Zygmunt Krasiński

SZTUKA RYMOTWÓRCZA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEMOWA

SZTUKA RYMOTWÓRCZA

SZTUKA RYMOTWÓRCZA

Horacego

Tłum. Zygmunt Krasiński

JAŚNIE WIELMOŻNEMU FRANCISZKOWI SKIBICKIEMU SZAMBELLANOWI DWORU ROSSYJSKIEGO, HONOROWEMU KURATOROWI SZKÓŁ GUBERNII WOŁYŃSKIEJ.

Jako hołd najwyższego szacunku należnego Jego pięknym przymiotom, i gorliwości o dobro oświecenia, tę pierwotną pracę
poświęca TŁUMACZ.

PRZEMOWA

Dwa tysiące łat ubiega, jak imie Horacego zapisane w kościele pamięci. Ten prawodawca i wzór poetów, kwitnął w wieku Augusta. Jak Wirgili w Epopei; tak Horacy w Odach, Satyrach, i Listach, pierwsze między Rzymianami zajmuje miejsce. Jeżeli Pindar jak orzeł wznosi się pod niebiosa, jak piorun uderza, jak bystra rzeka porywa; Horacy zawsze się podoba i uczy. Jest to poeta Filozof, jest to niezrównany liryk, jest to nieśmiertelny śpiewak Augusta.
Urodził się Horacy na 64 lata przed narodzeniem Chrystusa. Wenuzya, miasto Apulii, było miejscem jego urodzenia. Nie pochodził on ze sławnego dawnych Horacyuszów rodu. Ojciec jego był wyzwoleńcem, rodzina uboga i nieznana. Ale gieniusz wynosząc go nad tłum pospolitych ludzi, do nieśmiertelności nadał mu prawo. W samym kwiecie wieku, w pośród szlachetnej w Rzymie młodzieży, z całym zapałem Horacy naukom się poświęcił. Skończywszy lat ośmnaście, dla słuchania Filozofii do Aten się udał. Od stu lat już Grecya była zamieniona w prowincyą Rzymską- Ateny jednak nie przestały być nauk siedliskiem. Tam więc czujący natchnienie gieniuszu, młodzieniec biegł zbierać te nieocenione skarby, któremi potem tak swoje pisma wzbogacił. Tymczasem Cezar w Senacie zabity został. Brutus i Kassyusz na czele obrońców Rzeczypospolitej stanęli. Horacy pod ich chorągwią walczył w stopniu Trybuna wojskowego. Po bitwie Filippińskiej, wrócił do Rzymu, otrzymał przebaczenie, i względy Mecenasa pozyskał. Zalecony Augustowi, osypany łaskami Dworu resztę życia Horacy poezyi poświęcił.
Pisał ody, Satyry i Listy. W każdym z tych trzech rodzajów, nikt go dotąd przewyższyć nie mógł. W kształcie listu do Pizonów napisał Sztukę Rymotwórczą, której prawie każdy wiersz jest nowem poezyi prawidłem. Są to przepisy wszystkich wieków i narodów. Boalo, Wida, Dmóchowski, Kropiński*, w poematach o Sztuce Rymotwórczej, po większej części poetycznie rozszerzali myśli Horacego. Krótkie to poema, jest może najzwięzlejsze ze wszystkich pism nieśmiertelnego Tyburnu wieszcza. Korytynski, Ignacy Potocki, Przybylski, a w części Dmóchowski przekładali je wierszem: Fiałkowski i Słowacki, prozą. Oddaję nowy tego poematu przekład pod sąd uczonej publiczności. Szczęśliwy będę, jeżeli ta choć drobna i niedoskonała praca, przypomni zdolnym i uczonym ziomkom, że bogactwa Literatury naszej znacznieby pomnożone zostały, gdyby wszystkie nasze starożytnych autorów przekłady, były tak wyborne, jak Iliada Dmóchowskiego, Tacyt Naruszewicza, Kicińskiego Owidyusz i Smacznińskiego Wellejus. Odyssea, Demostenes, Pindar, Wirgili, Horacy, Cyceron, Liwiusz, Sallustyusz nowych i wyborniejszych czekają tłumaczów. Klassycy Starożytni w dzisiejszej doli naszej, najobszerniejsze do pracy otwierają, nam pole.
(*). Szanowny Autor Ludgardy i tylu pięknych poezyj, Generał. Kropiński, ma w rękopiśmie Sztukę Rymotwórczą. Szkoda że to piękne poema, jak mnóstwo innych Ludwika Kropińskiego poezyj zostaje w ukryciu. Sławny ten mąż, w swoim miłym Woronczynie, iak drugi Kochanowski, poświęca się muzom i opłakuje stratę ukochanej córki. Ma piękny ogród, bogaty, uwłaszcza w dzieła szesnastego wiek, bibliotekę i wiele arodowych pamiątek.

SZTUKA RYMOTWÓRCZA

HORACEGO.

Gdy z ludzką, głową malarz złączy kark rumaka;
Gdy różnych źwierząt członki upstrzy pierzem ptaka;
Gdy pod zarysem pęźla, nadobnego lica
Na obrzydłej się rybie zakończy, dziewica;
Któż się zdoła od śmiechu wstrzymać, Przyjaciele ? (1)
Ten potwór, ma do dzieła, podobieństwa wiele,
Co w niem, nakształt chorego dzikich we śnie marzeń,
Miesza się, wikła, tysiąc sprzecznych wyobrażeń,
Gdzie wstęp niezgodny z środkiem, koniec bardziej jescze
Zawsze wolność swą mają malarze i wieszcze.
Znam, nadaję to prawo, mieć je wzajem życzę.
Lecz nie tak, byś ze swojakiem zwierzem leśną dziczę,
Byś z ptakiem łączył węża, lub jagnię z tygrysem.

Poważny wstęp chcąc świetnym przyozdobić
Często łatką szkarłatu zabłyśnie rymopis:
Gdy ołtarza Dyany, albo gaju opis,
Albo strumień kwieciste skrapiający łany,
Gdy dżdżystą kreśli tęczę lub Renu bałwany.
Lecz to nie w miejscu. Trafnie może cyprys kreślisz.
Cóż po nim? gdy rozbita stawić obraz myślisz
Który, gdy burza ryczy, a głębi wód wypłynie?
Jeśliś pyszne wyrobić zamierzył naczynie,
Dla czegoż mały kubek wyszedł w koła pędzie ?
W każdem dzieie, niech jedności prostota będzie.

Ojcze! i godni Ojca, Przyjaciele młodzi!
Często pozór piękności Rymotwórcę zwodzi.
Gdy źwięzłość mam na celu, zawiłość się wkradnie.
Kto wszędzie chce być górnym, ten w nadętość wpadnie.
Duch, ogień, czczych błyskotek w rymach nie zaleci.
Na zbyt ufny, lub trwożny, nad poziom nie wzleci.
Kogo rozmaitości żądza zbyt uniesie,
Maluje dzika w morzu, lub delfina w lesie.

Bez sztuki wieszcz w błąd wpadnie, gdy się błędu chroni.
Gdzie Emil dłoń szermierzy zaprawiał do broni, (2)
Zręcznem dłótem na miedzi prosta dłoń rzeźbiarza,
Żywe palce wyrzyna, włos jedwabny stwarza.
Nieszczęsny! całość w dziele pierwsze miejsce trzyma.
On do jej wykończenia sposobności nić ma.
Bym w pismach miał być takim dotknięty wyrokiem,
Włos czarny, nos mieć brzydki wolę z czarnem okiem.
Równy siłom bierz przedmiot, waż długo w umyśle,
W czem z hańbą, możesz upaść, co wykonasz ściśle.
Komu rzecz jego zdrowy wybierze rozsądek,
Ten styl piękny mieć będzie i świetny porządek.
Porządku, gdy nie błądzę, to będzie przymiotem,
Ze wieszcz, to — powie zaraz, tamto — skreśli potem(3),
To — przyjmie, tem — pogardzi, co niegodne chwały.
Tworząc wyraz, bądź trafny, lecz nie nazbyt śmiały.
Dobrze, gdy go rymopis zręcznie z dwóch uleje,
Gdy znany wyraz w nowym kształcie zajaśnieje.
Lecz jeżeli nowemi trzeba będzie słowy,
Nazwać nieznany przodkom wynalazek nowy
Albo głosie, Cetegom nieznajome rzeczy (4);
Przyzwoitej wolności nikt ci nie zaprzeczy.
Nowe wyrazy dobrze przyjęte zostaną
Gdy w źródle greckiem z małą wyczerpniesz je zmianą.
Będzież to godnem hańby w Wirgilego rymie.
Za co Plaut i Cecyli był wielbiony w Rzymie ? (5),
Gdy mogło, Enniusza pióro i Katona (6)
Wzbogacić język, nowe dać rzeczom imiona;
Nie mogęź bogactw mowy, gdym zdolny, pomnożyć ?
Duch wieku znając, zawsze wolno wyraz stworzyć.

 Jak drzewa, tracąc liście z bieżącemi laty,
W nowe się, z każdą, wiosny, przywdziewają szaty,
Tak, kiedy wiek dawniejszych wyrazów ubieży,
Nowe zakwitną, wzorem nadobnej młodzieży.
Wszystko, co nas otacza, będzie śmierci plonem.
Czyli to przed ryczącym flotty Akwilonem
Broni port, co go możnych królów hojność wzniosła;
Gzy bezpłodne jezioro, które pruły wiosła,
Żywi grody sąsiednie, bujne niosąc plony;
Czy rzeki, co wprzód żyzne niszczyły zagony,
Szumią., wrą, lecz korytem przepisanem płyną;
Wszystkie śmiertelnych dzieła w niepamięci zginą.
Równy los mowę ludzką i jej wdzięki czeka.
Dawne wyrazy wskrzesi potomność daleka,
A znane dziś, zarzuci zwyczaj narodowy,
Przy którym sąd i władza i prawidło mowy.

Jak głosić bohaterów, szczęk broni, świst strzały,
Twoje nam rytmy, boski Homerze, wskazały,
Wiersz przeplatany lale, potem radość głosił. (7)
Kto pierwszy głos płaczący w Elegiach wznosił,
Dotąd walczą uczeni, wiszą sądu szale.
Archiloch, w złości wściekłym stworzył jamb zapale, (8)
Wnet jamby na teatrze pozyskały sławę:
Bo stworzone do giestów, tłumiąc ludu wrzawę,
Były zdatne do rozmów. Wzniosłym tonem liry,
Muza głosić kazała Bogów z Bohatery,
Pierwszego w szrankach konia, zwycięzców szermierzy,
Wesołe Bacha dary i troski młodzieży.
Gdy prawideł z wdziękami w mym nie złączę rymie,
Za cóż mi dają chlubne rymotwórcy imię ?
Wstyd nie umieć: lecz nie wstyd zbierać nauk plony.
Tragicznych zdarzeń, nie głoś komicznemi tony:
Moznaż kreślić zimnemi, nieczułemi rysy,
Jak nieludzki Atreusz, dzikszy nad tygrysy, (9)
Zbójczem niewinne dzieci mordował żelazem ?
Wszystko wieszcz śpiewać będzie właściwym wyrazem.
I komik może czasem śmielsze podnieść tony.
Wzniośle mówi Chremes gniewem uniesiony. (10)
Niekiedy tragik niższym ubolewa głosem.
Gdy mię Telef lub Pelej chce swym zmiękczyć losem, (11)
Wygnaniec, co go wyrok uciska snrowy,
Nie szuka słów dobranych i wytwornej mowy.

Niedość, że wiersz jest piękny; niechaj czułym będzie,
Niech serce, dokąd zechce, w swym unosi pędzie.
Człowiek płacze z płaczącym, z śmiejącym się śmieje.
Kto pragnie bym zapłakał, niech wprzód sam łzy leje.
Wtenczas mię do litości dola twa pobudzi.
Gdy mię, źle mówiąc, Tetef albo Pelej znudzi,
Rozśmieję się, lub zasnę. Z posępnym żal, wzrokiem,
Katon — ma być z poważnem; gniewny z groźnem okiem.
Uśmiech w twarzy wesołej niech będzie wydany.
Wprzód bowiem do zniesienia wszelkiej losu zmiany
Sposobi nas natura: cieszy, gniew zapala,
Lub serce nasze ciężkiem strapieniem przywalaj
Potem język tłumaczy co się w sercu dzieje
Głośno się z ludem Rzymskie rycerstwo rozśmieje,
Gdy słowa będą, sprzeczne z mówiącego losem:
Innym mówi bohater, innym Dawus głosem, (12)
Nie tak starzec, jak młodzian w samej wieku porze;
Nie tak kupiec, jak rolnik, co grunt żyzny orze;
Nie tak mamka troskliwa, jak można niewiasta;
Kolch, Med, Grek, i mieszkaniec stubramego miasta.

Z dziejów rzecz twą, wyczerpuiesz, lub stosownie zmyślisz,
Gdy mi obraz sławnego Achillesa kreślisz,
Staw mi go dzielnym, srogim, niezbłagenym mężem,
Niech gardzi prawem, wszystko przywłaszcza orężem.
Dziką ma być Medea, Ino — łzami elana,
Błędna To, Oresta dola opłakana, (13)
Gdy nowy bierzesz przedmiot, niech osoba nowa.
Cechę wziętą z początku, do końca dochowa.
Łatwiej z Homera przedmiot wystawić na scenie,
Niźli piórem nietknięte rozpoczynać pienie.
Potocznej sprawie ciężko nadać świetną postać.
Rzecz znana może łatwo pierwotworną, zostać,
Gdy wzniosłe myśli z górną połączysz wymową,
Ni, jak tłumacz, oddawać będziesz słowo w słowo,
Ani, jak naśladowca, pogrążysz się w toni
Zkąd ci dzieła prawidło, i wstyd wyjść zabroni.
Ni, jak niegdyś ów Cyklik, zaczniesz pienia swoje: (14)
" Losy Pryama śpiewam i szlachetne boje ! "
Cóż godnego nam wyda ta wystawa pyszna ?
Góra stęka w połogu !.. mysz się rodzi śmieszna.
Jakże zdobi Homera skromność w rozpoczęciu:
" Muzo ! opiewaj męża, co po Troi wzięciu
 Poznał zwyczaje, ludy różnego plemienia. " (15)
Nie dym z blasku, lecz światło wyprowadza z cienia.
Tu przedstawia. cudownych zjawisk miliony:
Potyfema, Charybdę, Scyllę, Lestrygony. (16)
Lecz Tydyda powrotu z Meleagra zgonu,
Od Ledy nie wywodzi zguby Ilionu. (17)
Po celu zawsze zmierza, z taką sztuką śpiewa,
Że ona w ciąg niby znanych już zdarzeń porywa.
Mija mnie świetne rysy w malowideł tłumie.
Tak zmyśla, tak zmyślenia z prawdą wiązać umie,
Ze środek, wstęp i koniec łączy ścisły związek.
Patrz — jaki lud na wieszcza wkłada obowiązek;
Jeśli żądasz mieć widzów siedzących dokoła,
Dopóki: "Dajcie oklask" śpiewak nie zawoła;
Masz poznać obyczaje każdej życia doby,
Różne wydać skłonności, lata, i osoby.
Dziecię, co już przemawia, i śmiały krok sławi,
Chętnie się ze. swojemi rówienniki bawi,
Miały w niem, gniew zapali, mały zgasi, powód:
W godzinę, da dziecinnej niestałości dowód.

Już się młodzian z pod straży wyrwał niedojrzały,
Koniom, psom i myśliwstwu, już się oddał cały.
Radę starszych ma, za nic, do występku skory,
Na swą korzyść nie patrzy, trwoni przodków zbiory,
Ognisty, dumny, w chwili cele żądz swych zmienia.

Przeciwnie, mąż dojrzały, w wieku doświadczenia,
Leci za dostojeństwy, przyjaźnij i złotem,
Strzeże się błędu, coby rumienił go potem.
Starca goni trosk wiele, drżąca jego ręka
Zbiera skarby, oszczędza, użyć się ich lęka.
Wszystko działa ozięble, wszystko gnuśnie zwleka,
Zrzędzi, rozwodzi skargi, na czasy narzeka,
Chciwie szpera w przyszłości, w nadziejach daleki,
Krytyk, bicz żywej młodzi, chwali dawne wieki.

Liczne z sobą korzyści dojrzały wiek niesie.
Liczne z nich muszą niknąć w ostatnim lat kresie.
Męża nie wystaw dzieckiem, ni starcem młodzieńca.
Wydaj wiek, charaktery, gdy chcesz sławy wieńca.

Stawi się rzecz na scenie, lub się opowiada.
Słabiej to wzrusza serce, co przez uszy wpada.
Silniej czuję, gdy widzę, gdy sam ważę w myśli.
Niech poeta wymowny tego obraz skreśli,
Co nie może na scenie być widzom stawione.
Na wiele zdarzeń, lepiej narzucić zasłonę:
Czyż może Progne ptakiem, Kadmus zostać wężem,
Medea zbójczym dzieci zabijać orężem,
Lub Atrej ludzkie członki żreć przed widzów okiem ?
Nie wierząc, tak okropnym zrażam się widokiem. (18)

Na pięć aktów niech sztukę rymotwórca dzieli,
Na którąby się widzę tłumnie zbierać chcieli.
Niech się strzeże używać pośrednictwa nieba,
Chyba wystawiać czyny godne Bogów trzeba.
Niechaj czterech w scenicznem nie rozmawia kole.
Chór, co pełni powinność, aktora gra rolę,
Niech nigdy nic takiego wśród aktów nie śpiewa,
Czego ścisłe z przedmiotem nie łączą ogniwa.
On cnocie winien sprzyjać, niewinności bronie,
Wstrzymywać zapęd gniewu, przepycha się chronić,
Szanować prawa, śpiewać jak przyjaciel drogi,
Czcić świętą sprawiedliwość, wielbić pokój błogi,
Chować sekret, do niebios korne wznosić głosy,
By sprzyjały nieszczęsnym, złych gnębiły losy.

Nie jak dziś lany z kruszcu, równy trąbie chwały
Flet, ze szczupłym otworem, choć prosty i mały,
Użyteczny był chórom: a dźwięk jego pieni
Brzmiał w niezbyt natłoczonej teatru przestrzeni.
Dokąd się lud nie mnogi z szczupłych granic zbiegał,
Coś w nim jeszcze wstyd, cnotę i skromność postrzegał.
Lecz gdy zwycięzkim mieczem grunt szerzyć zaczęto;
Mur, większy zajął przestwór, i bezkarnie w święto
Hojnie się każdodzienne lały Bacha dary;
Wkradła się większa wolność i w rytmy i w miary.
Mógłże zrosły w próżniactwie uczuć piękność rymu
Ciemny wieśniak zmieszany z mieszkańcami Rzymu?
Aktor więc dodał przepych, zbytek, poruszenie,
I w długiej się odzieży ukazał na scenie.
Tak się poważnej lutni pomnożyły strony,
Wymowa niezwykłemi przemówiła tony,
A zdania coby wielkie nieść korzyści miały,
Ciemnemi, jak Delfickie wyroki, zostały.

Ten, co tragicznym wierszem na kozła zasłużył, (19)
Pilnie strzegąc powagi, wolnych żartów użył.
Wnet Satyrów obnażył, kiedy tłum opiły
Po ofiarach ponęty nowości bawiły.
Tak żartów, tak masa użyć Satyrów uciesznych,
Tak przechodzie od rzeczy poważnyoh do śmiesznych,
By Bóg, lub rycerz co go miecz swycięzki wsławił,
Coś go w złocie, lub w szacie szkarłatnej wystawił,
Nie zdawał się upadlać przez zbyt gminny mowę:
Lub gdy ziemi unika, wznieść nad chmury głowę.
Płaski wiersz hańbi wyższą, tragedyi rolę:
Tak w Satyrów swawolnych musząc tańczyć kole,
Rumieńcem wstydu czoło dziewica pokryje.
Więcej niekiedy ozdob, Pizony, użyję,
Wyższy ton mogę czasem wznieść? w Satyr zapale.
Lecz nie tak się od tonów tragicznych oddalę,
Żeby znikła różnica, czy Pytya śmiała,
Co zdradziwszy Symona talent pozyskała,
Czy Dawus, czy przemawia Sylen, piastun boży. (20)
W znajomej treści, dzieło poeta ułoży:
By każdy śmiało wyrzekł, że toż zdziałać zdoła.
Wszcząwszy, próżno czas długi pot wylewał z czoła:
To, może, przy porządku, pędzel biegłej ręki,
Takie, zwyczajny przedmiot, może przybrać wdzięki.
Dziki Faun, mojem zdaniem, coś go wywiódł z puszczy,
nie może, jakby w miejskiej wychowany tłuszczy,
Ni, zbyt pieszczonym wierszem grać rolę młodzika
Ni, sprośnością bezwstydnych słów hańbić języka.
Nie na jednej z pospólstwem Senat waży szali:
Nie wieńczy Senat wieszcza, jeśli gmin go chwali.

Po krótkiej długa zgłoska nosi jambu miano.
Miara szybka: ztąd niegdyś trójmiarowym zwano
Wiersz, co go rymotwórca z sześciu jambów składał.
Potem, by w ucho z większą powolnością wpadał,
Spondejom swoje prawa w tym nadał sposobie,
Ze drugie wespół z czwartem zastrzegł miejsce sobie.
Enniusz z Akcyuszem w swoich rymach pierszy,
Chociaż rzadko, wprowadzał ten gatunek wierszy.
Gdy wieszcz z wielu spondejów jansbiczny rym składa,
Hańba nań zaniedbania i pośpiechu spada,
Lub niebiegłość mu w sztuce zarzucona będzie.
Nie wszyscy wprawdzie znają słabość wiersza sędzie:
Lecz, nie szkodziż ta wolność Rzymskich wieszczów chwale ?

Mamże dla tego błądzić i pisać niedbale,
Że gdy się każdy słuchacz z moich błędów śmieje,
Ja, pewna, v przebaczeniu pokładam nadzieję ?
Wreszcie, chociaż mię przygan. nie sięgły postrzały,
W sztucem jednak pisania nie dostąpił chwały.
Zawsze zgłębiajcie bacznem Greckie wzory okiem,
Czy dzień błyśnie, czy ziemię noc odzieje mrokiem.
W dawniejszych wiekach Plauta dowcip i rym płaski,
Cierpliwe, gdy nie płoche, odbierał oklaski: (21)
My zabawne od gminnych rozróżniamy pienia,
Naszę ucho i palce znają wierszy brzmienia.

Tespis, miał stworzyć rodzaj tragicznej Kameny. (22)
Śpiewano wiersz z giestami, wóz, był miejscem sceny,.
Winny lagier połyskał na licach aktorów.
Później Eschyl bogatych nie szczędząc ubiorów (23)
Podniosł teatr na drzewie, wdział maskę na głowę,
Wzniosły koturn, i wyższą wprowadził wymowę.
Wnet przyszła z wielką stara Komedya sławą: (24)
Lecz wolność wyszła z granic: zapadło więc prawo,
A zakaz jego, choćby do milczenia skłonił,
I szarpać na teatrze cudzą sławę wzbronił.

W każdym rodzaju mamy naszych wieszczów twory.
Godzien chwały kto Greckie porzuciwszy tory,
Ojczyste dzieje rymem samodzielnym śpiewał,
Go na teatr, pretextę, albo togę wdziewał. (25)

Równieby słynął język, jak zwycięztwa Rzymu,
By długi czasu przeciąg z wygładzeniem rymu
Nie zrażał Rzymskich wieszczów. Szlachetna młodzieży!
Z wzgardą, na tego wieszcza poglądać należy,
Który się długą zwłoką, długą limą, trwoży,
Stokroć mażąc, ostatniej ręki nie przyłoży.

Mniej sztuce niż talentom nadając zalety,
Demokryt nie uznaje bez szału poety. (28)
Liczna więc w odludności życie pędząc tłuszcza,
Unika łazień, brodę, paznogcie zapuszcza;
Pozyska bowiem sławę w rymopisów rzędzie,
Gdy mu Licyn szaleńczej strzydz głowy nie bodzie, (27)
Której nie zleczą nawet trzech Antycyr zioła. (28)
Nieszczęsny! że mię wiosna żółć przeczyszczać wota !
Niktby mi nie mógł w sztuce rymotwórcej sprostać:
Lecz nie dbam o to. Wolę raczej osła, zostać,
Która ostrzy żelazo, choć krajać nie może,
Sam nic nie pisząc, sztukę pisania wyłożę:
Co tworzy rymotwórcę ? co w nim ogień wznieca ?
Gdzie biegłość, gdzie błąd wiedzie? co hańbi, zaleca?

Rozum — gruntem i źródłem dobrego pisania.
Łatwoć — rzeczy dostarczą, Filozofów zdania,
Łatwoć — gdy rzecz ułożysz, wyraz płynąć będzie.
Kto zna, w jakim mieć ojca, w jakim gościa względzie,
Umie kochać ojczyznę, czcić przyjaźni związki,
Takie radców, a jakie sędziów obowiązki,
Jak wódz gromić ma wrogów, gdy krwawy Mars woła,;
Ten, rys każdej osoby trafnie wydać zdoła.

Z serc, z życia, z obyczajów, baczne rymopisy,
Zgodne z prawda, powinni wyprowadzać rysy.
Bez kwiatów, wdzięków, sztuki, lecz bogaty w myśli
Wiersz, co trafnie charakter, obyczaje kreśli
Bardziej czasem zabawi, pociągnie lud mnogi,
Niż wiersz płynny i brzmiący, ale w rzecz ubogi.
Tym, którzy samą tylko płoną żądzą chwały,
Grekom wymowę Muzy, Grekom dowcip dały.
Długiemi rachunkami dzieci Rzymianina
As, dzielą na sto części. Powie syn Albina:
" Gdyś z pięciu wydał jeden, ileć pozostało ?
 — Cztery. " Dobrze! utrzymasz zbiory przodków z chwałą.
" A gdy jeden do czterech dodasz, co wypadnie?
 — Pięć. "Wybornie!"Tak chciwość gdy sercem zawładnie,
I rdza przejmie umysły; od serc tak wyrodnych
Czyż można się spodziewać rymów sławy godnych?

Nauczać albo bawić — pierwsze wieszczów prawo:
Lub łączyć wdzięk z korzyścią, naukę z zabawa.
Kiedy uczysz, bądź zwięzłym: krótkie bowiem słowa
Umysł objąwszy, łatwo w pamięci dochowa.
Wszystko, co powiesz nazbyt, pójdzie w zapomnienie.
Zawsze ma być do prawdy podobne zmyślenie.
I w bajce nie uwierzę żeby jędza wściekła
Pożarte dziecię żywo z wnętrzności wywlekła.
Pożyteczny rym, zyska w gronie starców wieniec.
Poważnym wierszem gardzi zbyt żywy młodzieniec
Ale ten, co z pożytkiem połączył zabawę;
Co i uczył i bawił, wieczna zyskał sławę.
Takie dzieło — popłatne, przejdzie w kraj daleki,
Wsławi imie poety w najpóźniejsze wieki.

Są, błędy, które łatwo znajdą, przebaczenie.
Wszak nie zawsze żądane wyda strona brzmienie,
Czasem wcale przeciwne odezwą się tony.
Nie zawsze też w cel bije grot z łuku puszczony.
Lecz gdzie wiele piękności, niczem skazka mała,
Której się słabość ludzka ustrzedz nie zdołała.
A jako pismowodźcy, gdy mimo przestrogę
Ciągle w jeden błąd wpada, przebaczyć nie mogę;
Lub, jak muzyk, co jednym chybia tonem wszędzie;
Tak wieszcz, gdy często błądzi, tym Cherylem będzie, (29)
Którego kilku wierszem gdy oddam pochwałę,
Ze śmiechem i szyderstwem czytam dzieło całe.
I dobry nawet Homer niekiedy zadrzymie:
Ale też czasem wolno w długim zasnąć rymie.

Poezya — jak twórczej malowidło ręki:
Te, w niej zdala, te zblizka zajmują nas wdzięki;
To, cień lubi, to, w świetle podoba się oku,
Co się groźnego sędziów nie lęka wyroku;
To, raz pochwalę; tamto, dziesięćkroć uwieńczę.
Szlachetnej krwi potomku ! najstarszy młodzieńcze !
Choć Ojciec, choć do rymów własneć wiodą, chęci;
W trwałej to co ci powiem zachowaj pamięci:
I mierność może czasem zyskać wieniec sławy.
I mierny rzecznik dobrze może bronić sprawy.
A choć sławy Messali, lub Aula nie dopnie, (30)
Może, nie bez zalety, niższe zająć stopnie:
Lecz żeby wieszcz był mierny, lub w myśli ubogi
Nie dozwolą kolumny, ni ludzie, ni Bogi, (31)

Jak ucho wprawne, dzwięki niezgodnych arf rażą;
Jak ucztę, gorzkie miody, lub złe wina każą,
Od nich bowiem zalety biesiad nie zawisły;
Tak w wierszach, których celem zachwycać umysły,
Jeśli o włos do szczytu sławy nie dolecę,
Spadnę na dół, i zginę w niepamięci rzece.
Nie walczy, kto się w szkole nie ćwiczył Gradywa,
Kto nie umie, w krąg, w piłkę i w kręgle nie grywa:
Boby się z niego liczni śmieli towarzysze:
A wiersze, czy kto zdolny, czy niezdolny, pisze.
Dla czegoż, nie mam pisać? Urodzon swobodnie,
Szlachcic, Pan, i o żadne nie obwinion zbrodnie.

Nic nie pisz, bez Minerwy boskiego natchnienia.
To pierwsze prawo. Lecz gdy chcesz wydać swe pienia,
Niech je Ojciec i krytyk bacznem przejrzy okiem,
Niech na świat nie Wychodzą przed dziewiątym rokiem.
Zmieniać się, kształcić może nie wydana praca;
Gdy słówko z ust wyleci, nigdy nie powraca.

Zaledwie boskie stróny Orfeja zabrzmiały, (32)
Mordy i podłą, strawę rzuca lud zdziczały;
Ztąd bajka, że lwy głaskał i wściekłe tygrzyce.
Że Amfion, co w Tebach wzniosł królów stolicę, (33)
Boskiemi lutni dźwięki twarde wzruszał głazy,
A te biegły, gdzie słodkie wiodły je rozkazy.
Rymem niegdyś mądrości wieszcz prawidła głosił,
Pisał prawa na drzewie, pyszne miasta wznosił,
Gromił życie rozwięzłe, czcił małżeństwa związki,
Sędziów, ludu, kapłanów kreślił obowiązki:
A tak rymy, tak wieszcze, Feba polubieńce,
Laurowe na Parnasie odbierali wieńce.
Potem Homer, Tyrteusz, bój śpiewając krwawy, (34)
Rymem, dzielnych rycerzy wiódł na pole sławy,
Rym, ogłaszał wyroki, ludzkie gromił błędy,
Rymem poeta królów pozyskiwał względy;
Lud wytchnienie znajdował w teatralnym rymie:
Nie są, więc hańbą Muzy, ni poety imie. "

Długo wiodła o pierwszość spór z naturą, sztuka.
Ale ani bez darów, niebieskich nauka,
Ni natura bez sztuki chlubne laury zbiera.
Jedna z drugą się wiąże, jedna drugą wspiera.
Ten, kto stanąć chce pierwszy przy wskazanej mecie,
Musiał cierpieć, skwar, zimno, znosić w wieku kwiecie,
Nierząd, wino, oddalił. Kto śpiewa igrzyska,
Uczy się, drży przed mistrzem wprzód nim palmę zyska.
Dzisiaj dość wyrzec: "któż mi zdoła w rymach sprostać?
Zgiń mierny wieszczu ! dla mnie wstyd ostatnim zostać.
Wstyd wyznać: "nie znam, czegom nie uczył się zgoła. "
Jak przekupień, do kupna tłumy ludu woła;
Tak wieszcz bogaty, chwalców przynęca gromadę.
Lecz kiedy jeszcze pyszną, dać może biesiadę;
Dźwignie w sprawie, lub nędzy ze wsparciem pośpieszy;
Cud będzie, gdy rozpoznasz wśród pochlebczej rzeszy
W czyjem sercu przyjaźni święty ogień płonie.
Gdy w kim wdzięczność darami obudzisz Pizonie,
Tego zaraz w twych sędziów nigdy nie staw rzędzie:
"Dobrze! pięknie ! wybornie! " ciągle wołać będzie,
Zblednieje, nawet lice skropi łez potokiem,
Uderzy nogą w ziemię z radosnym podskokiem.
Jako najęta płaczka, łzy obfitsze toczy,
Niźli ten, komu serce żal prawdziwy tłoczy;
Tak, więcej niż wielbiciel, wzruszy się szyderca.
Gdy króle mnogiem winem śledząc tajnie serca, (55)
Chcą zbadać, kto przyjaciel? kto się maską, odział?;
Hardziej ty, coś wziął talent rymotwórczy w podział,
Strzeż się, by cię niezwiodły zdradnych pochlebstw dymy
Gdyś kiedy przed Kwintylim twoje czytał rymy; (36)
"To, mówił, lub to, popraw. " A jeżeliś w sobie
Zupełną czuł niemożność po trzykrotnej probie,
Przekreślł, kazał zmienić całą wiersza postać.
Lecz jeśliś broniąc błędu chciał w uporze zastać,
Słowa więcej nie rzekłszy próżne rzucał spory,
Żebyś sam, bez rywala, własne kochał twory.
Mąż rozsądny a szczery, słabe wiersze zmaże,
Poprawi zaniedbane, twarde zmienić każe,
Nadęte miejsca zgani, ciemnym jasność nada,
Wskaże dwuznaczność, wskaże co zmienić wypada.
Gdy, jak drugi Arystarch, zdrowych rad udziela; (37)
Nie powić: nie chcę fraszką zrażać przyjaciela.
Ta fraszka często nieszczęść sprowadzi koleje,
Gdy źle przyjmując wieszcza Rzymski lud wyśmieje.
Jak przed tym, kogo dręczy żółtaczka zjadliwa,
Albo trąd, lub szaleństwo, lub Dyana mściwa;
Tak przed wieszczem szalonym każdy z trwoga bieży.
Za nim tłum nierostropnej i płochej młodzieży..
On w błędnych omamieniach gdy górny wiersz składa;
Jak ptasznik, stawiąc sidła, w dół głęboki wpada,
A choć licznej na pomoc wzywać będzie rzeszy,
Na ratunek, niestety ! nikt mu nie pośpieszy.
Gdyby kto chciał dać pomoc, czyliż pewnym będzie,
Że nie wskoczył rozmyślnie w szalonym zapędzie?
Wspomnę zgon Sykulskiego wieszczu opłakany.
Chcąc za Boga być dumny Empedokles miany
Wskoczył w Etnę niestrwożon gorejącą lawą.
Niech wierszopis, gdy pragnie, umierać ma prawo.
Zabójstwu równa pomoc niechętnym niesiona.
Kilkakrotnie już ginął: wyrwan z ogniów łona
Znów szukać będzie świetnej w samobójstwie chwały.
Nie wiem za co mu nieba wiersz pisać kazały:
Czy prochy ojców zelżył, czy znieważył Rogi?
Szaleje: jak złamawszy kraty niedźwiedź srogi,
Tak wierszokleta zlękłych rozpędza słuchaczy.
A kiedy, czy niezuawcę, czy znawcę zobaczy,
Nudzi, dręczy, dobija, lak wciąż wiersze czyta,
Jak ssąca krew pijawka, nigdy krwi niesyta.

PRZYPISY.

(1) Horacy Sztukę Ryinotwórczą pisze w kształcie listu do Pizona i Synów jego. Ci możni obywatele Rzymu, od Numy Pompiliusza ród swój wywodzili — Lucyusz Pizon konsul i wielki nauk miłośnik był w łaskach u Augusta.
(2) Szkoła zapaśnicza Emiliusza,
(3) Historya wszystko opowiada w chronologicznym porządku. Poecie gieniusz dyktuje, gdzie co ma opisywać. Tak Wirgili poźniejsze zdarzenia opowiada w pierwszej księdze Eneidy, niżeli w drugiej;
(4) Marek Korneliusz Cetegus był konsulem na lat 140 przed urodzeniem Horacego: Wspomina go Horacyusz w liście drugim księgi drugiej:

vocabula rerum
Quae priscis memorata Catonibus, atque Cethegis.

(5) Cecyli i Plaut pisarze komedyi łacińskiej.
(6) Enniusz żyjący w szóstym wieku od założenia Rzymu pierwszy użył hexametru. Utrzymywał że duch Homera wstąpił w niego przez Metempsychozę. Pisał wierszem dzieje Rzymskie. Wirgiliusz raz mówił że szuka zboża w plewie Enniusza. Katonów było dwóch: jeden Katon Cenzor, a drugi Katon Utyceński.
(7) Wiersz przeplatany, to jest: hexametr i pentametr.
(8) Archiloch, poeta żyjący około 680 roku przed Chrystusem, wsławił się uszczypliwemi jambami. Lykambes Spartańczyk przyrzekł mu w małżeństwo córkę Neobulę. Lecz gdy jją za kogo innego wydał; Archiloch tak zjadliwe wiersze pisał na niego, że się Lykambes powiesił. Wiadomość o Archilochu w dziele Groddka; Initia historiae graec. litt. znalezć można.
(9) Atrej rozgniewany na brata swego Tyesta porznął jego dzieci i ojcu ucztę z nich sprawił.
(10) Chremes, starzec w Terencyuszu.
(11) Telef król Mizyi broniąc Grekom idącym pod Troję przejścia przez kraj swój, od Achillesa raniony został. Nikt rany uleczyć nie mógł. Wyrocznia powiedziała że go ta sama włócznia uleczy, ktora, był raniony. Musiał więc błagać Achilla, i włócznią, jego uleczony został. Nieszczęścia Telefa podało przedmiot do Tragedyi
Pelej, ojciec Achilla za zabicie brata na wygnanie skazany został.
(12) Daurus, komiczna osoba, imie sługi.
(13) Medea, własne dzieci pozabijała Ino, córka Kadma, żona Atamanta, ścigana od męża, rzuciła się w morze z synem Melicertem. Io, córka Inacha, którą Jowisz w krowę przemienił. Długo się po dalekich krajach błąkała, aż przybywszy do Egiptu odzyskała postać ludzką. Orestes po zabiciu matki, w ciągłych zgryzotach sumienia nieszczęśliwe życie pędził.
(14) Cyklikami nazywano miernych wierszopisów, którzy przedmiot i piękności swoich poezyj czerpali w dziełku pod tytułem Orbis Epicus albo cyclus.
Lelewel w Badaniach Starożytności przywodzi Cyklików: Arktina, Staina, Pisandra z Kamiru, Hekateja i t d. Zdaje się że Horacy mówi tu o Mewiuszu, który pisząc wierszem życie Pryama, tak zaczął:

Fortunam Priami cantabo ot nobile bellum.
Losy Pryama śpiewam i szlachetne boje.
(15) Jestto rozpoczęcie Odyssei. Dmóchowski tak je wyłożył:

Muzo ! powiedź mi męża, co zwaliwszy Troję,
Rozlicznemi przygody wstawił podróż swoję;
Co tylu widział ludzi, miasta i zwyczaje.

(l6) Polyfem Cyklop trzech towarzyszy Ulissesa pożarł. Ulisses który mu powiedział że się nazywa
Nikt, rozpalonem żelazem oka go pozbawił.
Charybda i Scylla są to dwa wiry morskie w ciaśninie Sycylijskiej.
Lestrygonów król Antyfates pożerał' ludzi. Pisze o nim Homer w 10 księdze Odyssei.
(17) Tydyd czyli Dyomedes, który samego Marsa ranił w czasie wojny Trojańskiej, po zdobyciu Troi
wrócił do ojczyzny.
Meleager Syn Altei Stryj Dyomedesa. Matka rozgniewana na Syna że pozabijał jej braci, wrzuciła w ogień fatalną głównią, od której zależało życie Meleagra — Czytaj księgę ósmą, Przemian Owidyusza.
Leda była matką Polluxa i Heleny, a Helena była przyczyną wojny Trojańskiej.
(18) Progne zamieniona została w jaskółkę.
Kadmus, Syn Agenora zamieniony był w węża.
Medea, patrz przypis 13.
Atrej, patrz przypis 9.
(19) W śpiewach na cześć Bachusa, komu pierwszeństwo przyznano, ten otrzymywał kozła w nagrodę.
(20) Dawus, Pytya, Symon, komiczne osoby w Terencyuszu.
Sylen był piastunem i Nauczycielem Bachusa.
(21) Warron powiedział: jeżeliby Muzy mówiły po łacinie; mówiłyby językiem Plauta.
(22) Tespis, wynalazca Tragedyi.
(23) Eschyles tragik, przewyższony od Sofokla, udał się do Sycylii, gdzie go zabił orzeł upuściwszy żółwia na łysą głowę jego.
(24) W starej Komedyi, która w czasach wojny Peloponezkiej kwitnęła, wyszydzano na teatrze wady osób żyjących i wymieniano ich nazwiska — Wsławili się w niej: Arystofanes, Kratin, Eupolis.
(20) Rzymianin do lat 18 nosił pretextę. W 18 zaś roku togę przywdziewał. Rzymska Komedya nazywała się togatą.
(26) Demokryt Filozof, który śmiał się całe życie: tak jak Heraklit płakał.
(27) Licyn postrzygacz, był w łaskach u Augusta.
(28) Na wyspach Autycyrach miały być zioła leczące ludzi, pomieszanie zmysłów cierpiących. — Wysp tych było dwie. Lecz Horacy mówi: Że choćby ich trzy było; nie uleczą szalonego poety.
(29) Kilku było Cherylów. Jeden z nich opiewał zwycięztwo nad Xerxesem. Zwycięzcy za każdy wiersz dali mu sztukę złota, i kazali ażeby jego poezye z poezyami Homera czytane były. Ten zaś Cheryl, którego tu wspomina Horacy, był nikczemnym poeta za czasów Alexandra W.
(30) Messala Korwin, i Kasseliiisz Aulus, sławni rzecznicy w Rzymie. Pierwszego wspomina Cycercon i Kwintylian, drugiego Waleryusz Maxymus.
{31) Przez kolumny rozumie Autor sklepy księgarskie, które się znajdowały przy kolumnach publicznych gmachów. Ponieważ zaś dzieła miernych poetów nie są pokupne; przeto kolumny nie pozwalają być miernym poetą.
(32) Orfeusz Syn Apollina i Kalliopy. Dochowany jest jeden hymn tego rymotwórcy — Patrz Wieki Uczone Przybylskiego.
(33) Amfion murem oprowadził Teby. Na dźwięk jego lutni zbiegały się kamienie, i same się układały w porządek.
(34) W czasie wojny Messeńskiej, Tyrteusz poeta dowodził Spartanom i poezyami swojemi zapalał ich do boju.
(35) Ten zwyczaj miał być używany na dworze Perskim (36) Kwintyliusz Warus Poeta i Krytyk. Śmierć jego opłakuje Owidyusz.,
(37) Arystarch, surowy lecz sprawiedliwy krytyk. On pierwszy prawdziwe dzieła Homera od mylnie przypisywanych mu poezyj odróżnił, i ułożył w ten porządek, w jakim je dziś czytamy.
(38) Empedokles Poeta i Filozof, żył na 500 lat przed Chrystusem. Wierzył w Metempsychozy. Jedni twierdzą że wskoczył w Etnę, a drudzy że w morzu utonął.

Koniec wersji demonstracyjnej.