Kazimierz Bartoszewicz

TADEUSZ OGIŃSKI WOJEWODA

Konwersja: Nexto Digital Services

TADEUSZ OGIŃSKI WOJEWODA TROCKI I JEGO PAMIĘTNIK

Bartoszewicz Kazimierz

Marcyan z Kozielska Ogiński, kasztelan a potem wojewoda witebski, starosta borysowski i przewalski, żenił się cztery czy pięć razy 1).

Z pierwszej, czy też drugiej żony, Teresy Brzostowskiej, referendarzówny W. Ks. Lit. żyło za czasów Niesieckiego dziewięcioro jego dzieci, pięciu synów i cztery córki 2). Jednym z tych synów i trzecim z kolei według Niesieckiego, ósmym według Żychlińskiego) był Tadeusz Franciszek, autor umieszczonego poniżej pamiętnika, urodzony 26 sierpnia 1712 r.

Niewiele liznąwszy nauk, jak to sam opowiada, oddał się nasz kasztelanic służbie publicznej. Skończywszy zaledwie lat 20, został posłem witebskim na sejm extraordynaryjny dwuniedzielny warszawski, zaczęty 18 września 1732 r. Niebardzo się na nim popisał, bo był jednym z tych, co go zerwali. Kiedy Ożarowski, oboźny koronny, jako pierwszy in ordine poseł z województwa krakowskiego i „dyrektor laski", chciał sejm zagaić, „zaszła kontradykcya Imciów panów litewskich". Upierali się przy tem, że była kolej na sejm zwyczajny w Grodnie (alternata) i że posiadają instrukcye sejmików, aby „do żadnej nie przystępować materyi". Jak sprzeciwiali się zagajeniu, tak oponowali i wyborowi marszałka. Napróżno im przekładano, iż jest necessitas dojścia obrad, że nieszczęśliwa Rzplita znajduje się bez rady, bez wojska. Napróżno „koronni" a nawet rozsądniejsi litwini, jak Mickiewicz, pisarz dekretów asesorskich, poseł miński, wysuwali przeciw nim „najpoważniejsze racye" — nic nie pomogło. Niektórzy „contradicentes" opuścili sejm, inni pozostali, aby nie dopuścić do obrad. Ośm sesyi sejmowych strawiono na szermierce słów — „a condita Republica takich skandalów nie było". A w tej walce prym trzymali obaj posłowie witebscy Kazimierz Hurko i Tadeusz Ogiński — zwłaszcza ten drugi, choć mu zarzucano, że został nielegalnie wybrany, gdyż sejmik witebski „pod wartą" był odprawiony. W końcu liberum veto zwyciężyło — sejm zatamowano 3).

I na następnym sejmie w styczniu 1733 r. Ogiński, już starosta przewalski (starostwo to odstąpił mu ojciec), tym razem poseł z powiatu braclawskiego, z Podbereskim, drugim posłem bracławskim, wystąpił znów z „instrukcyą", znów „contradixerunt głosem in ordine do elekcyi marszałka" 4). Ale już na drugiej secyi marszałka wybrano. Inna przyczyna zatamowała obrady sejmu: August II „poszedł w komput wieczności".

I na sejmie konwokacyjnym tegoż roku, Ogiński nie porzucił swej roli „protestanta". Zatamował czynności sejmu, aż do decyzyi w sprawie posłów dysydentów. Jeżeli od urzędów oddaliło ich prawo, (dowodził), nie powinni być i postami. Pozatem jednak Ogiński zachowywał się już spokojnie, a nawet kiedy podwojewodzi trocki chciał sejm zerwać, delegowany był do niego z prośbą od izby, aby zaniechał opozycyi, co się też udało 5).

Nastąpiła walka o tron między Leszczyńskim a Augustem III. Ogiński stanął po stronie Leszczyńskiego, zaciągnął się do służby wojennej pod komendę Antoniego Pocieja, regimentarza województw litewskich, a jak się w tej „potrzebie" sprawował, sam szczegółowo nam opowie.

Po utrzymaniu się na tronie Augusta III, widzimy Ogińskiego posłem witebskim na sejm pacyfikacyjny 1736. Był na nim wybrany do Komisyi litewskiej, mającej obmyśleć środki do powiększenia siły zbrojnej Rzplitej. Wkrótce, po Antonim Przeździeckim został pisarzem wielkim litewskim (8 lipca 1737) 6).

Objąwszy w posiadanie Wymno w Witebskiem, zapisane mu przez ojca chrzestnego Sakowicza, skierował łódź swoją ku przjrstani małżeńskiej. Swatano go wprawdzie w Warszawie, ale poszedł za „naleganiem" ojca i macochy (z domu Abrahamowiczówny) i ożenił się ze starszą nieco od siebie księżniczką Izabelą Katarzyną Radziwiłłówną (ur. 12 lutego 1711), córką Michała Antoniego, krajczego litewskiego i Marcyanny księżniczki Siesickiej, córki Michała Kazimierza wojewody mścisławskiego i Pauliny Kamieńskiej 7).

Było to małżeństwo z rozsądku. Liczne „błogosławieństwo Boże" pana wojewody witebskiego, (oprócz potomstwa z Brzostowskiej, miał dwie córki z Tyzenhauzówny) nie pozwoliło mu dać każdemu z dzieci podstawy materyalnej, odpowiedniej godności rodu. Więc dla pana na Wymnie i starosty przewalskiego obszerne włości wiłkomirskie Radziwiłłówny były pożądanym przybytkiem. A i „trąby Radziwiłłowskie" pięknie przyozdobiły „bramę" Ogińskich.

Zaręczyny młodej pary odbyły się w Łachwie 27 lutego 1737 u księcia Michała Kazimierza Radziwiłła, „Rybeńki", wówczas hetmana polnego litewskiego, który był opiekunem Izabeli, sieroty po obojgu rodzicach. Znajdował się na nich z żoną i ks. Michał Wiśniowiecki, hetman wielki litewski, teść „Rybeńki". Po zaręczynach odbyły się wielkie łowy 8). Ślub odbył się 22 września 1737 w Koreliczach 9). Bibliografia zapisuje dwa panegiryki jezuickie z powodu tej uroczystości, wydane w Wilnie. Pierwszy z nich „Regia solis" etc. był płodem kollegium nieświeskiego, drugi ofiarowany przez kolegia nieświeskie i witebskie, nosił piękny tytuł: „Pierwsza wizyta w Prześwietnej Ogińskich Bramie nowego gościa, X. Radziwiłłów Orła... przy wesołych w dzień Hymeneusza w Dom Ogińskich przenosinach... odprawiona — poetyckim piórem opisana".

To poetyckie pióro „pociło się" naprzód „na perłowej Ogińskich bramie", a później, również się „pocąc", zwracało się do księżnej Izabeli:

Panieński wstyd Xiążęce zafarbował lice
Wdwoiakiej  Izabelę widzący Purpurze,
Wypatrzyć przyjdzie miłe podobno Źrzenice
Przy wschodzie dwie rumianey Niebios Cynozurze.
Blednieje Bogów Rubin Jutrzenka poranna
Przy tak wysokim Xiężney Purpury kolorze,
Ani się co do wstydu umyła Dyanna,
Przed którym zgasły same Purpurowe Zorze... 10).

Zdaje się, że konkury i ślub nie pozwoliły Ogińskiemu znajdować się na pierwszych obradach wzmiankowanej powyżej komisyi litewskiej „dla aukcyi wojska". Był za to na drugim jej zjeździe w Grodnie w maju 1738 11). Starym zwyczajem nic na nim nie uchwalono.

Po powrocie z komisyi, wziął się Ogiński do pisania swego pamiętnika. W tymże roku posłował z bracławskiego na sejm październikowy warszawski. Dyaryusze sejmowe (u Podoskiego i w „Kuryerze Polskim") nic jednak o nim nie wspominają.

W r. 1739 podczas rady senatu we Wschowie, nadał mu król starostwo grodowe oszmiańskie. Pisał się już wówczas prócz tego starostą babinowickim i woygowskim, oraz, jak wiemy, przewalskim. Do urzędu pisarza wielkiego przybył mu i tytuł pułkownika J. K. Mości 12). Rósł w zaszczyty i fortunę.

Wjazd Ogińskiego na starostwo oszmiańskie odbył się 2 maja 1740. Towarzyszyła mu w tym akcie żona. Przysięgę złożył przed Baranowiczem, sędzią ziemskim oszmiańskim. Obszerny opis tego wjazdu podał Kuryer Polski, a „w akta nieśmiertelności" zapisali Pijarzy „Relacyę szkolnych applauzów podczas wspaniałego ingressu... do Jaśnie Oświeconej Xiężnej Izabelli... ściągającą..." i t. d. (Wilno 1740). Dosiadłszy pegaza wołali:

Co to za tryumf na Septemtryonie
Głosisz lotnemi, spieszna Famo, pióry?
Y w walnym Echo rozlegszy się tonie
O niebotyczne wieść odbija góry?
Brzmią na Arktejskie wzniósłszy się Tryony
Wdzięcznemi skoczne applauzami tony...

Koniec wersji demonstracyjnej.