, zrobił kilka kroków naprzód ze swej wysokości urojonej ku skromnemu dworkowi księżemu, a kroków szczerych, otwartych, przez się samego zrobionych, któreby nie zfałszowała podła zgraja zauszników pańskich, a wybiegłoby z onego dworku skromnego, takie poczciwe i serdeczne zaufanie, któreby się pałacowi sowicie od wdzięczyć mogło. Ale trudno żądać, by to zaufanie przyszło samopas, bo człowiek, choćby najlepszy, ma wady człowiecze, a człowiek biedny, kłopotami i nieraz nędzą codzienną znękany, jeżeli mu jeszcze duma możniejszego dopiecze, czyliż łatwo zaprze się natury ludzkiej? Ale głupoty naszej właściwość, jest ślepota wieczna!...nie ślepota oczów, co nie widzą, ale ślepota oczów, które by nie widziały odwracają się pogardliwie!...Jestto pycha! owa pycha szatanów, którym gdy łyskawice nic wyjaśnić nie zdołały przyszedł grom i w proch rozsypał!....

Owoż w dworku księdza ruskiego w Krzewińcach, do którego teraz dążymy, odbywała się w tej chwili scena mająca wielką styczność z tem, co dopiero powiedzieliśmy; scena traiczna na prawdę, a komiczna na pozor.

Na środku izby głównej, wielkiej, o poprzecznych belkach na powale, izby tak skromnie przystrojonej, że największą jej ozdobą był zakopcony stary jakiś obraz święty w kącie, a przed nim stół dębowy, przetartym kilimkiem pokryty, na to zda się, by był godny dźwigać pobrudzoną książkę do nabożeństwa i niegdyś w szczęśliwszych czasach posrebrzany krucyfix tombakowy; na środku więc tej izby stał sam ksiądz. Byłto wysoki, chudy, kościsty mężczyzna, silnej jeszcze i wiekiem niepochylonej budowy ciała, a czerstwej twarzy i dobitnych przez ciąg życia i cierpień w upor zaostrzonych rysów, które dobroć serca słodziła czasem uśmiechem koło ust, skurczonych czy przez długie bolu doświadczenie, czy przez napływ chwilowej cierpkości. A przecie starym być musi, miarkując po jego siwych włosach, niedbale wiszących wkoło głowy, na której dawna tonzura w szerokiej znikła łysinie. Cały typ jego twarzy był piękny, szlachetny, a nawet patriarchalny, lecz nie wyrazem dawnej patriarchalnej swobody, ale raczej odbiciem wszystkich tych całożyciowych cierpień dzisiejszego ojca rodziny.

We drzwiach drugiej izby, z której wychodziła woń kwiatów i wyglądały barwy onych rozmaite, stała w postawie na poły ciekawej, na poły zastraszonej, młoda dziewczyna z twarzą tak piękną i dorodną, że jej rysy regularne, w owal zaokrąglone, linie greckie nieco przy. pominające, a ożywione okiem pełnem, ciemnem ale jasno łyskającem, zdałyby się na jaki antyk prawdziwie grecki. Mianowicie teraz, gdy wracając z ogródka, głowę strojną w włosy ciemne, mające wraz z oczami połysk jakiś jasnawy, obsłoniła białą chustką pofałdowaną mimowolnie z tym wdziękiem, jaki młoda i ładna dziewica nadaje wszystkiemu co ją otacza lub ją dotyka. To była Marijka, wnuczka po córce starego księdza z Krzewiniec, a córka po księdzu także ruskim, który już nie żył. Sierotą była po ojcu i matce; a to sieroctwo było na jej twarzy wypisane, tym rysem cierpienia wewnętrznego, który uszlachetnia twarz, bo z szlachetnego uczucia pochodzi. Toteż Marijka, choć ubrana w kilkunastograjcarowy perkalik, u wędrującego Węgra kupiony, choćby może nie dygnęła w salonie tak po mistrzowsku, jak to umiała panna hrabianka Elżbieta w salonie krzewinieckim, choć nie gwarzyła po francusku, ani też waliła po mejerowsku w klawisze fortepianowe, gdyby tylko stanęła z tym urokiem świeżości i piękności na twarzy, a tym większym jeszcze wdziękiem, co się wyższym czucia i myśli promieniem przedzierał z duszy i oczów do twarzy, z tym rumieńcem prawdziwej, nieskażonej, dziewiczej wstydliwości, którę darmo w niektórych salonach małpują niżem i sztucznem naśladowaniem natury, przez nawyknienie nabyłem; gdyby tak stanęła w jakimkolwiek salonie ludzi, co nie mają przesądów miasto głów, a dumy miasto serca — wydałaby się prawdziwą królową, bo miłości, poświęceń i uwielbienia godna. Bo jeżeli piękna była twarz, piękniejsze było jej serce poczciwe, otwarte na wszystkie uczucia uszlachetniające. A w tej pięknej główce roiły się także, nie chorowite, spazmatyczne myśli marzycielek, do teatralnych dekoracij podobne, myśli jakieś nieswojskie, bo po większej części z romansów cudzych czerpane, ale myśli zdrowe, czerstwe, jak nasze powietrze wiejskie, myśli pożyteczne, bo nie z góry z mgłów czerpane, ale z ziemi, z ziemi naszej, ze środka tej roli, na której się urodziła, i tych ludzi przy tej roli pracujących, między któremi wzrosła. Była ona dziewczyną z ludu, ze wszystkiemi cnotami jakie ten lud ma rzeczywiście i jakie mieć może przy lepszem wychowaniu. A jej wychowanie było doskonałe, bo się niem od dzieciństwa zajmował jej ojciec. Ojciec zaś jej był człowiekiem, rzecby można, wyjątkowym; byłto poeta duszą, uczony głową, w nieznośną prozę głupiego życia przez los wepchany. Co czuł lepszego, co myślał wyższego, to tylko w duszę córki rzucał spiesznie, bo czuł, że niedługa jego pielgrzymka po tej ziemi. Śmierć żony ubóstwianej przez niego, i połą,czone z nią odkrycie okropnej i smutnej niewiary, zniszczyły do reszty jego siły, znękane już i tak walką z  potrzebami życia i z tą złośliwą pogardą, która go codzień szpilkowemi kłuła cierpieniami. Umarł niepoznany przez nikogo, nieżałowany przez nikogo, prócz przez chłopków, dla których miał ewangeliczną litość i ewangeliczne postępowanie. Był on księdzem w drugiej wiosce hrabiego Gniazdowskiego, który drwił z roztrzepanego i uczonego popa, chociaż romansiku się nie wstydził z śliczną jego żoną. Lecz gdy go romansik znudził, a wyrzuty dawnej kochanki obrażały, napisał do niej na cieniutkim i woniejącym papierze list, z tak haniebną bezwstydnością napisany, żeby się go powstydził najgburowatszy ulicznik. A że miał kilka butelek szampana w głowie, a kilku przyjacioł bezgłowych wkoło siebie, więc oddał ten list poufnemu służącemu z tym dodatkiem, może nawet nieprzypadkowym, „by go oddał samej popadi lub popowi." Służalec podobny panu, oddał ten list z szatańskim uśmiechem księdzu. I zabił jedno i drugie zacny hrabia, a Marijkę osierocił. Biedna sierota miała już wówczas lat trzynaście i dobrze rozpoczęte przez ojca wychowanie dokończyły książki, których zbiór niewielki ale dobrze dobrany odziedziczyła po ojcu. Pamięć ojca i jego nauk pozostała dla niej świętością, którę jeszcze w jej wyobrażeniu otaczała jakaś tajemnicza zasłona tej dla niej niezupełnie zrozumianej katastrofy ostatecznej, w której skutku oboje rodzice w jednym roku pomarli. Tyle tylko o tem wiedziała, że hrabia Gniazdowski należał do tej całej smutnej tajemnicy. Mimowolnie więc w środku jej innych uczuć słodkich ukrywało się uczucie gorzkie żalu, instynktowego raczej niżeli wyrozumowanego, do hrabiego Gniazdowskiego, a przez niego i do całej tej rodziny dumnej i nieprzystępnej. Wkoło tego uczucia gorzkiego zgromadzały się pomimowoli wszystkie, jakie tylko kiedykolwiek słyszała czy od matki, czy od krewnych i odwidzających dziadka księży okolicznych zarzuty polskiej szlachcie czynione. I pomału wyrabiało się w głębi jej duszy uczucie cierpkie, rozszerzające się od hrabiego Gniazdowskiego na wszystkich innych członków tego stanu, od których i sama już nieraz w potocznych życia sprawach doznała niemało pogardy i lekceważenia. Wszakże nawet w kościele, w tym domie Boga, przed którym wszystkie stany jak i wszyscy ludzie równemi być powinny, nieraz ona dosłyszała, jak w hrabiowskiej ławce nibyto cicho ale głośno dosyć szeptano sobie różne drwiny z popa i popówny, z jej zamiłowania znanego w literaturze, z jej ubioru, chodu, giestów, a nawet z jej pobożności, której sędzią jeno bogu być wolno, i z jej nazwiska wymawianego w półgłośno z szyderczym przyciskiem. A prócz tego jakiemito ją obdarzano ukłonami drwiącemi, jakie rzucano spojrzenia złośliwe i pogardliwe. I bóg wie dla czego. Bo jużciż rozumiała to biedaczka dobrze, że niczem zasłużyć nie mogła na taki sposób obchodzenia; a miała tyle rozsądku i czucia, by ocenić należycie i swoje postępowanie nienaganne, i czyste swe chęci, i porównać one z całem postępowaniem rodziny Gniazdowskich względem wszystkich podwładnych, których krzywdzono bezkarnie i wyśmiewano niby dowcipnie, mianowicie zaś względem wieśniaków, których po dawnemu obdzierano, bito i obciążano gwoli wszystkich widzimisiów zbytnią robotą. Marijka kochała ten lud, była dlań siostrą i czuła wraz z nim wszystkie jego krzywdy. I jako dziewczyna ludu miała i jego usposobienia niektóre, konieczne, nieodłączne od tego stanowiska pokrzywdzonego. Tem usposobieniem była pochopność do nienawidzenia wyższych, do oddawania im pogardy za pogardę. Wprawdzie dla umysłu tak wzniosłego, jak był umysł Marijki, myśl zemsty nie była łatwa, ale zato gdyby za danym popędem raz się w niej rozbudziła, mogłaby ją zupełnie owładnąć.

I czytając, a rozumując nad czytanem, coraz więcej zbierało się w jej duszy tej goryczy. Bo ją wszędzie oburzała ta szczególna niesłuszność, obejmująca ten stan, z którego ona wyszła. A jako niewiasta, mimo całego ukształcenia, więcej uczuć jak rozumować zdolna, niezawsze umiała odróżnić szczegółowe złe od zasad ogólnych. Nieraz więc za złe pojedyncze potępiała w myśli zasady ogólne, i tym sposobem coraz więcej naginała się do tej przesądowej nienawiści. Miłość jej szczera do naszego bohatyra zmiękczyła nieco jej za ostro już odcieniowane zdania, bo kochając szczerze pana Kazimirza, szlachcica przecie z rodu, musiała mimowolnie pobłażać nieco całej szlachcie. Miłość jej dla Kazimirza była szczególna w  swoim rodzaju; ona go kochała z zapałem prawdziwej kochanki, ale razem i z pewną powagą, jak gdyby matka syna. Bo mimowolnie czuła ona swoję nad nim wyższość umysłową i chciałaby onej użyć, by go przeobrazić, przekształcić. Onaby go w swoich marzeniach rada oczyścić z brudu wiekowym pyłem zapruszonych przesądów.

Znając jej usposobienie, łatwo pojąć można, jakiem okiem widziała Marijka te choć nieczęste, ale wedle niej niegodne zawsze kochanka nadskakiwanie rodzinie Gniazdowskich, i gdyby nie mimowolna, niewieście właściwa bojaźń stracenia kochanka, którego więcej kochała, niż sama się przyznać chciała, byłaby ona dawno już mu podała za konieczny warunek dostania jej ręki, wyrzeczenie się wszelkich stosunków z dumnym i nienawistnym rodem Gniazdowskich. Warunek ten był w jej duszy niecofniony, ale wahała się przez słabość niewiasty i kochanki, wyrazić go raz stanowczo.

W tej chwili weszła właśnie Marijka z sadu do swojego pokoju, i słysząc żywą rozmowę w izbie pierwszej, chciała wejść do niej, lecz przy pierwszych zaraz słowach stanęła jak wryta i niewidziana od dziadka i tego, z którym stary ksiądz rozmawiał, słuchała z uwagą i natężeniem. Przy wejściu już do pokoju dziwny wyraz jakiś odbijał się na jej pięknej twarzy. Byłto wyraz oburzenia, gniewu i dumy wyższej, szlachetniejszej, który strzelając z oczów łyskających, rozpromieniał jej twarz i postawę całą jakąś wyższością i powagą, godną, żebym się tak wyraził obszerniejszej sceny i większej widowni.

W czasie słyszanej rozmowy wyraz ten wzmagał się, odcieniowywał się coraz wyraźniej, olbrzymiał i rósł w jakieś wielkie, niezłomne postanowienie.

Naprzeciw księdza stała postać, jużciż ludzka, ale nadzwyczaj dziwna. Stanowiła ona część komiczną tej sceny i tego obrazu. Chude to było, nędzne, blade, kościami wychudzonemi sterczące stworzenie, z twarzą, na której były zmarszczki wieku, a była gładkość bezwłosa, jakby dzieciucha. Głowa była już łysawa i siwawa, a w oczach zato wyraz szczególnego dzieciństwa umysłowego, któremu wtórował głos cieniutki, spiewający, nieco nosowy a nieco piskliwy, wychodzący z chudych i wklęśniętych piersi. Całą tę postać anomalną, chorowitą i niewykończoną zda się przez przyrodę utrzymywały nogi, snać także tylko co przez przyrodę rozpoczęte, a zostawione nagle w chaotycznym stanie jakiegoś wężowego wykrzywienia. Obie nogi były dwakroć do siebie i od siebie zgięte. I całą tę postać obwiewała suknia nihy z chłopska, niby z szlachecka, nito surdut, nito kapota, ale zato długa po podłogę prawie, z stanem nisko nadzwyczaj, gdzieś aż koło kolan prawie spadającym, a tak doskonale szeroka, jakby ją biedny niedorostek pożyczył od jakiego bajecznego olbrzyma. I snać się kochał w takich niestosownościach, trzymał bowiem w ręce żylastej, długiej, spory kawał nie kija, ale całego drzewa prawie. Do całości obrazu dodać potrzeba jeszcze nadzwyczajną ruchliwość tej postaci, dziwnie niestosowną do jego schorowanej i nędznej osoby. Byłto zaś diak, Jurko zwany, i jako durny Jurko znany w okolicy, wyśmiewany nieraz, ale lubiony powszechnie za swoją usłużność szczególną, co jednakże nie wykluczało zupełnie pewnego rodzaju bojaźliwego szacunku, jaki miano dla niego z powodu zawziętego charakteru. Jurko bowiem był przyjacielem i nieprzyjacielem aż do grobowej deski.

— „Aj dobrodzieju! dobrodzieju!" zapiszczał diak Jurko „szkoda wielka, szkoda."

— „Coż takiego?" zapytał ksiądz nie bez uśmiechu jednakże, znał bowiem przesadne usposobienie Jurka....

— „Dobrodziej się śmieje ze mnie?...zapewne, ze starego się wszyscy śmieją."

— „Nie, mój poczciwy Jurku!" odrzekł z przyjaznym uśmiechem ksiądz, który mimowolnie lubił Jurka i miał słabość do niego.

I coż dziwnego; wszak żyli z, sobą przez lat dwadzieścia i znali się, o znali się doskonale! Diak w domu księdza ruskiego, jest częścią konieczną tego domu, niejako członkiem rodziny; jest on jego duchem usłużnym w cerkwi i w domu, przy ołtarzu i przy roli, przy nabożeństwie i w gospodarstwie.

— „Powiedzże raz co takiego?..."

— „Aj dobrodzieju! szkoda jej; taka krasneńka, taka biłeńka..."

— „Kto taki?" zapytał żywo ksiądz nieco przestraszony.

— „A jaka potulna, jaka dobra..."

— „Kto?... coż się stało?..."

— „Nie żyje już!..."

— „Na rany Boga! dokończ!" krzyknął ksiądz nie żartem przelękniony.

— „Nie strachajcie się dobrodzieju!...." przemówił diak z pocieszną powagą. „Pan Bih dał! pan Bih wziął."

— „Jurku zlituj się! dokończ!..."

— „Owieczka..., ta owieczka dobrodzieju, ot ta owieczka najpiękniejsza, co nasza pannuncia sama karmiła..."

— „Coż się jej stało?"

— „Charty pańskie rozdarły..."

— „To już pewnie ją pasiecznik wypuścił z pasieki, a mówiłem mu, by trzymał ją w zagrodzie, bo te charty dziedzica..."

— „To czorty nie charty?...

— „No coż robić, tak to hrabia przecie zapłaci szkodę."

— „Tak jak zapłacił owe dwa barany."

— „Bo nie mogliśmy się dowiedzieć kto szkodę zrobił."

— „Te same charty co dzisiaj... ja sam widziałem."

— „Jeżeli widziałeś Jurku, to się pójdziesz upomnic, skłonisz się pięknie odemnie i poprosisz..."

— „Jurko niegłupi, Jurko ma rozum; Jurko się zaraz upominał i dostał po grzbiecie paliczką."

— „Możeś się nieprzyzwoicie upominał, jużciż tego pan hrabia czy tam panicz nie zrobił umyślnie."

— „Otożto właśnie dobrodzieju! że umyślnie, z szelmowskiej pustoty..."

— „Z pustoty?..."

— „Ale to nie z tej pustoty, co to na żarty, ale z tej pustoty, żeby to człowiekowi krzywdę zrobić na cnocie i na honorze."—"Bóg wie, co pleciesz Jurku." — "Jurko nie plecie... Jurko wie co mówi... Jurko umyślnie zasiadał od kilku dni w pasiece, bo zrozumiał paniczowskie praktyki."

Ksiądz wypatrzył zadziwione oczy na Jurka; Marijka słuchając pobladła; a Jurko tymczasem kręcąc się to na jednej to na drugiej nodze, rozpowiadał dalej.

I rozpowiedział tedy swoim zwyczajem, długo i rozwlekle jak on uważał, że młody hrabia ze starą babą pasiecznika, z Dmytryehą, jakieś miał zmowy i konszachty. A że Jurko nie cierpiał i nienawidził młodego Alfreda i całą jego rodzinę, więc ciągle szpiegował i podsłuchiwał, póki aż nie wywiedział się wszystkiego.

— „Owoż dobrodzieju, toż młody graf do naszej panienki zachodził, i nuż Dmytrychę namawiać; a że to baba, co już dawno Jurko mówił, że jeździ w nocy na łopacie, wzięła rubla i dziś do dnia rozchorowała się w chacie, starego do panienki wysłała, wiedząc, że panienka zaraz pobiegnie do niej z radą, z lekarstwem. Otożto tak być dobrym dla czarownicy.... a nasza panienka dobra jak anioł, na to nie zważa....a staremu baba jeszcze powiedziała, by wstąpił do kumy Orpyny, takiej czarownicy także, bo wiedziała, że stary tam zasiędzie przy gawędzie i gorzałce...a sama czekała... Ale Jurko nie głupi; już siedzial na drzewie. Panienka jak przyszła, baba w płacz, niby bardzo rozbolała na kolki; a jak tylko panienka weszła do chaty, szmyrk młody graf z pasieki do chaty także, a stara niby tak wyszła tylko, i wybiegła... chatę zaparła, a sama zyrk zyrk na około... Ale choć czarownica potrójna, Jurka nie zobaczyła. Aż tu tymczasem stary Dmytro, jakoś czy kumy czy wódki nie zastał, pokazał się na pagórku, tam od mogiły sąsiedzkiej, i miedzą zbliżał się do pasieki. Baba jak go ujrzała, do głowy po czartowski rozum, i prędko sama wypuściła owieczkę, a charty panicza co leżały spokojnie poszczuła hejże! hejże!... A żeby też babę po śmierci tak diabli szczuli hejże! hejże... I stanęła baba, i wzięła się pod boki, i śmiała się do rozpuku..." — „Na miłość boga, dokończ Jurku! przerwał biedny staruszek zastraszony. „I coż ty zostałeś na drzewie?" — „No dobrodzieju, ja siedziałem na jabłoni i sam już nie wiedziałem co tu robić, czy owieczki ratować, czy wejść do chaty. Ale czarownica dobrze wiedziała co robi, bo Dmytro jak zobaczył charty i owieczkę, zaczął biegać i krzyczyć... On sobie, baba sobie w krzyk Aleć przecie ocknąłem się i zeskoczyłem..."

W tej chwili zbliżyła się do dziadka blada jakby posąg marmurowy Marijka, i porwała go za rękę i ucałowała ją serdecznie, a łez parę stoczyło się z jej oczów, i łez parę zajaśniało w oczach drzącego od przerażenia staruszka.

— „Przestań już Jurku! ja resztę sama dopowiem dziadkowi."

— „To pannuncia nas słuchała; powiedzże dalej pannuńciu."

Biedna Marijka, blada przed chwilą jak marmur, spłonęła nie wstydem, ale gniewem. A stary ksiądz przystąpił do diaka i głosem rozczulonym przemówił do niego.

— „Zostaw nas, poczciwy, kochany Jurku!.... Oby ci to bóg najwyższy nadgrodził." I ucałował stary ksiądz poczciwego diaka w twarz i czoło, aż się diak rozpłakał jak dziecko. Bo ci ludzie, choć to pop i diak, mieli serca, dobre i poczciwe serca.

A gdy odszedł, cichym prawie i drzącym głosem i przemówił staruszek do wnuczki;

— „Opowiadaj teraz wnuczko droga!"

— „Czy warto opowiedzieć, mój dziadku drogi!.... i czy to jest co nowego, że taki panicz dumny i zarozumialy, który nas niema za nic, który nami pogardza, jakby istotami niższego rzędu jakiego, u którego pop i popadia i popówna są niby drwinkowe przezwania, że taki zepsuty człowiek, niewierzący w nic cnotliwego, że taki człowiek rzucił okiem na mnie, i mniemał, ze dosyć będzie zdradą zwabić mnie do odludnej chaty i wyznać mi słodkiemi słowy, w których mimowolnie odzywało się szyderstwo całemu ich życiu właściwe — wyznać mi miłość, bym uwierzyła:"

— „I śmiał ci ją wyznać?..."

— „I wyznał mi ją, i drwił z mojej odpowiedzi, i wyśmiał tę moję, jak ją nazwał, wieśniacką prostotę."

— „To szkaradnie!" krzyknął stary, na którego policzki wystąpił chorowity rumieniec wewnętrznego oburzenia.

— „I gdym mu mówiła, że ja kocham Kazimirza, zaśmiał się jeszcze mocniej... Tego durnego szlachetkę, tego golca.... który się tam pcha do naszego salonu; co ci z niego przyjdzie, będziesz całe życie biedę z nim klepać... a zemną mogłabyś być szczęśliwą, używać wszelkich roskoszy, mieszkać w mieście, nie w tej śmierdzącej wiosce, i opływać we wszystkie dostatki, jakie pieniądz tylko dać jest w stanie."

— „I tyś mu nic na to?..."

„O ja mu powiedziałam słowy, jakie się już dawno w mem sercu zbierały, jak gdybym przemawiała w imieniu tych wszystkich nieszczęśliwych, którzy cierpią, i nic powiedzieć nie śmią; i wyrzuciłam z łona mego całą pogardę, jaką mam dla tej rodziny zepsutej, zgangrenowanej rozpustą... i powiedziałam mu wszystko... ja mówiłam do niego słowy nie kobiety, ale mężczyzny... On śmiał się, szydził, przedrwiwał!.. Mniejsza o to!... Aż gdy mu powiedziałam, że kocham tylko Kazimierza.... że tylko jego żoną będę..."

— „„Jużciż nie moją będziesz zapewne"" „zawołał na to z większem jeszcze szyderstwem... I możesz być przez to żoną jego, a mnie możesz być kochanką..."

— „„Drzyj!"" „mówiłam do niego" „„bym nie powiedziała tego Kazimirzowi, któryby się srodze zemścił za mnie."" „Te słowa zmieniły jego szyderstwo w gniew; i śmiejąc się niby jeszcze, ale z oczami łyskającemi złością odrzekł mi;"

— ,,„A więc, by cię przekonać, jak dbam o tego twego posesora, godnego takiej gąski głupiej jaką ty jesteś, daję ci słowo honoru, że przy pierwszem zdybaniu tym oto szpicrutem potraktuję grzbiet jego.""

—„I dotrzymał słowa!" zawołał Kazimierz, który tą samą drogą wszedł niepostrzeżony przez pokój Marijki i od chwili już był świadkiem tej sceny.

— „Dotrzymał!" zawołali razem starzec i dziewczyna.

— „Dotrzymał i uderzył mnie szpicrutem, i mnie głupcowi wytłumaczył i przekonał prawie, że to uderzenie szpicrutem honorowym było zaszczytne. Ale teraz na mnie kolej, mój ty młody hrabio!...."

— „Uderzył cię, mój Kazimierzu!.... mojato wina.... nie powinnam była unosić się gniewem.... szyderstwo powinnam była szyderstwem odpłacić...."

— „Moja to wina, kochana Marijko!.... i wina to nas wszystkich, którzy dajemy się ułudzać spruchniałym szychem. Otoczmy ich zasłużoną pogardą.... lekceważenie oddajmy im za lekceważenie, a.... Lecz dokończ Marijko!...."

— „Otoż wtedy właśnie nadbiegł poczciwy Jurko, a on zmieszany, rozgniewany wybiegł z chaty."

Starzec stał od chwili jakby nieprzytomny; i nagle uderzył się w czoło, i nieświadom może słów własnych zawołał:

— „To jest okropnie!.... godny to syn swego ojca, który mi syna i córkę zabił.

— „Zabił!" jakby echo powtórzyli Marijka i Kazimierz.

— „Ojciec tego Alfreda uwiódł twoję biedną matkę, moję córkę jedyną.... i wydrwił ją listem, który umyślnie ojcu twemu przysłał.... Biedna Jagusia nie przeżyła tego, a twój ojciec poszedł za nią do grobu."

I była chwila okropnego milczenia. Pierwsza ocknęła się Marijka, i podniosłszy ręce do góry, jakby brała niebo na świadka słów swoich, zawołała głosem zupełnie zmienionym:

— „A więc zemsta! zemsta nieubłagana!.... Precz odemnie resztki słabości kobiecej, słabości niegodnej mnie, precz!... Zemstę poprzysięgam!..."

— „Zemsta!" powtórzył Kazimierz, porwany zapałem kochanki, w tej chwili silnie działającej na umysł jego.

— „I przysięgam sobie i tobie mój luby, że nie będę póty żoną twoją, póły nie wejdę w dom twój, póty się tego najwyższego dla siebie wyrzeknę szczęścia, póki się nie zemszczę... a zemsta nam łatwa, tak bliska... miałażbym się wyrzekać Jego słodkiego uczucia?... Nie! nie! nigdy!..."

— „I ja ci moja Marijko przysięgam zemstę za ciebie i za siebie..."

— „Nietylko za nas mój drogi!... Ma być zemsta, niechże będzie pełna i słuszna."

— „Dzieci moje drogie! zastanówcie się i wstrzymajcie w tym chwilowym zapale... Córko moja, tyś kobieta! nie tobie przystoją środki gwałtowne!... mój Kazimierzu! tyś mężczyzna zapewne, wiem ja wasze środki mszczenia się.... oburzające boga i ludzkość."

— „Mój ojcze!" zawołała znowu Marijka „ty się boisz pojedynku... daremna obawa; czyliżby nawet gdyby Kazimierz wyzwał, czyliżby hrabia Alfred chciał mu stanąć.... jeszczeby go drugi raz szpicrutem odpędził i psami może wyszczwał... O nie mój ojcze! pojedynek, to zemsta osobista, to zemsta, jak dobrze mówisz, boga i ludzkość oburzająca. Ale jest zemsta bogu i ludziom miła; zemsta, która przestaje być zemstą osobistą, błahą. Takiej zemsty pojawienie chcę wywołać, a tej zemsty tłumaczem chcę, by był mój kochanek, oblubieniec pogardzonej popówny, deptanej córki ludu."

— „A więc zemsta im wszystkim!"

— „Nie moje dzieci! jam winien, żem wasz zapał rozbudził przypomnieniem czynu, który już ja dosyć opłakałem, byście wy chcieli jeszcze do nowych mnie łez pobudzać, rozbudzeniem żalu, który ja za temi biednemi zmarłemi do ich grobu rzuciłem, modlitwa moją bogu powierzyłem. Zemsta nie do nas należy i jakkolwiek ją zechcecie ubrać, zemsta jest zawsze występkiem. A coż dopiero zemsta w tem znaczeniu, w jakiem wy ją rozumieć chcecie!... Kto wam dał prawo obwoływać się mścicielami drugich, kiedy tam na wysokości jest bóg nasz, co nas widzi i nas sądzi. Odrzućcie moje dzieci tę myśl precz od siebie, jako szatana, i nie rozruszajcie tej myśli, która, wierzcie memu doświadczeniu, obosiecznym karze orężem i mścicieli i ofiary. I na kimżeto wy chcecie się mścić za, krzywdę waszę, za przewinienia choćby najokropniejsze pojedynczych osób? chcecie mścić się na wszystkich? Toż to przecie bracia nasi.... jeżeli pobłądzili, bóg z nimi, bóg na nich. Nie rozbudzajcie niebaczni tej okropnej nienawiści, która i tak szerzy się milczkiem i zdradliwie wkoło nas. Dosyć się już przez życie moje nasłuchałem od młodszych kolegów, o tej nienawistnej różnicy. Bóg widzi, żem szczerze badał i dzieje nasze i serce moje, i ani w dziejach, ani w sercu mojem nie znalazłem powodów do tej nienawiści. Skarzycie się, że żartują sobie panowie po salonach z popów; niech sobie żartują; źle oni robią zapewne; bozłość ludzka nigdy nie spi i dmucha na każde zarzewie złego. Ja przez to mogę pogardzać i pogardzam z duszy takimi, jacy są Gwiazdowski, lub drudzy podobni im zepsute członki jednej rodziny, ale nie chcę zapomnieć przeto, że my wszyscy do tej jednej należymy rodziny, i czy pop, czy hrabia, czy chłop prosty, jak tylko się na tej urodził ziemi, jest tej ziemi obywatelem. Oby tylko nad nią czuwała orędownicza ręka przedwiecznego, do którego czy po rusku czy po polsku, wznośmy jeno modły o dobro tej wspólnej nam ziemi rodzicielki. Nie zapominajcie o tem moje dzieci drogie i wierzcie słowom starego księdza, który wierzy w to, że są wielkie tam w górze wady i występki, przeciw którym trzeba zapewne pismem i słowem walczyć bez przerwy, ale i między nami w dole są wady przesądów, które także wspólnej sprawie wiele zawadzają. A chcecie zemsty! Kazimierzu! tyś młody, masz zdrowe siły ciała i umysłu, pracuj nad sobą i nad drugimi, kształć siebie i drugich, mów i pisz prawdę, nie obwijaj nic w bawełnę, wstydem i hańbą pokryj co wstydu i hańby warte. Ty zaś moja Marijko, ucz jakeś dotąd uczyła poczciwe nasze dziatki wiejskie, dawaj im zdrowe wyobrażenia, poprawiaj ich obyczaje, a zemstę, która aby jak najpoźniej z dopustu przyszła bożego, zostawcie tej wszechwiedzącej opatrzności.

Młodzi ludzie zamilkli, a wkrótce się też pożegnali z łzami w oczach, czułością i westchnieniem na ustach. Czyli słowa poczciwego księdza ruskiego zrobiły na nich wrażenie przyszłość okaże.

Część druga.

ODWET.

I.

Stryj naszego Kazimirza Bilczyńskiego, byłto człowiek nietyle stary, ile schorowany, znudzony i tak szczególnie osłabiony na nerwach, iż go każde uderzenie silniejsze przestraszało, każde nagłe otworzenie drzwi przerażało, a każde głośniejsze ozwanie się wzbudzało mu w twarzy i w oku mianowicie, jakieś drganie mimowolne. Zdawało się prawdziwie, że co chwila się czegoś obawia i lęka; jakby drugi Damokles onego nad głową na włosku zawieszonego oręża. Ta draźliwa bojażliwość, dobrze uosobiona w postaci ostrego miecza wiecznie schylonemu czołu grożącego, jestto tem okropniejsza słabość, że najczęściej bywa ona słabością moralną. W niej zwykle mieści się cala życia tajemnica, dramatyczny ów węzeł ze wszystkich zdarzeń życia zaplątany, zagadkowy dla wszystkich, a tem straszniejszy dla cierpiącego, że go sam dotknąć się boi, i żadnej przyjacielskiej ręce rozwiązanie onego powierzyć nie śmie. I w samotni dnia, bo taki człowiek zwykle ucieka przed ludżmi, i w ciszy nocnej, bo taki człowiek rzadko sypia, nie przestaje mu łyszczyć straszny oręż; a po jego polerowanej powierzchni, jakby po zaczarowanem źwierciedle, przemykają jego tylko makbetowemu oku widziane Banquo'we duchy przeszłości. Scena po scenie, blado, nieruchomie, ale żywo i prawdziwie przesuwają mu się wszystkie przeszłe wydarzenia, na których widok drzy, trętwieje, ale głosu wydać nie śmie, by nim poruszony włosek tajemnicy i tak ciągle próbowany ciekawością ludzką, nie urwał się, a oręż nie spadł mu na głowę, odkryciem tego, co go szarpie tajemne, a zabiłoby może odkryte. Za młodu przy większych duszy i ciała siłach, łatwiej jest znieść takie cierpienia tajone i łatwiej je utaić; bo silne jeszcze nerwy nie znają drgającej gry przestrachu, a czoło dumnie wzniesione drwić się zdaje ze wszystkich wiszących nad niem niebezpieczeństw; ale na starość staje się ta choroba nieuleczona i głowa coraz niżej się słania, jak owe głowy żołnierzy przed strzałami nieprzyjaciela w mimowolny chylące się ukłon.

Rozpisałem się szerzej nad stanem moralnym stryja, już i dla tego, że to przecie stryjaszek naszego bohatyra, a najwięcej dla tego, że te jego cierpienia jakkolwiek tajone, jakkolwiek zasłaniane przed ludźmi samotnością, do której coraz więcej uciekał, wzbudzały to jedno współczucie, jakiego w cierpieniu każdem pewni być możemy, współczucie próżnej i obojętnej ciekawości. Jakoż powszechnie łamano sobie głowy nad tą zagadką jego stanu cierpiącego. Bo i nie stary jeszcze, i odkąd ludzie pamiętają, nie chorował nigdy, a zbudowany silnie i kościsto; a więc zdrów być powinien. A że wiedziano doskonale, że ma grube pieniądze, piękną posadę, znaczenie i u swoich i jak sobie szeptano, w górze nawet, więc powinien być szczęśliwy! A przecież mimo tych warunków zdrowia i szczęścia tak jasnych dla ogółu jak słonce, przyznawano powszechnie że nie jest zdrów i nie jest szczęśliwy. Dla ciekawości ludzkiej tej nigdy niesytej pijawki, prawdziwej pijawki lubiącej nad wszystko ssący swój pyszczek zaczepiać o czyści najwięcej cierpiące, najwięcej bolące, byłato zagadka nad zagadki!... A więc próbowano wszystkich środków w takim razie używanych, by się czegoś dowiedzieć. Z tych środków najdzielniejszym bywa domniemywanie, które choć nie odkryje, ale domyślając się rzeczy niestworzonych, ten ma prym przed innemi środkami, że może sobie z domysłów tylu wybrać, nie najpodobniejszy do prawdy, bo o to rzecz wcale nie idzie, ale najlepiej dogadzający ciekawości, rozmiłowanej zwykle w samych potwornościach. Tu zrobię uwagę, która niekoniecznie do rzeczy należy, ale które za skarby świata nie odrzuci powieściarz rad epizodowi zwiększającemu książkę, i rad uwadze, którą ma oczywiście za nową, bo jest jego uwaga — że najgłupszy człowiek, byle tylko ciekawości ostrogą był pobudzony, jest zdolen utworzyć takie domysły szczególne, dramatyczne, iżby te, gdyby jeno powstać mogły w głowie powieściarza, dałyby mu treść do niejednej diable fantastycznej powieści. I kto wie, czy to nie ta najolbrzymiejsza ciekawość, olbrzymiej stolicy Francuzów właściwa, połączona z gadatliwością Francuzom także właściwą, roznoszącą po ulicach i kawiarniach swe bezgraniczne domysły, nie jest właściwym twórcą tego bogactwa fantazii, rozlanego po powieściach francuskich, fantazii, na której zaprawdę nasze powieści kuleją niepomału.

Owoż ciekawość śledząca tajemnic stryjaszka, zaglądała i w przyszłość jego, ale i z tej wycieczki nic pewnego wyprowadzić nie mogła. Przypominano sobie bowiem, że dawniej, gdy był młodszym jeszcze, stryjaszek żył w większem i szerszem kółku, w którym rad był przewodził; jakoż w rzeczy samej przewodził potrochę rozległością swych wiadomości; był on bowiem uczony, w całem najuroczystszem tego słowa znaczeniu. Miał wielki księgozbiór, liczący po większej części same olbrzymie foliały, które oczywiście mieszczą najwięcej uczoności; i wszystkim było wiadomo, jak rad brodził po tym smętarzu dawnych rozumów, wielkich, nieśmiertelnych, ale martwych. Ażali z tych wszystkich ksiąg wyprowadził idee jakie zdrowe i prawdziwe, tego ogół ciekawy nie wiedział; to tylko przypominał sobie, że mąż ten głęboko uczony wywierał wielki wpływ zdaniami swemi na otaczających go a licznych gościach domowych i czcicielach. Co on powiedział, było święte, i tem nieomylniejsze, że słowa własnych zdań popierał uczonemi cytatami. Główną częścią jego nauki były dzieje. Czy zaś zdania społeczne, jakie sobie wyrobił na posadzie swych studiów historycznych, były proste czy krzywe, o tem nie umiał sobie zdać sprawy ogół, rozumiejący to tylko swym prostym rozumem, że kto ma uczoność, to ma i rozum zdrowy i rozsądek niekrzywy; a czy może mieć przytem dobrą lub złą wiarę, o tem ledwie setny ma jakie pojęcie.

Tu byłoby zapewne najprzyzwoiciej, by powieściarz, który wie wszystko i zagląda we wszystkie najtajemniejsze myśli i chęci ludzkich zakątki, wytłumaczywszy się jasno i wyraźnie, wyświecił tę zagadkę i odkrył czy ze starych pargaminów i ksiąg stryjaszek naszego bohatyra wyciągnął zdrowe ziarno pożytku, czyli zjadliwego grzyba łatwo wyrastającego na zbutwiałych zabytkach przeszłości. Ale powieściarz tym razem słowa swoje w mistyczną przybierając szatę, tyle tylko powiedzieć może, ile zresztą sama ciekawość ogółu z przeszłości jego wyprowadzić zdołała: że zdania historyczne, które popierał, miały wielki rozgłos i wielkie stronnictwo, którego on był wyrocznią i duszą prawdziwą. Lecz nagle się zmienił, nie w zdaniach swoich, bo te jeszcze tem uporczywiej i z rozpaczliwą wytrwałością głosił, ile razy mu się to trafiło, ale w trybie życia. Jak mówiliśmy ztetryczał, posmutniał i coraz więcej usuwał się od towarzystwa dawnych swoich przyjacioł i stronników.

Nic więc ciekawi z przeszłości jego dobyć nie potrafili, coby im odkryć mogło powody takiej przemiany; a co gorzej, nic podobno nigdy nie odkryją; bo do szczególności jego chorowitego i nerwowego stanu należało, że jak mówić tak też i pisać nie lubił. Jakby się bał, by jakikolwiek ślad pisany jego myśli tajemnych nie pozostał, rzadko kiedy sam co pisał i to chyba w sprawach koniecznych, potocznych; a co dzień prawie, czyli raczej w nocy, bo mu w nocy było jakoś najswobodniej, przebiegał niespokojny wszystkie swego pomieszkania zwyczajne schowki, i co tylko gdzie zdybał pisane, palił bez litości. Nieraz gdy przechodzący widząc w oknach jego gorejące światło, mniemali, że pracuje nad uczonem dziełem jakiem — on przeciwnie niszczył wszystkie dawnych prac swych zabytki. Blady, pożółkły od cierpień co go trawiły, przeglądał okiem niespokojnem dawne ulubione swe dzieła uczone. Z głośnym szelestem latały karta po karcie tych starych foliałów, lecz on ich nie czytał, szukał jeno owych wszystkich notatek ręką własną pisanych, które tu i owdzie w starych tych księgach pozostawił, celem złożenia onych kiedyś przy swobodniejszej chwili w całości swoich badań historycznych. I gdy natrafił na taką notatkę drobnem pismem napisaną, która go może nieraz niejeden tydzien pracy i ślęczenia kosztowała, drgający nerwowy uśmiech przeleciał przez twarz jego. Była w nim i radość i żal razem. I porwał ją w drzące ręce, ani spojrzał nań nawet, jakby się bał, by litość nad własną pracą nie zmieniła srogiego wyroku, jaki wydał na nie — i szybkim ruchem rzucał ją za drugiemi w płonący kominek. A potem z dziwnym, niezrozumianym wyrazem jakiegoś bolu wewnętrznego przez długie chwile patrzał, jak je płomień ogarnął i gasł powoli aż do ostatniej tlejącej gwiazdki na zpopielałym papierze, której zniknieniu towarzyszyły zawsze ciężkie piersi niemej westchnienia.

Lecz domyślna ciekawość ludzka, nierozbrojona jego życiem samotnem, spokojnem, nikomu w drogę niewchodzącem, nie mogła przestać na niczem. Musiała gwałtem jeżeli nie domyślić się to przynajmniej wymyślić. I wymyśliła, i rada złośliwemu odgadnieniu, za pewnik przyjęła, że cały ten jego stan chorowity jest niczem innem, jeno zgryzotą sumienia. Jestto dla złośliwej ciekawości ludzkiej domysł najłatwiejszy i najmilszy, bo zawiera w sobie cały skarbiec najdziwa czniejszych domniemywań.

I chociaż właśnie, jakby na zbicie zarzutu skąpstwa, jakie mu zawsze czyniono, od onej chwili swojego od ludzi odosobnienia, zaczął hojną dłonią sypać jałmużny pomiędzy ubogich, którzy w pewne dnie tłumnie zbiegali się do drzwi jego pomieszkania, i znaczniejsze nawet rozdawał dary, od czasu do czasu z licznemi pochwałami głoszone po pismach publicznych — nie rozbroiło to przecież złośliwych domysłów, i owszem, ciekawi ludzie, co to wszystko wiedzą, kładli tę przemianę jego usposobienia i całą dobroczynność jego na karb sumienia obudzonego.

W onejto także chwili zwiększających się jego cierpień nerwowych, powołał do siebie synowca, oznajmując mu pismem swojem, że chcąc mu całe swoje przekazać mienie, radby go mieć przy sobie, przez tych kilka chwil, które mu wzmagająca się słabość żyć jeszcze dozwoli.

Dobrze już pod noc przyjechał nasz bohatyr do stolicy i wszedł do pomieszkania stryjowskiego. Smutne jakieś uczucie ścisnęło mu serce; większą onego połowę stanowiło zapewne wspomnienie smutnych chwil rozstania się z miejscem rodzinnem, z matką, a mianowicie z kochanką, która siadającemu już na konia szepnęła zcicha: „Zemsta, zemsta tylko mój Kazimirzu połączyć nas może."

Ale prócz tego samo pomieszkanie stryjaszka musiało smutne zrobić wrażenie na młodzieńcu przyzwyczajonym do ojczystych rozległych łanów. Pomieszkanie to było sklepione i ciemne; duszne w niem było powietrze, przypominające nieco sklepienia grobowe, tym wyziewem stęchłym nagromadzonych w miejscu wilgotnem starych ksiąg, które od dawnych lat żaden powiew świeżego powietrza przez wiecznie zamknięte okna nie dosiągnął.

I znalazł się nasz bohatyr w wielkim obszernym pokoju, z którego wszystkich kątów wyszczerzały się ciemne i wielkie szafy książkami napełnione, po których nierówne i fantastyczne cienie rzucało skąpe światło od godziny nieobjaśnionej świecy i tlejące iskry gasnącego komina. Obejrzał się wokoło pan Kazimirz; nie było nikogo w wielkim pokoju, a przecież powiedziano mu, że tam jest stryj jego. Wytężył oczy — ciemno i pusta. I zaszeleściało papierem, głuchem echem rozbiegło się po pokoju, a od jednej ze ścian, z cienia szafy jednej, oderwał się nowy, jakby cień jaki, i cichym pomknął ku niemu krokiem. Ledwie nie krzyknął nasz bohatyr z przestrachu: stryj jego stał przed nim. Grobowa bladość była na jego twarzy, okropnie jeszcze odbijająca od całej czarnej szaty, obwiewającej jego potężną niegdyś, dziś schyloną postać. I z początku nic nie dostrzegł pan Kazimirz, prócz tej bladości na czarnem tle w kształt głowy zarysowanej. Bo stryj miał łysą głowę w dół spuszczoną. I podniósł ją przez chwilę do góry; rysy twarzy były wielkie, mocno odznaczone, piękne zapewne przed laty wyrazem dobitnym siły i potęgi, która martwa już dzisiaj, jakby trup olbrzyma wyszczerzała się dotąd z wyniosłego, żyłami sterczącego czoła, z ogromnych zmarszczek od oczów ku ustom pociągniętych, i z tych wielkich sterczących kości na twarzy, które ledwie już pokrywała skóra pargaminowej żółtości. Dla patrzącego z boku ciekawym widokiem byłoby jednakże szczególne podobieństwo rysów stryja i synowca, starca i młodzieńca, których twarze rozróżniał jeno wyraz życia i martwoty.

Przez chwilę tylko spojrzał stryj na synowca okiem martwem także, którego wzrok badawczy prawdziwym ciężarem martwoty spadł na naszego bohatyra; to też pan Kazimirz mimowolnie w tej chwili westchnął i przypomniał sobie nie matkę, nie kochankę, ale prawdziwy roztrzepaniec młody, wspomniał sobie w tej chwili, jakbyto było miło i swobodnie bujać sobie teraz na kucyku swoim po stepie podolskim, pod gwiazdami wyiskrzonem niebem. I długą chwilę trwało, zanim przyszedł o tyle do siebie, by zrozumieć całe położenie swoje, a przez cały ten czas, ołowiany wzrok stryjowski ciężył na nim, a nawet szerokie usta starca jeszcze się szerzej rozciągnęły, jakby do uśmiechu szyderczego. Starzec drwił sobie z pomieszania młodzieńca i rad był z niego, wszak to szyderstwo odpłacało mu przykre uczucie na widok młodości, nadziei, które już przeszły bez wieści dla niego, na widok dziedzica, który mu w tej chwili nie pokrewieństwo bliskie, ale śmierć bliską przypominał.

Ocknął się pan Kazimirz, który zaprawdę do nerwowych marzycieli nie należał, wstrząsł się tylko, jakby po chwilowym dreszczu, które pojawienie przesąd wiejski nazywa zajrzeniem śmierci w oczy, i przystąpił j do stryja z tą rubaszną niewymuszonością, właściwą naszej wiejskiej szlachcie, która rzadko straci minę tej tęgości, którą niepomału się szczycić lubi. I ledwie nie splunął w sufit pan Kazimirz, jak mu się to nieraz zdarzało uczynić w nadmiarze młodzieńczej siły i tęgości szlacheckiej i butnej, tylekroć doświadczanej w onych wiejskich zdybaniach tak zwanej drobnej szlachty. Lecz się przecie opamiętał i schylił czoło na przywitanie i usta przycisnął z uszanowaniem do ręki stryjowskiej.

Stryj wszystkie te ruchy młodzieńca śledził z uwagą, jakby z nich chciał odgadnąć całe jego usposobienie, i usta jego przeciągnęły się więcej jeszcze do uśmiechu szyderczego.

— „Jak się aspan masz?" przemówił nareszcie do niego głosem równie bez dźwięku, jak twarz była bez wyrazu, a oczy bez blasku.

To aspan obraziło zaprawdę naszego bohatyra, w którym zadrgały na tę nazwę pogardliwą wszystkie żyłki szlacheckie; ale coż było robić? Od bogatego stryja trzeba było przyjąć wszystko; odpowiedział więc z rezonem i odkrząknieniem tak silnem, aż cała twarz stryjowska zadrgała konwulsyjnie.

— „Zdrów na usługi stryja dobrodzieja."

— „Widać, widać po mowie aspana tak głośnej, jakbyś był na prażniku."

— „Moja matka przesyła stryjowi dobrodziejowi uszanowanie swoje" przemówił nasz bohatyr, przymuszając  nie bez trudności szerokie piersi swoje do cichszego głosu.

— „Zdrowa także! o wiem... wiem, wy tam wszyscy na wsi wiecznie zdrowi, o niczem nie myślicie, niczem się nie gryziecie...."

— „I owszem moja matka bardzo była zgryziona dowiedziawszy się, że zdrowie nie służy stryjaszkowi."

— „Toteż pocieszyła s.ę jak najprędzej, i co żywo wysłała synka, by mi oczy zamknął."

Skonfundowany nasz Kazimirz zamilkł zupełnie, bo mu usta zamykała zarówno duma szlachecka jak i dobre serce bohatyrowi naszemu właściwe.

— „Coż nieprawda?...he?..."

Po niemałej chwili zdobył się nareszcie pan Kazimirz na odpowiedź, którą mu podszeptała duma szlachecka.

— „Niech stryj dobrodziej wierzy, żeśmy o tem nie myśleli."

— „Nie myśleliście o stryju" zaszydził starzec.

— „Nie... przeciwnie... ale..."

— „Ale myśleliście o bogatem dziedzictwie?"

Tu już krew szlachecka pana Kazimirza aż mu zapiekła w uszy poczerwienione od gniewu.

__ „Chciej stryj wierzyć, że takich brudnych myśli ani matka moja, ani ja nie mieliśmy.... chwała bogu mamy mająteczek obywatelski...."

—„Licha dzierżawa, lichego przysiołka... to nazywasz mająteczkiem obywatelskim.... mój ty dumny paniczu; jak widzę, masz się za prawdziwego szlachcica polskiego."

— „A jużciż!" odpowiedział nasz bohatyr raczej naiwnie niżeli dumnie.

Rozśmiał się starzec suchym kaszlem raczej niżeli śmiechem wesołym. I nastała chwila milczenia, które by przerwać, niemało namysłu i myśli mózgowej użył biedny Kazimirz.

— „Chwała bogu, stryj dobrodziej nie jest tak bardzo chory; i owszem jak uważam wygląda... dobrze... czerstwo... zdrowo..."

— „Tak!" głośniej niż zwykle zawołał starzec „za zdrowo może! zdrowiej może niż mniemaliście tam z matką twoją... Aspan jak uważam wdałci się zupełnie w matkę, która nigdy zapomnieć nie. może, że ma tam jakiś rodowity herb w spościznie po gołych i dumnych rodzicach. Aspan masz wszystkie wady dumnego, gołego i fałszywego szlachcica polskiego... widzisz mnie schorowanego i umierającego, i chcesz mi fałszywie pochlebić dobrem wyglądaniem, jak gdybym ja nie wiedział, że jestem stary, zgrzybiały, umierający, i żeś aspan tylko po moje dziedzictwo przybył... Duma, ambicia, próżność, chciwość a zdrada i fałsz w gładkiej mowie, to wasz grzech pierworodny, mój ty szlachcicu, który chcesz drwić ze mnie, pogardzać mną, a przyjechałeś po moje złoto, które cenisz jedynie...."

Nasz bohatyr zgłupiał na te słowa tak doskonale, że słowa nie umiał wyrzec, usta tylko roztworzył — do westchnienia podobno za swoją wioską i życiem wiejskiem swobodnem.

— „Aspan już nie pamiętasz, żeś synem twego ojca!" mówił dalej starzec z zapałem niezwykłym sobie.

— „Nie stryju! pamięć ojca jest mi droga!..."

— „Kłamiesz jak prawdziwy szlachcic! twój ojciec nie był szlachcicem polskim."

— „Jakto!" zawołał donośnie pan Kuzimirz, nie zważając na drgania nerwowe na twarzy stryja.

— „Twój ojciec był rusinem, tak jak ja... rozumiesz aspan?"

Pan Kazimirz głupiał coraz więcej, nie rozumiejąc ni trochę ani zapału stryjowskiego, ani tej całej rozmowy heraldycznej, która go nieprzygotowanego zdybała na samym wstępie. Mimoto burzyła się coraz więcej młoda krew naszego bohatyra, który jak zwykle szlachta na wsi, bardzo wiele przykładał wagi do swego herbu szlacheckiego. Odrzekł więc z pewną dumną powagą, która trącała poniekąd o śmieszność:

— „Coż z tego? ale był przez to szlachcicem polskim, mam na to dowody."

— „I uparty widzę aspan jesteś... Twój ojciec był rusinem... czy rozumiesz?... i nic więcej... Patrzaj, widzisz tu te wszystkie książki, które przez całe życie gromadziłem z największą troskliwością, z nich badałem całą przeszłość dziejową.... gdybym był nie poniszczył wszystkich notat moich, jakie przez trzydzieści lat zbierałem, byłbym cię zaraz przekonał. Ale czytaj sam, wszak nie na to przyjechałeś do mnie, byś próżnował. Czytaj i ucz się sam, a przekonasz się, że świętą prawdę mówię.... Tak.... tak! mój dumny paniczu... twój ojciec był rusinem... rozumiesz!... i ty jesteś rusinem nie polskim szlachcicem."

I porwał synowca zdumionego za rękę i poprowadził go szybkim krokiem popod ściany swojego pokoju, i pokazywał mu szafę po szafie, a w nich palcem wskazywał książki bez liku.

— „Tu się wszystkiego nauczysz i tu się przekonasz."

Nagle przy ostatniej szafie zatrzymał się i pokazał mu drzwi.

— „Te drzwi prowadzą do pokoju dla ciebie przeznaczonego; w nim będziesz mieszkać i pracować.... a poźniej..."

I wyciągnął znowu rękę i wskazał na drugą stronę drzwi, koło których stał wielki kufer żelazny o łóżko oparty.

— „Jak umrę, co niedługo nastąpi, ten kufer będzie twój i twoje będzie użycie... rozumiesz młokosie... użycie pełne... Ale ucz się pierwej... czytaj... gdybym nie był poniszczył prac moich, łatwiejby ci to przyszło... ale z czasem, dobrze, bardzo dobrze zrobiłem... na co miałeś przystępować uprzedzony do nauki, która sama ci odkryje, że moje zdania są prawdziwe. I owszem szczęśliwy, spokojny, zdrów będę, gdy zdrowym, młodym, niepokalanym umysłem to zbadasz i to odkryjesz, co ja zbadałem gwałtem... przymusem... bo...."

I osłabł biedny starzec i powalił się prawie zemdlały na żelazną skrzynię; lecz ledwie się jej dotknął, zerwał się z siłą młodzieńczą prawie, i wypychając synowca za drzwi, drzącym, konwulsyjnym krzyknął za nim głosem:

— „Tak! ty mnie sam po latach nauki powiesz, że moje zdania nie były fałszywe, urojone, wznowione, ale prawdziwe... Idź! idź mój synowcze... i pamiętaj, żeś ty rusinem nie szlachcicem polskim."

Biedny Kazimirz zmęczony drogą, zmęczony słowy stryjowskiemi, nic po prawdzie z nich nie zrozumiawszy, zasnął szczęśliwie, a szczęśliwiej się jeszcze obudził, bo z postanowieniem żywem uczenia się, poruszonem może po raz pierwszy przez upor szepcący mu w ucho, że wypada mu przekonać zawziętego stryja o prawach jego do szlachectwa.

Była to zapewne lekka pobudka i samaby nie wystarczyła, gdyby się nie zebrały pomału inne powody. Szczęściem pierwsze znajomości w stolicy zrobione były dobre; poznał się bowiem z kilku młodymi ludźmi, którzy się nauce i literaturze poświęcali. Byłby on może nie trafił na nich, gdyby lepsze okoliczności finansowe pozwoliły mu były przyłączyć się do herbowych wiercipiętów, których było pełno w stolicy. Ale stryjaszek otworzył mu wszystkie zamki do szaf, prócz zamku do żelaznej skrzyni. Niemałą także pobudką do nauki stały mu się nudy w domu stryjowskim, urozmaicone zrzadką rozmową ze stryjem, który prócz tej nieszczęśliwej słabości nerwowej, gdy wpadł w zapał, przyjemnie bardzo rozpowiadał dzieje przeszłości, coraz obszerniej i czarowniej roztwierające się przed okiem naszego młodzieńca.

I wziął się nieżartem do nauki pan Kazimirz, czytał z początku leniwie, urywano, poźniej czytał coraz więcej; wzmagał się w nim zapał i zbudziły się siły umysłowe, które były w nim, jak są w wielu naszych szlacheckich próżniakach, uśpione, nieużyte.

Po kilku już miesiącach pan Kazimirz zamknięty w pokoju swoim, pobladł mocno, ale twarz jego zawsze piękna, dziwnie wyszlachetniała. Zmniejszyła się hyra włosów na głowie, ale zato myśl osiadła na szerokiem czole.

I tak minęło dwa lata; ani wiedział pan Kazimirz jak mu prędko przebiegły te dwa lata bez konia, charta, bez jarmarku. I wiele się nauczył przez te dwa lata, wiele przeczytał bowiem, a jeszcze więcej może przemyślał, przedumał i przemarzył. Marijka pisywała do niego rzadko, ale pisywała listy pełne czułości; wszak te listy były jedyną biednej Marijki pociechą. Ledwie bowiem poznał ją pan Kazimirz, który dwa razy przez te dwa lata w rodzinne odjeżdżał strony, gdy ja po raz pierwszy ujrzał w znajomej wiosce, w znajomej ulicy pożyczkowej, przy znajomej starej gruszy, w znajomym ogródku księdza krzewinieckiego. Marijka była zawsze piękna, bo piękność jej rysów regularnych wiek jeszcze skrzywić nie mógł, a myśl wewnętrzna dotknąć nie śmiała. Ale świeżość młodzieńcza, świeżość aksamitna kwiatu, co z pączka wyrasta, znikła już na zawsze. I jej twarz wyszlachetniała uczuciem wyższem, które osiadało na czole i spoglądała z niego poważnie, uroczyście, ale zimno i złowrogo. Na jego czole jaśniało pojednanie, na jej czole łyskała zemsta.

A gdy się żegnali kochankowie, ona mu rzekła głosem, w którym odzywała się echem spiewu dawna miękkość i pieszczotliwość:

— „Kocham, kocham ciebie jednego i nigdy kochać nie przestanę, ale nienawidzę, nienawidzę wielu i nienawidzić nie przestanę, póki się nie zemszczę."

A gdy te słowa wyrzekła, łzy się zakręciły w oku Kazimirza na widok spojrzenia Marijki, które nie w niebo wzniesione, nie w ziemię spuszczone, ale przed siebie daleko wytężone miało w sobie połyski jakby obłąkania.

Stary stryj naszego bohatyra słabnął codzień, głowa coraz niżej spadała mu na piersi. Jak cień, jak duch, przemykał się pomiędzy szafy, z których książek mnóstwo przeniosło się do pokoju Kazimirza. Czasem tylko westchnienie jękliwe, śmiech przeciągnięty kurczowy dowodziły, że to nie cień, nie duch, ale człowiek szybkim krokiem zbliżający się do grobu."

I był znowu wieczór, wiatr jesienny tłukł o szyby pokoju, w którym siedział Kazimirz nad sporą księgą. I wiatr zawył przeraźliwiej, jakby złowrogim głosem północy, tej godziny duchów, która właśnie z ratuszowego zegara swych dwanaście wydzwoniła uderzeń i jakby duch stanął starzec blady, z siną drzącą wargą i okiem wpół już stężałem, martwem, przed stolikiem synowca. I wyrzekł z ciężkością głosem przerywanym:

— „Dwa lata minęło... czytałeś, pracowałeś, uczyłeś się wiele, i coż mój synowcze... prawdę mówiłem."

— „Tak jest stryju!"

— „A więc jesteś rusinem?"

— „Jestem rusinem."

— „Nie jesteś szlachcicem polskim?"

— „Nie mój stryju, tyś się mylił — ja jestem szlachcicem polskim."

— „Nie! nie!" wyjęknął starzec z natężeniem; twarz, oczy, usta i wszystkie stare zmarszczki zadrgały okropnie. I zamilkł starzec, bo mu zarazem i słów, i myśli, i tchu, i życia brakło.

Upadł starzec nerwowym paraliżem tknięty.

Wielka, bardzo wielka była spuścizna, jaką dostał nasz bohatyr po stryju. Prócz bowiem znacznych kapitalów, gdy otwarto żelazną skrzynię, znaleziono ją pełną — rubli i półimperiałów.

II.

Bohatyr nasz zostawszy od razu bogaczem, w pierwszej chwili swobodnej zaczął ściśle rozmyślać nad przyszłością swoją. Przed dwoma laty byłby zapewne i chwili nie stracił na takie próżne myśli. Byłby używał w rozumieniu tego słowa używać, które znaczy hulać, trwonić, rozrzucać na wszystkie zachcenia najkapryśniejsze i najniepotrzebniejsze. Lecz po dwoch latach pracy i nauki inne rozbudzały się już w głowie jego myśli, inne w duszy jego chęci. Przez te dwa lata nauczył się już zastanawiać sam nad sobą i zrozumiał po części przynajmniej jakie są obowiązki dla społeczeństwa całego w ogóle i dla ludzi w szczególe. Widząc się więc od razu tak bogatym, rozmyślał w jaki sposób mógłby się stać pożytecznym. Doświadczenia jednakże w tym względzie nie mając żadnego, postanowił puścić się w prąd życia, aby praktycznem życia doświadczeniem ukończyć niejako zaczęte dopiero wychowanie swoje i po tej drodze przyjść do zrozumienia prawdziwego godziwego sposobu użycia majątku, który aż do tego czasu rad był zachować jako rodzaj powierzonego mu przez los depozytu.

Takie były mniej więcej myśli naszego bohatyra w kilka dni po stryjowskim pogrzebie.

Środkiem tych pięknych i czystych myśli naszego bohatyra przesuwała się jednakże myśl ciemniejsza, myśl samolubniejsza. Byłato myśl o zaprzysiężonej zemście. Jużciż pan Kazimirz nie był o tyle panem nad sobą, aby mógł zapomnieć o słusznym odwecie na uczynioną sobie przed laty krzywdę. Zemścić się na Gniazdowskich, to oczywiście wypada. Zemścić się jak najprędzej, to obowiązek sobie samemu winny, a potem już żyć dla pożytku drugich. A nareszcie wszakże przyrzekł zemstę Marii, którę kochał zawsze szczerze, którę radby także uszczęśliwić, a która mu tę zemstę za jedyny warunek ich połączenia postawiła. Lecz jak zemścić się, w tem sęk cały.

Tą myślą przejęty wybiegł szybko na ulicę, bo w tej chwili przypomniał sobie, że od śmierci stryja nie odwidził jeszcze swoich miejskich przyjacioł. Byłato niepospolita wycieczka i męcząca doskonale, bo znajomi i przyjaciele pana Kazimirza nie po głównych mieszkali ulicach i nie na pierwszych piątrach. Byłato wycieczka po wszystkich najciaśniejszych miasta zaułkach, po samych poddaszach i trzecich piątrach. I jakby przez umyślną fatalność nikogo zastać nie mógł.

Idąc z ulicy na ulicę nie zważał zupełnie, że obojętnych znajomości, których się ma zwykle pełno w mieście, ukłony były tym razem daleko niższe i grzeczniejsze. Ani też dostrzegł, że tu i owdzie zdybywały go spojrzenia z oczów męskich nacieniowane na poły ciekawością, na poły rodzajem szczególnego uszanowania; spojrzenia z oczów niewieścich czulsze i zalotniejsze.

Coż dziwnego?... wszakto nowy dziedzic idzie ulicą! Bajecznie po mieście rozmnożona ilość tego dziedzictwa, którego przedstawicielem jest pan Kazimirz, robi widok jego nadzwyczaj ciekawym i niepospolicie zajmującym. Niejeden i niejedna połykali ślinkę, jakby się im pojawiły żywcem na ulicy te tysiące złota i srebra. Smutnato uwaga, ale prawdziwa! Nigdy jeniusz   najpotężniejszy nie zrobi swoją gdyby najznakomitszą powierzchownością takiego wrażenia silnego, jak worki złota, choćby je przedstawiał człowiek z najpospolitszą twarzą. I to wrażenie znajdziesz nietylko na ulicy, czyli raczej daleko mniej na ulicy niż w salonie.

Najlepszym tego dowodem było nowe zdybanie się bohatyra naszego z całą kalwakadą pędzącą konno. A musiał to być dowód mocno w oczy bijący, kiedy mimo zamyślenia dostrzegł go pan Kazimirz i cały zdumiał.

Jechało konno dwie pań młodych i ładnych na pozór. Śliczne przynajmniej i świeże były na nich amazonki, śliczne i świeże kapelusiki męskie na cudnie splecionych puklach zawieszone; śliczniejsze i świeższe jeszcze były barwy na twarzach jakby z liliów i róż przeniesione. Wkoło zaś kwiat młodzieży karakolował na koniach doskonale anglizowanych i arabizowanych; nie byłto właściwie kwiat bardzo świeży, ale za to kapitalnie zasuszony. Cała sztuka krawiecka wyglądała z ich strojów, cała sztuka fryzierska na ich głowach, barwno i pstro wszędzie od stóp aż do głów. Byłato pani Antonina i pani Eulalia, znane doskonale w mieście z nieśmiertelnych swych wdzięków. Wiecznie młode, wiecznie ładne, niezwalczone chociaż walk chciwe i do wynajdywania walk wielce szczęśliwe. Przyjaciołki od serca, jedna z nosem pociągłym, druga z zadartym, po bratersku dzieliły się wielbicielami. Pan Kazimirz znał je z widzenia i nigdy dotąd nie był tyle szczęśliwy, by zasłużył na dłuższe ich spojrzenie. Tym razem obu pięknych pań spojrzenia spoczęły na nim i długo, przeciągle, z wielką uprzejmością; nie było i w tem spojrzeniu dawnej znajomości, ale było jakby przeczucie bliskiego poznania się i mimowolne uznanie szczególnej wartości pana Kazimirza.

Wartość pana Kazimirza wieść oszacowała na milion reńskich!!

I wszyscy jezdcy z okularami i bez okularów, z lornetkami i bez lornetek, spojrzeli na pana Kazimirza i nie zważając nawet na jego strój dosyć niesalonowy; spojrzeniem tem pełnem uprzejmego wyrazu oddali cześć i ukłon milionowi.

Jeden tylko z pomiędzy nich najdumniej spojrzał na naszego bohatyra. Byłto przystojny dosyć młodzienieć, z którym najczulej i najpoufalej rozmawiała pani Antonina, z gracią i uśmiechem nawet położyła w zapale rozmowy rączkę swoje na ręce młodzieńca. Przypadkiem znał go nasz bohatyr lepiej od drugich otaczających go i zdziwił się niepomału, widząc taką poufałość. Wiedział bowiem dobrze, że pan Alfons był nowym dorobkiewiczem. I przecież bratał się z hrabiowskiemi koronami, bo odziedziczył gruby, różnym sposobem nagromadzony majątek.

I już pomknęła dalej cała kalwakada, a nasz bohatyr stał zadumany.

— „A więc to pieniądze robią wszystko!" mruknął sam do siebie.

I myśl zemsty zaczęła mu się wyrabiać w głowie coraz jaśniej i wyraźniej. I powoli poszedł znowu na inną boczną ulicę, na której aż na czwartem piątrze mieszkał jeden z jego przyjacioł. Jakoż tym razem szczęśliwiej udało się panu Kazimirzowi, bo uprzedziwszy go trochę gdy zaglądniemy do ciasnej i ubogiej izdebki czwartopiątrowej, zdybiemy tam całe towarzystwo znajomych jego i przyjacioł. Gospodarzem te go pomieszkania, którego okienka małe panowały nad wszystkiemi dachami miasta i jedyny miały widok na dłuższe i krótsze kominy okoliczne, był oczywiście ubogi student. Nazwijmy go Stanisławem Barskim. Byłto typ pracowitego i ubogiego studenta, jakich mamy tylu, którzy po ciasnych poddaszach, w śmierdzących dziedzińcach żyją, męczą się po całych dniach nad lekciami skąpo płaconemi, po całych nocach prawie przy skąpem oświetleniu krajcarowych łojówek nad nauką szkolnych przedmiotów pracują; którzy znają wszelkiego rodzaju niedostatek i nędzę, którzy stanowią ważną bardzo ważną część naszego społeczeństwa i o których dbaćby należało.

Siedziało ich sześciu razem u Stanisława. Bylito wszyscy znajomi i przyjaciele naszego bohatyra, należeli wszyscy do biednych i ubogich studentów. Bylito synowie po większej części księży ruskich, urzędników prywatnych lub też zubożałej szlachty wiejskiej. Nie będę się wdawać w szczegółowy opis wszystkich twarzy, bo i mniejsza o różnicę rysów; typem powszechnym wszystkim twarzom jest wiecznie równa wesołość, niczem niezachwiana. Jestto konieczna wynikłość prawdziwej siły wewnętrznej i prawdziwej wiary w siebie samego. Najwybitniejszy typ tej żywej serdecznej wesołości widzimy na twarzy Stanisława. Niewielkiego wzrostu, krępo zbudowany, o długich czarnych włosach, z smaglawem licem i żywem okiem, miał na swej silnemi rysami odznaczonej twarzy wyraz uporczywej, wszystko przełamać gotowej stałości. Był on studentem z potrzeby i położenia, ale z duszy i chęci był on malarzem, jak to świadczy strój jego na pół fantastyczny i  porozrzucane i porozstawiane w lichej izdebce rozmaite rysowane i malowane próby.

Jakim on sposobem został malarzem, należało także do tych nieodgadnionych tajemnic życia studenckiego, pełnego żelaznej wytrwałości. Miał pociąg do malarstwa, a więc został malarzem, nie ucząc się malarskiej sztuki od żadnego malarza. Bo też żaden byłby go darmo nie uczył, a płacić nie miał czem syn jakiegoś ekonoma, którego całem bogactwem było ośmioro dzieci. Wzory urojone nosił w sobie, a wzory żywe schwytywał jak mógł, to z ulicy przypadkiem, to naumyślnie ze znajomych.

Że to było pod wieczór, po skończonych więc lekciach zbiegli się koledzy do Stasia, którego serdecznie kochali, bo Staś miał złote serce. I zasiedli wszyscy jak się zasiąść udało, bo w kwaterze Stasia nie było tylko jedno krzesło a i to zawalone farbami i pęzlami. A  więc siedzieli gdzie kto mógł. Najweselszy blondynek z długim włosem siedział na stole i oczywiście muzyk w nadziei, bębnił nogami w takt marsza o chwiejące się nogi stolika. Inny znowu więcej zamyślony, na którego twarzy drzał płomień silnego ognia wewnętrznego, dumał na kuferku miniaturowym, który przecie był za wielki jeszcze na schowanie wszystkich ruchomości biednego Stasia. Trzech mieściło się na łóżku gospodarza, a czwarty poza nimi leżał jak długi i odpoczywał biedak; miał bowiem dwie lekcie w dwoch najodleglejszych przedmieściach, jednę u kominiarza pod jedną rogatką, drugę u rzeźnika pod drugą rogatką. Gospodarz zaś grzeczny oczywiście nie siedział, chodził jeno po izdebce rozmawiając z gośćmi.

Rozmowa szła żywo; rozmawiali bowiem właśnie o naszym bohatyrze, którego wszyscy serdecznie kochali.

— „Przyjdzie Kazimirz!"

— „Nie przyjdzie Kazimirz!"

Na tem rozbijała się głośna rozmowa o naszym bohatyrze.

— „Ruble stryjowskie zawróciły mu głowę" mówił przyszły muzyk.

— „Przypomniał sobie już życie pańskie" dodał leżący na łóżku.

— „Na panicza wyjdzie i kwita!" mruczał zadumany na kuferku,

— „Ja wam mówię, że przyjdzie Kazimirz niezmieniony, taki sam jak był dawniej, bo my znamy najlepiej jego prawe serce" ozwali się razem prawie siedzący na łóżku.

Bylito trzej rodzeni bracia, pełni talentów, gruntownych chęci i gruntownej już nauki, w której niemało ochoty i wytrwałości dodawali naszemu bohatyrowi. Bylito poczciwi chłopcy, ubodzy okropnie i sieroty na tym świecie, bo już im i ojciec i matka pomarli. Jeden dzień złowrogi osierocił ich.

— "My go znamy" powtarzali bracia „on jest nasz, on jest nasz brat prawdziwy."

— „Tak jest przyjdzie niezawodnie" dodał gospodarz „i ja go znam i wiem, że go stryjowska spuścizna nie zmieniła. Jeżeli nie przyszedł dotąd, muszą być inne przyczyny, nie zmiana. Nasz Kazimirz nie może się zmienić. A przecie" dodał po chwili namysłu „zmiana musi nastąpić koniecznie. Majątek, który mu dostał się w ręce, wkłada na niego inne obowiązki i inne, szersze od naszego otwiera mu pole. Niech w nie wstąpi jak najprędzej, choćbyśmy się mieli na długo i na zawsze wyrzec jego towarzystwa i pożytek powszechny przedewszystkiem każdy niech ma na względzie, on w swojem a my w naszem stanowisku!"

— „Tośmy przynajmniej wszyscy sobie przyrzekli" ozwał się jeden z braci.

— „Przyszedł! przyszedł!" zawołali wszyscy zrywając się z miejsc swoich i pobiegli naprzeciw wchodzącego w tej chwili pana Kazimirza. I wszyscy jeden po drugim uścisnęli go serdecznie.

— „Alboście wątpili o mnie?" odrzedł im Kazimirz na pół z uśmiechem na pół z wyrzutem.

— „Nikt nie wątpił o tobie!" zagadł szybko gospodarz przerywając drugim, którzy sami się obwiniać chcieli.

— „Pospieszyłem do was jak prędko mogłem. Byłem już u wszystkich i rad jestem, że was tu wszystkich razem zastaję... bo przyszedłem was pożegnać..."

— „Pożegnać!" zawołali wszyscy. — „Nie na długo i nie na zawsze" odpowiedział Kazimirz z półuśmiechem. Na czas jeno niedługi muszę się oddalić od waszego towarzystwa i żyć za pan. brat z tymi, których tyle pogardzam, że chętniebym się wyrzekł zemsty, którę jak wiecie przysiągłem sobie i mojej Marijce. Oni nie warci zemsty."

— „Warci! mścij się!" krzyknęli wszyscy.

— „Niewarci!" mruknął cichszym i niepewnym głosem zadumany Staś.

— „Więc aby się zemścić na Alfredzie, będziesz żył z jego towarzystwem?"

— „I wiesz już sposób jakim się zemścić możesz?"

— „Wiem już.... od chwili dopiero wiem.... szedłem właśnie do was by się naradzić, gdy na drodze, tam na ulicy znalazłem ten sposób."

— „A ten sposób?..."

— „Są niestety po prostu pieniądze, które mnie wprowadzą w ich towarzystwo. Tak jest, zbratam się z nimi, będę żył ich życiem, będę głupi i próżny; póki dogodnej nie schwytam okoliczności, by się zemścić,   zemstą ich godną, zemstą głupią zapewne, ale czyi inną zrozumią?"

— „Żadnej niewarci! mój drogi!" ozwał się głośniej gospodarz. „Pogardy jeno i nic więcej jeno pogardy. Ale jeżeli chcesz stracić czas na osobistą zemstę, ja cię wstrzymywać nie będę. Najlepiej bowiem, byś całe życie własnem poznał doświadczeniem. Spodziewam się, mój kochany, że jak czas krótki pożyjesz ich życiem, lepiej jeszcze pogardzisz tem życiem i wrócisz do nas. Dla ciebie, spodziewam się, to życie nie stanie się niebespiecznem; przeciwnie sprawi ci odrazę i wzmocni twoje postanowienia. Idź więc!"

— „Ja przez to będę do was przybiegał, by między wami odetchnąć i nabrać nowej siły i odwagi.... i  po prostu, by znowu nie zgłupieć między nimi... ale muszę na czas krótki powierzchownie wyrzec się waszego towarzystwa, bo chcę, aby mnie zupełnie zaufali i uznali za swego. Chcę by mnie za równego sobie mieli. Przygotujcież się więc na to, że gdy was zdybię na ulicy, nie poznam oczywiście, bo przecież jako wasz przyjaciel i znajomy niegodny byłbym ich towarzystwa..."

— „Brawo! brawo!" zawołali studenci wesoło.

— „Ależ przynajmniej pozwolisz, że ci w takim razie potężną figę na ulicy pokażemy."

— „Dobrze! moi drodzy! wierzcie tylko, że się nigdy nie zmienię. Kiedym przed dwoma laty przyjechał do stolicy, byłem jeszcze głupi zupełnie, i to szczęście, żem wtenczas nie dostał w ręce tego co dzisiaj majątku. Byłbym go nadużył tak, jak go nadużywa na naszą hańbę to nasze świecące pruchno. Ale dzięki dwuletniej pracy, nauce sumiennej, a najwięcej dzięki waszemu towarzystwu, zmieniłem się o tyle, iż już więcej ani wam, ani sobie, ani mojemu narodowi wstydu nie zrobię.... naśladowaniem przywar tak częstych u nas i trzymaniem się przesądów, które nas hamują na drodze prawdziwych postępów."

— „A jużto prawda! jak przyjechałeś, chorowałeś jeszcze na obywatela."

— „Byłeś całą gębą szlachcic polski."

— „Oj byłem nim!" odpowiedział Kazimirz z westchnieniem. „Mój stryj dowodził mi, że nie jestem polskim szlachcicem, tylko rusinem; to mi dało pierwszy popęd do nauki dziejów naszych.... i przekonałem się..."

— „Że czy rusin czy szlachcic, jesteś polakiem!"

— „Tak jest!"

— „I zawsze brat!" zawołali drudzy.

I uścisnęli się młodzi ludzie po bratersku.

— „Lecz nie koniec na tem!" przerwał znowu pan Kazimirz chwilowe milczenie. Jeszcze mam do was inną sprawę. Dziedzictwo po moim stryju jest ogromne... wszak wiecie... zebrał.... bajeczne sumy..."

Wszyscy spuścili oczy w dół.

— „Mniejsza o to, jakim sposobem przyszedł do takiego majątku, skoro postanowieniem jest mojem obrócić go na pożytek ogółu.... Jak go mam obrócić, dziś nie wiem jeszcze i kiedyś się was także radzić będę w tym względzie."

— „Samo doświadczenie życia poda ci najlepsze sposoby" przerwał mu gospodarz.

— „Takie i moje zdanie...a tymczasem cały ten majątek uważam jako depozyt, który mi los oddał w ręce dla dobra moich ziomków..."

I młodzi studenci podnieśli z dumą głowy.

— „Będę go chował święcie aż do czasu, w którym będę mógł sumiennie sam sobie i przed drugimi poświadczyć iż sposób w jaki go użyję, jest prawdziwie, prawy, szlachetny i najwięcej pożyteczny... Na moję zemstę osobistą wezmę tyle tylko, ile ściśle będzie potrzeba do jej uskutecznienia.... Lecz tymczasem przyniosłem tu...." i rzucił na stół pulares sporo napchany „To dla was!"

— „Dla nas?" zawołali wszyscy.

— „Na jakiego mi to diabła się przyda, ja mam tyle ile mi na farby wystarczy."

— „Ja mam moje lekcie."

— „Kominiarz daje mi obiad, a rzeźnik daje mi stancią."

— „Na co nam pieniędzy; my już nie mamy rodziców, którymbyśmy mogli pomódz w ich starości..."

I łzy mieli w oczach biedni bracia osieroceni.

— „Moi poczciwi bracia!" zawołał Kazimirz rozrzewniony „wiedziałem że wy nie przyjmiecie.... toteż ja wam nie śmiem tych pieniędzy ofiarować.... chociaż spodziewam się, że w razie potrzeby przyjmiecie od brata waszego.... Ale przyniosłem je do waszego rozporządzenia.... bo jużciż są między nami bardzo potrzebni koledzy."

— „Oh, są!" odpowiedzieli.

— „A więc to dla nich!"

— „Dzięki ci za nich bracie!"

— „Stasiu! ty między nami najszlachetniejszy i najrozsądniejszy, ty będziesz szafarzem tych pieniędzy."

— „Przyjmuję to zlecenie!"

I jeszcze się uścisnęli wszyscy i wkrótce po szczerej i czułej pogadance pożegnali naszego bohatyra."

III.

I dotrzymał słowa nasz bohatyr. Ledwie kilka tygodni minęło pan Kazimirz był ultra fashionable a nawet był w modzie. Bo miliony są zawsze w modzie. I bywał u pani Antoniny i bywał u pani Eulalii, która wszystkie wdzięki swego zadartego noska wyciągała ku niemu.

I żył na przyjaznej stopie ze wszystkiemi lwami bez grzyw i z grzywami. I zaproszony uczęszczał na wszystkie baliki i reuniony, i harbaty z tańcami i bez tańców. I zasiadał do zielonych stolików ze wszystkiemi ilustracjami towarzystwa — bo miał pieniądze.

I był celem uprzedzeń męskich i czułych spojrzeń niewieścich; a nawet przedniejsze lwy, nazywając go przyjacielem serdecznym, pożyczali od niego pieniądze, a mniejsze heretierki spoglądały figlarnie i zalotnie na niego, bo miał pieniądze.

I nasz bohatyr opływał w pochlebstwach jak pączek w maśle.

A więc miał i powóz, i konie, i stroje modne, i kamerdynerów, i układ salonowy pański — wszystko miał, bo były pieniądze, a za niemi i wziętość i zaszczyty.

Zgoła pan Kazimirz żył w towarzystwie wyższem, jakby w swojem, jakby się w niem urodził i wypiastował. I wszyscy go wielbili i kochali, a cenili mocno, bo po milionowej jego wartości. Już go hrabia Artur i hrabina żona jego nie nazywali panem Bilczyńskim ale panem po prostu, acanem dobrodziejem, lub prostym a tak przecie znaczącym francuskim Vous i Monsieur. Hrabia Alfred nazywał go przyjacielem i przybrał go za towarzysza swoich wycieczek romantycznych.

Hrabianka Izabella przestała żartować z niego i przeciwnie zaczęła z nim żartować z drugich, co było znakiem wielkiej łaski z jei strony. Prawda, że nasz bohatyr rzucał kongrewskie na nią spojrzenia, a wzdychał jakby miech nieprzymawiając. A że hrabia Artur coraz więcej miał długów, a panna Izabella coraz więcej latek — więc też mu w odwet odstrzeliwała spojrzeniami i odpłacała się westchnieniami. Czuły między niemi stosunek szedł galopem. Jak wiadomo, posiadacze milionów jeżdżą zawsze galopem.

I tak się umiał jakoś nasz bohatyr przypodobać, lak wszystkim przypadł do gustu, że całemu towarzystwu wydał się on jakby był jego odwiecznym członkiem. Miliony przeważyły dorobkiewiczostwo. Ten zupełny indygenat nie obszedł się jednakże z początku bez pewnych trudności. Trudności te nie robili mu wszyscy członkowie towarzystwa, bo są między nimi ludzie wyżsi nad wszelkie przesądy, którzy boleją szczerze nad tem zaślepieniem, i nieraz sami niezasłużenie pokutować muszą za te ułomności należących do ich towarzystwa purystów, ludzi zawsze wątpiących, zawsze niepewnych; ludzi dawnych tradycij.

Owoż, ponieważ jak wiadomo, powieściarze mają przywilej odgadnięcia i podsłuchania najskrytszych tajemnic i wciśnienia się do najskrytszych gabinetów, opowiem państwu rozmowę nader ważną, jaka miała miejsce między obiadem a zielonym stolikiem, przy luleczce i piórku od zębów. Siedziało razem trzech mężczyzn. Oczywiście wszyscy trzej starzy doskonale, a więc tem samem rozumni i nader znakomici ludzie. Wielcy to kapłanie przyzwoitości.

Jeden z nich byłto pan Dezydery Sroczyński, pan na różnych włościach, przydomkach herbowych i który miał wszystko by być hrabią, bo i łon po temu, i chęci gorące, i nawet korony połowę na karecie, wszystko prócz dyplomatu.

To był najznakomitszy z zasiadających.

Dwaj drudzy asesorowie tego komitetu zaimprowizowanego, bylito także dwie stare już faciaty, jedna łysa i siwa, druga siwa i łysa; jedna z brzuchem, druga bez brzucha; jedna wyższa, druga niższa. Ale obaj ubrani z całą wytwornością dawnej młodości. Bylito pan Dyzma Lejkowski i pan Edgar Leopoliński.

I zasiadłszy poważnie, przez długi czas milczeli, puszczając uroczyście przeciągłe dymy z długich cybuchów. Wreszcie krząknęli wszyscy, najgłośniej i najuroczyściej krząknął pan Dezydery. Toteż poprawiwszy halsztuczka, pierwszy przemówił:

— „Coż myślicie o tej nowej figurze?"

— „Aha!"

— „Tak" odpowiedzieli krótko ale ze znaczeniem.

— „Niewiedzieć kto go rodzi!" dodał pan Dyzma.

— „Ale gruby odziedziczył majątek po stryju!" zauważał bardzo sprytnie pan Leopoliński.

— „A stryj był kanonikiem!" dodał znowu pan Dyzma.

— „Jednakże wypadałoby się zastanowić wprzódy, bo to w teraźniejszych czasach trzeba być ostrożnym z przyjmowaniem takich nowych figur do naszych salonów."

— „Nareszcie kanonik byłto ruski!"

— „Rozsądna bardzo uwaga!" przerwał nagle pan Dezydery „więc ten pan Bilczyński jest greckiego obrządku?"

— „Popowicz" powtórzyli drudzy z rodzajem szczególniej pogardliwego przycisku.

— „Nie! nie! nie wypada go przyjmować,"

— „Zapewne! ale zawsze przecie ma milion majątku!"

— „Milion!

— „Milion!" i zadumali się głęboko nad tym sękiem.

— „Nareszcie" mówił dalej pan Edgar „zrobię wam uwagę, żeśmy przecie przyjęli do naszego towarzystwa pana Alfonsa, chociaż...."

Resztę dokończył dymem.

Pan Dezydery krząknął niespokojnie.

Pan Dyzma świsnął z przyciskiem.

— „A niema nawet miliona!"

— „To ważny argument za Bilczyńskim."

— „Nie wiem jak też stoi z jego francuszczyzną."

— „Trochę po kołomyjsku.... ale zawsze milion!"

— „Kłania się nieźle..."

— „Ubiera się z gustem."

— „Dobrze już, dobrze moi panowie! ale jeszcze jedna ważna kwestia?" i zatrzymał się pan Dezydery, krząknął uroczyście, poprawił halsztuka z powagą, i tak rzecz swoją ciągnął dalej: „Jakie też są jego zdania, opinie? he?"

— „Tak! tak! opinie?" dodał pan Dyzma, rzuciwszy wzrok pełen szacunku na pana Dezyderego,

— „Opinie jego są nasze, o ile zrozumieć mogłem" odpowiedział pan Edgar, który widocznie naszego bohatyra brał w obronę.

— „Jakto?"

— „Nasze?" zapytali obydwa z niepospolitem zadziwieniem.

— „To jest właściwie... on niema żadnych opinii..."

— „Rozumiemy!..."

— „A więc! niechże do nas należy... wszak prawda? wypada go przyjąć..."

— „Wypada! wypada!" odpowiedzieli i odetchnęli wszyscy po tej walnej naradzie.

Po tem szło już naszemu bohatyrowi jak po maśle; a gdy jeszcze pan Dezydery złowił go w diabełku na paręset ryńskich, pan Kazimirz Bilczyński stał się człowiekiem comme il faut.

I stawszy się doskonałym gentlemanem, został też wkrótce stewardem. I słusznie, bo miał konie najlepsze, bieguny wyścigowe od stu diabłów; trenera z Anglii, a żokieja z samego Londynu, w barwy rodowite rodziny Bilczyńskich przybranego. Bo jużto rozumie się, że nasz bohatyr i swojego Prusa ojcowskiego i matczynę pannę na niedźwiedziu wpakował z hełmem i pawiemi piórami na powozy swoje i guziki lokajskie. Jakoś to zrobiło bardzo rzęsiste wrażenie!

Brakowało mu tylko, by zwyciężył na wyścigach, które właśnie się zbliżały. Jakoż los pociągnął za dobremi końmi i żokiejem angielskim. Nasz bohatyr zwyciężył dwa razy o pół głowy, raz o ćwierć głowy, i zdobył rozmaite nagrody, a między niemi śliczny szpicrut honorowy, podobniuteńki do szpicruta pana Alfreda, z konikiem i złocistemi świecidełkami. To był cel jego dążeń. W skutek też tego szczęścia niepospolitego nasz bohatyr zaprosił całe towarzystwo na wielki festyn. I w tym względzie odstąpił zupełnie od tradycij wyścigowych. Nie byłto bowiem obiad ściśle męski, z muzyką i szampanem, jak to w zwyczaj wprowadzili jego poprzedniki. Pan Kazimirz dla odmiany postanowił wyprawić podwieczorek w jednym z obszerniejszych zamiejskich ogrodów, podwieczorek suty i wspaniały, z szampanem i muzyką, ale co głównie, z płcią piękną. Pan Kazimirz zaprosił bowiem wszystkie panie z towarzystwa, które chętnie przystały, dowiedziawszy się jeszcze z niemałą pociechą, że na zielonej murawie miała być zaimprowizowana sala balowa. A więc była i nadzieja tańcowania. Do tego wszystkiego mówiły wszystkie i mówili sobie wszyscy na ucho, że przy tym podwieczorku miały się odbyć zaręczyny pana Bilczyńskiego z panną hrabianką Izabellą. Po prawdzie powiedziawszy, nikt z mężczyzn nie zazdrościł naszemu bohatyrowi, ale za to płeć piękna zazdrościła pannie hrabiance.

Jakoż w samej rzeczy był podwieczorek suty: na szerokiem błoniu, wśród pagórków i gajów, pokryto zieloną murawę zaimprowizowaną posadzką. Muzyki rznęły od ucha; roznoszono cukry i lody dla rozgrzanych tanecznic, chodzących chłodzić się po gaiku zielonym; a szampanem raczono mężczyzn należycie. Toteż całe towarzystwo dałoby się zabić za naszego Bilczyńskiego, którego obsypywano wszystkiemi przymiotnikami francuskiemi, jakie tylko przypomnieć sobie mogli.

Nie będziemy wdawać się w szczegóły tego podwieczorku, który był podobniuteńki do wszystkich tego rodzaju zabaw; opowiemy tylko uroczystą scenę zapowiedzianych zaręczyn. Jużto na chwilę wprzódy stary hrabia Gniazdowski stanąwszy uroczyście przy hrabinie Gniazdowskiej, powołał do siebie kilku luminarzów obojej płci i pana Bilczyńskiego.

— „Owoż" zaczął hrabia zażywszy tabaki i uderzywszy się poważnie po brzuchu „przystaję na te dzisiaj zaręczyny głośne pana Bilczyńskiego z córką moją, jak sam sobie tego życzyłeś...."

— „Ale..." zagadła matka panny hrabianki.

— „Ale..." powtórzyli przytomni i wpatrzyli się uroczyście w hrabiego Gniazdowskiego.

— „Ale" ciągnął dalej hrabia Artur „pan Bilczyński przyrzekł mi uroczyście i stwierdził słowem honoru, że..."

Tu wszyscy wyciągnęli uszy ciekawie.

— „Ze postara się pierwej o tytuł przyzwoity."

Nasz bohatyr ukłonił się w znak podziękowania. A ponieważ był przestanek tańcowy właśnie, posunął się pan hrabia z niepospolitą powagą nóg i twarzy, i ująwszy naszego bohatyra za prawicę, wszedł na środek parkietu balowego.

Muzyki pocichły; zdala tylko, gdzieś z gaiku odzywały się jakby dęte instrumenta, przegrywając pojedyncze akordy pełne tonów czułych i tkliwych.

Już więc odkrząknął stary hrabia do uroczystej przemowy.

Już hrabianka przybrawszy skromną postawę złośliwe oczy w dół spuściła.

Już hrabina podnosiła batystową chustkę do ócz. Już całe towarzystwo męskie i żeńskie skupiło się wkoło.

Gdy nagle wystąpił pan Kazimirz z uśmiechem słodkim i rozczulonym na ustach, a trzymając hrabiego Artura, przyszłego szwagra swego, poufale za rękę, prze mówił z rodzajem w towarzystwie bardzo popłatne niedbalości.

— „Proszę o chwilę cierpliwości!"

Ciekawość skupiła coraz ciaśniej gości podwieczorkowych.

— „To pewnie będzie jakaś siurpryza!" szeptali do siebie.

— „Zanim przystąpimy do tego aktu uroczystego" mówił dalej pan Kazimirz z przyciskiem coraz więcej szyderskim „wypada mi podziękować wam moi panowie i moje panie, żeście mnie raczyli przyjąć do waszego grona, chociaż właściwie nie jestem wam równy rodem i po części dzięki memu wyznaniu uważany jestem za popowicza"

— „C'est mauvais genre" zaczęto mruczyć zcicha.

— „I czemże mogłem zasłużyć na tyle zaszczytu i łaski? Tobie chyba mam za to podziękować, hrabio Alfredzie."

I silniej ujął za rękę młodego Gniazdowskiego.

— „Tyś bowiem przed dwoma laty raczył mię pasować na rycerza honorowego."

Twarze wszystkie zaczęły się fatalnie przeciągać! Hrabia Alfred nieprzyjemnem wzruszony przeczuciem, chciał mu wyrwać rękę, ale nasz bohatyr za silnie ją trzymał.

— „Co to?"

— „Pasował?"

— „Na rycerza?..." ozwały się wkoło głosy zdziwione i poturbowane.

— „Tak jest! hrabia Alfred przeczuwając zapewne, że mnie kiedyś zechce obdarzyć rączką swojej siostry, raczył mnie uderzyć szpicrutem honorowym, uzyskanym na wyścigach konnych, i nazwał to łaskawie pasowaniem na rycerza honorowego."

Tu powszechne przerażenie do wysokiego dochodziło stopnia.

— „A więc pozwól mój miły hrabio!"

I szybko odwrócił się do stojącego za nim kamerdynera z wielką tacą, napełnioną butelkami i kielichami. Na widok tego ruchu zaczął Alfred z całą siłą wyrywa rękę swoją, lecz mu się to nie udało znowu.

— „Bym ci oddał pasowanie za pasowanie!"

I porwał w rękę podany sobie przez kamerdyner szpicrut honorowy i podniósł go do góry. Hrabia Alfred ostatnie zebrawszy siły, wydał się w tył, by się wyrwać koniecznie, lecz to mu na to tylko posłużyło, że zamiast co miał dostać pasowanie po grzbiecie, jak było w chęci naszego bohatyra, dostał najfatalniej całym szpicrutem po całej twarzy, aż z brzękiem złote okulary padły na parkiet balowy.

— „Teraz kwita z tobą, panie rycerzu szpicrutowy!"

I puścił hrabiego Alfreda, który w skutek gwałtownego ruchu potoczył się w tył, aż go znajomi w ręce schwytać musieli. Pan Kazimirz zaś założywszy ręce na piersi, dodał głosem zupełnie zmienionym:

— „Zaszczyt zaś rączki panny hrabianki Izabeli odrzucam zupełnie, niech sobie innego szuka męża."

Wszyscy stali przerażeni i osłupiali, i nikt słowa wyrzec nie śmiał, tak ich ta scena nieprzewidziana zdybała niespodzianie. Groźne spojrzenia padły na naszego bohatyra, który ciągle stał spokojnie, a wkoło niego skupili się jego przyjaciele, którzy bez wiedzy jego przyszli patrzyć na to widowisko.

W środku tych obu gron panna hrabianka spróbowała zemdleć i jakoś udało się jej to wszystko jak najlepiej; tylko zblednąć nie potrafiła, z powodu grubej warstwy rużu na twarzy. "

— „To krwi żąda!..."

— „Spodziewam się, że to tak nie skończy się..."

— „Honorowej satysfakcii wymagać trzeba" zaczęli pomrukiwać głośniej. Uśmiech szyderczy i pogardliwy jeszcze widomiej wystąpił na twarz pana Kazimirza.

I poszeptawszy kilka słów do Alfreda, przystąpili poważnie i surowo do naszego bohatyra panowie Dezydery i Edgar, jako ludzie najlepiej znający się na sprawach honorowych.

— „Spodziewam się," przemówił pan Dezydery „że po takim postępku, któremu trudno dać nazwę przyzwoitą..."

— „Zrozumiesz pan," dodał pan Edgar „że pistolety tylko rozstrzygnąć mogą."

— „Więc to panowie pojedynku żądacie odemnie?..."

— „Rzecz naturalna!"

— „Odmawiam! bo ja popowicz i dorobkiewicz nie czuję się być godnym pojedynku z panem hrabią Alfredem."

— „To nie jest czas na żarty."

— „Ja też nie żartuję zupełnie."

— „Pan przecie jesteś szlachcicem, a więc jako szlachcic, rozumieć powinieneś co są wymagania honorowe, co jest odwaga nareszcie!"

— „Moi panowie, ja tej odwagi waszej, odwagi jak ją nazywacie szlachcica, mogę nie mieć; nie dbam o tak lichą odwagę. Mam to przekonanie, że pojedynek jest rzeczą nierozumną.... Ja się do takiej odwagi dla nierozumnej rzeczy nie przyznaję; bo mam lepszą jedynie godziwą odwagę prawego człowieka, którą dowiodę w życiu poświęconem dobru moich ziomków."

— „Ślicznie pan to powiedziałeś i może bardzo czule i rozumnie; zostań pan z takiemi sentymentami i postępowaniem, ale muszę panu tę zrobić uwagę, że na ludzi odmawiających pojedynku, są sposoby przymuszające!"

— „Czy pewnie?" zapytał szyderczo pan Kazimirz.

— „Spodziewam się, że pan nie zechcesz czekać na pobudzenie odwagi pańskiej... kijem!..."

— „Dosyć tego, moi panowie... przestańcie straszyć próżnemi pogróżkami. To nie jest sprawa wasza ja do was nic nie mam moi panowie; to jest moja prywatna sprawa z panem Alfredem Gniazdowskim, To jest" dodał z powagą zastępującą miejsce szyderstwa „rodzaj długu, który mu oddałem, jakoż powtarzam panu Alfredowi, że mu innej nie dam satysfakcii nad tę, którą mu już dałem. Co się tyczy środków przymuszających muszę panu Gniazdowskiemu przypomnieć, co on zapewne łatwo pojmie, że ja mam... silniejsze od niego pięście. Żegnam panów!..."

Jakoż towarzystwo całe zaczęło się oddalać, dzieląc po części to przekonanie, że osobista zemsta pana

Kazimirza, jakkolwiek nieprzyzwoita, była poniekąd słuszną.

Ostatni odchodzili Gniazdowscy, podtrzymując ciągle omdlałą hrabiankę.

Śmiech pana Kazimirza towarzyszył im do powozu.

III.

Przeskoczymy teraz rok cały od ostatnich zdarzeń, przez któryto czas nasz bohatyr, dogodziwszy osobistej zemście swojej wyjechał z stolicy, częścią by zwidzić wszystkie części swojej ojczyzny i poznać wszystkie porozrzucane w nich odłamki naszego społeczeństwa; częścią zaś miał chęć odbycia podróży po zagranicy, nie w celu dogodzenia próżnej ciekawości, ale w celu daleko ważniejszym, nauczenia się. Rozumiał on to dobrze, że do wychowania u nas, gdyby najlepszego, ale zawsze teoretycznego, brakuje zaaplikowania praktycznego, o które najtrudniej w naszem życiu ograniczonem i rozgraniczonem na drobne bardzo kółka społeczne. Krótko żyjąc na szerszej nieco widowni towarzystwa, w którym go widzieliśmy, poznał przecie co jemu, co nam w ogóle brakuje. Oto tego rozumu praktycznego, ugruntowanego na dobrze zrozumianych pojęciach społecznych, który oczywiście łam się najlepiej i najszerzej rozwija, gdzie najszersze jest życie społeczne.

Nowy Jazon szukający runa złotego wyjechał za większą nad nie u nas rzadkością, za tym rozumem praktycznym, na którego brak tak dawno i tak mocno chorujemy.

Tymczasem więc przeniesiemy się do Krzewiniec, a tam wejdziemy do znanego już nam skromnego dworku księdza ruskiego. W powierzchowności dworku i dziedzińca nic się nie zmieniło od czasu jak go odwidzaliśmy, bo wszystko koło człowieka zachowuje pozór niezmienności, zdający się urągać z ciągłej jego niestałości. Jedyną odmianę w całym dworku księżego otoczenia stanowiła zmiana pory roku. Zamiast zielonością umajonych drzew sterczały wkoło nagie konary, żałośnie skrzypiące czasem za podmuchem przykrego i świszczącego wiatru, który jest owym smutnym i smutek rodzącym głosem jesieni. Byłto bowiem wieczór jesienny, ciemny i głuchy, w którym żałoba dzienna zwiększa się nocną żałobą, a żałoba ziemi rozciągać się zdaje aż do nieba. Ciemnosinawe chmury żeglowały po zasępionem niebie, i od czasu tylko do czasu, gdy silniejszy wiatr rozdarł białawe, śniegiem zda się grożące obłoki, jaśniejsza przejrzała szyba niebieska i samotna na niej zabłysła gwiazda. Taż sama żałoba jesienna zdawała się panować wewnątrz pomieszkania księżego. W znajomej nam izbie przybyło wielkie krzesło poręczowe; stare oczywiście i wypłowiałe, które rozmaite przebyło koleje, świetniejsze zapewne, zanim zgrzybiałe i zużyte przyszło do ubogiej chaty w pomoc zgrzybiałemu księdzu, który pochylony podwójnym ciężarem wieku i zgryzot, siedział na nim naprzeciw komina leniwie płonącego skąpą zbieraniną surowych i zmoczonych drzazeg i gałęzi ogrodowych. Ten skąpy płomień kominkowy był konieczną potrzebą wilgotnej pory roku i wilgotnej chaty; i był on jedyną pociechą starca, dla którego lodem wieku i dreszczą osłabienia zziębniętych członków ciepła gwałtem było potrzeba. Lecz dnie, tygodnie i lata mijały, a jasny, płomienisty, wesoło płonący ogień kominkowy dla braku suchego i dostatecznego paliwa był ciągle żądzą jeno, marzeniem jeno starego księdza. Czoło więcej jeszcze wyłysiałe spuścił na ciężko oddychające piersi: i zdawał się marzyć — smutno marzyć zapewne, miarkując po ściśniętych zmarszczkach czoła i po boleśnie skurczonych ustach; na całej twarzy przeciągniętej okropnie, rozlewał się wyraz osłabienia, które było skutkiem wieku, i zmęczenia spowodowanego ciężkiemi życia doświadczeniami; wyraz ten, jak zwykle u starców, miał pozór nieczułej obojętności. Ale za to reszta czucia i reszta życia uciekła do wielkich jego oczu, pogodnych zawsze mimo tylu lat i cierpień, bo pogodnych czystem sumieniem. Tym razem iskrzyły się silniejszym jeszcze płomieniem, bo spoglądał niemi z wyrazem czułości i niepokoju na wnuczkę. Marijka stała oparta o okno, przez które oczami wytężonemi, ciemno łyszczącemi z głębi obwódek, w które się zapadały pomału, zdawała się błądzić po dalekiej przestrzeni, niepewnie, bez celu; czy po ziemi za liśćmi, które z szelestem wiatr jesienny unosił, czy po niebie za ową szybą niebieską, za gwiazdką na niej. Przykryto był ten jej wzrok ognisty a suchy, bo nie zwilżony żadną łzą, któraby ochłodziła piekący ogień buchający z łona do oczu. Rysy jej twarzy nie zmieniły się prawie; zawsze pełne uroczego wdzięku, nabrały jeno surowej nieruchomości posągu, do którego nawet podobną ją robi ta blada, żadną barwą nieożywiona białość jej liców. Ten obrazek domowy w skąpem oświeceniu tlejącego kominka i długo nieobjaśnionej świecy, która z drugiej izby niejasnawe smugi światła rzucała po ścianach, miał w sobie szczególny powab jakiegoś nieustannego w marzenia rozpływającego się smutku. Cały wyraz odrębny tego obrazka odbijał się najżywiej i najwyraźniej na twarzy jeszcze jednej, należącej do tego obrazka, a która występuje niewyraźnie z cienia. W kącie między drzwiami i kominkiem stał oparty biedny Jurko i wzrokiem prostego ale głębokiego współczucia śledził zasmucone spojrzenia starca i dziewicy. I mimo wyrazu niepojętnej i głupowatej nawet prostoty, widocznej na jego twarzy, łyszczał w jego oczach cały dowcip poczciwego, pojętniejszego nad tępą głowę serca.

Milczenie jakie panuje w izbie księżej, jest chwilowe tylko, jestto jeden z przestanków zamyślenia, przerywających długą i męczącą rozmowę między dziadkiem i córką. Jestto tylko chwilowe wytchnienie w czasie rozmowy męczącej zaprawdę; bo ta rozmowa między nimi, rozmowa jednociągła i ważna, nie dziś zaczęta i nie jutro skończy się zapewne.

— „Córko moja! Marijko! ty mnie nie słuchasz! ty nie odpowiadasz ojcu!..."

— „Ojcze! daruj, ale ja radabym już leżyć w spokojnym grobie i radabym lata mi przeznaczone dołączyć do twoich lat mój ojcze! Ty byłbyś pożyteczniejszy nademnie, bo głowa twoja, mój ojcze, i serce twoje młodsze daleko od mojej głowy i serca; ty, drogi ojcze, zdolny jesteś żywszych jeszcze i myśli i uczuć: dla ciebie świat i ludzie mają jeszcze barwy weselsze. Coż ja winna, mój drogi, mój biedny ojcze, że wszystko w czarnej jeno widzę barwie."

— „Ej pannunciu! nie taki czarny czort jak gomalują!" ozwał się dobroduszny Jurko.

— „Dobrze mówisz, poczciwy Jurku!.... nie tak. czarny jest szatan jak czarni są ludzie."

— „Marijko! biedny ja sługa boży, który własnego dziecka nie mogę przekonać ani słowem bożem, ani słowem człowieczem."

— „O, ja grzeszna! grzeszna! mój ojcze! grzeszniejsza niż mniemasz; bo okropne, straszne myśli, jakie się biedzą w głowie mojej od czasu onej burzy, która mi wyrwała wszystko co było w łonie żywe i ludzkie; i jak na stepie, który wicher obnażył ze wszystkiego co żyło na nim i piękne i barwne, i wypalił aż do korzenia wszystko co bujało i rosło kwiatem i zielonością, nic nie zostało jeno popiół, i nic nie rośnie jeno zjadliwe rośliny, i nic na nim nie żyje jena gady. Mój ojcze! chęć zemsty olbrzymieje we mnie z niepohamowaną żądzą, a ta zemsta, im się więcej w nią wpatruję, im się więcej z nią oswajam i ku niej tęschnę i usycham, ta zemsta jakby chmura złowroga coraz szerzej i dalej się rozsuwa, i wszystko, wszystko wkoło mnie zda się obejmować."

— „To ci moja córko dzwoni na gwałt potrzebą odrodzenia. Tak jest, odrodzenie jest zaiste potrzebne bardzo i postępuje pomału, leniwie, ale postępuje przecie. Ty tylko ślepotą nienawiści dotknięta tłumaczysz odrodzenie zemstą. Wierz mi Marijko, zemstą możesz zniszczyć, zabić, ale nic nie odżywisz, nic nie odrodzisz."

— „Czy pamiętasz ojcze! co nam mówił czystym, niezepsutym jeszcze zapałem młodzieńca przejęty ksiądz Anastazy, gdy nas odwidzał odjeżdżając do swojej parochii."

— Ksiądz Anastazy może mieć zapał młodzieńczy, ale żadnego niema doświadczenia; nieszczęśliwe dziecko naszego wieku przesilenia, powtarza najgłośniejsze wrzaski tego wieku bez najmniejszego przekonania własnego, którego nabrać nie miał czasu."

— „A żeby dobrodziej wiedział, jak się w cerkwi kłaniał nisko grafowi, a osobliwie grafinie, która na niego ciągle patrzała przez te szklanne oczy, które ciągle w ręku trzyma."

— „Czyliżto bez przekonania były owe słowa" mówiła dalej Marijka, nie zważając na uwagę poczciwego Jurka „gdy nam mówił jakby słowami proroczemi, że tylko burza oczyścić może powietrze, a burza ślepo niszczy i burzy. I czyliż tosamo nie powtarzają temi lub innemi słowy wszyscy prawie z okolicy twoi, mój ojcze, towarzysze w służbie bożej, wszyscy prawie nasi współwyznawcy?"

— „Moi towarzysze okoliczni młodsi daleko odemnie, porodzili się już w złych i smutnych czasach. Nie widzieli oni tych co ja jeszcze zapamiętam czasów lepszych; idą za napływem namiętności osobistych, a nie chcą sumienną pracą zbadać przeszłości, by z niej zrozumieć, jakie nas tu wszystkich powinny łączyć bratnie obowiązki."

— „Mój dobry ojcze! u ciebie wszystkie myśli i przekonania, i wszystkie życia rzeczywistego pojawy, idą pod ostateczny sąd twego serca, które ma nie człowieka, nie ziemskie, ale aniołów miłosierdzie."

— „Świętą prawdę pannuncia powiedziała" zawołał mimowolnie półgłosem poczciwy diak, a tak ją nać żywo uczuł, że aż mu się łzy zakręciły w oczach i nawet milczkiem przeżegnał się, jakby przy słowach świętej ewanielii.

— „I kiedy już koniecznie do stwierdzenia własnych zdań potrzebujesz obcej powagi, ważniejszej dla cię nad ojcowską, dla czegoż moja Marijko biedna, nie usłuchasz i nie uwierzysz słowom twojego narzeczonego?"

— „Ja nikomu narzeczoną nie jestem!" mruknęła cicho Marijka, połykając mimowolne westchnienie.

— „Oj dobryto i poczciwy pan!" mruknął także Jurko pocichu.

— „Czemu nie pamiętasz" mówił dalej starzec, nie zważając na przerywających, których może i nie słyszał „na słowa Kazimirza, które tu mówił gdy się z nami żegnał... Czemu nie uważasz na całe jego postępowanie? Wszakże i on był równie tobie rozpalony zemstą, którę sobie tak jak i ty tłumaczył w jak najobszerniejszem rozumieniu."

— „Kazimirz jest dobry człowiek, ale był zawsze słaby... a teraz zbudził się w nim szatan szlacheckiej dumy i próżności."

— „Czynisz mu niesłuszność moja Marijko; w nim się zbudził nie szatan szlachectwa, ale szlachetne chęci i dążności. A winien je zastanowieniu się nad całem położeniem naszem społecznem i sumiennej nauce, która padłszy na jego czysty umysł, objawiła mu jasno i wyraźnie swoje prawdy, niepodobne oczywiście do próżnych przesądów. On jest szlachcic, jest nim zapewne; wszakżeż i ja i wielu z naszych jesteśmy także szlachtą."

— „Ale my jesteśmy rusini!"

— „Tożsamo i on — i coż z tego? To jest tylko różnica obrządku i nic więcej; chwalimy przeto jednego boga, czy po rusku czy po łacinie, i modlimy się też, przynajmniej modlić się powinniśmy do tego jednego boga naszego i ojców naszych."

Diak wyszczerzał oczy i natężał głowę jak mógł, by zrozumieć swego dobrodzieja, ale snać mu to nie szło łatwo, bo mimo całego przeświadczenia swego o wyższości umysłowej księdza, na te ostatnie słowa zaczął nieznacznie kiwać głową.

— „I Kazimirz to zrozumiał, moje dziecię, i nie zważając na Gniazdowskich i jemu podobnych, sam chce siebie wykształcić, na wyższe podnieść stanowisko, chce tem samem dać przykład większości jeszcze jędrnej, jeszcze żywej, która potrzebuje wielu przykładów, wiele poprawy, ale jest jeszcze zdolna poprawy i warto pomyśleć o jej poprawie. Kazimirz to zrozumiał, pojął, że by się stać silniejszym i godniejszym naszego przeznaczenia, trzeba się zrzec dzielących przesądów, trzeba zgody i jedności, do której i on i my córko wszyscy przystąpić wszystkiemi siłami powinniśmy, pomnąc, żeśmy wszyscy na jednej zrodzeni ziemi. Poprawmy się, a nie mścijmy się inaczej jeno obojętnością. To ja nazywam moja córko, pojąć godne naszego wieku przesilenia, to ja nazywam odrodzeniem, ale nie ową burzę, o której, jeżeli ksiądz Anastazy na prawdę marzy, nie jest prawdziwym tłumaczem słów bożych i wyrzeka się najświętszego uczucia braterskiej zgody."

Z mimowolnem wzruszeniem słuchała córka ojca, a diak poczciwy choć niewiele rozumiał, słuchał, dobrodzieja z tem natężeniem, z jakiem się mu w cerkwi przysłuchiwał. Śmiesznie poważny był wyraz twarzy jego i wszystkie ruchy jego rąk, które to załamywał, to wznosił do góry.

— „Tento szatan niezgody!"' mówił dalej stary ksiądz ruski, a twarz jego łyskała dziwnie pięknem natchnieniem, jakby bóg widomie wstąpił w niego, „Tento szatan niezgody jest naszym wrogiem największym: nie wzywajmy go, ale raczej aniołów zgody zprośmy modłami naszemi z góry. Tego szatana jeno rozumem zakląć można, rozumem, którego by nabyć i wynaleść sposoby odgonienia go od nas, uczył się i pracował nasz Kazimirz, a teraz wyjechał, by poznać i własne i cudze społeczeństwa, wady jednych i zalety drugich. I zapewne wyjechawszy z chęcią wyszukania pożytku, pożytek przywiezie! Módlmy się z pokorą moje dziecię, o powrót jego, o powrót szczęśliwy, i pomagajmy mu w jego przyszłem posłannictwie pożytku i zgody, które sam wziął na siebie; nie przeszkadzajmy mu przynajmniej; my mu jeszcze nie przymnażajmy trudności. A jak wróci, co niedługo nastąpi, bo on ciebie szczerze kocha, chociaż niby szlachcic, a ty popówna tylko, czyliż nie nęci ciebie nadzieja dzielenia jego prawych i szlachetnych dążeń. Bo jak mu to przepowjedziałem, on wróci z tem koniecznem przekonaniem: że każdemu, a mianowicie majętniejszemu obywatelowi tej naszej chlebodajnej ziemi i tego naszego narodu rolniczego, najgodziwiej przystoi obracać swoje dostatki i swoje siły umysłowe na uprawę roli i uprawę tych biednych wieśniaków, co na tej roli mieszkają. Nie dla nas życie zbytkowe miejskie, dobre dla narodów manufakturowych; dla nas mieszkanie na wsi, mieszkanie z dobrą myślą w głowie, a z dobrą chęcią w sercu. Na tej tylko podstawie podobne jest odrodzenie, czyli poprawa; na tej tylko podstawie nastąpić może zbliżenie się do tego biednego ludu, który nam jest bratem i którego jeno zbliska o tem braterstwie przekonać będziem mogli. A my księża w naszem położeniu mamy najświętsze posłannictwo, najświętszy obowiązek — bycia pośrednikami!"

— „Nie, mój ojcze! to są utopiczne marzenia! naszem posłannictwem na tej ziemi jest rachować cierpliwie aż do czasu wszystkie krzywdy, upokorzenia, wszystkie cierpienia nasze."

— „Czyliż nie możesz zapomnieć o tych niegodziwych Gniazdowskich?"

— „Alboż tylko oni jedni są tacy?"

— „Wierz mi córko, już ich niewiele! Pogardź Gniazdowskimi wraz z Kazimirzem, a rzuć oczy niżej nieco na większość towarzyszy Kazimierza, którzy się przecie z długiego snu lenistwa opamiętują i biorą się do sumiennej pracy, wyrzekłszy się sprucłmiałych przesądów mniejszości."

— „I cierpieć tymczasem, i ciągle cierpieć, i wszędzie patrzyć na cierpiących. Popatrz ojcze na tę chatę... Ojcze! ojcze! ty nawet niemasz kilku polanek suchych do kominka... To krzesło nieszczęśliwe, twemu sędziwemu wiekowi potrzebne, z jakiemito ofiarami nabyliśmy, aż na tandycie, gdzie je już zbytek wyrzucił, jako sprzęt niepotrzebny."

— „Prawda moja Marijko! Ja jestem biedny i wielu jest jeszcze biedniejszych odemnie kolegów moich; ale znając biedę, łatwiej nam przemawiać do biednego ludu, łatwiej nam apostołować zgodę!"

— „Nie! Nie! Nigdy!" zawołała Marijka z dzikim zapałem.

— „Twoja żądza zemsty wykopuje grób mój!"

— „Ojcze! Ojcze! Daruj mi!" zakrzyknęła wyciągnąwszy ręce ku starcowi.

— „I czyliż nareszcie nie zemścił się już Kazimirz na Alfredzie Gniazdowskim?"

— „Nasze drogi, Kazimirza i moja, rozeszły się już, by się podobno nigdy nie zdybać — on się zemścił po swojemu; wolno mu było! — ja inaczej zemstę rozumię.... Moja zemsta!...."

Raptem urwała; palce i oczy wytężyła z dziwnym wyrazem przez okno, jakby tam coś okropnego ujrzała.

— „Co to!" krzyknęła głosem zastraszonym „tam... widomie stoi potwór zemsty mojej..." dodała jąkając się i bezmyślnie prawie.

Jurko skoro obaczył przestrach na twarzy Marijki wyskoczył z kąta swego i wyciągnął szyję ku oknu, by zobaczyć powód tego przestrachu.

W tej chwili stary pies duży, na dziedzińcu leżący, zaczął żałośnie ujadać; i Jurko snać coś zobaczył, bo jak mógł najprędzej wysztychulał za drzwi, zawoławszy ku wstającym w izbie:

— "To dziad być musi!"

Jakoż po chwili wszedł Jurko nazad prowadząc za sobą jakiegoś człowieka dziwacznie przystrojonego; te różnorodne i podarte łachmany na nim zdawały się, popierać zdanie doświadczonego Jurka. Kij wielki w ręku i torba wereciana zawieszona przez plecy, robiły go w rzeczy samej podobnym do dziada; twarz zaś jego opalona okropnie, barwę cygańską prawie mająca, pokryta cała pryszczami, której brakowało pół nosa przypłaszczonego okropnie, była w rzeczy samej tak potworna, że mogła niezawodnie, pojawiona nagle przez okno, wzbudzić niemało przestrachu. Najokropniejsze było na tej twarzy spojrzenie krzywe, niepewne i błądzące nieustannie po wszystkich przedmiotach; spojrzenie to oczów zyzowatych miało pozór szczególnego fałszu. Zdawało się, że niemi ciągle szpieguje, jakąś zdradliwą poruszany myślą. Najdziwaczniejsza w jego powierzchowności była część ubrania, mianowicie kamizelka i chustka, porządnie koło szyi zawiązana, będące w dziwnem przeciwieństwie z obdartą płótnianką, na której wisiały łachmany jakiejś starej siermięgi, i werecianą torbą. Na zdziwione spojrzenia wszystkich, zwrócone na niego, odpowiedział nowoprzybyły wzrokiem zuchwałym, którym się przez chwilę wpatrywał w starca i jego wnuczkę; a nawet uśmiech szydersko złośliwy wystąpił wkoło jego grubych i wywróconych ust, który jeszcze brzydszą wydał twarz jego.

— „No mówcież człowieku czego chcecie?" przemówił Jurko przypatrujący mu się z nieufnością widoczną, dzieloną przez wielkiego kundysa, który wkradłszy się za wchodzącymi do izby, obwąchiwał przybysza z widoczną niechęcią.

— „Zkąd jesteś przyjacielu?" dodał stary ksiądz.

— „Z daleka, z bardzo daleka mój jegomość!"

— „Coż was tu sprowadza do nas?" zapytała Marijka wpatrująca się z rodzajem przerażenia.

— „A zna panna księdza Anastazego?"

— „Księdza Anastazego?" zawołała zdziwiona dziewczyna.

— „Aha!...Aha!..." odpowiedział przybyły z głośniejszym i szyderskim śmiechem.

— „No mówcie, mówcie! Kto wy jesteście?" dodał zniecierpliwiony Jurko i mimowolnie plunął w dłonie, jakby się do bójki zabierał, czemu znowu stary pies głośniejszym warkotem zawtórował.

— „Ja się nazywam Maćko Ryzun! I coż wam z tego, że znacie moje nazwisko?"

— „Czy macie może list od księdza Anastazego do nas?" spytała znowu Marijka.

— „Listu niemam moja panienko, ale kazał mi nasz ksiądz Anastazy pozdrowić waszego dziadka, a pannie pięknie się pokłonić. Więc ja przyszedłem, by wypełnić to zlecenie."

— „Coż was w nasze strony przyprowadziło?" zagadł starzec.

— „Albożto człowiek dla tego że nie jedzie wozem, ale chodzi pieszo, nie może mieć swoich interesów?" odpowiedział zagadniony głosem zuchwałym; lecz nagle zmienił głos swój i z piskliwym przyciskiem żebrackiej prawie pokory zaczął mówić dalej: „Ot zwyczajnie biedny człeczysko przyszedłem do waszego chlebnego kraju; może się fu wyżywię, może co zarobię przecie... taj człowiek zobaczyć chciał trochę świata... Ot bieda, moja panienko, gorzej psa uważają... Czy i u was tak moja śliczna panienko? Ksiądz Anastazy mówił mi, że wy tu jedynie w całej okolicy macie dobre serce... toteż sami nic nie macie, a drudzy w złocie i srebrze się kąpią."

Marijka z większem jeszcze zadziwieniem wpatrywała się w tę postać potworną, powtarzającą jej własne prawie myśli.

— „Umiecie zapewne jakie rzemiosło?" przerwał stary ksiądz.

— „Oj czy jedno mój jegomość; trochę ja rymarz, trochę ja umiem flikować stare graty; ale co to pomoże, taki biedak nigdzie roboty nie znajdzie."

— „Dla czego? Kto chce, to zawsze znajdzie robotę" przemówił znowu nasz diak nieudobruchany dotąd.

— „Może tu u waszych grafowstwa?'' zapytał Maciek z rodzajem szyderczej złośliwości. „Przechodziłem teraz koło ich pałacu; taki tam wrzask i pisk, jakby kogo zarzynali, a przytem aż grało, jakby jaka muzyka balowa...."

Gorzki uśmiech wystąpił na twarz Marijki. Diak zaś poskrobawszy się w głowę nie bez złośliwego uśmiechu odpowiedział:

— „A! to już się dzień zaczął u nich!"

— „Już poźno moja Marijko!" ozwał się starzec podnosząc się pomału z krzesła swego, może w chęci przerwania tej rozmowy. „A wy poczciwy człecze, może przenocujecie w piekarni."

— „Albo chodźcie do mojej chaty!" dodał poczciwy Jurko.

— „Dziękuję jegomości— to już chyba pójdę z waszym diakiem. No chodźmy już — a powiedźcie mi" dodał zwrócony do diaka ,,co to znaczy, że się u nich teraz dzień zaczął?"

— „Wy bardzo ciekawi jak uważam!" odpowiedział diak już za drzwiami.

I wkrótce cichość panowała w dworku księdza ruskiego.

IV.

Aby zrozumieć powiedzenie diaka, które taką ciekawość wzbudziło w Maćku Ryzunie, wypada nam przenieść się do pałacu w Krzewińcach, który po dwuletniem opuszczeniu od niedawna znowu zamieszkały, wzbudzał w rzeczy samej niemało ciekawości w okolicy. Kto bowiem tylko w dzień przejeżdżał przez Krzewińce, niemało głowy nakiwał i nałamał sobie, widząc szczególną cichość i osamotnienie pałacu. Jak gdyby wszystko w pałacu umarło, taka panowała cisza głucha; wszystkie drzwi i okna szczelnie pozamykane zdawały sią świadczyć o zupełnem niezamieszkaniu. Dwie tylko galonowane widety stały nieruchomie przy dwoch bramach zajezdnych pałacu, którzy zdawali się pilnować tego jakby czasem jakiego w milczenie zaklętego gmachu. Byłato przezorność bardzo potrzebna. Trafiło się bowiem kilka razy, że dobrze znajomi rodziny Gniazdowskich wieścią o tej dziennej nieruchomości pałacu poruszeni, zapędzili się ku bramom pałacowym; lecz widety galonowane zaskoczyli, im drogę i zwracali nazad krótkiemi słowy: „Państwo spi!" Za to ktokolwiek w nocnej dobie przejeżdżał przez Krzewińce, uderzał go widok pałacu oświeconego rzęsiście jakby na bal, lub raczej na pogrzebną wystawę, bo ta sama prawie w środku panowała w nocy jak i w dzień cisza, rzadko przerywana głosem muzyki jakiejś grającej zda się po pustym gmachu. I przez całą choćby najdłuższą noc, pałac łyszczał jasno gorejącem światłem, co mu wpośród ciemności i ciszy nocnej nadawało jakiś szczególny pozór fantastyczności. Byli ciekawi sąsiedzi, którzy nieuważając na ciemną noc, przez dziury i bajury pędzili do zaczarowanego pałacu krzewinieckiego. Ale nieruchome widety galonowe stały u bram obydwoch, i nisko kłaniając się przejeżdżającym odprawiali ich krótkiemi słowy: „Niema państwa w domu." Rozmaite krążyły po okolicy domysły i o pałacu i o jego mieszkańcach; oczywiście najdziwaczniejsze i najsprzeczniejsze, ale mimo piekącej wszystkich ciekawości, nikt nie mógł znaleść prawdziwego słowa zagadki.

— „To modna żałoba!" powiedział któryś z parafianów okolicznych, i trafił choć nie w prawdę może, ale przynajmniej w przekonanie większości.

Trzeba bowiem wiedzieć dla zrozumienia tego konceptu, że w pałacu krzewinieckim mieszkali prawie od roku sami tylko młodzi Gniazdowscy, to jest pan Alfred i panna Izabela. Starzy Gniazdowscy pomarli wkrótce po owych smutno zakończonych zaręczynach, niekoniecznie jednakże w skutek wynikłej ztąd zgryzoty. Po śmierci rodziców niedługo już mieszkali Alfred i Izabela w stolicy, która im obmierzła w skutek awantury szpicrutowej i nieudałych zaręczyn. Jakoż gdy i ten i owa coś napomknęli o tych dwoch nieszczęsnych wydarzeniach, wprawdzie po przyjacielsku ale zawsze z przyciskiem; a mianowicie po śmierci starych Gniazdowskich, gdy pokazało się, że stan majątkowy był bardzo smutny, bo były wprawdzie dobra znaczne, ale też i długi były ogromne, nie wypadało i niemiło było zostać w stolicy. Zdecydowali się zatem wyruszyć do Krzewiniec, myśląc, że zdołają skąpem życiem na wsi poprawić zagmatwania majątkowe. Oczywiście bowiem ani chcieli temu wierzyć, że cały ich byt pozorny spoczywał w sprycie adwokatów. Oni myśleli, że to tylko przechodząca kryzys, z której w końcu pan zawsze panem wyjdzie na wierzch, a wierzyciele jeżeli w dół spadną, to mniejsza o tych chudeuszów głupich. Do przyczyn wyjazdu pana Alfreda i panny

Izabeli do Krzewiniec, gdzie postanowili razem mieszkać, dodać należy jeszcze tę najważniejszą, że się nie cierpieli oboje nad wszelki wyraz. Hrabianka nie mogła darować bratu tej podwójnej krzywdy, że nie poszła za mąż i że tylko co nie poszła za takiego niegodziwca, jakim był oczywiście w jej oczach nasz bohatyr. Hrabia nie mógł darować siostrze, że jej złośliwym głównie podszeptom przypisać należało pierwszą Kazimirzowi wyrządzona, krzywdę. Nienawidzili się nareszcie dla lego właśnie, że oboje obdarzeni złośliwością niemającą się gdzie rozejść na rozmaite przedmioty, radzi byli i doskonale umieli złośliwości tej próbować na sobie, jako na najbliższych i najczęściej ścierających się między sobą osobach. I czyliż można lepiej wywrzeć nienawiść swoją, jak w wspólnem pomieszkaniu na wsi, w samotności, gdzie zdybując się codzień, co chwila, można się codzień i co chwila dręczyć temi wszystkiemi domowemi ugryzkami zgrabnie osłonionemi, temi kłuciami szpilkowemi z uśmiechem na ustach i grzecznością w mowie. Jak postanowili tak zrobili, i rozpoczęli od roku to ciekawe i samotne życie w Krzewińcach, którego nocne pojawy wzbudziły ciekawość wędrującego Maćka, a które by poznać bliżej, udamy się teraz, gdy wszyscy już na wsi usypiają, do pałacu krzewinieckiego.

Ruch tymczasem wzmagał się w pałacu krzewinieckim, ruch to był codziennego życia hrabiego i hrabianki, które codzień było jedne i niezmienne. Jakoż aby je zrozumieć, udajmy się najprzód do skrzydła zamieszkałego przez hrabiego Alfreda.

W dosyć wielkim saloniku na samym środku stało wielkie krzesło poręczowe, a na nim hrabia Alfred w tyftykowym szlafroku, w micy pąsowej nakształt fecu tureckiego, pantoflach bogato haftowanych, z długim cybuchem w ustach. Hrabia Alfred był nadzwyczajnie zmieniony. Z chudego i kościstego młodzieńca zrobił się tłusty i podsadkowaty jegomość; lecz ta otyłość nie była dowodem zdrowia; przeciwnie żółta i nalana cera twarzy przy zapadłych i zagasłych oczach, przy wiszących policzkach i wywróconych wargach świadczyły, że to była otyłość chorowita i napuchła. W jednej ręce trzymał hrabia Alfred zwit papierów, którym to machał po powietrzu, to w takt uderzał o stojący przed nim pulpit z nutami. Bo naprzeciw niego popod ścianę w rząd ustawionych stało z piętnastu ludzi z rozmaitemi instrumentami muzycznemi, tworzącemi razem kapelę dworską. Patrząc na twarze wszystkie i na ubiory dosyć skąpe a nawet mocno zaniedbane, składające się po połowie z płóciennych szarawarów i ruskich butów chłopskich, a po połowie z kurtek niby kozackich, poznać można było od razu, że się ta kapela cała składała z wieśniaków krzewinieckich, których hrabia Alfred wielki miłośnik muzyki, sam kształcił na muzykantów. Podobało się panu hrabiemu mieć nadworną kapelę, więc zwoławszy gromadę, wybrał sobie po swem widzimisiu najpokorniejszych, i rozdawszy między nich flotrewersy, trąby, pikoliny, skrzypce, żele i bębny, naznaczył każdemu instrument, na którym musiał się kształcić i musiał się nauczyć. Kapelmistrzem do tej zaimprowizowanej kapeli wybrał sobie jakiegoś wędrującego muzyka, mającego trochę talentu i mającego prócz tego na znak swojej nad kapelą władzy wielką i zawiesistą nahajkę, którą wedle potrzeby i rozkazów codzień ćwiczeniu muzycznemu obecnego pana, wlewał w muzykantów talent, ochotę i postępy muzyczne. Owoż takie ćwiczenie odbywa się codzień trzy razy; przed śniadaniem, po obiedzie i przed spaniem, to jest wedle podziału czasu w Krzewincach, wieczór, po północy i nadedniem.

Prócz zamiłowania muzykalnego, które pan Alfred objawia rozmaitemi ruchami rąk i nóg, niecierpliwiącemi się krzykami i telegraficznemi znakami, które dalej pan kapelmistrz telegrafuje nahajką, — do głównych przyczyn tej przez rok już prawie cały ciągnącej się zabawki muzykalnej, należała jeszcze odraza od wszelkiej muzyki panny Izabeli, która twierdziła, że jej nerwy spazmatycznym napadom podległo, nie mogą znieść hałasu tego całego, powtarzającego się przez całą noc prawie. Toteż hrabia Alfred rad z tej dowcipnej złośliwości swego wymysłu, wybierał zwykle najgłośniejsze i najwrzaskliwsze utwory muzyczne, których huk przeraźliwy był prawdziwą męczarnią uszów. A nawet często po obiedzie próby odbywał hrabia Alfred w, głównym salonie i najgrzeczniejszemi słowy kazał siostrze podziwiać postępy tych, jak się wyrażał mudiów.

Dzisiaj wypadł pan Alfred z pokoju sypialnego w gorszym niż kiedykolwiek humorze, i snać naumyślnie kazał odgrywać przed sobą najgłośniejszy i najtrudniejszy razem utwor jakiś nowszy, który oczywiście szedł szkaradnie, bo biedni muzykanci nie umieli sobie dać rady z nagromadzonemi w tym utworze trudnościami. Toteż jenerałbas kapelmistrza w ogromnym był ruchu.

Na skrzydle szeregu grających stał porządniej nieco ubrany z kozacka, tęgiej budowy, miody człowiek. Rysy twarzy jego były regularne, a co więcej miały w sobie wyraz jakiegoś smutku, nadającego całej twarzy coś szlachetniejszego nad zwykłe wyrazy naszych biednych wieśniaków. W tym smutku zdawała się przebijać myśl jakaś zamknięta w głębi piersi, zaciśnięta konwulsyjnie zawartemi wargami, które czasem tylko zadrgały i wówczas myśl ta wybiegała iskrami oburzenia do wielkich i pełnych oczów niebieskiej barwy: i wówczas spojrzenia jego rzucane na hrabiego Alfreda były okropne, złowrogie. Grał on na skrzypcach, i jakkolwiek nie po mistrzowsku, przyznać trzeba było, że grał najlepiej z pomiędzy kolegów swoich; toteż mimowolnem kiwaniem głowy uradowany oddawał mu tę sprawiedliwość pan kapelmistrz. Nie tak jednakże sądził sam jasny pan; ciągle bowiem krzywił się i krzyczał na niego.

— „Teodor gra fałszywie!" krzyknął po raz dziesiąty.

— „Panie Smyczku! uważaj na Teodora!" zawołał jeszcze niecierpliwiej i ręką skinął znak telegraficzny, nahajce przekazany oczywiście.

Tan Smyczek mimo całej usłużności swojej udał tym razem, że nie dosłyszał słów, czy telegrafu nie zrozumiał; toteż zamiast skrzypców dostała trąba po plecach.

— „Teodor! głowa do góry!" wrzasnął znowu pan hrabia.

— „Panie Smyczku, uważaj przecie aspan! bardzo proszę" i nowy jeszcze jaśniejszy skinął mu telegraf.

Pan Smyczek wypełnił tym razem jedną tylko połowę zlecenia i powtórzył groźnie:

— „Teodor! głowa do góry!"

Teodor nie podnosił głowy; może i naumyślnie; po prawdzie nie mógł jej bardzo podnosić grając na skrzypcach.

— „Uparty łotrze!" wrzasnął przeraźliwie pan Alfred i skoczywszy z krzesła, wyciągnął cybuch jakby dzidę i pomknął z nią wprost ku skrzypkowi. Gdyby był się z twarzą nie umknął, byłby oko postradał, tak doskonale dzida cybuchowa była wycelowana. I tak mocny był impet pana hrabiego, że nie mogąc razu wymierzonego wstrzymać, uciął cybuchem tak silnie o ścianę, że się aż bursztyn w tysiące rozleciał kawałków. Mimowolny uśmiech szyderczy wystąpił na wszystkich twarzach, nawet pan Smyczek musiał sobie przez dyplomatyczną przezorność zakryć usta nahajką.

— „Łotry!"' pisnął hrabia w najwyższej wściekłości. „Przez trzy dni o chlebie i o wodzie.... a Teodor w dyby! Panie Smyczek, dziękuję aspanu za piękny porządek; odwdzięczę się aspanu przy porachunku."

I wybiegł hrabia Alfred ogromnie zapyrzony.

W drugiej oficynie panowała także burza. Hrabianka Izabela w wielkim czypcu nocnym i w pudermanłlu dosyć brudnym, co dowodziło oczywistą już jej rezygnacją, biegała pomiędzy kilkanaście krosien rozstawionych we dwa rzędy wzdłuż podłużnego saloniku. Przy krosnach tych siedziały dziewczęta widocznie ze wsi wzięte i podobnie muzykantom hrabiego Alfreda poprzebierane, skąpo, brudno i obdarto, z chłopska po dworsku. Biedne dziewczęta wyglądały wszystkie smutne, blade i wychudzone okropnie, ciągłe siedzenie w powietrzu zamkniętem odebrało im wszelką barwę zdrowia; tęsknota za domem, praca nieustanna pokryła ich twarze żółtą i chorowitą bladością; a oczy zaczerwienione świadczyły, że niewesołe było ich życie. Panna hrabianka rozmiłowała się nag'e w haftach, których nieskończone już składy miała wyrabiane we łzach i westchnieniach przez te wiejskie dziewczęta. I codzień zerwawszy się z łóżka, wybiegła hrabianka i robiła przegląd, czy wszystkie wydane wczoraj roboty są już ukończone, a że zwykle nie mogły być jeszcze ukończone, musiały biedaczki kończyć przy grajcarowych ciemno świecących łojówkach, tak że zwykle ledwie po parę godzin przespać się mogły. Ten przegląd codzienny był męczarnią okropną dla robotnic, bo hrabianka nigdy całkiem zadowolona nie była, więc następowały codziennie parogodzinne terkotania i łajania bez końca i gęste szturkania z całą szczerością rozdawane. I aby się choć cokolwiek wywdzięczyć za muzykę braterską, po obiedzie zwykle przynosiła hrabianka do salonu mnóstwo takich haftów, które jeden po drugim nudnie i rozwlekle pokazywała panu Alfredowi, i oczywiście bawiła go przytem mnogiemi dysertacyami o wzorkach rozmaitych i talentach swoich haftarek. Pan Alfred wściekał się wewnętrznie, ale słuchał jednakże z całą przyzwoitością i powagą najlepiej zachowaną. Zabawne ztąd nieraz bywały sceny. Na rozkaz hrabiego kapela grała zagłuszające dysonancye, a przez ten czas hrabianka otaczała hrabiego Alfreda wieńcem haftów i obsypywała go stu wzorkami i rysunkowemi i haftowanemu To były przyjacielskie zabawki kochającego się rodzeństwa. I hrabianka była tym razem w fatalnym humorze. Terkotanie było podwojone, łajania szły jak po wodzie, a szturkańce i kuksy sypały się jak gradem na biedne dziewczęta. Największą część krzyków i bicia dostawała dziewczyna siedząca na rogu, najprzystojniejsza ze wszystkich i zdrowiej od wszystkich wyglądająca; byłato w rzeczy samej najlepsza z haftarek panny hrabianki, ale tym razem inaczej się wydawało jasnej pani.

— „Ten kwiat jest krzywy, ta gałązka większa!" krzyczała hrabianka.

Dziewczynka nic nie odpowiadała.

— „Cożto za ściegi? czy widzisz, grube okropnie!" Dziewczyna milczała i robiła dalej.

— „Czemu milczysz małpo, kiedy gadam do ciebie!"

— „Coż pani każe?"

— „Pani! Czy  nie wiesz małpo żem hrabina!"

— „Co pani hrabina każe?"

— „Czemu nie odpowiadasz, czemu ócz nie podniesiesz?"

I silny szturkaniec w brodę dany podniósł zgrabnie twarz dziewczyny.

— „Coż pani hrabina każe odpowiedzieć?"

— „Czy to dzierganiem u ciebie małpo?" — „A dzierganie..."

— „Jeszcze odpowiadasz" pisnęła hrabianka pełna złości „A wy małpy czemu rozdziawiacie gęby, poczekajcie dzisiaj pościć będziecie, a Helena przez trzy dni siedzić będzie o głodzie."

I wyleciała w szalonym gniewie aż furknął pudermantel.

Do zaokrąglenia i lepszego zrozumienia tej sceny musimy jeszcze przenieść się do jednego ze środkowych salonów, w którym przebrawszy się nieco pan hrabia Alfred i hrabianka Izabela zasiedli codziennym zwyczajem do śniadania. Do dwoch filiżanek herbaty cieniutkiej, kilku kawałków bułki skąpo masłem posmarowanej i talerzyka pokrytego przeźroczystemi okrawkami szynki, stanęło za stolikami państwa czterech lokai ugalonowanych, którzy oczywiście nie mają co fam robić, stoją jeno dla pańskiej prozopopei i patrzą pożądliwemi oczami na to śniadanie, które jakkolwiek skąpe, wzbudza w nich głód zawzięty, nigdy należycie niezaspokojony. W pałacu albowiem krzewinieckim oszczędności systemat doprowadzony był do najwyższego stopnia. Oboje rodzeństwo kłócące się we wszystkiem, zgadzali się na punkcie ekonomii politycznej, która tłumaczyli sobie najbrudniejszem sknerstwem. Lokaje nieszczęśliwi dostawali stancyę, protekcyę i galonów trochę, codzień chowanych do kufra; wikt zaś był na opatrzności boskiej, bo i główna onego podstawa, to jest wylizywanie półmisków nadzwyczaj skąpych, nie mogła całej zgrai lokajów dawać dostatecznego pożywienia.

W czasie śniadania panowało zupełne prawie mil. czenie, bo oczywiście rodzeństwo nie rozmawiało przy służbie. Przy wejściu tylko przywitali się nadzwyczaj grzecznym ukłonem, i powiedziawszy sobie parę uprzejmych wyrazów przywitania, usiedli w zwykłe miejsca swoje. Nastąpiły potem codzienne pytania, mechanicznie powiedziane, o przebytym śnie, o pogodzie, przeplatane nieustannem łajaniem i terkotaniem na biednych galonowców. Dopiero gdy po śniadaniu podano im letnią wodę do przepłukania zębów, zwyczaj nawiasem powiedziawszy może modny, wszędzie używany, ale obrzydliwy niepospolicie dla obecnych; gdy poprawiwszy lampę na stole wyszli lokaje, rozpoczęła się zwyczajna codzienna rozmowa przycinkowa, ale zawsze zachowująca się w granicach przyzwoitości.

Początek codziennej rozmowy były oczywiście nowości stołeczne, o których wiedzieli zawsze przez listy codzień odbierane i czytane zwykle w łóżku.

— „Księżniczki Kamilli ślub odbył się bardzo hucznie" odezwała się pierwsza panna hrabianka. „Pan Ernest jest zakochany w żonie: C'est une tret jolie personne et bien riche."

Byłato pigułka dla braciszka bardzo gorzka, bo pan Alfred mimo hrabiowskiej korony dostał od księżniczki Kamilli olbrzymiego kosza.

— „Pan Ernest jest także przystojny i bogaty, c'est le pricileye du personnes jeunes et jolies, jak księżniczka, że nie zostają staremi pannami i idą dobrze za mąż."

Pan Alfred rad z odwetu, aż krząknął; hrabianka skrzywiła się jak po lekarstwie, ale nie tracąc zupełnie fantazyi, dała szczutka okruszynie leżącej na stoliku i mówiła dalej:

— „Vous avez grandement raison. Pan Ernest jest człowiek skończony, pełen szlachetności, plein d'honneur, na którym ani cieniu plamy niema. Przypominasz sobie zapewne mon cher, ten jego pojedynek z panem Alfonsem, który mimo rodowitego tchórzostwa swojego musiał się z nim bić, bo pan Ernest nie dałby sobie odmówić."

Aż się poprawiła hrabianka na krześle, taką uczuła radość, widząc przymuszony i wykrzywiony uśmiech na twarzy brata.

— „Moje wiadomości nie takie wesołe" wyrzekł po chwili pan Alfred, przybierając twarz w poważny wyraz; wierzyciele nasi biedzą się i ten głupi Mojakowski, chociaż z nas wyrósł, nam winien dziękować fortunę, którą zgromadził adwokackim sprytem, pisze do mnie, że nie widzi środków ratowania nas."

— „Nas ratować!.... Taki lejbusiewicz!"

— „Tak się wyraża, bo jakiś tam drugi adwokat nabywa gotówką wszystkie nasze weksle, skrypta dawne i nowsze, i nie tai nawet, że to robi w cudzem imieniu i w chęci zlicytowania naszych wiosek na rzecz tego jakiegoś anonyma."

— „I cożto za anonym?"

— „Może jaki z pani adoratorów, chcący w jej ręce oddać całą fortunę pour faire une surprise."

— „To może raczej który z pana towarzyszy końskich, jaki kolega szpicrutowy."

— „Vous etes tres spirituelle ma soeur! jednem słowem, to jakiś człowiek, któremu się podobały Krzewince z przyległościami, który nas z nich chce tout bonnement wypędzić."

— „Coż hrabia Alfred zrobi?...."

— „Je suivrai votre exemple comtesse Isabelle?"

— „Bogata herytiera a...."

— „Bogaty raczej kawaler, tout jeune et fort et beau"

— „Gdyby nie kosz księżniczki Kamilli i wszystkie inne kosze, których rachunek straciłam."

— „Une occasion perdue ne se relrouve jamais; trzeba było się trzymać ma cher amię tego poczciwego rusina, tego czy ekonomczuka czy popowicza... jakżeto on się nazywał...."

— „Vous avez oublie son nom... a przecież pan Bilczyński napisał ci mon cher ostatnim razem bardzo wyraźny i dobitny swój adres."

— „Byłabyś chere comtesse bardzo z nim szczęśliwa.... byłabyś teraz w Paryżu, gdzie jak mi piszą bawi teraz ten pan Bilczyński i sankulotuje po ulicach. Mais vous ne l'avez pas voulu charmante ami! Wszak prawda?"

— „J'ai pu bien perdre mon bonheur, si vous mon cher frère, vous avez voulu perdre votre bonheur."

Aż zamilkli oboje, tak się zasapali na tej drodze przycinkowej, ale zmierzyli się spojrzeniami, w których był cały jad zebrany w tych dwoch sercach obumarłych na wszelkie uczucia słodsze.

— „Ale koniec końców.... coż zrobisz ma cher; jak przyjdzie wyruszyć z Krzewiniec."

— „Vous ne serez pas embarasse mon cher.... wyćwiczyłeś się doskonale w muzyce...."

— „Muzyka to niewielka rzecz, ale hafty!...."

— „Ja podobno mam mój posag zaintabulowany przed dłużnikami."

— „Ma chere amie mylisz się podobno.... bo twój posag zaintabulowany był dopiero po śmierci twojego ojca.... a wtenczas już dosyć nalazło dłużników do tabuli...."

— „Srebra wszystkie są moje..."

— „To jest te, które ja zechcę ustąpić..."

— „Mnie nawet nudzą Krzewińce... ja pojadę do mojej ciotki do Rosyi... mais vous mon pauvre frere!

— „Ja będę wojażował..."

— „Nie zapomnij mon cher pozdrowić pana Bilczyńskiego w Paryżu..."

— „Kto wie co się stanie jak wróci z Paryża.... vaineu par vos charmes..."

Hrabianka wydęła tylko usta i nic nie odpowiedziała; z rodzajem tylko niecierpliwości spojrzała na zegarek. I rzecz dziwna, tąż samą niecierpliwością wiedziony pan Alfred, spojrzał także na godzinę. Nastała zwykła pauza milczenia, w czasie której pan Alfrnd wziął do ręki jakiś francuski żurnal, który codzień przeglądał w tym czasie.

Panna hrabianka zaś wzięła się także do swej zwyczajnej a wielce ulubionej lektury; to jest do kalendarzyka gotajskiego, który umiała prawie na pamięć, ale zawsze z równą przeglądała ciekawością.

Ledwie pierwszy brzask dzienny zawitał, hrabia i hrabianka poszli do łóżek najspokojniej na pozór, ale wewnątrz trucizną przelewała im się żółć zjadliwa.

W dworku księdza już się wszyscy pobudzili.

Przed księdzem i jego wnuczką stoi dwoch wieśniaków i napełniają izbę księżą płaczem i narzekaniem. To młynarz i wójt krzewiniecki zawodzą okropnie i przyszli z skargą a płaczem do swego dobrodzieja. Młynarzowi dano syna Fedka w dyby, a wójtowi córkę Ołenkę do aresztu o głodzie. Przez drzwi wpółotwarte zaglądał do izby wędrowny rymarz z uśmiechem złośliwym, wyszczerzając zyzowate oczy to na młynarza to na wójta, mówił to do jednego to do drugiego:

— „Ot cicho siedźcie, nie wyjcie tak, co to pomoże, jeszcze dostaniecie batogi...."

Stary ksiądz pocieszał i tłumaczył biednym wieśniakom jak mógł najlepiej; nawet Jurko, choć mu w duszy złość kipiała, wtórował przez uszanowanie staremu księdzu.

Marijka milczała; uśmiech tylko triumfalny zabłysł przez chwilę na jej bladej twarzy i zgasł znowu, a ciemny i złowrogi smutek wrócił do niej nazad.

I znowu kilka miesięcy minęło od ostatnich zdarzeń w Krzewińcach; w miejscu smutnej i ponurej jesieni, kwitła i woniała wiosna znowu jak wówczas, gdy po raz pierwszy zjeżdżaliśmy z panem Kazimirzem z owego pagórka, w którego połowie rozchodziły się dwie drogi, jedna do pałacu, druga do księżej chaty.

I znowu musimy się zatrzymać na tej samej drodze, w tem samem prawie miejscu, w którem niegdyś pan Kazimirz póty dumał nad rozstajną drogą, póki nie wydumał dla się owego szpicrutowego pasowania. Na pozór niema nikogo na tej drodze; pusto gdzie okiem zajrzyć, ptaki jeno coraz niżej latają ponad zielonem zbożem zasiane pola, jakby przewidywały burzę. Jakoż w rzeczy samej tam od strony zachodniej ponad słońcem, które coraz większe, coraz czerwieńsze, coraz chłodniejsze zsuwa się powoli ku zachodowi, pokazują się chmurki niewielkie jeszcze co do swej objętości, ale tem groźniejsze swą mieszaniną, mieniącą się i coraz ciemniejącą barwą. I pomału silniejszy coraz pociągał wietrzyk, w którego nierównem, konwulsyjnem prawie tchnieniu, czuć już można tę mokrą woń deszczu, przerywaną gorącemi czasem wyziewami, zwiastunami bliskiej burzy. Czasem nawet z daleka ozwało się przeciągłe ryknienie rozsypanego po polu bydła, które snać instynktem poruszone, tęskne ku oborze wydawało krzyki; toteż pomału podnosili się z rowów naddrożnych, z bujnej trawy na łąkach, z oczerytów na niskich pastwiskach pastuszki i pasterki, i potrzaskując biczykami, biegając za rosypanem bydłem ściągali je pomału za pomocą wiernych kundysów wiejskich, i uprzedzając burzę, pomału ku wsi zaganiali.

Tak wyglądał ten krajobraz w chwili, kiedy potrzebą naszego obrazku sprowadzeni stanęliśmy na onej drodze rozstajnej. Tuż przy drodze był szeroki okop, a za nim papuzią zieleniły się barwą w kłos już wystrzelające żyto. I jak mówiłem, zdawałoby się że nikogo niema w tem miejscu, gdyby nie wiatr, który kołysząc to słabiej to mocniej zielonem zbożem, nie odkrywał ciągle ciemniejszego jakiegoś przedmiotu, który nieruchomie sterczał pomiędzy zbożem. Zdawałoby się na pierwszy rzut oka, że to strach na wróble w zbożu postawiony, gdyby nie właśnie ta szczególna i ciągła nieruchomość. Silniejszy podmuch wiatru odkrył całą tajemnicę — wiatrem bowiem porwana wzleciała do góry ciemna czapka, a z pod niej rozwiane rozruszały się włosy. — To był człowiek leżący, który podniósł się za czapką i złapawszy ją w lot, przycupnął znowu, i znowu nieruchomy wyciągał jeno oczy ku wsi, a nos ku zbliżającej się burzy.

Byłto ów żebrak przybyły w jesieni do Krzewiniec, którego przez chwilę widzieliśmy w dworku księżym. Snać oczekuje tu kogoś niecierpliwie, bo oczy jego coraz więcej wytężają się na przód ku drodze wiodącej do wsi — ale żadnym ruchem gwałtowniejszym nie zdradza onej. Maciek przyzwyczajony widać do tej zaczajonej wytrwałości, która wiele przecierpieć, wiele przeczekać i wiele doczekać się jest w stanie. Jedyny znak czucia, jaki dostrzedz można, zdaje on się dawać ruchem swego wyciągniętego nosa, którym z szczególną roskoszą wietrzy zbliżającą się burzę. Burza ta zanim zawrze nad ziemią, zdawała się cała mieścić w jego spojrzeniu zyzookiem, biegającem, rozpalonem, złowrogiem.

Nagle na drodze wiodącej od wsi pokazał się zdala jakby cień jaki, który z początku mały, coraz się zwiększał i zbliżał. Choć trudno było poznać z tak daleka, Maciek musiał poznać idącego, bo uśmiech szkaradny, dziki, rozciągnął jeszcze więcej jego szerokie usta. I już się chciał podnieść nieco, gdy uwagę jego nowy zajął przedmiot; z przeciwnej bowiem strony, drogą, którą kiedyś nadjeżdżał nasz bohatyr, większy jakiś cień posuwał się naprzód, a szybszym daleko krokiem. Przez chwilę wpatrzywszy się poznał Maciek, że to jakiś na koniu człowiek kłusikiem się zbliża. Jakoż w rzeczy samej byłto półwieśniak, półszlachcic, w siwej kapocie i wielkim słomianym kapeluszu na głowie, który pręcikiem poganiał niskiego konika, silnego wiejskiego bronowłokę i nudy podróży przerywał sobie wesołym spiewem.

Maciek rzucił znowu okiem ku wsi i dostrzegł już wyraźnie ztamtąd idącą Marijkę. Tak jest w rzeczy samej byłato Marijka, która znowu ujrzawszy jadącego na koniu, szukała miejsce gdzieby się schować mogła, nie chcąc zapewne by ją kto widział. Droga w tem miejscu stanowiła lekki wąwóz, na którego wierzchu rosły gęste krzaki dzikiej róży. Jednym skokiem schowała się Marijka poza krzaki i tam oczekiwała aż jadący spuści się w dół ku wsi, lub zawróci ku dworowi. Jakoż niedługo usłyszała tentent konia; jezdca zaś, który znikł w wąwozie, widzić nie mogła. Dopiero gdy się z miejsca swego podniosła i rzuciła okiem za jezdcem, zaczęła się w niego wpatrywać z ciekawości. Bo przez chwilą zdało się jej, że cała postawa jadącego jest jej znajoma. Jakieś szczególne przeczuciowe wrażenie przebiegło jej serce przez jedną krótką chwilę; ledwie wrócić nie chciała, by się przekonać, zdawało się jej, że ją coś gwałtem ciągnie ku wsi. Byłato jedna z tych chwil w życiu stanowczych bardzo, w których silniejsze tylko jakieś ale niezrozumiane poruszenie wewnętrzne, objawiać się zdaje ważność onych. W takichto nieraz chwilach rozstrzyga się najważniejsze życia zadanie, bez pewnego o tem przeświadczenia. I wówczas to jakaś jakby władza tajemnicza, którą chętnie nazywamy przeznaczeniem i na którą jeszcze chętniej zrzucamy winę własnego uporu, zdaje się nas popychać naprzód, naprzekor przeczuciu. Taka byłato chwila dla Marijki. Gdyby wróciła do wsi za tym pociągiem wewnętrznym, możeby oszczędziła sobie niejedną łzę poźniejszą, której nic już cofnąć nie zdoła. Marijka westchnęła tylko i poszła naprzód, chociaż nie bez wewnętrznego żalu, który jej się wydawał wyrzutem sumienia.

Lecz coż jest tak ważnego w tem jej postanowieniu? Wszak ona dziś jak zwyczajnie wyszła na przedwieczorną przechadzkę swoję. A celem tej przechadzki pozornie jest ta figura z ukrzyżowanym zbawicielem, która tuż zaraz za miedzą żytem zieleniejącą, stoi przy drodze na małej mogile zapadłej. Byłato jakaś dawna pamiątka tej wiejskiej osady, rozmaicie tłumaczona przez wieśniaków niepamiętających czasu, w którym stanęła. A dla Marijki byłato także bliższa i serdeczniejsza pamiątka z czasu, który tak niedawno przeminął, a od którego ona już jest tak daleka, tylą myślami innemi oddzielona, że ledwie pamięta, ileto razy wychodziła do tego krzyża naprzeciw Kazimirza, lub też odprowadzała go wracającego wieczorem do domu po całym dniu przepędzonym w dworku księżym na czułej i lubej pogadance. W tej chwili żywiej niż kiedy stanęły jej na myśli owe godziny wszystkie i dnie całe, które, jej tak lubo i swobodnie przeszły w kochanka towarzystwie. Serce jej ścisnęło się niewymownym żalem tęskn otą za tą przeszłością, aż łzy zwilżyły jej od tak dawna gorączką złzawione oczy. I dla czegożby ta przeszłość miała być niepowrotną? Kazimirz ją kocha, i te westchnienia, które jej piersi wzdymają boleśnie, jakby jej tchu brakowało, czyliż jej samej wyraźnie nie dowodzą, że ona go kocha jeszcze, kocha mocniej niżeli się do tego sama przyznać chce. Czyliż nie w jej jest mocy odrzucić te mary okropne, które sama codzień wywołuje i codzień i co nocy ulega tym prawdziwie piekielnym marom. Czyliż nie może wrócić jeszcze w sam czas z tej drogi, na którę się sama gwałtem popchnęła, goniąc za temi marami własnej namiętności.

I pobiegła Marijka ku krzyżowi, który z daleka zdawał się wyciągać ramiona ku niej; i chciała uklęknąć i zapłakać jak dawniej owemi łzami, które jej tak lekko płynęły dawniej, a z któremi tak lekko spadał wszelki ciężar z piersi; i chciała w gorącej modlitwie do tego boga, którego jej codzień tak żywo stary dziadek jej słowem i życiem całem przedstawia, szukać odrodzenia i wyrzec się czarnych myśli, które upiorem wysysają z niej wszelka siłę żywotną — wyrzec się zemsty!....

Lecz nim doszła do krzyża, szmer jakiś ozwał się tuż przed nią, ona mimowolnie rzuciła wzrok w dół i postrzegła czychające na nią oczy bure Maćka z wyrazem mieszczącym w sobie wszystkie te okropne mary, dręczące biedną Marijkę. Zaślepiona tym urokiem stanęła, i jakby sobie odwagi dodać chciała do tej dalszej drogi, rzuciła wzrok ku ulicy topolowej, z ponad której czerwieniał się dach pałacu.

Maciek chciał powstać, lecz Marijka czy w rzeczy samej bała się by ją z nim widziano, czy może byłto skutek myśli, które miała w tej chwili, myśli tak różnych od złowrogiej twarzy żebraka, dosyć, że znakiem ręki wstrzymała go. — ,,Nie wstawaj!" rzekła głosem urwanym.

— „Alboż znowu kogo diabli niosą?"

— „Nie... ale ja się boję..."

— „Panienka się boi?... wa!... czegoż tu się bać?... Czy ja to już takich dożył rzeczy w życiu mojem. Ja panienki nie rozumiem, inaczej mi to rozpowiadał ksiądz Anaslazy, który poznawszy mnie, sam mi mówił, że panience trzebaby człowieka, któryby jej posłużył do dopięcia zemsty... na tych tam... Mnie w to graj... i panienka sama mi tosamo powtórzyła. Ja robię co mogę, aż tu nagle przed kilką tygodniami każe mi się panienka chować i tylko tak niby przypadkiem możemy się widzieć na drodze. Jak gdybym ja był jaki złodziej, jaki łotr!... a ja zwyczajnie nieszczęśliwy, wędrowny rzemieślnik!"

— Darujcie mi poczciwy człowiecze! ale mój ojciec zaczął robić uwagi nad waszym pobytem długim w naszej stronie... i bał się by jeszcze więcej wasza... zawziętość nie zwiększyła mojej..."

— „Zawziętość! zawziętość!" i roześmiał się głośno a tak szydersko, aż zadrżała biedna Marijka. „Ja muszę być zawzięły, bo oni są szczęśliwi a ja nieszczęśliwy... bo..."

Lecz nagle wstrzymał się, dostrzegłszy w oczach Marijki wyraz zdziwienia i odrazy.

— „Bo" ciągnął dalej „jakże niemam być zawzięły na tych, ktorzy kochanej panience taką krzywdę uczynić chcieli i których mi ksiądz Anastazy, w którego ja wierzę jak w boga, przedstawił jako ludzi złych i kary godnych."

— „Częścią więc dla was samych, częścią dla dopięcia tego... co zamierzyłeś..."

— „Cośmy z panienką oboje zamierzyli!" przerwał żebrak uśmiechając się słodziutko.

— „Musiałam was prosić..."

— „To już dobrze moja panienko... ale dla czegoż ja mam się znowu chować jak zwierzę w zbożu, i nie mogę otwarcie pomówić z panienką na publicznej drodze?"

— „Na coż mają nas widzieć?..."

— „Kiedy ja się nie boję, mniejsza o to" wyrzekł zuchwałym głosem i podniósł się z miejsca swego.

— „A potem już teraz wszystko jedno" dodał i obejrzał się z uwagą wkoło siebie, i snać był zadowolony z tego co ujrzał lub czego nie dostrzegł, bo się uśmiechnął pokryjomu.

I Marijka oglądnęła się wkoło siebie, by się przekonać czy nikt ją nie widzi w tej rozmowie z człowiekiem, do którego coraz więcej czuje odrazy. I nie dostrzegła nikogo; bo jej nie przyszło w tej chwili na myśl, że są oczy nigdy nieosłonione, które wszędzie i zawsze patrzą, i wszystko widzą, i wszystko wiedzą, i wszystko ocenić umieją. Ona zapomniała w tej chwili o tych oczach opatrzności, w które przecie od dziecka tak święcie wierzyła. Nic nie dostrzegła, nawet tych czterech ócz, które nagle zaiskrzyły się w głębi zboża zielonego i patrzały z uwagą na mówiących, których słyszyć nie mogli. Marijka pewną była, że nikogo niema.

— „Jam tu przez kilka dni przychodziła, alem was nie widziała" przerwała Marijka chwilowe milczenie, nie chcąc wprost go wypytywać.

— „Albożto panienka myśli, że to tak łatwo z tymi chłopami ruskiemi" odpowiedział szeptając prawie Maciek. „Pełno między nimi jakiś głupich przesądów, jakiegoś tchurzostwa czy głupiej poczciwości."

— „Więc nie chcieli?...."

— „Ta! jakiem zaczął im tłumaczyć... jakoś udało mi się baby najwięcej rozkomosić, taj się popłakały jedna nad synem, druga nad córką, i..."

— „Przystali?..."

— „Trzeba było niemało wódki, toteż na samą waszę kartoflówkę wydałem wszystkie pieniądze co mi panienka dała..."

— „I jakże?..."

— „O tak!" Tu Maciek uśmiechąwszy się figlarnie dmuchnął ustami i ręce w górę podniósł..."

— „Kiedy?"

— „Przededniem!..."

— „Dziś jeszcze?" zapytała znowu Marijka z rodzajem niekłamanego przestrachu.

— „Po północy najciemniej..."

— „Możeby jeszcze..."

— „Odłożyć?... ha! ha! ha!... już za poźno moja panienko..."

— „Burza się zbliża."

— „Tem ciemniejsza będzie noc..."

— „Ja muszę uciekać do domu przed burzą; ale pierwej będziemy się widzieć jeszcze."

— „Jutro może moja panienko!.... co się siato już się odstać nie może."

Pierwszy ozwał się w tej chwili grzmot i ostatni padł promień zachodzącego słońca. Marijka przerażona nietyle burzą żywiołów, ile burzą wrzącą w jej łonie, odwróciła się nagle i ledwie wiedząc co czyni kilka zrobiła kroków ku wsi.

— „Czekajno panienka jeszcze!" zawołał za nią i stanął tuż koło niej „ale mnie trzeba pieniędzy...."

— „Pieniędzy? wszak ja tyle już dałam..."

— „Ba!... ale dziś trzeba mi koniecznie... bo to z tymi tchórzami trzeba niemało będzie nagwarzyć się i nałykać, aby w ostatniej chwili nie skręcili..."

— „Słuchajcie no! możeby lepiej było..."

— „A potem ja potrzebuję, sam pieniędzy dla siebie; ja już dziewiąty miesiąc siedzę tu dla panienki... ja sam jestem biedak i poświęcam się dla cudzej sprawy..."

— Macie tu... co mam przy sobie" odpowiedziała Marijka szybko, by się go raz pozbyć, i wsunęła mu w rękę mały woreczek z drobnemi pieniądzmi. Biedaczka nie miała więcej ani przy sobie, ani w domu, bo, co tylko zkąd zebrać mogła, wszystko pomału wytumanił od niej Maciek.

— „No! no! to tymczasem będzie...choć diablo mało" mruczał Maciek, rachując i przerachowując pieniądze na dłoni.

— „Ale jutro, jak się wszystko skończy... jutro..." dodał z przyciskiem groźnym, lecz nagle urwał i mruknął sam do siebie: „Jutro inaczej ja cię obskubię, moja ty cnotliwa panienko!..."

Marijka już tego dosłyszyć nie mogła, bo szybkim zaczęła uciekać krokiem przed burzą, której wycie i połyski coraz były bliższe.

— „Dobrze! dobrze panienko! stanie się pewnie jak panienka kazałaś," zawołał Maciek za nią jakby naumyślnie na cale gardło.

Ledwie znikła Marijka, cztery oczy patrzące dotąd na nią, podniosły się z zielonego zboża i przeskakując przez bruzdy, stanęli wnet koło Maćka: wójt i młynarz krzewienieccy, których przez chwilę zajrzeliśmy w dworku księdza.

— „Słyszeliście?" przemówił do nich Maciek.

— „Prawda skazawszy" mruknął jeden.

— „Czuł ty szczo Iwane?" mruknął drugi.

— „Aleście przynajmniej widzieli, że sama córka czy wnuka waszego dobrodzieja była tu, sama was bardzo chwaliła i żałowała, i ot dala tu na parę kwart śmierdziuchy, żebyśmy się napili. Chodźmy więc do karczmy, już zaczyna kapać jak grochem."

— „Chodźcie kumie!" rzekli do siebie chłopi i poszli za Maćkiem, który jakby się w Krzewińcach urodził, zaułkami i rozmaitemi ścieszkami szedł przed nimi.

Marijka tymczasem pędziła ku domowi; wszystko w niej wrzało, tak dalece, że w tej chwili nie mogła sobie zdać sprawy ni z uczuć ni z chęci swoich; czy zemsta, czy litość, żal czy wstyd przeważał w niej, sama nie wiedziała, czuła tylko że dotychczasowe urojenia nikną z przed oczów i zaćmiona prawda ukazuje się w świetle okropnem. Ostatnie pogrożenie niedokończone Maćka brzmi jej ciągle w uszach. Wszystkie więc jej chęci szlachetne z początku, całe jej współczucie dla cierpiących, nienawiść dla uciskających, póty ukrywały się przed jej myślą w jakichsić barwnych zasłonach wyobraźni, póki ta zemsta przez nią kunsztownie wypielęgnowana, wyrabiała się sama na polu tych marzeń i złudzeń wyobraźni. Ale gdy już namacalnie prawie stanęła przed celem tej zemsty, zadrzała; co w niej było szlachetnego zbudziło się gwałtownie na widok odrażającego człowieka, który miał być sprężyną tej zemsty. Jego słowa złowrogie, jego postawa zuchwała, groźny wyraz twarzy i przycisk słów sprawiały jej odrazę i przestrach. To obrzydliwe wspólnictwo oburzało ją.

Takato zwykle bywa droga namiętności ludzkich, które dopotąd zaślepiają, dopokąd się nagle nic sianie nad przepaścią, od której się już cofnąć niepodobna!

Stanąwszy u celu prawie, widziała Marijka całą brzydotę swego zamysłu, kończącego się na tak pospolitym i haniebnym celu. Byłyto dla jej umysłu szlachetnego okropne męczarnie. Ileżby więcej się przestraszyła, gdyby mogła tego wspólnika swego przejrzeć aż do głębi, gdyby mogła zbadać jego najtajemniejsze myśli.

Burza wzmagała się tymczasem coraz więcej; ostatki światła dziennego pochłonęły chmury czarne jak noc; wiatr groźnie szumiał po drzewach sadów wiejskich, porywając z sobą pył kilkodniową posuchą nagromadzony; wszystko co żyło uciekało do chat i narów swoich, i nie ozwał się też żaden głos ni człowieka, ni zwierzęcia; tylko grzmoty coraz głośniejsze słychać było; a czasem piorun wężem łyskawicy poprzedzony upadał z hukiem, który zdawał się całą ziemię wyrywać z swych posad. I jeszcze parno było, bo rzadkie jeno ale grube za to krople deszczu, padające ciężko z góry, nie mogły odświeżyć spiekotę dzienną rozgrzanego powietrza. Lecz Marijka nic nie widziała, nic nie słyszała, biegła jeno własnemi myślami gnana ku dworkowi dziadka. Ledwie usłyszała tętent konia tuż koło siebie, a gdy roztargnione rzuciła przed się spojrzenie, ten sam jeździec pierwej zdybany przemknął szybko koło niej. I znowu ścisnęło się jej serce, jakby coś znajomego, coś miłego przesunęło koło niej i znikło. Nowy trzask gromu przedarł się przez ściśnięte powietrze, i przy świetle łyskawicy Marijka poznała jezdca... krzyknęła, lecz jej głos słaby coż podołał naprzeciw głosowi rozgniewanych żywiołów. Jeździec popędził co koń mógł wyskoczyć. Byłto stary sługa matki Kazimirza, który panicza na własnych rękach wypiastowanego, kochał jak własne dziecię. Przyjazd jego do Krzewiniec nie był bez znaczenia. I znowu wszystkie chwile minione, chwile spokoju, chwile miłości, chwile zaczarowane przeszłości, przebiegły kolejno przed jej wzrokiem i wszystkie zdawały się jej urągać i jej wymawiać....

Lecz zostawmy na chwilę Marijkę i wstąpmy tymczasem do karczmy, gdzie przy odgłosie gromów i świetle łyskawic inna ważna odbywa się narada.

Na drugiej stronie karczmy była komora, w której mieszkała cała rodzina żydowska z wszystkiemi swojemi brudnemi bachurami, bnidniejszemi zwyczajami i najbrudniejszemi namiętnościami, ta konieczność nieszczęśliwa naszych wszystkich wiosek. I mimo tylu doświadczeń smutnych, których widownią jest każda niemal wieś polska, a na której ofiarami są dziedzic i chłop, nie możemy się pozbyć tego prawdziwego trądu biblijnego. Ledwie gdzie kilka chałup stanie koło siebie, aliści zaraz zapobiegły dziedzic stawia obszer niejszą chatę na szynk, i zaraz do niej sprowadza tę spirytusowa truciznę i dodaje szafarza do tej trucizny, który prócz tego rozszerza jeszcze inne trucizny moralne, lichwy i prożniactwa, niemi pobudza wszystkie najbrudniejsze namiętności i zaszczepia tę systematycznie przez żyda utrzymywana nędzę wieśniaka, którego cały dobytek i cale żniwo wpada w tę otwartą a podwójną przepaść pijaństwa i żydowskiego szachrajstwa; a za nędzą krok w krok idzie demoralizacya i zupełne rozbestwienie.

W tej komorze, do której oczywiście żyd nie puszczał jeno uprzywilejowanych, to jest potrzebnych sobie gości, siedzieli przy jednej szabasówce palącej się smutno i ciemno, najprzód sam Froim, gospodarz karczmy, żydek niewielkiego wzrostu, ale krępy, żywy, mający na swej twarzy, zarzuconej kędzierzawemi pejsami i brodą rudawą, zwykły wyraz bezczelności i chytrości razem, zlewających się razem w rodzaj kociej czujności, zawsze do fałszu i szelmostwa gotowej. Siedzieli potem przy długim stole po jednej stronie Maciek, wójt i młynarz, a po drugiej stronie dwie kobiety, żony wójta i młynarza, i jedenastoletni dorostek, brat młodszy znanego nam już Fedka czyli Teodora.

Rozmowa odbywała się wpółgłośno, przy sporej flaszce wódki, którą tym razem przeciw zwyczajowi swemu Froim Chajes z osobnej, wodą niezbełtanej dał baryłki. I sam usiadł na wysokiem, poduchami wypchanem łóżku, z którego wyniosłości spoglądał uważnie na chłopów pijących. Podparłszy głowę na ręku, której łokieć spoczywał na kolanie, zdawał się okiem swojem przebiegłem wybadywać twarze pijących; czasem tylko zaigrał mu nad brodą rozczochraną uśmiech złośliwy i drwiący. On ich dobrze rozumiał, drwił z tej próżnej pogadanki i wiedział, że koniec końców, co bądź wypadnie, on tylko jeden prawdziwie zkorzystać potrafi.

Rozmowy tej przerywanej częstem zaglądaniem do kieliszka, szczegółowo, opisywać nie będziemy; wszak już każdy się domyślił, o co tu głównie idzie. Zemsta przez biedną Marijkę podszeptana niewyraźnie i zagadkowo prawie, znalazła tu swoje tłumaczenie ostateczne, słowo rozwiązujące zagadkę.

Po prawdzie powiedziawszy niezupełnie łatwo, jak to sam przyznał, przyszło Maćkowi namówić wójta i młynarza, którzy byli majętniejsi we wsi, a tem samem lepsi. Dodać do tego potrzeba, że w ogóle wszyscy wieśniacy krzewienieccy mniej może byli zepsuci od innych wieśniaków okolicznych, chociaż byli więcej daleko uciskani przez Gniazdowskich, którzy rządzili przez podwładnych, drących chłopa ze skóry podwójnie. To mniejsze zepsucie i mniejszą dążność ku nienawiści do dworu w Krzewińcach trzeba było przypisać głównie tyloletniemu pobytowi tamże, naszego znanego już nam z powieści dziadka Marijki. Byłto kapłan w całem tego słowa znaczeniu, rozumiejący swoje posłannictwo u tego biednego ludu, mogącego tak łatwo przez swoje niewykształcenie służyć za narzędzie ślepe wszelkich podmuchów fałszywych. Wieśniacy krzewienieccy kochali swego księdza jak ojca, i wierzyli mu też jako prawdziwemu tłumaczowi słowa bożego. Toteż jak widzieliśmy, Maciek potrzebował umyślnie sprowadzić i ukryć w zbożu wójta i młynarza na to, aby ich przekonać, że ksiądz nie musi temu być przeciwny, kiedy własna i ukochana jego wnuczka sama namawia i daje nawet pieniądze. To więcej ich przekonało niż krzywdy doznane.

Resztę wahania się odbierała im doskonała i mocna wódka zacnego Froima. Toteż smakowali ją doskonale: mężczyźni pili pełnemi haustami, a kobiety zawodząc na wyścigi to nad synem to nad córką, kosztowali pomału z kieliszka, ale przecie wychylali aż do dna. Nawet mały Wojtek, brat Fedka, pociągając już za mężczyznami, wypił parę sporych kieliszków i ledwie nie był najzawziętszy z całego towarzystwa.

— „A coż mojego wódki!" zawołał Froim, uważając że już głowy pijących doskonale zapalone.

— "Duże dobra panie arendarzu!" odpowiedział młynarz.

Kobiety nic nie odpowiedziały, zawodziły tylko coraz głośniej, płacząc za dziećmi. Wojtek podskakiwał i ciągle dopytywał czy już nie czas.

— „Nu a wy panie Macieju, co mówicie jemu na mego jancurew?"

— „Wyborna, doskonała panie Froim!" odpowiedział Maciej, a postrzegłszy jakieś wyraziste łypnienie ócz żyda, poszedł ku niemu.

Snać się dobrze już poznali Froim z Maćkiem, bo stanęli poufale przy oknie, oddalonem nieco od pijących, i tam zaczęli żywo rozmawiać między sobą. Rozmowa toczyła się widocznie o tym samym przedmiocie, o którym rozmawiali wieśniacy przy stole, bo żyd kilka razy wskazywał ich palcem i szeptał wpółgłosem:

— „Jak woni się popiją to będzie czas!"

— „Ależ podobno oni we dworze spią w dzień, a w nocy siedzą."

— „To tylko w zimie; w lecie woni idą spać po północy."

— „A jakżeż będzie?"

— „Woni do gumna..." i resztę mu pokazał porywając za krzesiwo i hubkę, leżące na oknie „a my huż do..." i dokończył migiem ręki, jakby w nią co chwytał.

W tej chwili piorun gdzieś niedaleko uderzył i łysnęło tak okropnie i tak jasno razem, że przez okno, o które stali oparci mówiąc, można było jak w dzień zobaczyć cały plac przed karczmą. I w tej chwili mignęła się przed oknem jakaś postać, jak gdyby kto tylko co od okna odskoczył.

— „Ktoś nas podsłuchuje!„ krzyknął Maciek przerażony.

— „Nu! my pocichemu gadali!" odpowiedział żyd obojętnie.

— „Muszę jednakże zobaczyć!" i wybiegł Maciek przed karczmę.

Nikogo tam nie zobaczył, nasz znajomy tylko diak wchodził w tej chwili na drugą stronę karczmy do szynku.

— „A to pan Maciej, który myślałem, że już daleko...„

— „Ot jakoś mi niewypadało ztąd jeszcze odchodzić... ale co wy tu robicie Jurku, w taką burzę?"

— „Więcej huku niż deszczu... ja przyszedłem kupić sobie na noc gorzałki, bo tam u nas bieda."

To mówiąc zaglądał Jurko do żydowskiej komory, której drzwi były w pół zamknięte tylko; dostrzegłszy siedzących tam chciał wejść do środka.

— „Cożto za bieda?" przemówił Maciek zagadując Jurka i zastępując drzwi do komory.

— „Nasz ksiądz kona... podobno tej nocy nie przeżyje!" odpowiedział diak, podnosząc głos swój o ile mógł jak najwyżej.

— „Nasz dobrodziej kona!" ozwały się głosy męskie z komory.

— „Biedaż nasza, bieda!" zawodziły kobiety.

I na pocieszenie wzięli się znowu do kieliszka. Ja koż w tej chwili zupełnego już prawie upicia, tyle tylko okazali współczucia dla biednngo dobrodzieja swego.

— „To tam widzę nasz wójt i pan młynarz, i obie mołodyce!" mruknął diak i wszedł po wódkę na drugą stronę, zkąd po chwili wybiegł nazad do dworku.

Wróćmy teraz do Marijki. Przybiegła ona do domu w stanie szczególnego rozstrojenia; tajemnica cała ciężyła jej tak mocno, że postanowiła wszystko wyznać dziadkowi i u niego szukać rady i ratunku. Wszedłszy dopiero zrozumiała, że to całe jej postanowienie było płonne, i że nie tak łatwo cofnąć się z krzywej drogi, gdy się już raz na nią wejdzie. Wszedłszy dopiero przypomniała sobie, że biedny dziadek od trzech miesięcy tak jest chory i osłabiony, że lada silniejsze wrażenie mogłoby zdmuchnąć tę ledwie tlejącą w nim iskierkę życia. Starzec biedny już dogorywał prawie; nie byłato choroba wyraźna, na którąby pomogło jakie lekarstwo ludzkie, ale byłoto niknienie powolne sił wiekiem spowodowane. To co głównie go niszczyło, było zarazem tem, co go jeszcze przy życiu utrzymywało; bytato troska o los tej jedynej ukochanej wnuczki. Starzec widział jej cierpienia i widział, że nie może im zaradzić; byłoto dla niego cierpienie nieznośne, okropne.

— „Ojcze mój!" zawołała Marijka wpadłszy do izby, i przytuliła się do kolan starca, który wpółubrany siedział na owem starem poręczowem krześle.

Jeszcze chudszy, jeszcze bledszy, jeszcze był piękniejszy; nędzna jego cielesna powłoka nikła pod promieniem wyższej myśli i wyższej cnoty, który łyskał jeszcze z ócz, wieńcem zda się niebiańskim otaczał tę łysą głowę, o knku jeno włosach siwych jak śnieg najczyściejszy.

— „Co tobie jest, córko moja!" zawołał starzec przerażony i oczy jego z matczyną prawie czułością popatrzyły na nią.

— „Nic... nic to mój ojcze!" odpowiedziała opamiętując się „ta burza mnie przeraziła."

— „Dziecię moje, ty się boisz burzy? nie jestto najstraszniejsza burza, moja biedna Marijko!"

I popatrzył na nią uważniej! dziewczyna drzała okropnie; starcowi łzy się cisnęły do ócz.

— „Uspokój się dziecię moje, i o lepszej pomyśl przeszłości. Gdyś ty drzała przed burzą, jam tu odebrał pociechę dla ciebie."

— „Pociechę dla mnie?"

— „Kazimirz już wraca do nas; na mój list ostatni, w którym mu biedna Marijko, opisałem twoje cierpienia moralne, odpisuje mi krótko mówiąc, że najlepszą będzie odpowiedzią najrychlejszy powrót do ojczyzny i do ciebie, za któremi mu tęskno i bez których ani żyć, ani być szczęśliwy nie może."

— „Kazimirz! mój kochany Kazimirz!..." zawołała dziewczyna łkając. I chciała się biedna wypłakać i nie mogła; kilka łez gorących upadło na jej lica, ale nie zdołały wyczerpać wielkiej boleści gryzącej jej łono.

— „Ty kochasz Kazimirza!... Marijko! ty możesz być jeszcze szczęśliwa!..."

— „Nigdy! nigdy!"

— „Do ciebie pisze te słowa:" wyrzekł znowu starzec i przeczytał jej przypisek Kazimirza powolnie, jakby chciał jej każde słowo do myśli i do serca przelać.

„„Najdroższa Marijko! Może razem z listem przyjadę do ciebie, która jesteś jedyną myślą moją. Wracam do ojczyzny na skrzydłach niewymownej tęsknoty. Ciebie zaś zaklinam na miłość moją do ciebie, na wszystkie najdroższe nam pamiątki, na szczęście naszego drogiego dziadka i na nasze własne, abyś była cierpliwa do mego przyjazdu. Nie myśl o niczem, tylko o tem, że ja co godzina, co chwila zbliżam się do ciebie i przynoszę lekarstwo najlepsze na twoje rany, bo ci przynoszę moją miłość szczerą i nauki mego doświadczenia, które mnie przekonało, że na cię i na mnie czeka jeszcze cel piękniejszy, nietylko własnego szczęścia, ale i szczęścia drugich. Czy słyszysz Marijko! Ty zrozumiesz to najlepiej twojem dobrem sercem, że zemsta na drugich, gdyby najłatwiejsza i najsprawiedliwsza, ustąpić powinna przed możnością uszczęśliwienia bliźnich. Ja ci Marijko, narzeczono droga, ofiaruję zamiast zemsty na kilku osobach, szczęście tych wszystkich prawie, za których się mścić chciałem. Marijko! błagam cię o kilka chwil cierpliwości; ja ci je nagrodzę calem życiem mojem!""

— „Ten list przywiózł mi w twojej nieobecności stary Jędrzej pani Bilczyńskiej, i pospieszył nazad, bo się spodziewał zastać już panicza swego w domu."

Marijkę dławiła rospacz; ona długo słowa wyrzec nie mogła, nareszcie ostatnie prawie robiąc natężenie, zakrzyknęła zmienionym głosem:

— „Za poźno!... za poźno!"

— „Za poźno?" krzyknął starzec przeraźliwie i chciał się zerwać z krzesła swego.

— „Nic to, nic mój ojcze drogi!" odpowiedziała Marijka przestraszona na widok trupiej bladości na twarzy starca, i klęknęła przed nim, i całowała go w kolana, w nogi.

— „Daruj mi ojcze! jam dziś pomieszana... radość... smutek..." i dalej całowała starca, bo jej to łatwiej przychodziło jak mówić... bo chciała choć na chwil kilka wycałować spokój na twarz dziadka.

„Na chwil kilka!..." tak jej mruczało sumienie.

Biedna Marijka! ona przebyła teraz męczarnie karzące ją sprawiedliwie ale okropnie.

— „I będziesz cierpliwa!" mówił starzec, głaszcząc ją po twarzy, głosem tak słodkim, tak czułym, jakby dziecka pochlebiającego.

— „Będę! będę!..." odpowiedziała dusząc konwulsyjnie krzyki w sobie. Bo jej przyszło na myśl, że każda chwila co uchodzi, zbliża ją do tej strasznej katastrofy, którąby chciała nie dożyć, a którąby chętnie przeżyła, choćby w najokropniejszych męczarniach, byle stary i poczciwy dziad nie dowiedział się, że jego wnuczka jest podpalaczką.

„Za poźno!" szumiało jej w głowie.

„Podpalaczka!" szydziło jej w uszy,

A starzec oczy spuścił ku niej i pieścił ją dłonią, spojrzeniem, on ją pieścił sercem całem. I poruszył powoli ustami; on się modlił za nią, on ją błogosławił... I pomału zmęczone starca zawarły się powieki.

Okropna myśl przeleciała łyskawicą przez serce Marijki. Gdyby biedny starzec w tej chwili skonał, nie doczekałby strasznego jutro obudzenia; skonałby przynajmniej spokojnie i nie przekląłby jej... Aż zadrzała na tę myśl. Więc do tego z nią przyszło, że życzyła prawie śmierci temu, który ją nad własne życie i szczęście kochał, któremu ona ukróciła życie... I przestraszyła się. Może tę jej myśl grzeszną wysłuchało niebo, może dziadek już nie żyje. I patrzała na niego z uwagą, słuchała z natężeniem.

Stary ksiądz miał oczy zamknięte, ani śladu życia na jego twarzy; najmniejszego nie słychać oddechu. W tem usta otworzył i bladą twarz rozjaśnił uśmiech łagodny. Staruszek drzymał i marzył zapewne o swojej Marijce, niewinnej i szczęśliwej.

Uspokojona chwilowo Marijka długo jeszcze klęczała u nóg dziadka; chciała się modlić, nie mogła.

A przez drzwi otwarte patrzał na obojga, kulawy i brzydki Jurko; i łzy ciurkiem lały mu się po licach na widok tej sceny, którą poczciwem sercem swem czuł, choć słabym rozumem nie rozumiał.

„Może jeszcze czas!" mimowolnie mruknęła jej w uszy nadzieja i chęć życia.

„Kiedyś miała odwagę rozpocząć, miejże odwagę wstrzymać" mruczało jej sumienie.

„Ale jakże?" szydził z niej własny rozum.

I po długich godzinach widząc, że starzec zasnął spokojnie, podniosła się Marijka i na palcach odeszła, a posfrzegłszy Jurka wyszła do sieni i przerywanym głosem szeptała do niego.

— „Jurku! zlituj się!... jest tu znowu Maciek..."

— „Wiem ja... już go widziałem kilka razy jak się skradał nocami do chaty mielnika."

— „Jurku! on cos złego chce zrobić..."

— „A mnie czort do tego; ja wiem, że Maciek to szubiennik, ale niech się go tam na górze strzegą..."

— „Zlituj się; dziadunio skona jak się dowie...

— „Dobrodziej!"' zawołał przerażony Jurko, którego Marijka dotknęła w najsłabszą stronę.

— „A cożto dobrodziejowi szkodzi?''

— „Umrze powiadam ci jak się dowie, że to ja..."

— „Co?..."

— „Podpalaczka!..."

— „Pannuncia?!..." I mimo całej głupoty zrozumiał wszystko.

— „Gdzież jest Maciek?"

— „Nie wiem... ja z nim mówiłam przed burzą na górze przy figurze..."

— „On musi być w karczmie!" zawołał i pobiegł o ile mógł tylko biegnąć biedny kulawy Jurko.

A czas tymczasem uchodził; światła w pałacu gasły powoli.

Z tegoto powodu Jurko biegał do karczmy i myślał, że potrafi zwrócić uwagę mielnika i wójta wiadomością o konaniu dobrodzieja, ale widząc, że już wszyscy popici, wrócił do Marijki, nie wiedząc co dalej począć.

— „I Froim należy do tego" szepnął jej do ucha.

— „Boże! Boże! co fu począć?" zawołała załamując ręce.

I wyszła na podwórze; ostatnie światło w pałacu krzewienieckim zgasło w tej chwili. Nie mogła dłużej wytrzymać na miejscu; pobiegła ku bramie.

— „Pannunciu!" zawołał biedny Jurko zakłopotany.

— „Pilnuj dziadunia!" zawołała Marijka i znikła. A burza wrzała wściekła, burza sucha, okropna jak w sercu Marijki; rzadkie jeno padały krople ciężkie, ołowiane; ale za to piorun padał po piorunie; łyskawice zdawały się niebo rozdzierać aż do głębi; wiatr huczał przeraźliwie, łamiąc konary, sypiąc pyłem i strzechami wiejskiemi przed siebie. Straszna była noc! o ile straszniejszą musiała się. wydać biednej Marijee.

Starzec drzymał spokojnie; u nóg jego leżał Jurko zapłakany i przestraszony. Milczenie było zupełne w izbie.

Nowy wiatr pociągnął wirem na dziedzińcu księżym i takiego wysadził w powietrze młyńca, aż w górę wzniesione trzaski zadzwoniły w okna księżego dworku. I w tej chwili pies w sieniach obudzony łomotem na dworze zawył przeraźliwie.

Stary zbudził się nagle.

— „Marijko!" zawołał, spuścił dłonie by pogłaskać kochaną wnuczkę, i dotknął się głowy Jurka, podnoszącego się ku niemu.

— „To ja dobrodzieju!" wyrzekł zmieszany diak.

— „A Marijka gdzie?..."

— „Nie wiem... bihme nie wiem!" odpowiedział drzącym głosem.

— „Gdzie jest?!" krzyknął donośniej starzec, przestraszony wyrazem głosu Jurkowego.

— „Mów! Gdzie jest?" powtórzył.

— „Poszła... za wrota..."

— „W taką burzę... Jurku! mów co to jest?..."

— „Aj dobrodzieju!.... złe! złe!...."

— „Mów prędzej..."

— „Maciek znowu przyszedł do wsi... i..."

— „I coż ?..."

— „I jak to on jest wielki drab... pannuńcia... namówiła... to jest on namówił..."

— „Do czego?..."

— „Nie strachajcie się tak dobrodzieju, nie rzucajcie się, bo wam będzie szkodzić."

— „Do czego?... powiedz zaraz.

— „Aby... podpalić... dwór krzewiniecki..."

— „Ha! dla tego było już za poźno!..."

I zerwał się starzec z siedzenia swego; rumieniec nienaturalny wystąpił mu na twarz; siła nienaturalna wstąpiła w niego... i poszedł chwiejącym się, ale szybkim dosyć krokiem ku drzwiom.

— „Ojcze! dobrodzieju!" błagał Jurko, któremu pusta jego głowa nie poddawała żadnej myśli.

Stary nic nie odpowiedział, ale drżącą ręką podniósł klamkę, i po trzech miesiącach zupełnej niemocy, szedł na podwórze. Szedł, choćby to miały być ostatnie jego kroki; już mu tu nie o wnuczkę szło, ale o dopełnienie obowiązku swego, obowiązku kapłana zgody i miłosierdzia.

Ledwie tyle się Jurko opamiętał, że zarzucił płaszcz na barki księdza, czapkę mu podał na głowę, a kij dawno w kącie spoczywający, w ręce. I szedł kulejąc za starym księdzem, który coraz pewniejszym szedł krokiem mimo okropnej burzy, która gromem, łyskawicą, i wichrem srożyła się coraz gorzej, i siwe włosy słabego starca targała niemiłosiernie. A coraz gęstsze krople padały ciężko na czoło starca, lecz on szedł dalej niewstrzymany. Czemże była burza naprzeciw uczuć, które nie biły w łonie biednego starca. Jurko szedł za nim kulejąc, i to się żegnał, to modlił, to znowu łamał sobie głowę, coby tu wymyślić.

W tem ozwał się w czasie krótkiego burzy przestanku jakiś głuchy z dala odgłos, jakby tętent konia. Starzec może nie słyszał, ale Jurko posłyszał dobrze. i pomyślał, żeby tożto jacy ludzie im w pomoc przyszli... A z tą myślą zaświtała druga w jego głowie, i nic nie powiedziawszy, najrączejszym pędem, na jaki się w życiu tylko zdobył, pogonil diak nazad ku zagrodzie księżej. I tego starzec nie zauważał zapewne, bo szedł dalej nie obzierając się za siebie.

I znowu w czasie krótkiego burzy przestanku ozwał się już bliżej jakiś głuchy odgłos, jakby tętent konia. Lecz nowa wściekłość burzy zawrzała w powietrzu; płaszcz starego księdza wichrem porwany, zleciał mu z barków, a za nim i czapka spadla z głowy. Stary ksiądz niewstrzymany szedł dalej i łalej, a siwe włosy latały mu wkoło głowy, jakby płaty śnieżne.

A tętent konia już wyrażniejszy i coraz bliższy. Jeździec na koniu spienionym goni i goni; ledwie starca nie przejechał, aż się koń zlękniony cofnął i osadził na zadnich nogach.

A burza wyje coraz wścieklej, grom po gromie pada, łyskawice ziemi zda się dotykają i deszcz coraz rzęsistszy padać zaczyna.

W pół góry wiodącej ze wsi do pałacu, między drogą i polem w górze, a wsią w dole, rozrzucony bez ładu leżał skromny smętarz wiejski. Krzyż koło krzyża, a wszystkie wyciesane po prostu, zwyczajnie jak na wsi, to były jedyne tego smętarza pomniki. Tu i ówdzie nędzne drzewko, mały krzaczek, dowodziły czulszą jaką pamięć męża, syna, matki, żony. Lecz chłopek biedny niema czasu, by go tracić na sadzenie pamiątkowych kwiatów i krzewów, toteż smętarz wiejski nie wygląda tak świątecznie i tak pięknie jak smątarze miejskie, w których zbytek żyjących spływa nawet i na umarłych.

Po pod ten smętarz szła ścieżka wiejska. Tą  ścieżką szli znajomi nam chłopi z żonami, z chłopcem. z Maćkiem i Froimem. Młynarz i wójt z babami dobrze podpici szli niebardzo prosto i niebardzo ochoczo, ale za to nąjweselej i najżwawiej leciał przed nimi chłopiec, wywijając wiechciem słomy, z którego dym wychodził. Biedny chłopiec, nie rozumiał swego postępowania; biedne dziecko zepsute, bez wykształcenia. Czyż ono temu winne?...."

— „Iwane!" zawołał nagle jeden i wskazał palcem na smętarz.

Drugi spojrzał za nim i zaczął się krzyżować. A oba drzeli ze strachu i palcem wskazywali idącym za nimi Maćkowi i Froimowi.

— „Nu głupi goje!" mruczał żyd.

— „To jakaś płachta hajno przy figurze!" szepnął Maciek „Chodźta!"

— „Oj złe! oj złe!" mruczeli pijani chłopi, baby, i pełni strachu stali na miejscu i krzyżowali się.

Ledwie z wielką biedą popchnęli ich naprzód odwaźniejsi od nich Froim i Maciek.

Powodem ich przestrachu, który zatrzymał ich przez chwil kilka, był jakiś przedmiot, który zdawał się kołysać w środku smętarza.

To była biedna Marijka, która wyszedłszy z dworku bez myśli i bez celu zaszła na smętarz i uklękła przy porządniejszym nieco krzyżu, pod którym spoczywała jej matka. Ona nie wiedziała jak tam przyszła, lecz grób matki poznała od razu i po raz pierwszy dziś przyszła jej do ust szczera modlitwa.

— „Matko! matko! ratuj!" błagała w półgłosem.

Córce zdawało się, że choćby ją cały świat potępiał, matka ją wysłucha i przebaczy.

I nie słyszała nawet, modlitwą zajęta, szmeru i szeptań przechodzących. Aż gdy nagle łysnął piorun, zdało się jej, że widzi tuż przed smętarzem dwoch ludzi prowadzących konie, i zdało się jej, że ich poznała.

Chciała zawołoć, lecz słów zebrać nie mogła; wydała jeno krzyk przeraźliwy.

Idący usłyszeli ją.

Wkoło pałacu tymczasem cicho i ciemno. Idące grono podpalaczy już znikło zupełnie; tam tylko koło gumna cos czasem zamajaczeje i zaświeciło coś. Z początku gdyby iskra latająca, drobniutka, ledwie widzialna, coraz większa i większa, i w płomyk już wyrosła; a płomyk to się wyślizgnie, to się schowa znowu, ale za każdym razem coraz grubszy, coraz pełniejszy jak świeca, jak pochodnia, jak pożar wreszcie. Z wielką biedą jedna zajęła się sterta, a takich stert było kilkanaście, a koło nich budynki gospodarskie, a dalej pałac. Podpalacze rozbiegli się na różne strony, by od razu wszędzie podłożyć ogień.

Burza jak gdyby czekała rozhukania tego nowego na ziemi żywiołu niszczenia, wolnieć zaczęła, ale za to deszcz zaczął padać nawalny i gasił źle jeszcze rozszerzony pożar. Młynarz z wójtem i chłopem korowodzili się koło gumna, biegając tam i nazad z wiechciami palącemi się i gasnącemi ciągle od deszczu; chłopiec krzesał najcierpliwiej i najzawzięciej. Całej zaś scenie przyświecała jedna tylko posiać sterty dobrze już gorejąca.

W tem z daleka ozwał się głos dzwonu, z początku cichy, potem coraz głośniejszy, głos przeraźliwy, na gwałt bijący.

I za jednym dzwonem ozwały się drugie dzwony cerkiewne, i wszystkie dzwonią bez ustanku, niezmordowanie, coraz głośniej i gwałtowniej. To diak dzielny na gwałt bije we wszystkie dzwony. To była ta jego myśl pierwsza i ostatnia w życiu, którą gnany porzucił idącego księdza.

— „A to co Iwane?" ozwali się przestraszeni podpalacze.

— „To od gromów!" tłumaczył jeden.

— „Aj nie! to na gwałt! to toj Jurko dzendzeleni!" powiedział drugi.

To nowe zdarzenie połączone z gaszącym deszczem coraz więcej odbiera im odwagę; jeden tylko chłopiec najczynniejszy skacze tam i nazad, i coraz nowe wpycha w słomę zarzewia.

Dzwony tymczasem walą bez ustanku; jakoż fu i ówdzie słychać już gwar mówiących we wsi; ludzie pobudzeni zchodzą się, wypytują i biegną szukać tego ognia.

— „Stójcie!" zawołał nagle głos wszystkim dobrzo znany, tuż koło gumna.

Przestraszeni podpalacze obejrzeli się i poznali sędziwego księdza bez plaszcza, bez czapki, z rozwianym siwym włosem, bladego okropnie.

— „Stójcie!" zawołał drugi glos męski dobitny. Przestraszeni podpalacze obejrzeli się; a koło księdza 6tał mężczyzna wysoki i dorodny, tulący koło siebie w półomdlałą Marijkę. Choć go wszyscy znali, nikt nie poznał w nim naszego bohatyra, który przeczuciem gnany ledwie przyjechał do Wulki, pogonił do Krzewiniec i w sam czas zdybał starca biegnącego do pałacu.

Gwar tymczasem zwiększał się w dole, słychać było już wyraźne głosy wieśniaków idących na górę, by ratować gumno, z którego łyskało ledwie już kilka iskierek pożaru deszczem ugaszonego.

A na wschodzie zaczerwieniało się, krótka noc czerwcowa już się kończyła.

— „Dzieci moje!" zawołał ksiądz do podpalaczy, którzy pokornie z gołemi głowami stali koło niego i patrzali w jego twarz bladą, dziwnym jakimś wyrazem rozpromienioną.

— „Gaście prędzej! to cudza własność!... a cudza własność nikogo nic syci!"

— „To pańska własność!" ozwał się zuchwały młody chłopiec.

— „Przed bogiem to na jedno wychodzi, bo przed Logiem równy jest pan jak i chudy pachołek."

I sami podpalacze zaczęli gasić coprędzej.

— „Niewielkabyto była szkóda!" ozwał się jakiś chłop z pomiędzy nowoprzybyłych, którzy coraz tłumniej gromadzili się koło gumna.

— „Dosyć on nas nazdzierał!..."

— „Ale już więcej zdzierać nie będzie" ozwał się nasz Kazimirz i przystąpił bliżej do grona wieśniaków. Wszyscy prawie go poznali.

— „To panicz z Wulki!" mruczeli do siebie.

— „A teraz wasz dziedzic! Tak jest" mówił dalej zwrócony do Marijki, która jeszcze przyjść do siebie nie mogła „za pieniądze odziedziczone po stryju nabyłem długi na Krzewińcach, i dziś Krzewińce są już moje. Przekonałem się bowiem, najeździwszy się i nasłuchawszy się niemało, że najpierwszym obowiązkiem każdego z nas obywatela tej ziemi, aby przed wszystkiem mieszkał w ojczyźnie i pilnował tej ziemi, na której się urodził i która go żywi. Niech żyje każdy z nas na wsi, aby był bliżej tego ludu, którego niech, naucza, niech mu pomaga, niech go podnosi do siebie, niech mu się raz da zbliżyć do siebie. Ja też tego majątku mego, który święcie zachowałem, użyję tylko w ojczyźnie, na poprawę tej części ziemi, a mianowicie tej części ludzi, których mi opatrzność dała w opiekę. A ci...." mówił ciszej do Marijki, wskazując na pałac „zemsty niegodni, ani nam zemsta przystoi, bo to są zawsze nasi bracia. Ja nimi tylko pogardzam głęboko i mniemam, że się bez nich obejść może. Jeżeli z nich który zechce się poprawić, tem lepiej dla niego; nasze ramiona zawsze otwarte, jeżeli nie, mniejsza o niego; świat i my pójdziemy dalej bez nich."

Wieśniacy coraz tłumniej zbierali się wkoło nowego dziedzica.

— „Tak jest. moje dzieci! to co wam powiedziałem, to wam święcie dotrzymam, bo w tem nasze wspólne dobro, bo to jest nasz obowiązek."

— „Tak jest zgoda! zgoda!" przerwał stary ksiądz „a pośrednikiem onej my słudzy jedynego boga być powinni. Bo bóg jeden nad nami, czy doń modlimy się po rusku, czy po łacinie, i jedna ta nasza ziemia, na której się porodziliśmy, na której w zgodzie leżą kości naszych dziadów. Zgoda! bo obrządek nie stanowi różnicy żadnej między dziećmi jednej wspólnej ziemi."

I coraz słabł stary ksiądz, ale jeszcze się trzymał na nogach oparty na kiju, głowa jego cała pałała wyższem natchnieniem, które mu dodawało siły chwilowej przynajmniej. Rzeczywistej siły już nie było w nim; ta nocna wycieczka w burzy do reszty zniszczyła biednego starca.

— „Kochajcie i szanujcie waszego nowego pana jak ojca, jak brata starszego, jak opiekuna; a ty Kazimirzu kochaj i pielęgnuj ich jak ojciec, jak brat, jak opiekun. Marijko! ty chodź z przykładem, z nauką, radą a pomocą pomiędzy te biedne ich chaty!"

Nagle nowy ozwał się rozruch ze strony pałacu. Najprzód przyleciały zastraszone obie kobiety, za niemi przez pola pogonił Froim z rozczochranemi pejsami, lecz go wnet sami chłopi dognali. Jednego tylko jeszcze nie było Maćka; on dostał się do głębi pałacu, celem zapewne korzystania z rozruchu nocnego.

I ozwał się strzał wewnątrz pałacu, a po chwili słaniając ręką buchającą z piersi krew, nadbiegł Maciek.

Hrabia Alfred zbudzony nagle, gdy spostrzegł skradającą się do okna postać jakąś, strzelił i trafił go w same piersi. Upadł Maciek o kilka kroków od głównego grona stojących. Porwał się za piersi, chciał jeszcze przemówić, palcem wskazał na Marijkę odwracającą się od niego z odrazą największą, i upadł nareszcie. Gdy się zbliżyli do niego, już nie żył.

— „Ojcze mój! ojcze!" zawołała Marijka przyskakując do starca, który coraz słabszy na jej oparł się dłoniach. I pomału, ostrożnie położyli starca na murawie.

A czerwoność na wschodzie zwiększała się i coraz jaśniejszych, coraz piękniejszych przybierała barw. Nowy pogodny dzień zaświtał.

— „Ojcze mój! to ja ciebie zabiła!"

— „Nie dziecię moje!.... jam już czuł dawno ostatnią godzinę, czekałem tylko na przybycie Kazimirza."

— „Ja to... jam winna! jam występna!..."

— „Zbłądziłaś, ale masz całe życie przed sobą; bądź tylko szczęśliwa i zrób szczęśliwym Kazimirza i tych biednych wieśniaków, a umrę szczęśliwy."

— „Przyrzekam ci mój drogi ojcze!"

— „Przyrzekam!" powtórzył Kazimirz i oboje klękli przed starcem.

— „Oby to drudzy słyszeli i za twoim poszli przykładem" mówił staruszek coraz powolniej, bo mu już tchu brakowało. „Oby zgoda!.... odrodzenie.... bądźcie zdrowi dzieci moje!... i wy także..."

I wyciągnął obie dłonie ostatniem natężeniem i błogosławił niemi i dzieci swoje, i wszystkich wieśniaków, którzy pobożnie uklękli wkoło niego. Już mó-

wić nie mogł, ale jeszcze szeptał modlitwę. Wschodzące słońca oświecało tę poważną scenę. Wszyscy klęczeli wkoło starego księdza ruskiego, który ich ostatniem spojrzeniem błogosławił. I ręce mu opadły, i czysta dusza kapłana prawdziwego uleciała w niebo. Wszyscy płakali wkoło i wszyscy modlili się.

— „Twoja na zawsze!" szepnęła po chwili Marijka „i wasza" dodała zwrócona do wieśniaków. „Chwilowa, żądzę zemsty płacę miłością tobie i wam."

Kazimirz i Marijka dotrzymali słowa. Jakoż warto, by bracia szlachta i obywatele zjechali kiedy do Krzewiniec, a uwierzyliby może biednemu powieściarzowi, że on pisze gorżką czasem, ale prawdę.

Hrabiemu Alfredowi Kazimirz sam pomógł do wyratowania ostatków majątku. Jednakowo nie zdołał już w umysł jego wlać tych szlachetnych myśli, tej miłości dla ziomków, którą sam był przejęty. Z nienawiścią w sercu do kraju rodzinnego i do mieszkających w nim ludzi, wyjechał hrabia Alfred zagranicę, z postanowieniem niewrócania już nigdy. Hrabianka Izabella udała się, do Warszawy, i oczywiście została kanoniczką.

Koniec wersji demonstracyjnej.