Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

ILDIZ CHAN

WIZYTA W PERZE

KARAGOZ

WODOLUBY

BASZA SKUTARI

DERWISZE

TEATRY I ZABAWY

Gérard de Nerval
(właśc. Gérard Labrunie)

ILDIZ CHAN

Do odpoczynku zasięgnąłem języka, w jaki sposób mógłbym wziąć udział w nocnych zabawach, które się odbywały w dzielnicy tureckiej. Mój przyjaciel malarz, z którym spotkałem się w ciągu dnia, znający dobrze miejscowe obyczaje, twierdził, że jedyna dla mnie droga to zamieszkać w Stambule, co nasuwało wszakże poważne trudności.

Wsiedliśmy w kaik, aby przeprawić się przez Złoty Róg, i zeszliśmy po tych samych stromych schodkach na wprost targu na ryby, gdzie byliśmy w przeddzień świadkami tak krwawej sceny. Sklepy były wszędzie pozamykane. Sąsiadujący z nimi bezpośrednio bazar egipski, gdzie sprzedają towary kolonialne, farby i produkty chemiczne, był również szczelnie zabity deskami. Dalej ulice zaludniały i przebiegały wyłącznie psy, jak zawsze zdziwione w pierwszych dniach Ramazanu, że nie otrzymują pożywienia w sklepie przylegającym do bazaru, którego właścicielem był Ormianin, znajomy mego przyjaciela. I tam wszystko było zamknięte, ale że on sam nie podlegał prawom muzułmańskim, pozwalał wiec sobie czuwać w dzień, a sypiać w nocy jak zwykle, dbając tylko, aby wieść o tym nie przenikała na zewnątrz.

Zaprosił nas na obiad, był bowiem na tyle przezorny, aby porobić zakupy w przeddzień, w przeciwnym razie musielibyśmy powrócić do Pery, aby dostać cośkolwiek do jedzenia. Myśl, że miałbym zamieszkać w Stambule, wydała mu się na razie niedorzeczna, zważywszy, że żaden chrześcijanin nie ma prawa tam się osiedlić: wolno mu przychodzić tylko we dnie. Nie ma ani jednego hotelu, ani jednej oberży, nawet zwykłego karawanseraju, który byłby dla nich przeznaczony: wyjątek stanowią jedynie Ormianie, Żydzi i Grecy, poddani imperium.

Ja tymczasem nie chciałem dać za wygraną i zwróciłem uwagę kupcowi, że w Kairze znalazłem przecie sposób zamieszkania poza obrębem dzielnicy europejskiej, gdyż przywdziałem strój wschodni i udawałem, że jestem Koptem.

— Ha cóż — powiedział — tutaj byłoby tylko jedno wyjście: żeby pan uchodził za Persa. Istnieje w Stambule karawanseraj zwany Ildiz Chan (Chan Gwiazdy), gdzie przyjmują kupców azjatyckich, członków różnych gmin muzułmańskich. Są tam nie tylko wyznawcy sekty Alego; bywają również Gebrowie, Parsowie, Koraici, Wahabici, tworzy to taki galimatias gwar, że Turcy w żaden sposób nie mogą odgadnąć, z jakich stron Wschodu dani ludzie pochodzą. A zatem gdyby pan powstrzymał się od posługiwania się którymkolwiek z narzeczy Północy, mógłby pan przebywać pośród nich.

Udaliśmy się więc do Ildiz Chan, położonego w górnej części miasta, nie opodal „Spalonej kolumny", jednego z najciekawszych szczątków dawnego Bizancjum. Karawanseraj zbudowany całkowicie z kamienia miał wewnątrz wygląd pieczary. Trzy piętra krużganków zajmowały cztery boki dziedzińca, mieszkania zaś, o półkolistych sklepieniach, miały wszystkie jednakowy rozkład: jedna duża izba służąca za skład i mały alkierzyk o podłodze z desek, gdzie można było wstawić sobie łóżko. Ponadto lokatorom przysługiwało prawo umieszczenia wielbłąda albo konia we wspólnej stajni.

Nie posiadając ani wierzchowca, ani towaru, musiałem z konieczności uchodzić za kupca, który już wszystko wyprzedał i zamierza zaopatrzyć się w nowy zapas tandety. Ormianin miał interesy z kupcami z Mossulu i Bassory, którym mnie przedstawił. Kazaliśmy podać fajki i kawę i wyłożyliśmy im, jak się rzeczy mają. Nie mieli nic przeciwko temu, aby przyjąć mnie do swego grona, bylebym przywdział ich strój. Że zaś posiadałem już niektóre jego części, a mianowicie maszlah z wielbłądziej wełny, który mi służył zarówno w Egipcie, jak i w Syrii, brakowało mi tylko spiczastej czapki karakułowej, jaką noszą w Persji; Ormianin mi jej dostarczył.

Wielu spośród Persów władało gwarą Franków używaną na Lewancie; ktokolwiek mieszkał przez pewien czas w miastach handlowych, potrafi się zawsze w końcu dogadać w tym narzeczu. Łatwo mi zatem przyszło nawiązać przyjazne stosunki z sąsiadami. Polecono mnie usilnie względom wszystkich, którzy mieszkali przy tym samym krużganku; ciążyła mi więc raczej zbyt wielka gorliwość, z jaką mnie fetowano i towarzyszono wszędzie. Każde piętro ma swojego kucharza, który pełni zarazem obowiązek kahwedżi, mogliśmy więc doskonale obejść się bez jakichkolwiek stosunków ze światem zewnętrznym. Jednakże, gdy wieczór zapadał, Persowie, którzy tak samo jak Turcy spali cały dzień, aby móc potem należycie uczcić każdą noc Ramazanu, zabierali mnie z sobą, bym napatrzył się nieustannym uroczystościom, które miały trwać przez trzydzieści dni i nocy.

Jeżeli miasto było wspaniale iluminowane dla tych, co je oglądali z wyżyn Pery, to ulice w obrębie Stambułu wydały mi się jeszcze bardziej promieniejące blaskiem: wszystkie sklepy otwarte, przystrojone girlandami i wazonami kwiatów, jarzące się wewnątrz od luster i świec; towary udekorowane artystycznie, kolorowe latarnie zawieszone na zewnątrz, ściany domów świeżo pomalowane i wyzłocone; zwłaszcza piekarze, cukiernicy, właściciele sklepów z zabawkami i jubilerzy rozkładali na pokaz wszystkie swoje skarby, i to przede wszystkim olśniewało oczy. Na ulicach pełno było kobiet i dzieci, więcej jeszcze niż mężczyzn, gdyż ci spędzali przeważnie czas w meczetach i kawiarniach.

Nie należy sądzić, aby szynki i winiarnie były pozamykane; wszyscy mają prawo brać udział w tureckim święcie; wstęp do tych zakładów dozwolony był wszakże tylko raja: katolikom, Grekom, Ormianom albo Żydom. Drzwi zewnętrzne muszą zawsze być zamknięte, lecz wystarczy je pchnąć, aby ugasić pragnienie tęgą szklanicą wina Tenedos, w zamian za dziesięć para (pięć centymów).

Wszędzie pełno sprzedawców smażonych ryb, owoców lub kolb gotowanej kukurydzy, można się nią żywić przez cały dzień za dziesięć para — a także sprzedawców baklava, jest to rodzaj placuszków nasyconych masłem i cukrem, zwłaszcza kobiety są na nie bardzo łakome. Najwspanialszy ze wszystkich jest plac Serasker. Ma on kształt rozwartego trójkąta, na prawo i na lewo stoją rzęsiście oświetlone meczety, w głębi zaś gmachy ministerstwa wojny, tworzy więc odpowiednie tło dla kawalkad i różnorodnych orszaków, które tędy się przesuwają. Fronty domów zdobi mnóstwo kramów wędrownych kupców, kawiarnie zaś, chyba w liczbie dziesięciu, prześcigają się w rozlepianiu ogłoszeń o różnych widowiskach, występach trefnisiów i chińskich cieniach.

WIZYTA W PERZE

Nie będąc zmuszonym tak jak muzułmanie wysypiać się dzień cały, a całe noce trawić na zabawach w ciągu błogosławionego miesiąca Ramazanu, okresu postu, a zarazem karnawału, chodziłem często do Fery, by utrzymać kontakt z Europejczykami. Któregoś dnia rzucił mi się w oczy duży afisz rozlepiony na murach, zapowiadający otwarcie sezonu teatralnego. Trupa włoska miała rozpocząć trzymiesięczny cykl przedstawień, nazwisko zaś wypisane wielkimi literami obecnej „gwiazdy" dramatu, było to ni mniej, ni więcej tylko Ronzi-Tacchinardi, śpiewaczka świecąca tryumfy w dobie największego rozkwitu Rossiniego, której Stendhal poświęcił tak piękne karty. Ronzi nie była już młoda, niestety! Przyjechała do Konstantynopola, tak jak przybyła tam przed kilku laty słynna tragiczka Mlle Georges, która po występach w teatrze Pery, a także przed sułtanem, dała szereg przedstawień na Krymie i grała „Ifigenię w Taurydzie" na tym samym miejscu, gdzie wznosiła się niegdyś świątynia Thoas. Wybitni artyści, podobnie jak wielcy geniusze wszelkiego typu, mają głębokie wyczucie przeszłości, lubią takie wędrówki pełne przygód, pociąga ich słońce Wschodu, mają bowiem w sobie naturę orła. Orkiestrą dyrygował Donizetti, za specjalnym pozwoleniem sułtana, który zaangażował go od dawna jako nadwornego kapelmistrza.

Wprawdzie to opromienione sławą nazwisko nosił tylko brat kompozytora, którego tak podziwialiśmy; niemniej przeto widok jego na afiszu działał na Europejczyków w sposób urzekający; toteż wszystkie umysły w mieście Franków zajęte były jedynie mającym się wkrótce odbyć przedstawieniem. Bilety, powierzone zawczasu na sprzedaż hotelom i kawiarniom, zostały tak rozchwytane, że trudno już było o nie. Przyszło mi na myśl odwiedzić redaktora najpoczytniejszego dziennika francuskiego w Konstantynopolu, którego biura mieściły się w Galacie. Zdawał się zachwycony moją wizytą, zatrzymał mnie na obiad, po czym zaprosił mnie do swojej loży. „Jeżeli pan nie zarzucił swojego dawnego zawodu felietonisty, będzie pan dla nas pisał recenzje teatralne i otrzyma pan wolny wstęp". Przyjąłem propozycję może trochę nieopatrznie, gdyż jeżeli się mieszka w Stambule, niełatwo jest wracać tam co drugi dzień późną nocą, po skończonym spektaklu.

Grano tego dnia „Buondelmonte"; sala, w której odbywają się przedstawienia, położona w górnej części Pery, jest długa i wąska; loże rozmieszczone są na modłę włoską, bez dzielącej je pośrodku galerii; zajmowali je niemal wszystkie ambasadorzy i bankierzy. W krzesłach na parterze siedzieli prawie wyłącznie Ormianie, Grecy i Francuzi, jedynie w pierwszych rzędach można było zauważyć kilku Turków, spośród tych zapewne, których rodzice wysłali za młodu do Paryża i Wiednia, bo choć w gruncie rzeczy żadne przesądy nie zabraniają muzułmaninowi uczęszczania do naszych teatrów, to łatwo zrozumieć, że nasza muzyka niezbyt ich zachwyca; bo przecież i dla nas ich muzyka, rozwijająca melodię przy pomocy ćwierć tonów, jest również niezrozumiała, chyba że zostanie, jeśli się tak wyrazić można, przetransponowana wedle naszego systemu muzycznego. Jedynie pieśni greckie i wołoskie są, jak się wydaje, dla wszystkich zrozumiałe. Donizetti polecił bratu, by zebrał ich jak najwięcej i wprowadzał je do swoich oper.

Redaktor „Journal de Constantinople" chciał mnie przedstawić ambasadorowi francuskiemu; podziękowałem jednak za ten zaszczyt, gdyż ambasador byłby mnie zaprosił na obiad, ostrzegano mnie zaś przed taką ewentualnością.

Dygnitarz ów mieszkał przez całe lato w Terapii, miejscowości położonej nad Bosforem o sześć mil od Konstantynopola. Chcąc się tam udać, trzeba wynająć kaik o sześciu wiosłach, na pół dnia, co kosztuje około dwudziestu franków. Jak z tego widać, obiad u ambasadora to nader droga przyjemność... Jeszcze jednym przykrym następstwem podobnego zaproszenia jest niekiedy powrót morzem o dość późnej porze i przy złej pogodzie, w łodzi kształtem podobnej do ryby, zbitej z wąskich jak dłoń deseczek, przy czym towarzyszą jej niezmordowanie statyści w postaci figlarnych delfinów, które tańczą na grzbietach fal, w nadziei, że nie minie ich obfita kolacja kosztem zapóźnionych gości ambasadora francuskiego.

Przedstawienie odbyło się jak w pierwszym lepszym teatrze włoskim. Zasypano Ronzi bukietami kwiatów, wywoływano ją kilkanaście razy; była niewątpliwie rada z bizantyjskiego entuzjazmu. Potem każdy zapalił swoją latarkę, ambasadorzy i bankierzy kazali zajechać powozom, niektórzy dosiedli koni; ja zamierzałem powrócić do Ildiz Chanu, gdyż nie było mowy o znalezieniu w Perze przygodnego noclegu.

Długa droga wiodąca do Stambułu przez most pontonowy na Złotym Rogu była mi dość dobrze znana, abym nie bał się powędrować tamtędy przy jasnym świetle księżyca Ramazanu, w noc tak piękną, że nie ustępuje naszym zorzom porannym. Psy, pełniące pilnie rolę straży na ulicach miasta, rzucają się tylko na nierozważnych, którzy lekceważąc sobie przepisy obywają się bez latarni. Ruszyłem więc przez cmentarz Pery, drogą wiodącą do bramy Galata (za którą stoją gmachy marynarki); tu kończą się mury obronne, można jednak przeprawić się przez Złoty Róg nie wkraczając w ich obręb. Trzeba zastukać do furtki, odźwierny nam otworzy w zamian za bakszysz; na ukłon żołnierzy kordegardy odpowiadamy: „Aleikum salam", po czym u wylotu ulicy schodzimy do morza, trafiamy na ów wspaniały most długości ćwierć mili, zbudowany z rozkazu sułtana Mahmuda.

Na przeciwległym brzegu z prawdziwą przyjemnością ujrzałem znowu uroczystą iluminację; był to widok radosny zwłaszcza dla kogoś, kto przybył całą milę nocą wśród cyprysów i mogił.

Marynarze z setek okrętów stojących rzędem w zatoce chętnie odwiedzają nabrzeże Fanar, gdzie tłoczą się wędrowni sprzedawcy smażonych ryb, owoców, piekarze, cukiernicy, Grecy handlujący anyżówką. W sąsiednich ulicach widać jeszcze gdzieniegdzie szynki i kawiarnie oświetlone transparentami i latarniami, dalej światła i gwar zmniejszają się stopniowo, gdyż festyny odbywają się tylko w dzielnicach handlowych. Wkrótce ukazują się wyniosłe łuki akweduktu Valens, górujące swoją olbrzymią kamienną konstrukcją nad skromnymi domkami tureckimi zbudowanymi z drzewa. Tu i ówdzie ścieżka wznosi się terasami o pięćdziesiąt stóp ponad poziom ulicy, krzyżującej się z nią lub biegnącej przez pewien czas równolegle, zanim zacznie się wspinać ku wzgórzom lub schodzić do morza.

Stambuł jest miastem nader falistym, sztuka zaś niewiele uczyniła, by poprawić naturę. Człowiek czuje pewniejszy grunt pod nogami, z chwilą gdy znajdzie się u wylotu długiej ulicy Meczetów, stanowiącej główną arterię i wiodącej do wielkich bazarów. Jest zachwycająca, zwłaszcza nocą, dzięki wspaniałym ogrodom, rzeźbionym krużgankom, marmurowym fontannom o złoconych kratach, kioskom, portykom i mnogości minaretów rysujących się na tle mglistej, błękitnawej poświaty; to tu, to tam migocą złocone napisy, ozdoby z laki, misternie żyłkowane okratowanie okien, rzeźbione marmury, ornamenty podkreślane jaskrawymi barwy żywo odbijają od ciemnej zieleni ogrodów, gdzie kołyszą się festony winnej latorośli rozpiętej na wysokich tyczkach. Wreszcie kończy się ta moja samotność, powietrze napełniają radosne odgłosy, w sklepach znowu jarzą się światła. Ludne, bogate dzielnice ukazują się w pełnym blasku; sprzedawcy zabawek dziecięcych rozkładają na wystawach tysiące dziwacznych bawidełek radujących oczy matek i zacnych ojców rodziny, uszczęśliwionych, że niosą do domu pajaca fabrykacji francuskiej czy też zabawkę z Norymbergi, czy wreszcie jakieś urocze cacko chińskie przywiezione przez karawanę. Chińczycy, ze wszystkich narodów na świecie, rozumieją najlepiej, czym zabawić dziecko.

KARAGOZ

Wśród tych wszystkich zabawek widać dokoła pełno osobliwych marionetek, zwanych karagoz, cieszących się reputacją znaną dobrze Francuzom. To nie do wiary, że tak nieprzyzwoite figurki oddawane są beztrosko w ręce młodzieży. A jednak stanowią one najczęstszy podarek, jaki ojciec albo matka przynoszą dzieciom. Wschód ma inne niż my pojęcia na punkcie wychowania i moralności. Tam starają się pobudzić zmysły, wówczas gdy my usiłujemy je przytłumić...

Dotarłem do placu Serasker: zwarta ciżba tłoczyła się przed teatrem chińskich cieni: głosił o nim transparent, na którym wyczytać było można napis wielkimi literami: „Karagoz, ofiara nadmiernej cnoty!"

Dla tych, którzy znają ową osobistość, jest to straszliwy paradoks... Słowa, które przetłumaczyłem wyżej, wrzeszczały zapewne z przerażenia, że znalazły się obok siebie pod takim imieniem. Poszedłem jednak na to widowisko, ryzykując, że spotka mnie dotkliwy zawód.

U drzwi tego Szeb-bazyczy (przybytku nocnych rozrywek) stało czterech aktorów, którzy mieli grać w następnej sztuce, gdyż po występach Karagoza obiecano jeszcze „Męża dwóch wdów", komediofarsę z typu tych, które nazywają się taklid.

Aktorzy, ubrani w kaftany haftowane złotem, mieli długie włosy zaplecione w warkocze jak włosy kobiet, spływające spod wytwornych tarbuszów. Powieki podczernione, ręce zabarwione czerwono, na policzkach przylepione pajety, na obnażonych ramionach czerniały „muszki"; życzliwie witali publiczność i przyjmowali opłatę za wejście darząc uprzejmym uśmiechem effendich, którzy płacili drożej niż prosty gmin. Jedna yirmilik altin (sztuka złota wartości jednego franka dwudziestu pięciu centymów) zapewniała widzowi wyrazy gorącej wdzięczności i miejsce w pierwszych ławkach. Poza tym nikogo nie obowiązywała opłata wyższa niż dziesięć para. Należy dodać, że ta kwota dawała wszystkim jednakowe prawo do konsumowania kawy i tytoniu. Za szerbety (sorbety) oraz różne napoje chłodzące płaciło się oddzielnie.

Z chwilą gdy usiadłem na jednej z ławek, zbliżył się do mnie młodzieniec elegancko ubrany, z rękoma obnażonymi aż do ramion, który sądząc z naiwnego wdzięku rysów mógł uchodzić za dziewczynę, i zapytał, czy życzę sobie zapalić fajkę, czy nargile, a gdy już dokonałem wyboru, przyniósł mi w dodatku filiżankę kawy.

Sala napełniała się stopniowo różnorodną publicznością; nie było widać ani jednej kobiety, za to dużo dzieci, które przyprowadzili niewolnicy albo ktoś ze służby. Większość była dostatnio ubrana, znać, że rodzice chcieli w święta sprawić im uciechę, posyłając na to widowisko, nie towarzyszyli im jednak;w Turcji bowiem mężczyzna nie wodzi się z żoną ani z progeniturą: każdy idzie w swoją stronę, a nawet mali chłopcy, gdy wyrosną z pierwszego dzieciństwa, nie trzymają się matczynej spódnicy. Niewolnicy, którym rodzice powierzają dzieci, uważani są zresztą za członków rodziny. Chlebodawcy oszczędzają im ciężkiej pracy, obowiązki ich ograniczają się, tak jak bywało w starożytności, do posług domowych, toteż zwykli raja zazdroszczą im, uważają za wybrańców losu, każdy bowiem, jeśli tylko jest dość roztropny, potrafi po kilku latach służby zostać wyzwoleńcem otrzymując w dodatku, jak nakazuje zwyczaj w takich razach, rentę od dawnego pana. Aż wstyd pomyśleć, że chrześcijańska Europa była bardziej okrutna od Turków zmuszając swoich niewolników w koloniach do ciężkiej pracy.

Ale powróćmy do przedstawienia. Kiedy sala zapełniła się już w dostateczny sposób, orkiestra umieszczona na wysokim balkonie rozpoczęła coś w rodzaju uwertury. Tymczasem jeden z kątów sali rozświetlił się niespodziewanie. Przezroczysta, śnieżnobiała gaza obramowana ornamentami w kształcie festonów wskazywała, że w tym miejscu mają się ukazać chińskie cienie. Lampy oświetlające zrazu salę przygasły, zaś radosne okrzyki rozlegały się ze wszystkich stron z chwilą, gdy orkiestra zamilkła. Nastąpiło głuche milczenie; potem zza płótna poczęły dolatywać odgłosy podobne do klekotu kołeczków, którymi potrząsano by w worku. To marionetki, zgodnie ze zwyczajem, tak hałaśliwie zapowiadały swój występ; dzieci z uniesieniem powitały ową zapowiedź.

W tej samej chwili jeden z widzów, prawdopodobnie będący w zmowie, przypomniał aktorom, że czas, aby marionetki się odezwały:

— Co nam dziś dasz?

Na co aktor odpowiedział:

— Wypisałem to nad drzwiami dla tych, co umieją czytać. — Ale kiedy ja już zapomniałem, czego mnie nauczył hodża... (duchowny, któremu powierzano nauczanie dzieci w meczetach).

— A więc zobaczycie dziś słynnego Karagoza, ofiarę nadmiernej cnoty.

— Jak usprawiedliwić ten tytuł?

— Liczę na inteligencję ludzi obdarzonych dobrym smakiem, błagam także o pomoc czarnookiego Ahmeda.

Ahmed to imię zdrobniałe, które wierni nadają Mahometowi. Określenie zaś „czarnooki" jest dosłownym tłumaczeniem „Karagoz".

— Dobrze mówisz! — odparł widz, który wszczął rozmowę. — Zobaczymy, czy tak będzie dalej.

— Uspokój się! — odpowiedział głos ze sceny.— Moi przyjaciele i ja nie lękamy się najsurowszej krytyki!

Orkiestra zabrzmiała na nowo; po czym ukazała się, przesłonięta gazą, dekoracja przedstawiająca plac w Konstantynopolu z fontanną i domami na pierwszym planie. Potem przesuwali się kolejno: żandarm, pies, nosiwoda oraz inne figurki, których szaty miały wyraźne kolory, nie były to zwykłe sylwetki, jakie widujemy na dobrze znanych chińskich cieniach.

Po chwili w progu domu ukazał się Turek, a za nim niewolnik niosący sakwojaż. Zdawał się zaniepokojony i, powziąwszy nagłą decyzję, zapukał do drzwi sąsiedniego domu na placu wołając:

— Karagoz! Karagoz! mój najlepszy przyjacielu, czy ty jeszcze śpisz?

Karagoz wytknął nos przez okno, na jego widok okrzyk zachwytu rozległ się na widowni; on zaś poprosiwszy, by mu dano czas się ubrać, ukazał się niebawem i uściskał przyjaciela.

— Słuchaj — powiedział tenże — liczę, że mi nie odmówisz wielkiej przysługi; ważna sprawa wzywa mnie do Brussy, muszę jechać natychmiast. Wiesz, że jestem mężem bardzo pięknej kobiety, i przyznam ci, ciężko mi zostawić ją samą, gdyż nie bardzo ufam służbie... Otóż, drogi przyjacielu, przyszła mi tej nocy do głowy pewna myśl: aby ciebie uczynić strażnikiem jej cnoty. Znam subtelność twoich uczuć i głęboką przyjaźń, jaką do mnie żywisz; jestem uszczęśliwiony, że mogę ci dać taki dowód zaufania.

— Nieszczęsny! — odrzekł Karagoz. — Co za myśl szalona, przyjrzyj mi się dobrze!

— No i co?

— Jak to, nie rozumiesz, że kobieta ujrzawszy mnie, nie potrafi się oprzeć konieczności należenia do mnie?

— Wcale sobie tego nie wyobrażam — odparł Turek — żona mnie kocha, a jeżeli mógłbym się obawiać pewnych pokus, którym by ulec mogła, nie ty jesteś dla mnie groźny, . mój biedny przyjacielu; gwarancją mi jest przede wszystkim twój honor... a poza tym... na Allacha! Jesteś zbudowany tak osobliwie... Słowem: liczę na ciebie, Turek oddalił się.

— Jacy ludzie są zaślepieni! — wykrzyknął Karagoz. — Ja miałbym być osobliwie zbudowany! Co za gadanie: za dobrze zbudowany, za piękny, zbyt czarujący, zbyt niebezpieczny!

— Słowem — monologował — mój przyjaciel powierzył mi straż nad swoją żoną; należy usprawiedliwić to zaufanie. Wstąpmy zatem do jego domu, tak jak sobie tego życzył i ulokujmy się na otomanie... Niestety! jego żona jest z pewnością ciekawa jak wszystkie kobiety, zechce mnie zobaczyć... z chwilą zaś gdy jej oczy na mnie spoczną, wpadnie w zachwyt i straci panowanie nad sobą. Nie, nie wchodźmy pod dach, zostańmy pod drzwiami jej domu, niby spahi na warcie. Kobieta tak mało znaczy... zaś prawdziwy przyjaciel to rzecz rzadka.

To zdanie znalazło prawdziwy poklask wśród męskiego audytorium w kawiarni; stanowiło ono fragment kupletu, tego rodzaju sztuki przeplata bowiem wodewil, jak częstokroć u nas; w refrenach występuje często słowo ,,bakkajym", ulubiony zwrot Turków, który znaczy: „Co tam"! albo „Wszystko mi jedno!"

Karagoz prezentował się wspaniale poprzez lekką gazę tonującą barwy dekoracji i osób, widać było jego czarne oczy, wyraźnie zarysowane brwi, uroczą swobodę ruchów. Jego zarozumiałość na punkcie swych zdolności uwodzicielskich zdawała się nie dziwić widzów.

Po odśpiewaniu kupletu pogrążył się jakby w zadumie. Co robić? — zadawał sobie pytanie: zapewne czuwać pod drzwiami czekając na powrót przyjaciela... Ale ta kobieta może mnie zobaczyć ukradkiem przez maszrabija (żaluzje). Ponadto, może ją wziąć ochota, by pójść z niewolnicami do łaźni... Żaden mąż, niestety, nie może zabronić żonie wyjścia z domu pod tym pozorem... Wówczas będzie mogła napatrzeć mi się do syta... O lekkomyślny przyjacielu! Czemu powierzyłeś mi ten nadzór?

Tu sztuka zaczyna wkraczać na tory fantazji. Karagoz chcąc ujść spojrzeniom żony przyjaciela kładzie się na brzuchu mówiąc: „Będę wyglądał jak most..." Na to, aby zrozumiećtenekscentrycznywybryk,należysobieuzmysłowićjego szczególną budowę. Wyobraźmy sobie Poliszynela, który by wygiął grzbiet w kształt łuku, nogami zaś i rękami starałby się przedstawić most. Karagoz nie ma garbu na plecach. Przez scenę przesuwa się tłum ludzi, konie, psy, patrol, wreszcie araba ciągniona przez woły, a w niej pełno kobiet. Nieszczęsny Karagoz zrywa się w porę, by nie posłużyć za most tak ciężkiemu wehikułowi.

Po scenie, w której Karagoz, aby skryć się przed wzrokiem żony przyjaciela, chciał nadać sobie pozór mostu, następuje inna, bardziej pocieszna jako fragment przedstawienia, lecz trudna do opisania. Aby ją zrozumieć, należałoby cofnąć się do komizmu łacińskich attelan... Tak samo jak sam Karagoz nie jest niczym innym niż odmianą Poliszyneli osko-umbryjskich, których tak piękne okazy podziwiamy dziś jeszcze w muzeum neapolitańskim. W owej scenie, której dziwaczność byłaby u nas trudna do zniesienia, Karagoz kładzie się na plecach, chcąc, aby myślano, że to kołek. Tłum przychodzi i wszyscy mówią: „Kto tu wbił ten kołek?" Jeszcze wczoraj go nie było. Czy to dąb, czy to sosna? Nadchodzą praczki wracając od fontanny i obwieszają Karagoza bielizną. On zaś widzi z przyjemnością, że podstęp się udał. W chwilę potem widać niewolników prowadzących konie do wodopoju: spotykają znajomego, który zaprasza ich do galery (rodzaj szynku), aby przepłukać gardło, ale gdzie by to uwiązać konie? „Patrzcie, tu właśnie jest pal!" i już niewolnicy przywiązują konie do Karagoza.

Wkrótce rozlegają się w szynku radosne śpiewy pod wpływem miłego ciepła, jakie daje wino Tenedos. Zniecierpliwione konie poczynają brykać. Karagoz, szarpany na wszystkie cztery strony, wzywa przechodniów na pomoc i z bólem dowodzi, że jest ofiarą pomyłki. Wyzwalają go i stawiają na nogi. W tej samej chwili żona przyjaciela wychodzi z domu udając się do łaźni. Karagoz nie ma już czasu się schować i kobieta objawia swój zachwyt ze zrozumiałym dla widzów uniesieniem.

— Jaki piękny mężczyzna! — wykrzykuje dama. — Jak żyję, takiego nie widziałam!

— Proszę mi wybaczyć, hanum — odpowiada niewzruszenie cnotliwy Karagoz — nie należę do mężczyzn, z którymi mogłaby pani rozmawiać... Jestem stróżem nocnym, jednym z tych, co stukają halabardą, aby ostrzec mieszkańców, jeżeli w danej dzielnicy wybuchnie pożar.

— A cóż ty tu jeszcze robisz o tej godzinie?

— Nieszczęsny grzesznik ze mnie... chociaż dobry muzułmanin; dałem się zaciągnąć do szynku przez giaurów. No i nie wiem, jak się to stało, dość, że pozostawiono mnie pijanego do nieprzytomności na tym placu: niechaj Mahomet mi przebaczy, żem złamał jego nakazy.

— Biedaku... musisz być chory... wejdź pod dach i odpocznij sobie.

To mówiąc dama chce uścisnąć dłoń Karagoza, na znak gościnnego przyjęcia.

— Proszę mnie nie dotykać, hanum! — woła tenże przerażony — jestem nieczysty!... Nie wolno mi wejść do domu uczciwego muzułmanina... splamiło mnie zetknięcie z psem.

Na to, aby zrozumieć bohaterski wybieg, jaki podszeptuje Karagozowi zagrożona cnota, należy wiedzieć, że Turcy, acz szanują życie psów, a nawet żywią je przy pomocy nabożnych fundacji, uważają, że się plugawią, jeśli dotkną psa lub zostaną przez niego dotknięci.

— Jakże się to stać mogło? — zapytała dama.

— Niebo słusznie mnie ukarało; podczas straszliwej rozpusty, jakiej dopuściłem się tej nocy, jadłem konfiturę z winogron; a gdy obudziłem się tu, na gościńcu publicznym, poczułem ze wstrętem, że pies liże mnie po twarzy... Oto cała prawda; niech mi Allach przebaczy!

Ze wszystkich przeszkód, jakie Karagoz wynajduje, aby odtrącić awanse żony przyjaciela, ta wydaje się najskuteczniejsza.

— Biedaku! — powiedziała ze współczuciem — istotnie nikt nie będzie mógł się ciebie dotknąć, póki nie dokonasz pięciu kolejnych ablucji, trwających co najmniej kwadrans, recytując przy tym wersety z Koranu. Idź do fontanny i niechaj spotkam cię tu znowu, gdy będę wracała z łaźni.

— Jakże agresywne są kobiety w Stambule! — wykrzykuje Karagoz, z chwilą gdy zostaje sam. Pod kwefem, który zasłania im twarz, nabierają jeszcze większej śmiałości w obrażaniu wstydu uczciwych ludzi. Nie, ja nie dam się wziąć na lep tych sztuczek, tego słodkiego głosu, oka płonącego poprzez otwory maski z gazy. Czemu policja nie nakaże tym bezwstydnicom zasłaniać również oczu?

Zbyt długo byłoby opisywać dalsze niedole Karagoza. Śmieszność każdej sceny polega zawsze na paradoksalnej sytuacji, że piecza nad kobietą została powierzona komuś, kto stanowi całkowitą antytezę istot, które Turcy zwykli darzyć podobnym zaufaniem. Dama powraca z łaźni i zastaje nieszczęsnego strażnika swojej cnoty, którego różne przygody zatrzymały nadal na tym samym miejscu. Nie mogła się jednak powstrzymać i opowiedziała kobietom zażywającym wraz z nią kąpieli o pięknym i zgrabnym nieznajomym, którego spotkała na ulicy, tak że cały tłum niewiast biegnie prosto z kąpieli śladem przyjaciółki. Łatwo można sobie wyobrazić zakłopotanie Raragoza, oddanego na pastwę tym współczesnym Menadom.

Żona przyjaciela rozdziera szaty, rwie sobie włosy, nie pomija żadnego środka, aby zwalczyć jego opór. Już byłby uległ... Kiedy nagle nadjeżdżda powóz, przed którym tłum się rozstępuje. Jest to karoca w dawnym guście francuskim, własność ambasadora. Karagoz czepia się tej ostatniej deski ratunku; błaga ambasadora francuskiego, by wziął go pod swoją opiekę, pozwolił wsiąść do powozu i dał możność ucieczki przed oblegającymi go pokusami. Ambasador wysiada z karocy: ma na sobie bardzo elegancki strój: kapelusz trójgraniasty wciśnięty na olbrzymią perukę, haftowany frak i kamizelkę, spodnie do kolan, szpadę w pochwie; oświadcza zgromadzonym damom, że bierze Karagoza pod swoją opiekę, że to jego najlepszy przyjaciel... Tenże ściska go wylewnie i czym prędzej wsiada do powozu, który znika unosząc z sobą marzenia wykąpanych biedaczek.

Mąż powraca i gratuluje sobie, że cnota Karagoza zapewniła czystość jego żonie. Sztuka ta to istna apoteoza przyjaźni.

Nie byłbym się bawił w tak szczegółową jej analizę, gdyby owa sztuka ludowa nie była w pewnym stopniu odbiciem obyczajów panujących w tym kraju. Sądząc po stroju ambasadora, można dojść do wniosku, że powstała jeszcze w ubiegłym wieku i grywana bywa tradycyjnie, tak jak nasze arlekinady. Karagoz występuje wiecznie w tych farsach, ale nie zawsze odgrywa w nich rolę głównego bohatera. Mam poważne podstawy, aby twierdzić, że obyczaje w Konstantynopolu zmieniły się znacznie, odkąd wprowadzono reformę. Lecz w epoce poprzedzającej wstąpienie na tron sułtana Mabmuda należy przypuszczać, że słabsza płeć protestowała na swój sposób przeciwko uciskowi płci silniejszej. Byłoby to dostatecznym wytłumaczeniem łatwości, z jaką kobiety ulegały wdziękom Karagoza.

W sztukach współczesnych owa postać należy zawsze do opozycji. Jest to bądź mieszczanin skłonny do żartów, bądź człowiek z ludu, którego zdrowy rozsądek krytycznie ocenia poczynania niższych władz. Po wydanym przez policję zakazie wychodzenia bez latarni z chwilą, gdy zapadł zmrok, Karagoz pojawił się z latarnią dość dziwacznie zawieszoną, kpiąc sobie bezkarnie z władz, zarządzenie bowiem nie wspominało, że latarnia winna być zaopatrzona w świecę. Zaaresztowany przez żandarma i zwolniony dzięki słusznej uwadze, ukazał się znowu z latarnią, w której wprawdzie osadził świecę, ale jej nie zapalił... Ta facecja przypomina nieco żarty, które francuskie legendy ludowe przypisują Janowi z Calais, co dowodzi, że wszystkie narody są jednakie. Karagoz mówi szczerze to, co myśli, a jednak udaje mu się uniknąć zawsze wbicia na pal, miecza i stryczka.

Po antrakcie, w czasie którego obniesiono ponownie tytoń oraz napoje chłodzące, ujrzeliśmy, jak nagle opada zasłona z gazy, za którą rysowały się marionetki, i prawdziwi aktorzy ukazali się na estradzie, aby odegrać „Męża dwóch wdów". W sztuce tej występują trzy kobiety i tylko jeden mężczyzna; wszystkie role wszakże były obsadzone przez mężczyzn; lecz młodzieńcy ze Wschodu, odziani w szaty kobiece, mają ów wdzięk czysto niewieści, delikatność cery i zdolność naśladownictwa, których na próżno szukalibyśmy w Europie, dzięki czemu złudzenie jest całkowite. Aktorami bywają najczęściej Grecy albo Czerkiesi.

Zobaczyliśmy najpierw Żydówkę, z tych, co trudnią się sprzedażą sukien z drugiej ręki i ułatwiają miłosne intrygi kobietom, do których są dopuszczane. Obliczała głośno zarobione sumy, spodziewała się zaś jeszcze większych zysków z nowej intrygi, którą nawiązała z młodym Turkiem, imieniem Osman, zakochanym w bogatej wdowie, pierwszej żonie bimbaszi (pułkownika) poległego na wojnie. Ponieważ każda kobieta może wyjść powtórnie za mąż po trzech miesiącach wdowieństwa, należało przypuszczać, że owa dama wybierze kochanka, którego wyróżniła już za życia męża, a który za pośrednictwem Żydówki ofiarował jej kilkakrotnie symboliczne bukiety.

Toteż pośredniczka wprowadza skwapliwie szczęśliwego Osmana pod dach domu, gdzie jego obecność przestała być odtąd połączona z niebezpieczeństwem.

Osman ufa, że już wkrótce „zapalą pochodnie", i nalega na kochankę, by o tym nie zapomniała... Lecz, o niewdzięczności, a raczej wieczne kaprysy kobiety! Wdowa nie chce wyrazić zgody na małżeństwo, póki Osman nie obieca jej, że poślubi także drugą żonę pułkownika.

„Na szejtana — pomyślał Osman — poślubić dwie kobiety to poważniejsza sprawa".

— Ależ, światło moich oczu — zwrócił się do wdowy — kto mógł podszepnąć ci podobną myśl? Jest to niezwykłe żądanie.

— Zaraz ci wytłumaczę — powiedziała wdowa. — Jestem piękna i młoda, jak mi to zawsze powtarzałeś... Otóż znajduje się w tym domu kobieta mniej piękna niż ja, a także mniej młoda, która dzięki różnym fortelom skłoniła mojego nieboszczyka męża do poślubienia jej, a potem nawet zdobyła jego miłość... Naśladowała mnie we wszystkim i w końcu podobała mu się więcej niż ja... A więc jestem tak pewna twojego uczucia, że chciałabym, abyś żeniąc się ze mną, pojął również i tę brzydką istotę za drugą żonę. Cierpiałam tak głęboko nad władzą, którą, dzięki podstępom, sprawowała nad wielce słabym umysłem mego pierwszego męża, że chcę, aby na przyszłość ona cierpiała; niech płacze Widząc, że to ja jestem ulubienicą, ona zaś przedmiotem twojej pogardy... niechaj będzie tak nieszczęśliwa, jak ja nią byłam.

— Pani — odparł Osman — obraz tej kobiety, który mi nakreśliłaś, nie usposabia mnie do niej zbyt przychylnie. Zrozumiałem, że to osoba bardzo przykra... i że szczęście poślubienia pani będzie zmącone tym drugim związkiem, który może być mi wielkim ciężarem... Wiadomo pani przecież, że zgodnie z prawem proroka, mąż ma jednakie obowiązki wobec swoich żon, czy poślubi ich niewielką liczbę, czy też powiększy ją do czterech... czego ja sobie oszczędzę.

— Trudno! Obiecałam to solennie Fatimie (córce Proroka) i poślubię jedynie tego, kto uczyni to, co powiedziałam.

— Pani, proszę, zechciej mi dać czas do namysłu.

„Jaki ja jestem nieszczęśliwy!" — pomyślał Osman, gdy go zostawiła samego. — Poślubić dwie kobiety, z których jedna jest piękna, druga brzydka. Należy zakosztować goryczy, aby potem zaznać szczęścia..."

Żydówka powraca, Osman opowiada jej, w jakim się znalazł położeniu.

— Co też pan mówi? — odpowiada pośredniczka. — Przecież ta druga żona jest urocza! Niech pan nigdy nie wierzy kobiecie, gdy mówi o swojej rywalce. Prawdą jest, że kocha pan blondynkę, tamta zaś jest brunetką. Czyżby pan nienawidził brunetek?

— Ja? — zdziwił się kochanek. — Nie mam podobnych przesądów.

— A więc! — ciągnęła dalej Żydówka — czyżby pana przerażało posiadanie dwóch kobiet równie czarujących tak jedna, jak druga, bo choć odmiennej karnacji, nie ustępują sobie pod względem urody. Znam się na tym!

— Jeżeli prawdę mówisz — rzekł Osman — prawo Proroka, które żąda, aby mąż sprawiedliwie dzielił swoje łaski pomiędzy małżonki, byłoby dla mnie łatwiejsze do zniesienia.

— Zobaczy ją pan — powiedziała Żydówka — uprzedziłam ją, że się pan w niej zakochał i że gdy pan przechodził ulicą i stawał pod jej oknami, czynił to pan zawsze na jej intencję.

Osman pospieszył wynagrodzić sprytną posłanniczkę i wkrótce ujrzał drugą wdowę, wchodzącą do pokoju. Jest bardzo piękna, istotnie, choć trochę zbyt smagła. Zapały młodego człowieka zdają się jej pochlebiać, nie cofa się przed małżeństwem.

— Kochał mnie pan w milczeniu — powiedziała — mówiono mi, że nie wyjawiał pan swoich afektów tylko przez nieśmiałość... Wzruszyło mnie to uczucie. Jestem teraz wolna i chcę spełnić pańskie życzenia. Niech pan wezwie kadiego.

— To nie przedstawia żadnych trudności — odrzekła Żydówka—tylko że ten nieszczęsny młodzian winien jest pieniądze pierwszej żonie.

— Co ja słyszę? — obruszyła się druga żona — czyżby ta istota brzydka i zła uprawiała lichwę?

— Tak, niestety! i to ja pośredniczyłam w tej sprawie; uczyniłam to przez skwapliwość, z jaką staram się zawsze przysłużyć młodzieży. Dzięki mojemu wstawiennictwu chłopiec ten wydostał się z ciężkich opałów, że zaś nie może oddać długu, hanum nie chce go inaczej skwitować jak przez małżeństwo.

— Taka jest smutna prawda — potwierdził młodzieniec (Dama się wzruszyła).

— A jakaż by to była dla pani przyjemność — ciągnęła dalej Żydówka — widzieć, jak człowiek, który kocha panią, gardzi tą podstępną kobietą!

Kobieta dumna i przekonana o swoich przymiotach skłonna jest uwierzyć w podobny obrót sprawy. Zgadza się więc ze swej strony na to podwójne małżeństwo; posyłają po kadiego.

Kontrakt zostaje podpisany. Teraz wyłania się kwestia, która z dwóch żon weźmie górę. Żydówka wręcza szczęśliwemu Osmanowi bukiet mający posłużyć za znak, którą z żon wybierze młody oblubieniec na pierwszą noc poślubną. Osman jest srodze zakłopotany: obie kobiety już wyciągają ręce, by przyjąć palmę pierwszeństwa. W chwili jednak, gdy pan młody waha się pomiędzy brunetką i blondynką, w domu wybucha straszny zgiełk i wrzawa; przerażeni niewolnicy zbiegają się ze wszystkich stron twierdząc, że ujrzeli ducha. Moment wielce dramatyczny. Na scenę wchodzi bimbaszi uzbrojony w kij. Ów tak mało opłakiwany mąż nie umarł, jak sobie wyobrażano. Zabrakło go w szeregach armii, dlatego więc został wciągnięty na listę poległych, dostał się wszakże tylko do niewoli. Traktat pokojowy zawarty tymczasem pomiędzy Rosją a Turcją pozwolił mu wrócić do ojczyzny i... dawnych afektów. Wkrótce pojmuje, jakiej sceny jest świadkiem, i sypie kije wszystkim uczestnikom. Obie żony, Żydówka i kochanek uciekają po pierwszych ciosach, kadiemu natomiast, który jest mniej zwinny, dostaje się za wszystkich, przy akompaniamencie entuzjastycznych oklasków publiczności.

Taką jest owa scena, której morał napełnia radością wszystkich mężów obecnych na przedstawieniu.

Te dwie sztuki dają pojęcie, na jakim poziomie znajduje się jeszcze sztuka dramatyczna w Turcji. Nie sposób nie poznać w niej owego pierwotnego poczucia humoru, jaki cechuje sztuki greckie i łacińskie. Ale ani kroku dalej! Ustrój społeczeństwa muzułmańskiego sprzeciwia się powstaniu poważnego teatru. Teatr nie może istnieć bez kobiet, a nie ma sposobu zmuszenia mężów, by pozwolili żonom występować publicznie. Marionetki, a nawet aktorzy, biorący udział w przedstawieniach kawiarnianych, służą tylko ku zabawie stałych bywalców, niezbyt hojnych na ogół. Ludzie bogaci urządzają przedstawienia u siebie w domu. Zapraszają przyjaciół, żony ich także zapraszają znajome panie, widowisko odbywa się w największej sali domu. Nie sposób więc zainstalować teatru z odpowiednim mechanizmem, chyba u najwyższych dygnitarzy. Nawet sułtan, choć jest wielkim amatorem widowisk teatralnych, nie posiada sali zbudowanej dość solidnie, by mogła się tam pomieścić scena; zdarza się czasem, że damy z seraju usłyszą o jakimś szczególnie świetnym przedstawieniu teatralnym w Perze i chciałyby także ucieszyć nim oczy; wówczas sułtan spieszy zaangażować trupę na jeden albo parę wieczorów.

Każe zbudować w letnim pałacu teatr prowizoryczny, przylegający do jednej z fasad budynku. Okna kadyn (pań), szczelnie zresztą zakratowane, służą za loże, skąd rozlegają się czasem wybuchy śmiechu lub szmer uznania; natomiast sala zbudowana amfiteatralnie, pomiędzy lożami a sceną, mieści jedynie gości rodzaju męskiego, dyplomatów oraz innych dygnitarzy zaproszonych na owe uroczystości.

Sułtan wyraził niedawno życzenie, aby zagrano dla niego komedię Moliera: „Pan de Pourceaugnac". Wrażenie było niebywałe. Dragomani tłumaczyli stopniowo intrygę członkom dworu nie rozumiejącym po francusku. Trzeba przyznać jednakże, iż większość tureckich mężów stanu zna mniej lub więcej język francuski, który — jak wiadomo — jest na całym świecie językiem dyplomatów. Urzędnicy tureccy, chcąc korespondować z ministerstwami zagranicznymi, muszą się posługiwać językiem francuskim. W tym celu istnieją w Paryżu szkoły tureckie i egipskie.

Kobiety z seraju są to istne sawantki: każda z dam należących do domu sułtana otrzymuje gruntowną edukację w dziedzinie historii poezji, muzyki, malarstwa i geografii. Wiele z nich są to malarki albo poetki, często też można spotkać w Perze krążące wiersze bądź liryki, zawdzięczane talentom uroczych samotnic.

Koniec wersji demonstracyjnej.

WODOLUBY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BASZA SKUTARI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DERWISZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej