Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

TABLE D' HÔTE

PRZYSŁOWIE WŁOSKIE

ANGLIK

POJEDYNEK

ROLAND

MORGAN

KLASZTOR KARTUZÓW W SEILLON

ROMEO I JULIA

RODZINA ROLANDA

ZAMEK DES NOIRES-FONTAINES

PRZYJEMNOŚCI PROWINCJI

DZIK

NIEMIŁE ZLECENIE

NIEDOWIAREK

WIDMO

POSZUKIWANIA

SĄD

DOMEK PRZY ULICY DE LA VICTOIRE

GOŚCIE BONAPARTEGO

WAŻNA WIADOMOŚĆ

BAL OFIAR

SKÓRA NIEDŹWIEDZIA

W RODZINIE

DYLIŻANS GENEWSKI

RAPORT OBYWATELA FOUCHÉGO

SYN MŁYNARZA

BIAŁY I BŁĘKITNY

OKO ZA OKO

DYPLOMACJA JERZEGO CADOUDALA

OŚWIADCZYNY

RZEŹBA I MALARSTWO

POSEŁ

DWA SYGNAŁY

JASKINIA W CEYZERIAT

PUNKT OBSERWACYJNY

W OBERŻY

KARETKA Z CHAMBÉRY

ODPOWIEDŹ LORDA GRENVILLE'A

PRZEPROWADZKA

NA TROPIE

NATCHNIENIE

NA ZWIADY

ODWET ROLANDA

CADOUDAL W TUILERIES

ARMIA REZERWOWA

SĄD

AMELIA DOTRZYMUJE SŁOWA

WYZNANIE

POJEDYNEK

ZAKOŃCZENIE

TOWARZYSZE JEHUDY

(Sprzysiężeni)

Aleksander Dumas (ojciec)

tłum. anonimowe

TABLE D' HÔTE

Dnia 9 października 1799 r. w piękny dzień jesieni południowej, dzięki której na dwóch krańcach Prowansji dojrzewają pomarańcze w Hyeres i winogrona w Paint-Péray, zaprzężona w trzy konie pocztowe kolasa przejeżdżała przez most na Durancji, między Cavailhonem a Château-Renard, kierując się ku Awinionowi, dawnemu miastu papieskiemu, przyłączonemu do Francji przed ośmiu laty mocą dekretu z 25 maja 1791 r. Przyłączenie to potwierdzone zostało przez traktat między generałem Bonaparte i papieżem Piusem VI, podpisany w 1797 r. w Tolentino.

Kolasa wtoczyła się przez bramę od strony Aix, przejechała nie zwalniając biegu przez całe miasto o ulicach wąskich i krętych, zbudowane tak, że było jednocześnie osłonięte od wichru i słońca, i zatrzymała się o pięćdziesiąt kroków od bramy, prowadzącej do Oulle, przed hotelem Palais-Egalité, który zaczynano powoli nazywać ponownie Palais-Royal. Tych kilka prawie nic nie znaczących słów z powodu nazwy hotelu, przed którym zatrzymała się ekstrapoczta, zajmująca naszą uwagę - wskazuje dostatecznie położenie, w jakim była Francja pod rządem reakcji termidorowej, ochrzczonym nazwą Dyrektoriatu. Po walce rewolucyjnej, która trwała od 14 lipca 1789 r. do 9 termidora 1794 r. po dniach 5 i 6 października, 21 czerwca, 10 sierpnia, 2 i 3 września, 21 maja, 29 termidora i l preryala, po przyjrzeniu się spadającym głowom króla i jego sędziów, królowej i jej oskarżyciela, Żyrondystów i Franciszkanów, umiarkowanych i Jakobinów, Francję ogarnął najstraszliwszy ze wszystkich przesytów, przesyt krwi!

Odczuła jeśli nie potrzebę króla, to przynajmniej pragnienie silnego rządu, któremu mogłaby zaufać, na którym mogłaby się oprzeć, który działałby za nią i pozwolił jej odpocząć.W miejsce takiego niewyraźnie pożądanego rządu posiadała słaby i niezdecydowany Dyrektoriat, złożony z lubieżnego Barrasa, intryganta Sieyesa, dzielnego Moulina, bezbarwnego Rogera Ducosa i uczciwego, lecz zbyt naiwnego Gohiera. Stąd wynikła mierna powaga na zewnątrz i bardzo wątpliwy spokój wewnątrz. Dwaj podróżni, którzy wysiedli z ekstrapoczty przed bramą hotelu Palais-Royal, mieli niewątpliwie pewne powody do obawiania się nastroju ustawicznie wzburzonej ludności miasta papieskiego, albowiem nieco powyżej Orgonu, w miejscu, gdzie podróżny ma trzy drogi do wyboru - jedną do Nimes, drugą do Carpentras, trzecią do Awinionu - pocztylion zatrzymał konie, obrócił się i zapytał:

- Czy obywatele jadą przez Awinion, czy przez Carpentras?

- Która z dwóch dróg jest krótsza? - zapytał krótko ostrym głosem starszy podróżny, który mógł mieć zaledwie lat trzydzieści. 

- Droga na Awinion, obywatelu, o dobre półtorej mili przynajmniej. 

- W takim razie - odparł podróżny - jedźmy drogą na Awinion. 

I kareta potoczyła się galopem, który świadczył, że obywatele podróżni, jak nazywał ich pocztylion, jakkolwiek nazwa pan zaczynała wracać do rozmowy, płacili co najmniej trzydzieści sous napiwku. 

Ta sama chęć unikania straty czasu objawiła się gdy tylko weszli do hotelu. Głos zabrał znów, podobnie jak w drodze, starszy podróżny. Zapytał, czy można niezwłocznie zjeść obiad, a sposób, w jaki zadane było pytanie, wykazywał, że podróżny gotów był pominąć niejedno wymaganie gastronomiczne, byleby podano jedzenie jak najśpieszniej. 

- Obywatelu - odparł gospodarz, który na odgłos turkotu kół wybiegł z serwetą w ręce na powitanie podróżnych - będziecie szybko i przyzwoicie obsłużeni w waszym pokoju; ale gdybym się ośmielił dać wam radę... 

Zawahał się. 

- O, proszę o radę, bardzo proszę! - odezwał się młodszy podróżny, zabierając głos po raz pierwszy. 

- A więc najlepiej byłoby zjeść po prostu table d'hôte, jak podróżny, na którego czeka zaprzężony powóz. Obiad jest doskonały i już podany. 

Gospodarz jednocześnie wskazywał powóz, urządzony w niesłychanie wygodny sposób i zaprzężony w dwa konie, które grzebały ziemię kopytami, gdy pocztylion czekał cierpliwie, siedząc na brzegu okna i wychylając butelkę wina z Cahors. Pierwszy ruch tego, któremu gospodarz uczynił tę propozycję, był przeczący. Wszelako po chwili namysłu starszy podróżny, jak gdyby zaniechał pierwotnego postanowienia, zwrócił się ruchem pytającym do towarzysza. Ten zaś odpowiedział spojrzeniem, które znaczyło: 

"Wszak pan wie, że jestem na pańskie rozkazy". 

- Niech i tak będzie - rzekł ten, który widocznie obowiązany był podejmować inicjatywę - zjemy obiad przy table d'hôte. 

Zwracając się do pocztyliona, który z kapeluszem w ręku czekał na jego rozkazy, dodał: 

- Niech najpóźniej za pół godziny konie będą zaprzężone.

Prowadzeni przez gospodarza weszli obaj do jadalni, starszy idąc naprzód, młodszy zaś za nim.

Wiadomo, jakie wrażenie wywierają nowi przybysze przy table d'hôte. Wszystkie spojrzenia skierowały się na wchodzących; dosyć ożywiona rozmowa urwała się. Biesiadnicy składali się ze zwykłych gości hotelu. Był podróżny, którego powóz czekał zaprzężony przed domem, handlarz win z Bordeaux, przebywający w Awinionie z przyczyn, o których później, i grono osób, jadących z Marsylii do Lugdunu dyliżansem. Przybysze powitali towarzystwo lekkim skinieniem głowy i zasiedli na krańcu stołu tak, że kilka nakryć dzieliło ich od innych biesiadników.

To arystokratyczne odosobnienie podwoiło ciekawość, której byli przedmiotem. Zresztą każdy widział, że są to ludzie niezaprzeczalnej dystynkcji, jakkolwiek strój ich był bardzo skromny, taki jaki nosiła cała ówczesna młodzież. Od wytwornisiów paryskich a nawet i prowincjonalnych odróżniały ich długie, gładko przyczesane włosy i czarny krawat owiązany dokoła szyi, taki, jakie nosili wojskowi.

Powierzchowność młodzieńców przedstawiała dwa najzupełniej różne typy.

Starszy, którego głos nawet w najpoufniejszych intonacjach wykazywał przyzwyczajenie do rozkazywania, był, jak wspomnieliśmy, mężczyzną jakich trzydziestu lat, włosy miał czarne, rozdzielone na środku, gładko przyczesane i spadające wzdłuż skroni na ramiona. Twarz jego była ogorzała, jak u człowieka, który podróżował po krajach południowych. Wargi miał wąskie, nos prosty, zęby białe i oczy sokole, jakie Dante przypisuje Cezarowi. Wzrostu był raczej małego, rękę miał delikatną, stopę wąską, kształtną. W jego obejściu nie było swobody, wydawał się skrępowany, co wskazywało, że nosił ubranie, do którego nie przywykł. Gdyby zaś przemówił a był nad brzegami Loary, zamiast Rodanu, jego interlokutor mógłby zauważyć, że miał w wymowie akcent włoski.

Towarzysz jego mógł być o jakieś trzy lub cztery lata młodszy.

Był to piękny młodzieniec o cerze różowej, włosach jasnych, oczy miał błękitne, nos prosty, podbródek wydatny, prawie bez zarostu. Mógł być o dwa cale wyższy od towarzysza, a jakkolwiek wzrostu był mniej niż średniego, całą postać miał tak kształtną, taki był swobodny we wszystkich ruchach, że nietrudno było odgadnąć, iż posiadał, jeśli nie siłę, to przynajmniej niepospolitą zwinność i zręczność.

Jednakowo ubrany, wydawał się być pozornie na równej stopie z towarzyszem, niemniej okazywał młodemu brunetowi wybitny szacunek, który nie mógł wynikać z wieku, lecz pochodził niewątpliwie z niższego stanowiska społecznego. Poza tym nazywał towarzysza obywatelem, gdy ten nazywał go po prostu Rolandem. 

Te uwagi, które czynimy, by wtajemniczyć głębiej czytelnika w nasze opowiadanie, nie przyszły prawdopodobnie wcale na myśl współbiesiadnikom przy table d'hôte, albowiem po kilku sekundach przyglądania się przybyszom oderwano od nich spojrzenia i na chwilę przerwaną rozmowę ponownie podjęto.Przyznać trzeba, że temat rozmowy był dla podróżnych niesłychanie interesujący; mówiono o zatrzymaniu dyliżansu wiozącego sześćdziesiąt tysięcy franków pieniędzy rządowych. Stało się to poprzedniego dnia na drodze z Marsylii do Awinionu, między Lambesc i Pont-Royal. 

Po pierwszych słowach o tym wypadku, dwaj młodzieńcy wytężyli słuch ze szczerym zainteresowaniem.

Wydarzyło się to na tej samej drodze, którą jechali, a opowiadający był jednym z głównych aktorów sceny z gościńca. 

Był to handlarz win z Bordeaux. 

Najchciwsi szczegółów okazali się podróżni, którzy przybyli dyliżansem i mieli wnet odjechać. Inni współbiesiadnicy, ludzie miejscowi, obeznani byli widocznie z takimi katastrofami, gdyż sami przytaczali szczegóły, zamiast ich słuchać. 

- A więc, obywatelu - mówił gruby jegomość, do którego tuliła się w trwodze kobieta wielka, sucha i chuda - mówicie, że to na tej właśnie drodze, którą jechaliśmy, dokonano kradzieży? 

- Tak jest, obywatelu, między Lambesc i Pont-Royal. Czy zauważyliście miejsce, gdzie droga idzie pod górę i zwęża się między dwoma wzgórzami? Jest tam mnóstwo skał. 

- Tak, tak, mój drogi - rzekła kobieta, ściskając ramię męża - zauważyłam; powiedziałam nawet, chyba pamiętasz: "To niedobre miejsce, wolę przejeżdżać tędy dniem, niż nocą". 

- Ależ pani - odezwał się młodzieniec, który w zwykłych czasach wodził rej w rozmowie przy table d'hôte - dla panów towarzyszy Jehudy nie ma dnia ani nocy. 

- Jak to! Obywatelu - zapytała dama, bardziej jeszcze przerażona - zatrzymano was w biały dzień? 

- W biały dzień, obywatelko, o dziesiątej rano. 

- I iluż ich było? - pytał gruby jegomość.

- Czterech, obywatelu.

- Ukrytych na drodze?

- Nie. Przyjechali konno, zamaskowani i uzbrojeni od stóp do głów.

- Taki ich zwyczaj - wtrącił młodzieniec, stały gość table d'hôte'u - powiedzieli: "Nie brońcie się, nie stanie się wam nic złego, chcemy tylko pieniędzy rządowych", nieprawda?

- Słowo w słowo, obywatelu.

- Następnie - mówił dalej ten, który się wydawał tak doskonale poinformowany - dwaj zsiedli z konia, rzucili cugle towarzyszom i zażądali od konduktora, żeby im wręczył pieniądze.

- Obywatelu - rzekł gruby jegomość, zachwycony - opowiadacie zajście tak, jak byście je widzieli.

- Może też pan był przy tym - odezwał się jeden z podróżnych, na wpół żartobliwie, na poły z powątpiewaniem.

- Nie wiem, obywatelu, czy mówiąc to, macie zamiar powiedzieć mi niegrzeczność - rzekł lekkim tonem młodzieniec, który tak uprzejmie i tak właściwie przyszedł w sukurs opowiadającemu - ale moje zapatrywania polityczne sprawiają, że nie uważam waszego podejrzenia za obelgę. Gdybym miał nieszczęście należeć do napadniętych albo honor zaliczania się do tych, którzy napadali, przyznałbym się szczerze, zarówno w jednym jak i w drugim wypadku; ale wczoraj rano, o godzinie dziesiątej, właśnie w chwili, gdy zatrzymywano dyliżans o cztery mile stąd, jadłem najspokojniej śniadanie na tym samym miejscu i nawet z tymi samymi dwoma obywatelami, którzy w tej chwili raczą siedzieć po mojej prawej i lewej stronie.

- A - zapytał młodszy z dwóch podróżnych, którego towarzysz nazywał Rolandem - ilu było mężczyzn w dyliżansie?

- Zaraz; zdaje mi się, że było... tak, tak jest, było nas siedmiu mężczyzn i trzy kobiety.

- Siedmiu mężczyzn, nie licząc konduktora? - powtórzył Roland.

- Ma się rozumieć.

- I siedmiu mężczyzn pozwoliło się ograbić czterem bandytom? Winszuję panom.

- Wiedzieliśmy z kim mamy do czynienia - odparł handlarz wina - i nie myśleliśmy się bronić.

- Jak to! - zawołał młodzieniec. - Z kim mieliście do czynienia? Ależ, zdaje mi się, mieliście do czynienia ze złodziejami, bandytami!

- Bynajmniej; przedstawili się. 

- Przedstawili się? 

- Powiedzieli: "Panowie, obrona wasza jest zbyteczna; panie, nie obawiajcie się, nie jesteśmy bandytami, jesteśmy towarzyszami Jehudy". 

- Tak - rzekł młodzieniec, stały gość table d'hôte'u - uprzedzają, żeby nie było pomyłki; taki ich zwyczaj. 

- Kim jest ów Jehuda, który ma takich grzecznych towarzyszy? Czy to ich kapitan? 

- Panie - odezwał się mężczyzna w stroju podobnym do ubioru świeckiego księdza i który również wydawał się nie tylko stałym gościem table d'hôte'u ale nadto człowiekiem świadomym tajemnic czcigodnej korporacji, o jakiej mówiono - gdyby pan znał lepiej Pismo Święte, wiedziałby pan, że mniej więcej dwa tysiące sześćset lat temu Jehuda umarł i stąd nie może obecnie zatrzymywać dyliżansów na gościńcach. 

- Księże dobrodzieju - odparł Roland, który poznał duchownego - ponieważ pomimo cierpkiego tonu, jakim przemawiasz, wydajesz się wielce wykształcony, przeto pozwól biednemu nieświadomemu człowiekowi, żeby cię zapytał o niektóre szczegóły o tym Jehudzie, który umarł dwa tysiące sześćset lat temu, a jednakże ma zaszczyt posiadania towarzyszy, noszących jego imię. 

- Jehuda - odparł człowiek duchowny tym samym cierpkim tonem - był królem Izraela, namaszczonym przez Eliasza pod warunkiem, że ukarze zbrodnie rodu Achaba i Jezabeli i wyda wyrok śmierci na wszystkich kapłanów Baala. 

- Księże dobrodzieju - rzekł młodzieniec, śmiejąc się - dziękuję za wyjaśnienie. Nie wątpię, że jest dokładne a bardzo uczone, tylko, wyznaję, niewiele mnie nauczyło. 

- Jak to, obywatelu, nie rozumiecie, że Jehuda to Jego Królewska Mość Ludwik XVIII, namaszczony pod warunkiem, że ukarze zbrodnie rewolucji i wyda wyrok śmierci na kapłanów Baala, to jest na tych wszystkich, którzy mieli jakikolwiek udział w wytworzeniu wstrętnego stanu rzeczy, nazwanego od lat siedmiu rzecząpospolitą? 

- Owszem, rozumiem - odpowiedział młodzieniec. - Ale czy do tych, których towarzysze Jehudy mają obowiązek zwalczać, zaliczacie też walecznych żołnierzy, którzy odparli cudzoziemców od granic Francji i znakomitych generałów, którzy dowodzili armiami Tyrolu, Sambre-et-Meuse i włoską? 

- Ależ naturalnie, ci przede wszystkim.

Oczy młodzieńca rzuciły błyskawicę, nozdrza wydęły się, wargi zacisnęły, uniósł się na krześle; ale towarzysz pociągnął go za surdut i spojrzeniem nakazał mu milczenie. Następnie ten, który dał dowód swojej władzy, zabrał głos po raz pierwszy. - Obywatelu - rzekł, zwracając się do stałego gościa table d'hôte'u - wybaczcie dwom podróżnym, którzy opuścili Francję przed dwoma laty i przybywają z krańca świata, jakby z Ameryki albo z Indii. Nie wiemy zupełnie co się dzieje w kraju, pragnęlibyśmy się dowiedzieć.

- A jakże - odparł ten, do którego słowa były skierowane - żądanie jest aż nadto słuszne, obywatelu; pytajcie a otrzymacie odpowiedź.

- A więc - ciągnął dalej młody brunet o oku orlim, włosach kruczych i gładko przyczesanych, cerze granitowej - teraz kiedy wiem, kim jest Jehuda i w jakim celu została utworzona jego kompania, pragnąłbym dowiedzieć się, na co jego towarzysze przeznaczają zabierane pieniądze.

- Ach, Boże! To bardzo proste, obywatelu, wszak wiecie, że powstał zamiar przywrócenia monarchii burbońskiej?

- Nie, nie wiedziałem - odparł młody brunet tonem, któremu na próżno usiłował nadać brzmienie naiwne - przybywam, jak rzekłem, z krańca świata.

- Jak to! Nie wiedzieliście o tym? Oznajmiam wam tedy, że za sześć miesięcy będzie to fakt dokonany.

Dwaj młodzieńcy o postawie wojskowej wymienili spojrzenia i uśmiechy, chociaż blondyn wyraźnie tłumił żywą niecierpliwość.

Ich rozmówca ciągnął dalej:

- Lugdun jest główną kwaterą konspiracji, jeżeli konspiracją można nazwać spisek, który organizuje się w pełnym świetle dziennym; lepiej odpowiadałaby tutaj nazwa rządu tymczasowego.

- A więc, obywatelu - rzekł młody brunet z grzecznością nie pozbawioną szyderstwa - powiedzmy rząd tymczasowy.

- Ten rząd tymczasowy ma swój sztab główny i własne armie.

- Ba! sztab główny, może... ale armie...

- Własne armie, powtarzam.

- Gdzież są?

- Jedna tworzy się w górach Owernii, pod wodzą pana de Chardona. Druga w górach Jury, pod wodzą pana Teyssonneta. Trzecia wreszcie, która w tej chwili jest czynna, nawet z niemałym powodzeniem, w Wandei, słucha rozkazów d'Escarboville'a, Achillesa Leblonda i Cadoudala. 

- Doprawdy, obywatelu, oddajecie mi istotną przysługę, opowiadając te wszystkie nowiny. Mniemałem, że Burbonowie pogodzili się już zupełnie z wygnaniem; zdawało mi się, że organizacja policji jest tego rodzaju, iż nie istnieją ani tymczasowe komitety rojalistyczne w wielkich miastach, ani bandyci na gościńcach. Wreszcie zdawało mi się, że Wandea jest zupełnie uśmierzona przez generała Hoche'a. 

Młodzieniec, do którego skierowana była ta odpowiedź, wybuchnął śmiechem. 

- Skąd przyjeżdżacie? - zawołał. 

- Już wam powiedziałem, obywatelu - z krańca świata. 

- Widać. 

Po czym, kontynuując. 

- Otóż, widzicie - mówił - Burbonowie nie są bogaci; emigranci, których dobra sprzedano, są zrujnowani. Niepodobna organizować dwóch armii i utrzymywać trzeciej bez pieniędzy. Powstały kłopoty; jedynie rzeczpospolita mogła wypłacać żołd swoim wrogom; niepodobna było jednak przypuszczać, że zdecyduje się na to z dobrej woli. Nie próbując zatem wchodzić z nią w niepewne a niebezpieczne układy, postanowiono, iż prościej będzie zabierać jej pieniądze, niż ją o nie prosić. 

- A! Rozumiem nareszcie.

- To bardzo szczęśliwie. 

- Towarzysze Jehudy są pośrednikami między rzecząpospolitą a kontrrewolucją, poborcami generałów rojalistycznych. 

- Tak, to już nie kradzież, to operacja wojskowa, czyn wojenny, jak każdy inny. - Właśnie, obywatelu, odgadliście i jesteście obecnie pod tym względem równie mądrzy, jak my. 

- Ale wtrącił nieśmiało handlarz wina z Bordeaux - jeśli panowie towarzysze Jehudy - zwracam uwagę, że nie mówię o nich nic złego - jeśli panowie towarzysze Jehudy zagięli parol tylko na pieniądze rządowe... 

- Jedynie na pieniądze rządowe. Nie zdarzyło się, żeby zabrali pieniądze osobie prywatnej.

- Nie zdarzyło się?

- Nie zdarzyło się.

- Jak więc się stało, że wczoraj, wraz z pieniędzmi rządowymi, zabrali dwieście ludwików, które były moją własnością?

- Kochany panie - odparł młodzieniec, stały gość table d'hôte'u- powiedziałem już, że zaszła niewątpliwie pomyłka i zaręczam panu, jak nazywam się Alfred de Barjols, że te pieniądze prędzej czy później będą panu zwrócone.

Handlarz win westchnął głęboko i potrząsnął głową jak człowiek, który mimo danego zapewnienia, zachowuje jeszcze pewne wątpliwości.

Ale w tejże chwili, jak gdyby zobowiązanie podjęte przez młodego szlachcica, który wymieniając nazwisko odsłonił swoje stanowisko społeczne, obudziło poczucie delikatności w tych, za których ręczył, koń zatrzymał się przed bramą, z korytarza dobiegł odgłos kroków, drzwi jadalni otworzyły się i w progu stanął zamaskowany mężczyzna, uzbrojony od stóp do głowy.

- Panowie - rzekł, wśród głębokiej ciszy wywołanej jego ukazaniem się - czy jest między wami podróżny, nazwiskiem Jan Picot, który był wczoraj w dyliżansie, zatrzymanym między Lambesc i Pont-Royal?

- Jest - odparł handlarz win, zdumiony.

- To pan? - spytał mężczyzna.

- To ja!

- Czy panu nic nie zabrano?

- Owszem, zabrano mi dwieście ludwików, które powierzyłem konduktorowi.

- Muszę nadmienić - dodał młody szlachcic - że przed chwilą pan mówił właśnie o tym i uważał pieniądze za stracone.

- Pan się mylił - rzekł nieznajomy - prowadzimy wojnę z rządem, nie z ludźmi prywatnymi; jesteśmy partyzantami politycznymi, nie zaś złodziejami. Oto pańskie dwieście ludwików, a gdyby podobna pomyłka zdarzyła się w przyszłości, niech się pan upomni i powoła na nazwisko Morgana.

Po tych słowach zamaskowany człowiek złożył worek złota po prawej ręce handlarza win, wytwornie ukłonił się obecnym i wyszedł, pozostawiając jednych w trwodze a innych w zdumieniu, z powodu tak zuchwałej odwagi.

PRZYSŁOWIE WŁOSKIE

Choć wskazane właśnie dwa uczucia przeważały, nie objawiały się u wszystkich w jednakowym stopniu. Zależały od płci, wieku, charakteru, nawet stanowiska społecznego słuchaczy.

Handlarz win, Jan Picot, głównie zainteresowany zajściem, jakie się odbyło, poznawszy od pierwszego rzutu oka po stroju, broni i masce jednego z ludzi, z którymi miał do czynienia poprzedniego dnia, zrazu osłupiał na jego widok. Następnie stopniowo, dowiadując się o przyczynie wizyty złożonej mu przez tajemniczego bandytę, pan Picot wpadł z osłupienia w radość, przechodząc przez wszystkie odcienie pośrednie, jakie dzielą te uczucia. Jego własny worek złota leżał przed nim i rzekłbyś, iż nie śmie go dotkąć: może obawiał się, że w chwili, gdy wyciągnie po niego rękę, worek zniknie, jak znika złoto, które znajdujemy nieraz we śnie i które ulatnia się, zanim zdążymy otworzyć oczy.

Otyły jegomość z dyliżansu i jego małżonka byli, podobnie jak ich towarzysze podróży, szczerze przestraszeni. Siedząc po lewej stronie Jana Picota, na widok bandyty zbliżającego się do handlarza win, jegomość ów w złudnej nadziei utrzymania należytej odległości między sobą a towarzyszem Jehudy, przysunął krzesło do krzesła swojej żony, która pod naciskiem usiłowała cofnąć z kolei swoje krzesło. Ponieważ jednak na krześle następnym siedział obywatel Alfred de Barjols, nie mający żadnego powodu obawiania się ludzi, o których wyraził właśnie pochlebny sąd, przeto krzesło żony otyłego jegomościa napotkało przeszkodę w nieruchomym krześle młodego szlachcica.

On zaś, podobnie jak ksiądz, który dał biblijne wyjaśnienie dotyczące króla izraelskiego Jehudy i misji, jaką mu powierzył Eliasz, zachował się jak człowiek nie tylko nie odczuwający żadnej obawy, ale nawet spodziewający się tak zaskakującego zdarzenia. Z uśmiechem na ustach śledził zamaskowanego człowieka i gdyby wszyscy biesiadnicy nie byli zajęci dwoma głównymi aktorami rozgrywającej się sceny mogliby zauważyć prawie niedostrzegalne porozumiewawcze spojrzenie między bandytą a młodym szlachcicem i następne, prawie w tej samej chwili, pomiędzy szlachcicem, a księdzem. Dwaj podróżni wreszcie, których wprowadziliśmy do sali table d'hôte'u siedzący z dala od innych, na krańcu stołu, zachowali postawę zgodną z ich różnymi charakterami. Młodszy podniósł instynkownie rękę, jak gdyby szukał broni, i wstał niczym pod działaniem sprężyny, by rzucić się do gardła zamaskowanemu mężczyźnie; co nastąpiłoby z pewnością, gdyby był sam. Natomiast starszy, który, jak się zdawało, wydawał mu rozkazy nie tylko z przyzwyczajenia, ale i z prawa, zadowolił się, jak to uczynił już poprzednio, schwytaniem go za surdut, mówiąc tonem rozkazującym, a nawet twardym:

- Siedź, Rolandzie!

I młodzieniec usiadł.

Najobojętniejszy podczas zajścia, przynajmniej pozornie, pozostał mężczyzna, mogący mieć trzydzieści trzy do trzydziestu czterech lat, blondyn z ryżą brodą, twarzą spokojną i piękną, o wielkich niebieskich oczach, cerze jasnej, ustach inteligentnych i wąskich, postaci smukłej i wysokiej. W mowie miał akcent cudzoziemski, wskazujący na człowieka urodzonego na wyspie, której rząd toczył obecnie z Francją zaciętą wojnę. O ile można było sądzić z rzadkich słów, jakie mu się wymykały, mówił, mimo wspomnianego akcentu, językiem francuskim niezwykłej czystości. Na pierwsze słowo jakie wypowiedział, starszy z dwóch podróżnych drgnął, poznając ten akcent zza kanału La Manche i zwracając się do towarzyszą, przywykłego czytać myśl w jego spojrzeniu, spytał go wzrokiem, w jaki sposób Anglik znajduje się we Francji w chwili, gdy prowadzona przez te dwa narody zacięta wojna z natury rzeczy wypędza Anglików z Francji i Francuzów z Anglii. Niewątpliwie wyjaśnienie wydało się Rolandowi niemożliwe, albowiem odpowiedział ruchem oczu i ramion, który mówi: "Wydaje mi się to równie nadzwyczajne, jak tobie; ale jeśli nie znajdujesz wyjaśnienia tego zagadnienia ty, matematyk z powołania, nie pytaj mnie o nie".

Jedna tylko w tym wszystkim była rzecz jasna dla obu młodzieńców, a mianowicie, że mówiący akcentem anglosaskim blondyn jest podróżnym, na którego przed bramą hotelu czeka zaprzężona wygodna kolasa i że pochodzi on z Londynu albo przynajmniej z jednego z hrabstw czy księstw Wielkiej Brytanii.

Przy okazji wyjaśniania sytuacji we Francji, Anglik ostentacyjnie wydobywał z kieszeni notatnik i prosząc bądź handlarza win, bądź księdza, czy też młodego szlachcica o powtórzenie - co każdy czynił z uprzejmością równą kurtuazji, z jaką czynione było zapytanie - zapisywał to, co powiedziano najważniejszego, nadzwyczajnego i najbardziej malowniczego o zatrzymaniu dyliżansu, stanie rzeczy w Wandei, towarzyszach Jehudy. Za każdym razem zaś dziękował głosem i ruchem, z tym sztywnym chłodem, właściwym naszym sąsiadom zza morza, chowając jednocześnie w boczną kieszeń surduta wzbogacony świeżą nowiną notatnik.Wreszcie, jak widz radujący się niespodziewanym zakończeniem, na widok zamaskowanego człowieka krzyknął z zadowoleniem, wytężył słuch, wytrzeszczył oczy, nie odwrócił odeń wzroku, dopóki drzwi nie zamknęły się za nim. Wydobył szybko notatnik z kieszeni. 

- Ooo, panie - rzekł do sąsiada, którym był ksiądz - czy zechciałby pan łaskawie, gdybym nie pamiętał, powtórzyć mi słowo w słowo, co mówił dżentelmen, który stąd wyszedł? Zabrał się niezwłocznie do pisania i wspierając pamięć własną pamięcią księdza, mógł zapisać dokładnie przemowę towarzysza Jehudy do obywatela Jana Picota. Napisawszy to zdanie, zawołał z akcentem, który nadawał szczególne piętno oryginalności jego słowom:- Ooo! Doprawdy tylko we Francji zdarzają się podobne rzeczy; Francja jest najciekawszym krajem na świecie. Jestem uszczęśliwiony, panowie, że podróżuję po Francji i poznaję Francuzów.Ostatnie zdanie wypowiedziane było z taką uprzejmością, że nie pozostawało nic innego, tylko podziękować temu, który je wygłosił, choćby był potomkiem zwycięzców spod Crécy, Poitiers i Azincourt. 

Młodszy z dwóch podróżnych tonem z lekka kostycznym, który, jak się zdawało, był jego tonem naturalnym, odpowiedział na tę uprzejmość; 

- Dalibóg! I ja również, milordzie; mówię: milordzie, bo przypuszczam, że pan jest Anglikiem. 

- Tak jest, panie - odparł dżentelmen - mam ten zaszczyt. 

- Otóż - ciągnął dalej młodzieniec -jestem uszczęśliwiony, że podróżuję po Francji i bywam ciągle zaskakiwany. Trzeba żyć pod rządami obywateli Gohiera, Moulina, Rogera Ducosa, Sieyesa i Barrasa, żeby być świadkiem takiego figla. Gdy za lat pięćdziesiąt opowiadać będą, że w mieście mającym trzydzieści tysięcy dusz, w biały dzień złodziej z gościńca, zamaskowany, z dwoma pistoletami i szablą u pasa, przyszedł oddać uczciwemu kupcowi dwieście ludwików, które mu zabrał; gdy dodadzą, że stało się to przy table d'hôte, gdzie siedziało dwadzieścia czy dwadzieścia pięć osób, i że ten wzorowy bandyta oddalił się, a nikt z dwudziestu czy dwudziestu pięciu obecnych osób nie skoczył mu do gardła; założę się, że ten, który się ośmieli rzeczy takie opowiadać, nazwany będzie niecnym kłamcą. I młodzieniec, przechylając się w tył na krześle, wybuchnął śmiechem tak nerwowym i ostrym, że wszyscy spojrzeli nań ze zdumieniem, jego towarzysz zaś patrzył na niego z ojcowskim niemal zaniepokojeniem.

- Panie - rzekł obywatel Alfred de Barjols - pozwoli pan powiedzieć sobie, że człowiek, którego pan tu widział, nie jest złodziejem z gościńca.

- Ba! Kim więc jest, mówiąc szczerze?

- Według wszelkiego prawdopodobieństwa jest to młodzieniec z równie dobrej rodziny, jak pan i ja.

- Hrabia de Horn, którego regent kazał zatłuc kołem na placu Greve, był również młodzieńcem z dobrej rodziny, czego dowodem, że cała arystokracja paryska przysłała powozy na jego egzekucję.

- Hrabia de Horn, jeśli się me mylę, kazał zabić Żyda, żeby mu ukraść weksel, którego nie mógł zapłacić. Nikt nie ośmieli się powiedzieć, że którykolwiek towarzysz Jehudy naruszył włos na głowie dziecka.

- Niech i tak będzie; przypuśćmy, że instytucja została założona ze względów filantropijnych, by przywrócić równowagę między majątkami, naprawić kaprysy losu, zreformować nadużycia społeczeństwa. Jakkolwiek to złodziej w rodzaju Karola Moora, ten pański przyjaciel Morgan... czy ten uczciwy obywatel nie powiedział, że nazywa się Morgan?

- Tak - odparł Anglik.

- A więc przyjaciel pański Morgan jest złodziejem.

Obywatel Alfred de Barjols pobladł bardzo silnie.

- Obywatel Morgan nie jest moim przyjacielem - odparł młody arystokrata - ale, gdyby nim był, uważałbym to za zaszczyt.

- Niewątpliwie - odpowiedział Roland, wybuchając śmiechem - wszak pan de Voltaire mówi:

Przyjaźń wielkiego człowieka jest dobrodziejstwem bogów.

- Rolandzie, Rolandzie! - szepnął mu towarzysz.

- Generale - odpowiedział ten, umyślnie może wymieniając tytuł należny towarzyszowi - pozwól mi, błagam, prowadzić dalej z tym panem dyskusję, która mnie zajmuje w najwyższym stopniu.

Młody arystokrata wzruszył ramionami.

- Tylko, obywatelu - ciągnął dalej młodzieniec ze szczególnym uporem - przypominam, że opuściłem Francję przed dwoma laty, a od mojego wyjazdu zmieniło się tyle rzeczy, strój, obyczaje, akcent, język także chyba uległ zmianie. Jakże nazywa pan w języku, jakim mówią dzisiaj we Francji, zatrzymywanie dyliżansów i zabieranie pieniędzy, które przewożą? 

- Panie - odparł arystokrata, tonem człowieka zdecydowanego podtrzymać dyskusję do ostatka - nazywam to prowadzeniem wojny. Towarzysz pański, którego pan przed chwilą nazwał generałem, powie panu jako wojskowy, że poza przyjemnością zabijania i zostania zabitym, generałowie od najdawniejszych czasów robili to samo, co obywatel Morgan. 

- Jak to! - zawołał młodzieniec, którego oczy rzuciły błyskawicę - pan śmie porównywać?... 

- Pozwól panu rozwinąć jego teorię, Rolandzie - odezwał się brunet, przysłaniając oczy długimi czarnymi rzęsami, by nie zdradziły, co się działo w jego sercu, gdy oczy towarzysza, przeciwnie, rozszerzyły się, by rzucać płomienie. 

- A co! - rzekł młodzieniec. - I generał teraz zaczyna się interesować dyskusją. 

Po czym zwracając się do tego, który upierał się przy swoim: 

- Proszę, niech pan mówi dalej - rzekł. - Generał pozwala. 

Młody arystokrata zarumienił się równie widocznie, jak pobladł przed chwilą, i z zaciśniętymi zębami, z łokciami opartymi o stół, podbródkiem na pięści, by zbliżyć się jak najbardziej do przeciwnika, mówił coraz wyraźniejszym akcentem prowansalskim, w miarę jak dyskusja stawała się bardziej zacięta. 

- Skoro generał pozwala - wyraz generał wymówił ze szczególnym naciskiem - będę miał zaszczyt powiedzieć jemu i wam, obywatelu, zarazem, że przypominam sobie, iż czytałem w Plutarchu, że w chwili gdy Aleksander wyruszał do Indii, zabierał ze sobą tylko osiemnaście czy dwadzieścia talentów w złocie, czyli mniej więcej sto do stu dwudziestu tysięcy franków. Otóż, czy panowie sądzicie, że to owymi osiemnastoma czy też dwudziestoma talentami w złocie karmił armię, podbił Azję Mniejszą, zdobył Tyr, Syrię, Egipt, zbudował Aleksandrię, wtargnął aż do Libii, kazał wyroczni Amona ogłosić, że jest synem Jowisza, dotarł do Hypanisu, a ponieważ żołnierze nie chcieli iść dalej za nim, przeto powrócił do Babilonu, gdzie przewyższał zbytkiem, zepsuciem i lubieżnością najwięcej lubujących się w zbytku, najbardziej zepsutych i najlubieżniejszych królów azjatyckich? Czy to z Macedonii otrzymywał pieniądze i czy pan mniema, że król Filip, jeden z najuboższych królów biednej Grecji, pokrywał przekazy, które syn wystawiał na niego? Bynajmniej. Aleksander postępował, jak obywatel Morgan; tylko, zamiast zatrzymywać dyliżanse na gościńcach, ograbiał miasta, pobierał haracz od królów, nakładał kontrybucję na kraje zdobyte. Przejdźmy do Hannibala. Wszak wiecie panowie, jak wyruszył z Kartaginy? Nie miał nawet owych osiemnastu czy dwudziestu talentów swego poprzednika, Aleksandra. Ale, ponieważ potrzeba mu było pieniędzy, złupił podczas pokoju i wbrew zawartym traktatom miasto Sagunt; a wzbogacony tym łupem mógł wyruszyć na wyprawę. Przepraszam, tym razem to już nie Plutarch, lecz Korneliusz Nepos. Nie będę opowiadał o zejściu z Pirenejów, wejściu na Alpy, trzech bitwach, które wygrał, przywłaszczając sobie za każdym razem skarby zwyciężonego, i przechodzę do pięciu czy sześciu lat, jakie spędził w Kampanii. Czy myślicie, że on i jego armia płacili pensję Kapuańczykom i że bankierzy kartagińscy, którzy się z nimi poróżnili, posyłali mu pieniądze? Nie, wojna karmiła wojnę, system Morgana, obywatelu. Przejdźmy do Cezara. A! Cezar to rzecz inna. Wyrusza z Hiszpanii z jakimiś trzydziestoma milionami długów, jedzie do Galii, pozostaje przez dziesięć lat u naszych przodków. Przez ten czas posyła przeszło sto milionów do Rzymu, wraca przez Alpy, przekracza Rubikon, idzie prosto na Kapitol, wyłamuje wrota świątyni Saturna, gdzie przechowywany jest skarb, bierze z niego na swoje potrzeby prywatne, a nie rzeczypospolitej, trzy tysiące liwrów w szatabach złota i umiera. On, którego wierzyciele dwadzieścia lat przedtem nie chcieli wypuścić z domku na Suburze, pozostawia dwa czy trzy tysiące sestercji na głowę każdego obywatela, dziesięć czy dwanaście milionów Kalpurnii i trzydzieści czy czterdzieści milionów Oktawiuszowi. Znów system Morgana, z tą tylko różnicą, że Morgan, jestem pewien, umrze nie ruszywszy na swój rachunek pieniędzy Gallów ani złota Kapitolu. Teraz przeskoczmy tysiąc osiemset lat i weźmy generała Buonaparté...

I młody arystokrata, jak zwykli byli czynić wrogowie zwycięzcy Włoch, położył nacisk na u, które Bonaparte wyrzucił ze swego nazwiska, i na e, nad którym wykreślił akcent. - Rozdrażniło to Rolanda, który poruszył się, jak gdyby chciał się rzucić naprzód, ale towarzysz go powstrzymał.

- Daj pokój - rzekł - daj pokój, Rolandzie; jestem pewien, że obywatel Barjols nie powie, iż generał Buonaparté, jak go nazywa, jest złodziejem.

- Nie, tego nie powiem; ale jest przysłowie włoskie, które mówi to za mnie.

- Jakież to przysłowie? - spytał generał, uprzedzając towarzysza, i tym razem zwrócił na młodego arystokratę spojrzenie spokojne i głębokie.

- Brzmi w swej prostocie: Francesi non sono tutti ladroni, ma buona parte. Co znaczy: "Nie wszyscy Francuzi są złodziejami, ale..."

- Znaczna część? - przerwał Roland. 

- Tak, ale Buonaparté - odparł Alfred de Barjols. 

Zaledwie zuchwały arystokrata powiedział te słowa, talerz, którym bawił się Roland, wysunął się z jego rąk i uderzył prosto w twarz de Barjolsa. 

Kobiety krzyknęły, mężczyźni powstali. Roland wybuchnął swoim zwykłym nerwowym śmiechem i opadł na krzesło. 

Młody arystokrata zachował spokój, mimo że krew sączyła się spod jego brwi i spływała na policzek. 

W tejże chwili wszedł konduktor, mówiąc według zwykłej formuły: 

- Obywatele podróżni, wsiadać! 

Podróżni, którym pilno było oddalić się od miejsca starcia, jakiego byli świadkami, rzucili się ku drzwiom. 

- Przepraszam pana - rzekł Alfred de Barjols do Rolanda - mam nadzieję, że pan nie jedzie dyliżansem? 

- Nie, panie, jadę ekstrapocztą; ale niech pan będzie spokojny, zostaję. 

- I ja również - rzekł Anglik. - Wyprzegnąć konie, nie jadę. 

- A ja jechać muszę - rzekł z westchnieniem młody brunet, którego Roland tytułował generałem - wiesz dobrze, że trzeba, mój drogi, i że moja obecność jest tam niezbędna. Ale przysięgam ci, że nie opuszczałbym cię tak, gdybym mógł postąpić inaczej... Gdy to mówił, jego głos, zazwyczaj ostry i metaliczny, zdradzał wielkie wzruszenie. Roland, wprost przeciwnie, nie posiadał się z radości; rzekłbyś, iż ta wojownicza natura rozkoszowała się grożącym niebezpieczeństwem, którego może nie wywołał, ale którego nie starał się też uniknąć. 

- Generale - rzekł - mieliśmy się rozstać w Lugdunie, skoro dałeś mi łaskawie miesięczny urlop, bym mógł odwiedzić rodzinę w Bourgu. Skrócimy naszą wspólną podróż o jakie sześćdziesiąt mil. Spotkamy się w Paryżu. Tylko pamiętaj, generale, gdybyś potrzebował człowieka oddanego, który się nie dąsa, pomyśl o mnie. 

- Bądź spokojny, Rolandzie - odparł generał. 

Spojrzał bacznie na dwóch przeciwników. 

- Przede wszystkim, Rolandzie - rzekł do towarzysza tonem niewymuszonej tkliwości - nie pozwól się zabić; ale, jeśli to możliwe, nie zabijaj też swego przeciwnika. Ten młodzieniec jest człowiekiem serca i chcę, gdy nadejdzie czas, mieć za sobą wszystkich ludzi posiadających serce.

- Zrobię, co będzie można, generale, bądź spokojny.

W tejże chwili gospodarz ukazał się w progu.

- Ekstrapoczta do Paryża czeka - rzekł.

Generał wziął kapelusz i laskę, złożone na krześle; Roland zaś z obnażoną głową wyszedł za nim, żeby widziano, iż nie zamierza wyjechać wraz z towarzyszem.

Toteż Alfred de Barjols nie sprzeciwiał się bynajmniej jego wyjściu. Zresztą łatwo było domyślić się, że przeciwnik należał raczej do tych, którzy szukają kłótni, niż do tych, którzy ich unikają.

Roland towarzyszył generałowi do pojazdu.

- Przykro mi - rzekł ten ostatni, wsiadając - że cię zostawiam tu samego, Rolandzie, bez przyjaciela, który mógłby ci służyć za świadka.

- Nie troszcz się o to generale; świadek znajdzie się zawsze. Nie brak i nie braknie nigdy ludzi ciekawych, którzy zechcą widzieć jak człowiek zabija człowieka.

- Do widzenia, Rolandzie; słyszysz, nie mówię ci: żegnam, tylko: do widzenia!

- Tak, drogi generale - odparł młodzieniec głosem rozrzewnionym prawie - słyszę i dziękuję ci bardzo.

- Przyrzeknij, że mi doniesiesz, skoro tylko sprawa będzie skończona, albo że każesz do mnie napisać, gdybyś sam pisać nie mógł.

- O! Nie obawiaj się, generale; najdalej za cztery dni otrzymasz ode mnie list - odparł Roland.

Po czym dodał z głęboką goryczą:

- Czy nie zauważyłeś, generale, że zawisło nade mną fatum, które nie pozwala mi umrzeć?

- Rolandzie! - zawołał tonem surowym - Znów!...

- Nic, nic - odparł młodzieniec, potrząsając głową i usiłując nadać twarzy pozór niefrasobliwej wesołości, która była niewątpliwie zwykłym wyrazem jego oblicza, zanim spotkało go nieznane nieszczęście, sprawiające, że, choć taki młody, już pragnął śmierci. - Ale, słuchaj: postaraj się dowiedzieć, jak to się dzieje, że w chwili, kiedy prowadzimy wojnę z Anglią, Anglik spaceruje sobie po Francji z taką swobodą, jak gdyby był u siebie.

- Dobrze, dowiem się.

- W jaki sposób?

- Nie wiem. Ale skoro panu przyrzekam, że się dowiem, będę wiedział, choćbym miał zapytać o to jego samego.

- A więc raz jeszcze do widzenia i uściskaj mnie.

Roland, w porywie gorącej wdzięczności, rzucił się na szyję temu, który dał mu pozwolenie.

- Generale! - zawołał. - Jakiż byłbym szczęśliwy... gdybym nie był taki nieszczęśliwy!

Generał spojrzał na niego z głębokim przywiązaniem.

- Opowiesz mi kiedyś o swoim nieszczęściu, nieprawdaż, Rolandzie? - rzekł.

Roland wybuchnął bolesnym śmiechem.

- O nie - odparł - wyśmiałbyś mnie, generale.

Generał spojrzał na niego takim wzrokiem, jak gdyby patrzył na wariata.

- Trudno - rzekł - trzeba brać ludzi takimi, jakimi są.

- Zwłaszcza, gdy nie są takimi, jakimi się wydają.

- Bierzesz mnie za Edypa i zadajesz mi zagadki, Rolandzie.

- Jeśli tę odgadniesz, generale, składam ci pokłon, królu Teb. Ale ja tu plotę głupstwa i zapominam, że każda twoja minuta jest droga i że zatrzymuję cię niepotrzebnie.

- Masz słuszność. Czy masz jakieś zlecenia do Paryża?

- Trzy: pozdrowienia dla Bourrienne'a, wyrazy szacunku dla pańskiego brata Lucjana i hołd najwyższy dla pani Bonaparte.

- Stanie się, jak pragniesz.

- Gdzie znajdę pana w Paryżu?

- W moim domu, przy ulicy de la Victoire a może...

- Może...

- Kto wie? Może w Luksemburgu!

Cofnął się w głąb pojazdu, jak gdyby żałował, że powiedział tak wiele nawet temu, którego uważał za najlepszego przyjaciela.

- Droga do Orange! - krzyknął do pocztyliona. - Co koń wyskoczy.

Pocztylion, który czekał tylko na rozkaz, zaciął konie. Pojazd potoczył się szybko, z łoskotem grzmotu i zniknął za bramą, wiodącą do Oulle.

ANGLIK

Roland, potrząsając głową, jakby chcąc otrząsnąć z czoła chmurę, która je zasnuła, powrócił do hotelu i zażądał pokoju.

- Zaprowadź pana pod nr 3 - rzekł gospodarz do jednej z pokojówek.

Pokojówka zdjęła klucz, zawieszony na długiej tablicy z czarnego drzewa, gdzie widniały dwa szeregi białych numerów, i dała znak młodemu podróżnemu, że może iść za nią.

- Proszę mi przysłać na górę papier, pióro i atrament - rzekł Roland do gospodarza - a jeśli pan de Barjols zapyta o mnie, proszę mu podać numer mojego pokoju.

Gospodarz przyrzekł, że zastosuje się do tych poleceń, a Roland, gwiżdżąc Marsyliankę, poszedł za pokojówką.

W pięć minut później siedział przy stole, mając przed sobą papier, pióro i atrament, i zabierał się do pisania.

Ale w chwili, gdy zamierzał nakreślić pierwszą literę, zapukano trzy razy do jego drzwi.

- Proszę wejść - rzekł, obracając na jednej z tylnych nóg fotel, na którym siedział, by zwrócić twarz do wchodzącego. Przypuszczał, że mógł to być tylko pan de Barjols albo jeden z jego przyjaciół.

Drzwi otworzyły się ruchem miarowym, jakby mechanicznie, i w progu stanął Anglik.

- A! - zawołał Roland, uradowany wizytą, ze względu na polecenie, od generała otrzymane. - To pan?

- Tak - odparł Anglik - to ja.

- Witam pana serdecznie.

- Ooo! Tym lepiej, że mnie pan serdecznie wita, bo nie wiedziałem, czy przyjść.

- A to dlaczego?

- Z powodu Abukiru.

Roland roześmiał się.

- Były dwie bitwy pod Abukirem - rzekł - ta, którą przegraliśmy i ta, w której zostaliśmy zwycięzcami.

- Z powodu tej, którą przegraliście.

- Ludzie się biją, zabijają, mordują wzajemnie na polu bitwy; ale to nie przeszkadza im bynajmniej witać się uściskiem dłoni, gdy się spotykają na gruncie neutralnym. Powtarzam panu zatem, że witam serdecznie, zwłaszcza, jeżeli pan zechce mi powiedzieć, co pana tu sprowadza.

- Dziękuję; przede wszystkim, niech pan to przeczyta.

I Anglik wydobył z kieszeni papier. 

- Co to? - spytał Roland. 

- Mój paszport. 

- Co mnie obchodzi pański paszport? Nie jestem żandarmem. 

- Nie; ale ponieważ przychodzę ofiarować panu swoje usługi, może pan nie zechciałby ich przyjąć, gdyby pan nie wiedział, kim jestem. 

- Pan mnie swoje usługi? 

- Tak jest; ale niech pan czyta.

I Roland czytał: 

"W imieniu Rzeczypospolitej Francuskiej, Komitet Wykonawczy poleca, by pozwolono sir Johnowi Tanlay'owi, esq., przebywać swobodnie na całym obszarze Rzeczypospolitej i, w razie potrzeby, nie odmawiać mu opieki i pomocy. 

Podpisano: Fouché". 

- A niżej, proszę. 

"Polecam szczególnie, komu należy, sir Johna Tanlay'a, jako filantropa i przyjaciela wolności. 

Podpisano: Barras".

- Przeczytał pan? 

- Tak, przeczytałem; no i co?... 

- Mój ojciec, lord Tanlay, oddał usługi panu Barrasowi, dlatego to pan Barras pozwala, żebym wędrował po Francji. Jestem bardzo zadowolony, że mogę to robić, bawię się doskonale. 

- Tak, pamiętam; raczył pan powiedzieć nam to już przy stole. 

- Powiedziałem, prawda; powiedziałem także, iż bardzo lubię Francuzów. 

Roland skłonił się. 

- A zwłaszcza generała Bonaparte - ciągnął dalej sir John. 

- Pan lubi bardzo generała Bonaparte? 

- Podziwiam go; to wielki, bardzo wielki człowiek. 

- Dalibóg, żałuję sir Johnie, że on nie słyszy tych słów, przez Anglika wypowiedzianych. 

- Ooo! Nie powiedziałbym tego w jego obecności. 

- Dlaczego?

- Nie chciałbym, żeby przypuszczał, że mówię to, by mu się przypodobać. Mówię to, bo takie jest moje mniemanie.

- Nie wątpię, milordzie - rzekł Roland, który nie rozumiał, dokąd Anglik zmierza, a dowiedziawszy się z paszportu, co chciał wiedzieć, zachowywał się powściągliwie.

- A gdy zobaczyłem - ciągnął dalej Anglik z niezmąconą flegmą - że pan staje w obronie generała Bonaparte, sprawiło mi to przyjemność.

- Istotnie?

- Wielką przyjemność - zapewnił Anglik, potwierdzając słowa skinieniem głowy.

- Tym lepiej.

- Ale, gdy zobaczyłem, że rzucił pan talerz w głowę pana Alfreda de Barjolsa, sprawiło mi to przykrość.

- Sprawiło ci to przykrość, milordzie? A to z jakiego powodu?

- Bo w Anglii dżentelmen nie rzuca talerzem w głowę dżentelmena.

- Milordzie - rzekł Roland, wstając i marszcząc brwi - czy pan przypadkiem nie przyszedł, żeby mi prawić morały?

- O nie; przyszedłem, żeby pana zapytać, czy ma pan może kłopot ze znalezieniem sekundanta?

- Wyznaję szczerze, że w chwili, gdy pan zapukał do drzwi, zastanawiałem się właśnie, kogo o tę przysługę poprosić.

- Mnie. Jeśli pan zechce, będę pańskim sekundantem.

- Ach, na honor! Przyjmuję i to z wdzięcznym sercem! - zawołał Roland, podając mu rękę. - Dziękuję.

Anglik skłonił się.

- A teraz - odezwał się znów Roland - miałeś tyle taktu, milordzie, że zanim ofiarowałeś mi swoje usługi powiedziałeś mi, kim jesteś. Skoro te usługi przyjmuję i pan powinien wiedzieć, kim ja jestem.

- Ooo! Jak pan zechce.

- Nazywam się Ludwik de Montrevel; jestem adiutantem generała Bonaparte.

- Adiutantem generała Bonaparte! Bardzo mi przyjemnie.

- Wytłumaczy to panu, dlaczego wziąłem, trochę może za gorąco, w obronę mego generała.

- Nie, nie za gorąco; tylko talerz...

- Tak, wiem dobrze, wyzwanie mogłoby obejść się bez talerza. Ale widzi pan, trzymałem go w ręku, nie wiedziałem, co z nim zrobić i cisnąłem w głowę pana de Barjolsa; poleciał sam, ja nie chciałem... 

- Ale jemu pan tego nie powie?

- O! Niech pan będzie spokojny; mówię to panu, żeby uspokoić pańskie sumienie. 

- Doskonale, a więc będzie się pan bił? 

- Dlatego właśnie zostałem. 

- I na co będziecie się bili? 

- To nie pańska rzecz, milordzie. 

- Jak to nie moja rzecz?

- Nie; pan de Barjols jest obrażony i do niego należy wybór broni. 

- A więc pan przyjmie broń, którą on zaproponuje? 

- Nie ja, lecz pan w moim imieniu, skoro pan robi mi ten zaszczyt, że chce być moim sekundantem. 

- A jeśli on wybierze pistolety, na jaką odległość i jak chce się pan bić? 

- To już twoja rzecz, milordzie, nie moja. Nie wiem, czy taki jest zwyczaj w Anglii, ale we Francji przeciwnicy nie wtrącają się do niczego. Sekundanci układają warunki, a to, co oni postanowią, jest nie do podważenia. 

- A zatem i to, co ja postanowię, będzie ważne? 

- Najzupełniej, milordzie. 

Anglik skłonił się. 

- Godzina i miejsce spotkania?

- O, jak najprędzej; już dwa lata nie widziałem rodziny i przyznam się panu, że pilno mi ucałować ich wszystkich. 

Anglik spojrzał na Rolanda z pewnym zdumieniem; mówił z taką pewnością siebie, jak gdyby z góry wiedział, że nie zostanie zabity. 

W tejże chwili zapukano do drzwi i głos gospodarza zapytał: 

- Czy można wejść? 

Roland odpowiedział twierdząco; drzwi otworzyły się i gospodarz wszedł, trzymając w ręce kartę wizytową, którą podał gościowi. 

Młodzieniec wziął kartę i przeczytał: "Karol de Valensolle". 

- Od pana Alfreda de Barjolsa - rzekł gospodarz.

- Dobrze! - odparł Roland.

Podając kartę Anglikowi, dodał:

- Proszę, to już pańska sprawa; nie mam potrzeby widzieć się z tym panem, skoro tutaj nie jesteśmy już obywatelami... Pan de Valensolle jest świadkiem pana de Barjolsa, pan zaś jest moim świadkiem; ułóżcie sprawę między sobą. Tylko - dodał młodzieniec, ściskając za rękę Anglika i wpatrując się w niego bystro - proszę pana usilnie, traktujcie sprawę poważnie; odrzucę wasze warunki jeśli się okaże, że obaj możemy pozostać na placu boju.

- Niech pan będzie spokojny - rzekł Anglik - postąpię, jak gdyby chodziło o mnie.

- Doskonale, gdy ułożycie warunki, niech pan wróci tutaj. Nie ruszę się, będę czekał.

Sir John wyszedł z gospodarzem; Roland usiadł, obrócił krzesło w stronę przeciwną i znalazł się znów przed biurkiem.

Wziął pióro i zaczął pisać.

Gdy sir John powrócił, Roland, napisawszy dwa listy, adresował trzeci.

Skinął ręką na Anglika na znak, żeby zaczekał, dokończył pisanie adresu, zamknął list i odwrócił się.

- I cóż - spytał - wszystko załatwione?

- Tak - odparł Anglik - i to bez żadnych trudności; ma pan do czynienia z prawdziwym dżentelmenem.

- Tym lepiej! - rzekł Roland.

- Pojedynkujecie się za dwie godziny, przy wodotrysku Vaucluse - cudowna miejscowość - na pistolety, idąc wzajemnie ku sobie, każdy może strzelać do woli i iść w dalszym ciągu po strzale przeciwnika.

- Na honor, sir Johnie, trudno o lepsze warunki. Czy pan tak wszystko ułożył?

- Ja i świadek pana de Barjolsa, pański przeciwnik bowiem wyrzekł się wszystkich przywilejów obrażonego.

- A broń?

- Ofiarowałem swoje pistolety; zostały przyjęte, na moje słowo honoru, że są nieznane zarówno panu jak i panu de Barjolsowi; są doskonałe, ręczę za nie.

- A więc za dwie godziny?

- Tak; powiedział mi pan, że się panu śpieszy.

- I to bardzo. Jak daleko stąd do owej cudownej miejscowości? 

- Stąd do Vaucluse? 

- Tak.

- Cztery mile.

- Droga potrwa półtorej godziny, nie mamy czasu do stracenia; trzeba zatem załatwić rzeczy nudne, żeby pozostała nam już tylko rozrywka. 

Anglik spojrzał na młodzieńca ze zdumieniem. 

Roland nie zwrócił uwagi na to spojrzenie. 

- Oto trzy listy - rzekł -jeden dla pani de Montrevel, mojej matki, drugi dla panny de Montrevel, mojej siostry, trzeci dla obywatela Bonaparte, mojego generała. Jeśli padnę w pojedynku, wyśle je pan po prostu pocztą. Czy nie będzie to zbyt kłopotliwe? 

- Jeśli to nieszczęście nastąpi, wręczę listy osobiście. Gdzie mieszka pańska rodzina? 

- W Bourgu, głównym mieście departamentu Ain. 

- To blisko stąd - odparł Anglik. - Co zaś do generała Bonaparte, pojadę, jeśli zajdzie potrzeba do Egiptu. Byłbym niesłychanie rad zobaczyć generała Bonaparte. 

- Jeśli zechcesz, jak mówisz, milordzie, wręczyć mu list osobiście, nie będziesz miał potrzeby odbywać takiej długiej drogi; za trzy dni generał będzie w Paryżu. 

- Ooo! - rzekł Anglik, nie okazując najmniejszego zdziwienia. - Tak pan sądzi? 

- Jestem tego pewien - odparł Roland. 

- To istotnie człowiek nadzwyczajny, ten generał Bonaparte. A teraz, panie de Montrevel, czy ma pan jeszcze jakieś polecenia dla mnie? 

- Tylko jedno, milordzie.

- Nawet kilka.

- Nie, dziękuję, jedno, ale bardzo ważne. 

- Słucham. 

- Jeśli zostanę zabity... ale wątpię, żeby mi się to udało. 

Sir John spojrzał na Rolanda tym samym zdziwionym wzrokiem, jaki już kilkakrotnie nań skierował. 

- Jeśli zostanę zabity - powtórzył Roland - bo, ostatecznie, trzeba wszystko przewidzieć... 

- Tak, jeśli zostanie pan zabity... 

- Posłuchaj uważnie, milordzie, bo zależy mi na tym bardzo, żeby stało się tak, jak panu powiem. 

- Stanie się tak, jak pan powie - odparł sir John. - Jestem człowiekiem bardzo sumiennym.

- Jeśli zostanę zabity - powtórzył raz jeszcze Roland, kładąc dłoń na ramieniu swego sekundanta, jak gdyby chcąc lepiej wrazić w jego pamięć polecenie, jakie mu dać zamierzał - złoży pan moje zwłoki, tak jak będą ubrane, nie pozwalając, żeby ktokolwiek ich dotknął, w trumnę ołowianą, którą każe pan zalutować w swojej obecności. Trumnę ołowianą wstawi pan do dębowej, którą również każe pan zamknąć w swojej obecności. A potem wyśle pan to wszystko do mojej matki, o ile nie będzie pan wolał wrzucić tego do Rodanu, co pozostawiam panu do swobodnego wyboru, byleby tylko zostało wrzucone.

- Skoro zabieram list - odparł Anglik - mogę też zabrać i trumnę, nie sprawi mi to najmniejszego kłopotu.

- Milordzie, jesteś stanowczo człowiekiem nieocenionym - zawołał Roland, wybuchając swoim osobliwym śmiechem - i to Opatrzność na pewno zesłała mi pana. A teraz w drogę, milordzie, w drogę!

Wyszli z pokoju Rolanda. Pokój sir Johna był na tym samym piętrze. Anglik wszedł do siebie po broń, Roland czekał w korytarzu.

Po kilku sekundach sir John ukazał się, niosąc w ręku pudełko z pistoletami.

- A jak pojedziemy do Vaucluse, milordzie? - spytał Roland. - Konno czy powozem?

- Powozem, jeżeli pan zechce. Powóz będzie daleko wygodniejszy w razie otrzymania rany. Mój czeka na nas.

- Zdawało mi się, że pan kazał wyprzęgnąć?

- Taki wydałem rozkaz, ale go odwołałem.

Zeszli ze schodów.

- Tom! Tom! - zawołał sir John, gdy stanęli w drzwiach, gdzie czekał na niego lokaj w surowej liberii grooma angielskiego. - Weź i trzymaj to pudełko.

- Am I going with my lord? - zapytał lokaj.

- Yes! - odparł sir John.

Po czym wskazał Rolandowi stopień kolasy, który lokaj spuszczał.

- Proszę, panie de Montrevel - rzekł.

- Roland wsiadł do kolasy i rozparł się z rozkoszą.

- Doprawdy - rzekł - tylko wy, Anglicy, umiecie podróżować; ten pański powóz jest wygodny jak łóżko. Założę się, że macie nawet wyściełane. trumny!

- Tak, to fakt - odparł sir John - naród angielski zna się na wygodach, ale naród francuski jest ciekawszy i zabawniejszy... Pocztylionie, do Vaucluse!

POJEDYNEK

Droga możliwa dojazdy kołowej jest tylko z Awinionu do l'Isle. Sir John i Roland przebyli w ciągu godziny trzy mile dzielące l' Isle od Awinionu.

Przez tę godzinę Roland, jak gdyby wziął sobie za zadanie skrócenie czasu towarzyszowi podróży, był rozmowny i pełen werwy. W miarę zbliżania się do miejsca walki, wzmagała się jego wesołość. Nie znający przyczyny podrhn ży, nie domyśliłby się nigdy, że ten młodzieniec, gawędzący i śmiejący się nieustannie, jest narażony na śmiertelne niebezpieczeństwo. W wiosce de 1'Ilse trzeba było wysiąść z powozu. Zapytawszy kogo należało, Roland i sir John dowiedzieli się, że przybyli pierwsi.

Weszli na drogę prowadzącą do wodotrysku.

- Oho! - rzekł Roland. - Ręczę, że tutaj jest świetne echo. Rzucił kilka okrzyków, na które echo odpowiedziało istotnie z wielką dokładnością.

- Dalibóg - zawołał młodzieniec - znakomite. Tylko echo Seinonnetty w Mediolanie może się z nim równać. Poczekaj, milordzie.

Zaczął śpiewać pieśń tyrolską, która wydawała się jakby wyzwaniem, rzuconym przez zbuntowaną muzykę krtani ludzkiej, a jego modulacje ujawniły jednocześnie przedziwny głos i znakomitą metodę.

Sir John patrzył na Rolanda i słuchał go ze zdumieniem, którego nawet nie usiłował ukryć.

- Zdaje mi się, niech mnie Bóg skarze - rzekł sir John, gdy ostatnia nuta przebrzmiała - że pan ma spleen.

Roland drgnął i spojrzał na niego pytającym wzrokiem.

Ale widząc, że sir John nic więcej nie mówi zapytał:

- Z czego pan to wnosi?

- Jest pan tak hałaśliwie wesoły, że nie może nie mieć w sercu głębokiego smutku.

- Tak, i ta anomalia dziwi pana?

- Nic mnie nie dziwi, każda rzecz ma swoją rację bytu.

- Słusznie, trzeba tylko zawsze znać ukrytą przyczynę. Otóż powiem ją panu.

- Nie zmuszam pana do tego.

- Jest pan zbyt dobrze wychowany, by nalegać; ale niech pan przyzna, że sprawiłoby to panu przyjemność, gdyby pan o mnie coś wiedział.

- Zapewne, bo mnie osoba pańska zajmuje.

- Rozwiążę więc zagadkę, i tobie milordzie powiem to, czego jeszcze nie powiedziałem nikomu. Pomimo pozorów świetnego zdrowia, mam anewryzm serca, który przyprawia mnie o straszne cierpienia. Napadają mnie co chwila spazmy, osłabienia, omdlenia, których powstydziłaby się nawet kobieta. Całe moje życie to jedno śmieszne wystrzeganie się wszystkiego. Larrey uprzedził mnie, że muszę być przygotowany, iż lada chwila zniknę z tego świata, ponieważ chora arteria może pęknąć w mojej piersi przy najlżejszym wysiłku. Niech pan osądzi, jakie to miłe dla żołnierza! Pojmuje pan, że z chwilą, kiedy powiedziano mi jak rzeczy stoją, postanowiłem dać się zabić z jak największym rozgłosem i niezwłocznie zabrałem się do dzieła. Innemu, szczęśliwszemu ode mnie, byłoby się to udało już sto razy; ale ja, doprawdy, jestem zaczarowany: ani kule, ani pociski mnie nie chcą. Rzekłbyś, że szable obawiają się wyszczerbić na mojej skórze. A jednak nie brak mi sposobności, łatwo pan może osądzić z tego, co zaszło przy stole. Mamy się bić, nieprawdaż? Otóż będę się narażał, jak wariat, zrobię przeciwnikowi wszelkie ustępstwa i to nic nie pomoże: będzie strzelał do mnie z piętnastu kroków, dziesięciu, pięciu i chybi albo strzał spali na panewce. A wszystko po to - piękna wygrana, pomyśl pan tylko - żebym zdechł pewnego pięknego dnia, w chwili, kiedy będę się tego najmniej spodziewał, zdejmując buty! Ale cicho, mój przeciwnik nadchodzi.

Istotnie, na krętej drodze, którą szli Roland i sir John ukazała się między skałami górna część postaci trzech mężczyzn, którzy powiększali się w miarę zbliżania.

- Trzech. Dlaczego trzech - rzekł Roland - skoro nas jest tylko dwóch?

- A, zapomniałem - odparł Anglik - pan de Barjols, zarówno ze względu na pana, jak i na siebie, zażądał, by zabrano ze sobą chirurga.

- A to po co? - zapytał Roland tonem szorstkim, niemal marszcząc brwi.

- Na wypadek, gdyby któryś z panów został zraniony; puszczenie krwi, w pewnych okolicznościach, może człowiekowi uratować życie.

- Sir Johnie - rzekł Roland, a twarz jego przybrała wyraz niemal dziki - nie rozumiem tych wszystkich ceremonii w sprawach pojedynkowych. Jak się ludzie ze sobą biją, to po to, żeby się zabić. Wcześniej niech sobie wyświadczają najrozmaitsze grzeczności, jak pańscy przodkowie i moi w Fontenoy, zgoda; ale z chwilą, gdy szpady są obnażone albo pistolety nabite, życie człowieka musi opłacić podjęte trudy i stracone uderzenia serca. Otóż żądam od pana, żeby mi pan przyrzekł, pod słowem honoru, iż, bez względu na to, czy zostanę zraniony, czy zabity, chirurg pana de Barjolsa mnie nie dotknie.

- Jednakże, panie Rolandzie... 

- Pańskie słowo honoru, milordzie, albo niech mnie diabli wezmą, bić się nie będę! Anglik spojrzał na młodzieńca ze zdumieniem. Twarz Rolanda okryła się śmiertelną bladością, drżał cały tak, jak gdyby ogarnęła go trwoga. 

Nie rozumiejąc zupełnie tego niepojętego wrażenia, sir John dał słowo honoru. 

- Dziękuję panu - rzekł Roland. - Widzi pan, to jeszcze jeden skutek tej ślicznej choroby: robi mi się zawsze słabo na myśl o narzędziach chirurgicznych, na widok lancetu. Pobladłem bardzo silnie, nieprawda? 

- Przez chwilę myślałem, że pan zemdleje. 

Roland wybuchnął śmiechem: 

- Ładna byłaby to historia - rzekł - gdyby tak nasi przeciwnicy przybyli i zastali pana zajętego trzeźwieniem mnie solami, jak zemdloną kobietę. Czy pan wie, co powiedzieliby i co pan powiedziałby pierwszy? Że stchórzyłem. 

Trzej przybysze podeszli tymczasem tak blisko, że mogli słyszeć rozmowę, sir John nie miał więc czasu odpowiedzieć Rolandowi. 

Przystanąwszy na miejscu, złożyli ukłon. Roland z uśmiechem na ustach, ukazując olśniewające zęby w rozchylonych wargach, odpowiedział na ich ukłon. 

Sir John szepnął mu do ucha: 

- Pan jest jeszcze blady; niech się pan przejdzie do wodotrysku; przyjdę po pana, gdy będzie czas. 

- Dobra myśl - odparł Roland - miałem zawsze ochotę zobaczyć ten słynny wodotrysk Vaucluse, tę hipokrenę Petrarki. Czy pan zna jego sonet? 

Chiare, fresche e dolci acqque,

Ove le belle mambra

Pose colei, che sola a me perdona.

A gdy ta sposobność minie może nie znajdę podobnej. Z której strony jest ten wodotrysk? 

- O trzydzieści kroków stąd; niech pan idzie tą drogą dalej, a znajdzie go pan na zakręcie, u stóp tej olbrzymiej skały, której szczyt pan widzi. 

- Milordzie - rzekł Roland -jesteś najlepszym przewodnikiem, jakiego znam; dziękuję. 

Pożegnawszy swego sekundanta przyjaznym skinieniem ręki, oddalił się w kierunku

wodotrysku, nucąc przez zęby prześliczną wilanellę Filipa Desportesa:

Żeś mnie, Rozetto, miesiąc nie widziała,

Serduszko twoje nowych szuka burz.

Widząc, Rozetto, żeś taka niestała,

Jam także innej serce oddał już.

Serce twe słucha podmuchów wiaterka,

Widzą, gdy rzucą wzrok w przeszłości dal.

Ale zobaczy przewrotna pasterka,

W czyje się pierwej serce wkradnie żal.

Sir John zwrócił się do młodych ludzi, którzy na niego czekali; chirurg stał trochę dalej z boku.

Anglik niósł pudełko z pistoletami; postawił je na skale, mającej kształt stołu, wyjął z kieszeni kluczyk, który wydawał się raczej zrobiony przez jubilera, niż przez ślusarza, i otworzył pudełko.

Pistolety były przepyszne, jakkolwiek zupełnie proste; pochodziły z warsztatów Mentona, dziada tego, który jeszcze dzisiaj jest jednym z najlepszych puszkarzy w Londynie. Sir John podał broń sekundantowi pana de Barjolsa, który spuścił powoli kurek, chcąc się przekonać, czy pistolety są na dwa spusty.

Okazało się, że są na jeden spust.

Pan de Barjols spojrzał na nie, ale ich nawet nie ruszył.

- Czy nasz przeciwnik nie zna pańskiej broni? - zapytał pan de Valensolle.

- Nawet jej jeszcze nie widział - odparł sir John - daję panu słowo honoru.

- O! - rzekł pan de Valensolle. - Proste zaprzeczenie wystarczy.

Powtórzono raz jeszcze - by uniknąć wszelkich nieporozumień - ułożone już warunki walki; po czym, by jak najmniej tracić czasu na niepotrzebne przygotowania, nabito pistolety, złożono je w pudełko, które powierzono chirurgowi i sir John, zabrawszy kluczyk od pudełka do kieszeni, poszedł po Rolanda.

Zastał go rozmawiającego z pastuszkiem, który pilnował trzech kóz, pasących się na stromych i skalistych stokach góry, i rzucał kamyki do wodotrysku. Sir John otworzył usta, by powiedzieć Rolandowi, że wszystko gotowe, ale on, nie dopuszczając Anglika do słowa, rzekł:

- Nie wyobrażasz sobie, milordzie, co mi ten dzieciak opowiada! Istną legendę znad brzegów Renu. Mówi, że ten wodotrysk, którego dna nikt dotąd nie zgłębił, ciągnie się przeszło dwie albo trzy mile pod górą i służy za siedzibę wieszczce. Ta wieszczka, na wpół kobieta, na wpół wąż, podczas cichych, pogodnych letnich nocy wypływa na powierzchnię wody i woła górskich pasterzy, pokazując im oczywiście tylko głowę o długich włosach, obnażone ramiona i cudne ręce. Głupców nęci ten pozór kobiecy, zbliżają się, dają jej znaki, by zbliżyła się do nich, gdy ona ze swej strony wzywa ich do siebie. Nierozważni idą naprzód, nie patrząc na drogę; nagle ziemia usuwa im się spod stóp, wieszczka wyciąga ramiona, zanurza się wraz z nimi do swoich wilgotnych pałaców i nazajutrz ukazuje się sama. Kto, u diabła, mógł dla tych idiotów pasterzy stworzyć tę samą bajkę, którą Wergiliusz opowiada takim przecudnym wierszem Augustowi i Mecenasowi? Przez chwilę stał zadumany, ze wzrokiem wlepionym w tę wodę lazurową i głęboką; po czym, zwracając się do sir Johna, rzekł: 

- Mówią, że najdzielniejszy nawet pływak, zanurzywszy się raz w tę przepaść, nigdy się już z niej nie wydostał; gdybym się w tę toń zanurzył, byłoby to może pewniejsze, niż kula pana de Barjolsa. Zresztą może to być zawsze ucieczka ostateczna; tymczasem spróbujmy kuli. Milordzie, pójdźmy. 

I biorąc pod rękę oczarowanego tą bystrością umysłu Anglika, wrócił z nim do oczekujących. 

Ci przez ten czas zajęli się odszukaniem odpowieniego miejsca i znaleźli je. 

Był to mały płaskowyż, jakby przyczepiony do stromego stoku góry, tonący w blasku zachodzącego słońca. Znajdowały się tam ruiny zamku, w których szukali schronienia pasterze, zaskoczeni przez groźne podmuchy mistrala. 

- Służymy panom - rzekł sir John. 

- Jesteśmy gotowi, panowie - rzekł pan de Valensolle. 

- Niechaj przeciwnicy zechcą słuchać uważnie warunków pojedynku - odezwał się sir John. 

- Zechciej je pan powtórzyć - dodał, zwracając się do pana Valensolle'a. - Pan jest Francuzem, a ja cudzoziemcem, wyjaśni je pan wyraźniej ode mnie. 

- Pan jest jednym z tych cudzoziemców, milordzie, którzy mogliby uczyć języka takich skromnych Prowansalczyków, jak my; ale skoro ustępuje mi pan uprzejmie głosu, będę posłuszny wezwaniu.

I złożył ukłon sir Johnowi, który mu odpowiedział ukłonem.

- Panowie - ciągnął dalej szlachcic, który służył za sekundanta panu de Barjolsowi - ułożyliśmy, że staniecie w .odległości czterdziestu kroków naprzeciwko siebie. Będziecie szli ku sobie; każdy strzeli, kiedy zechce i bez względu na to, czy zostanie zraniony czy nie, będzie mu wolno iść dalej po strzale przeciwnika.

Przeciwnicy skłonili się na znak zgody i jednakowym głosem, prawie jednocześnie rzekli:

- Broń!

Sir John wyjął kluczyk z kieszeni i otworzył pudełko, po czym zbliżył się do pana de Barjolsa i podał mu je.

On zaś chciał zostawić wybór broni przeciwnikowi, lecz Roland ruchem ręki odmówił i głosem, w którym dźwięczała kobieca niemal słodycz, rzekł:

- Po panu, panie de Barjols; dowiaduję się, że chociaż zelżony przeze mnie, zrzekł się pan wszystkich swoich przywilejów, niechże więc pozostawię panu chociaż ten jeden, o ile można to nazwać przywilejem.

Pan de Barjols nie nalegał więcej i wziął, na chybił trafił, jeden z pistoletów.

Sir John podał drugi Rolandowi, który go wziął i, nie spojrzawszy nawet na mechanizm, opuścił rękę.

Przez ten czas pan de Valensolle odmierzał owe czterdzieści kroków od laski, którą zatknął w ziemię.

- Czy pan zechce zmierzyć po mnie? - zapytał sir Johna.

- To zbyteczne - odparł Anglik - pan de Montrevel i ja ufamy panu najzupełniej.

Pan de Valensolle zatknął drugą laskę po czterdziestym kroku.

- Panowie - rzekł - wszystko gotowe.

Przeciwnik Rolanda był już na stanowisku, bez kapelusza i fraka.

Chirurg i dwaj sekundanci trzymali się z boku.

Roland zrzucił frak i kapelusz i stanął w odległości czterdziestu kroków naprzeciwko pana de Barjolsa.

Obaj, jeden na prawo, drugi na lewo, rzucili spojrzenie na ten sam widnokrąg.

Widok, jaki przedstawiał, odpowiadał najzupełniej straszliwej scenie, która miała się rozegrać.

Z prawej strony Rolanda, z lewej pana de Barjolsa nie było nic widać, wznosiła się tu bowiem góra, zbiegająca ku nim spadzistym stokiem, wyżej zaś zwieńczona olbrzymim dachem. 

Ale ze strony przeciwnej, to jest po prawej ręce pana de Barjolsa a lewej Rolanda, rozpościerał się bezgraniczny widnokrąg. 

Na pierwszym planie widniała płaszczyzna, o gruncie czerwonawym, przedziurawiona ze wszystkich stron spiczastymi głazami. Przypominała cmentarz z porozrzucanymi kośćmi Tytanów. 

Na drugim planie na tle zachodzącego słońca zarysowywał się, opasany murami, Awinion i jego olbrzymi pałac, podobny do przyczajonego lwa, trzymającego dyszące miasto pod swymi pazurami. 

Za Awinionem Rodan płynął wstęgą świetlaną niby strumień roztopionego złota. Wreszcie z drugiej strony Rodanu wznosił się pasmem ciemnego lazuru łańcuch pagórków, dzielących Awinion od Nimes i Uzes. 

W głębi słońce, na które jeden z tych dwóch mężczyzn patrzył prawdopodobnie po raz ostatni, zsuwało się z wolna i majestatycznie w ocean złota i purpury. Dwaj mężczyźni, stojący naprzeciwko siebie, stanowili szczególny kontrast. Jeden, brunet, o cerze smagłej, postaci wątłej i ciemnych oczach, był typem rasy południowej, która posiada wśród swoich przodków Greków, Rzymian, Arabów i Hiszpanów. Drugi, o cerze różowej, blondyn z oczyma lazurowymi, rękoma pulchnymi, kobiecymi, stanowił typ rasy krajów strefy umiarkowanej, która zalicza do swoich przodków Gallów, Germanów i Normandczyków. 

Roland stał pogrążony w zachwycie wobec wspaniałego widowiska i zdawało się przez chwilę, że zapomniał o sekundantach, pojedynku i przeciwniku. Głos pana de Barjolsa wyrwał go z tego poetycznego upojenia. 

- Panie, jestem gotów - rzekł. 

Roland drgnął. 

- Przepraszam, że pozwoliłem panu czekać - odparł. - Ale nie trzeba zwracać na mnie uwagi, jestem bardzo roztargniony. Służę panu. 

I z uśmiechem na ustach, z włosami rozwianymi podmuchem wieczornego wiatru, nie zasłaniając się, jak gdyby odbywał zwykłą przechadzkę, gdy natomiast przeciwnik jego nie zaniechał ani jednego środka ostrożności zwykłego w podobnych wypadkach, Roland szedł prosto ku panu de Barjolsowi. Na obliczu sir Johna, pomimo jego zwykłej obojętności, odmalowała się głęboka trwoga.

Przestrzeń między przeciwnikami szybko malała.

Pan de Barjols zatrzymał się pierwszy, wycelował i dał ognia w chwili, gdy Roland był oddalony od niego tylko o dziesięć kroków.

Kula pistoletu zerwała pukiel włosów Rolanda, ale go nie dosięgła.

Młodzieniec zwrócił się do swego sekundanta.

- No, widzi pan, nie mówiłem? - zapytał.

- Niech pan strzela, niechże pan strzela! - wołali sekundanci.

- Przepraszam panów - odparł Roland - ale pozwolicie, mam nadzieję, że sam osądzę, kiedy i jak mam na strzał odpowiedzieć. Skoro kula pana de Barjolsa przeleciała już nade mną, muszę powiedzieć kilka słów, których poprzednio powiedzieć mu nie mogłem. Po czym, zwracając się do młodego arystokraty, który stał blady ale spokojny, rzekł:

- Panie, może uniosłem się nieco podczas naszej rozmowy dzisiaj rano.

I czekał.

- Teraz kolej na pana - odpowiedział pan de Barjols.

- Ale - ciągnął dalej Roland, jak gdyby tego nie słyszał - zrozumie pan przyczynę uniesienia i może mi pan wybaczy, gdy panu powiem, że jestem żołnierzem i adiutantem generała Bonaparte.

- Proszę strzelać, panie - odparł młody arystokrata.

- Niech pan odwoła choćby jednym słowem to, co pan powiedział - rzekł młody oficer - niech pan powie, że generał Bonaparte ma taką sławę człowieka honorowego, że złośliwe przysłowie włoskie, ukute w przystępie złego humoru przez zwyciężonych, nie może go dotyczyć; niech pan to powie a rzucę broń i uścisnę pańską dłoń, bo widzę, że z pana człowiek dzielny.

- Nie złożę hołdu tej sławie człowieka honorowego, o której pan mówi, dopóki pański głównodowodzący generał nie użyje swojego wpływu na sprawy Francji, jaki zdobył swoim geniuszem, w tym samym celu co Monk, to jest, żeby zwrócić tron prawemu monarsze.

- O! - rzekł Roland z uśmiechem. - Za wiele pan żąda od generała republikańskiego.

- W takim razie powtarzam, co już powiedziałem - odparł młody arystokrata - strzelaj pan, strzelaj!

Po czym, ponieważ Roland nie śpieszył się usłuchać wezwania:

- Ależ, do pioruna! Strzelaj pan! - krzyknął, tupiąc nogą. 

Roland na te słowa uczynił ruch, wskazujący, że wystrzeli w powietrze. 

- Nie strzelaj pan w powietrze, błagam! - zawołał pan de Barjols - Inaczej zażądam, byśmy zaczęli na nowo i by pan strzelał pierwszy! 

- Na honor! - krzyknął Roland, który pobladł śmiertelnie. - Nigdy w życiu jeszcze nie czyniłem dla nikogo takich ustępstw. Skoro pan nie chcesz życia, bierz śmierć! 

I w tejże chwili, nie próbując nawet dokładnie wymierzyć, opuścił broń i dał ognia. Alfred de Barjols schwycił się za lewą pierś, zakołysał się naprzód i w tył, zawirował i padł twarzą na ziemię. 

Kula Rolanda przeszyła mu serce. 

Sir John, widząc pana de Barjolsa upadającego, podszedł do Rolanda i odprowadził go na miejsce, w którym leżały frak i kapelusz. 

- To trzeci - szepnął Roland z westchnieniem. - Ale pan świadkiem, że ten chciał sam. 

I oddawszy dymiący jeszcze pistolet sir Johnowi, włożył frak. 

W tym czasie pan deValensolle podniósł pistolet, który wypadł przyjacielowi z ręki i odniósł broń wraz z pudełkiem sir Johnowi. 

- I cóż? - spytał Anglik, wskazując oczyma Alfreda de Barjolsa. 

- Nie żyje - odparł sekundant. 

- Czy postąpiłem jak człowiek honorowy? - spytał go Roland, ocierając chustką pot, który zalał mu nagle twarz. 

- Najzupełniej - odparł pan de Valensolle - tylko pozwoli pan, że powiem: ma pan nieszczęśliwą rękę. 

I ukłoniwszy się z wyszukaną grzecznością Rolandowi i jego sekundantowi, powrócił do zwłok przyjaciela. 

- A ty, milordzie, co powiesz? - spytał Roland. 

- Powiem - odparł sir John jakby z przymusowym podziwem - że pan jest jednym z ludzi, którym boski Szekspir każe mówić o sobie: "Niebezpieczeństwo i ja to dwa lwy, jednego dnia urodzone; ale ja jestem starszy". 

ROLAND

Powrót był milczący i smutny; rzec by można, iż wobec utraty możliwości śmierci minął pogodny nastrój Rolanda.

Katastrofa, której był sprawcą, mogła odgrywać pewną rolę w tym smutku. Jednak trzeba dodać, że Roland na polu bitwy, zwłaszcza podczas ostatniej wyprawy przeciw Arabom, zbyt często przeskakiwał konno przez wrogów, których położył trupem, by wrażenie, jakie wywarła na nim śmierć nieznajomego, mogło być takie silne. Inna tedy musiała być przyczyna tego smutku; oczywiście ta, o której młodzieniec mówił sir Johnowi. Nie był to zatem żal z powodu śmierci cudzej, lecz rozczarowanie, że nie nastąpiła śmierć własna.

Powróciwszy do hotelu Palais-Royal, sir John zaniósł do swego pokoju pistolety, których widok mógłby w duszy Rolanda obudzić coś podobnego do wyrzutów sumienia, następnie powrócił do młodego oficera, by mu oddać trzy listy, które od niego otrzymał. Zastał go zadumanego, siedzącego z łokciami opartymi na stole. Nie mówiąc słowa, Anglik położył trzy listy przed Rolandem.

Młodzieniec rzucił okiem na adresy, wziął list przeznaczony dla matki, odpieczętował go i zaczął czytać.

A w miarę jak czytał, wielkie łzy spływały po jego policzkach.

Sir John patrzył ze zdumieniem na tę nową postać, pod jaką ukazywał mu się Roland. Nie przypuszczałby nigdy, że ta natura, taka różnorodna, jest zdolna do wylewania łez. Po chwili Roland, potrząsając głową i nie zwracając najmniejszej uwagi na obecność sir Johna, szepnął:

- Biedna matka! Byłaby bardzo płakała; może to i lepiej, że tak się stało; matki nie są stworzone po to, żeby opłakiwać swoje dzieci!

Odruchowo rozdarł list napisany do matki i drugi, napisany do siostry, i ten, który napisał do generała Bonaparte.

Po czym spalił starannie wszystkie szczątki listów. Następnie zadzwonił po pokojówkę.

- Do której godziny przyjmują listy na poczcie? - zapytał.

- Do pół do siódmej - odparła pokojówka. - Ma pan jeszcze tylko kilka minut czasu.

- To proszę zaczekać.

Wziął pióro i napisał:

"Drogi Generale,

Stało się, jak powiedziałem: ja żyję a on zabity. Przyzna Pan, że dzieje się, jakby o zakład.

Oddany do śmierci Wierny rycerz

Roland"

Zapieczętował list, zaadresował: Wielmożny Generał Bonaparte, ulica de la Victoire w Paryżu i wręczył go pokojówce, zalecając, żeby bez straty sekundy czasu podążyła z nim na pocztę. 

Wtedy dopiero Roland zauważył sir Johna i wyciągnął doń rękę. 

- Wyświadczyłeś mi wielką przysługę, milordzie - rzekł -jedną z tych, które wiążą dwóch mężczyzn na wieczność. Ja już jestem pańskim przyjacielem, a czy pan zechce zaszczycić mnie swoją przyjaźnią? 

Sir John uścisnął dłoń Rolanda. 

- Ooo! - rzekł. - Dziękuję bardzo. Nie śmiałbym żądać od pana tego zaszczytu; ale pan mi go ofiarował... przyjmuję. 

Teraz niewzruszony Anglik z kolei poczuł, że serce wzbiera mu tkliwością i otrząsnął łzę, która drgała mu na rzęsach. 

- Nieszczęśliwie się składa - rzekł, spoglądając na Rolanda - że panu tak pilno odjechać; byłbym niesłychanie zadowolony, gdybym mógł spędzić z panem jeszcze dzień lub dwa. 

- Dokąd jechałeś, milordzie, gdyśmy się spotkali? 

Ja? Nigdzie, podróżowałem, żeby przepędzić nudę. Mam nieszczęście nudzić się często. 

- A zatem nie jechał pan nigdzie? 

- Jechałem wszędzie. 

- Co znaczy najzupełniej to samo - odparł młody oficer z uśmiechem. - Czy zechce pan coś uczynić? 

- Ooo! Bardzo chętnie, jeśli to możliwe. 

- Najzupełniej możliwe, zależy tylko od pana. 

- Niech pan powie.

- Gdybym został zabity, odwiózłby mnie pan do matki, czy wrzucił do Rodanu? 

- Byłbym pana, zmarłego, odwiózł do matki. 

- Zamiast więc odwieźć mnie umarłego, niech mnie pan odwiezie żywego; spotka pan stokroć lepsze przyjęcie. 

- Ooo!

- Pozostaniemy przez dwa tygodnie w Bourgu. To moje miasto rodzinne, jedno z najnudniejszych we Francji, ale ponieważ pańscy rodacy słyną z oryginalności, zdarzyć się przeto może, iż pan będzie się bawił tam, gdzie inni się nudzą. A więc rzecz ułożona?

- Rad bym bardzo - odparł Anglik - ale zdaje mi się, że to byłoby nie bardzo przyzwoicie z mojej strony.

- Przecież nie jesteśmy w Anglii, milordzie, gdzie etykieta jest wszechwładną panią. My nie mamy już ani króla, ani królowej i nie po to ucięliśmy głowę tej biednej istocie, którą nazywano Marią Antoniną, żeby jej miejsce zajęła Jej Królewska Mość Etykieta.

- Mam wielką ochotę - rzekł sir John.

- Zobaczy pan, moja matka jest idealnie dobra a nadto bardzo dystyngowana. Moja siostra miała lat szesnaście, gdy wyjeżdżałem, teraz ma zatem osiemnaście; była ładna, powinna być piękna. A mój brat, Edward, bardzo miły dwunastoletni chłopiec, będzie panu płatał figle i mówił z panem po angielsku. Po dwóch tygodniach pojedziemy do Paryża.

- Ja wracam z Paryża - odrzekł Anglik.

- Zaraz. Chciał pan jechać do Egiptu, żeby zobaczyć generała Bonaparte, stąd do Paryża nie jest przecież tak daleko, jak stąd do Kairu. Przedstawię pana generałowi; i niech pan będzie spokojny, gdy ja pana przedstawię, będzie pan dobrze przyjęty. Wszak pan mówił przed chwilą o Szekspirze?

- Tak, mówię o nim zawsze.

- Dowodzi to, że pan lubi komedie, dramaty.

- Lubię bardzo, prawda.

- Otóż generał Bonaparte zamierza wystawić dramat według swojego pomysłu, który będzie bardzo zajmujący, ręczę panu.

- A zatem - rzekł sir John, wahając się jeszcze - mogę, nie będąc niedyskretny, przyjąć pańską propozycję?

- Ależ naturalnie i sprawi pan przyjemność wszystkim, zwłaszcza zaś mnie.

- Przyjmuję tedy.

- Brawo! Kiedy zatem chce pan wyjechać?

- Decyzja należy do pana. Moja kolasa była zaprzężona, gdy rzucił pan talerz w głowę nieszczęsnego Barjolsa; ale, ponieważ, gdyby nie ten talerz, nie poznałbym pana nigdy, przeto zadowolny jestem, że pan go w de Barjolsa rzucił; tak, bardzo zadowolony.

- Czy chce pan, żebyśmy wyjechali dzisiaj wieczorem?

- Ależ tak. Idę powiedzieć pocztylionowi, żeby posłał jednego ze swych kolegów po świeże konie, a gdy powróci, ruszymy w drogę. 

Roland skinął głową na znak zgody. 

Sir John wyszedł, by wydać rozkazy, a wróciwszy oznajmił, że kazał podać dwa kotlety i trochę drobiu na zimno. 

Roland wziął walizkę i zszedł. 

Anglik schował pistolety do kufra pojazdu. 

Obaj pożywili się, by móc jechać całą noc bez zatrzymywania się, a gdy biła dziewiąta na kościele Franciszkanów, usadowili się wygodnie w powozie i opuścili Awinion. 

W kwadrans później obaj spali, a przynajmniej milczenie, w jakim byli pogrążeni, kazało wnosić, że ogarnął ich sen. 

Skorzystamy z tej chwili wypoczynku, by dać czytelnikom kilka niezbędnych objaśnień o Rolandzie i jego rodzinie. 

Roland urodził się l lipca 1773 r., w cztery lata i kilka dni po Bonapartem. Był synem pana Karola de Montrevela, pułkownika, który długo pełnił służbę na Martynice, na której poślubił kredkę, Klotyldę de la Clémenciere. 

Z tego małżeństwa urodziło się troje dzieci, dwaj chłopcy i córka; Ludwik, którego poznaliśmy pod imieniem Rolanda, Amelia, której urodę sławił jej brat sir Johnowi i Edward. Wezwany z powrotem do Francji około 1789 r. pan de Montrevel, uzyskawszy pozwolenie, umieścił młodego Ludwika de Montrevela (zobaczymy później, dlaczego zmienił imię Ludwik na Roland) w szkole wojskowej w Paryżu. Tam to Bonaparte poznał chłopca, gdy w wyniku raportu pana de Keralio, uznano, iż zasługuje na przejście ze szkoły w Brienne do szkoły wojskowej. 

Ludwik był najmłodszym z uczniów. 

Mimo, że miał dopiero trzynaście lat, zwracał uwagę nieokiełznanym i zawadiackim charakterem, którego próbkę dał w siedemnaście lat później przy stole hotelowym w Awinionie. 

Bonaparte, również dziecko jeszcze, posiadał dobre strony tego charakteru, a więc nie będąc kłótliwym, był despotyczny, uparty, niepodległy; poznał w dziecku niektóre własne zalety a ta równość uczuć sprawiła, że przebaczył mu jego błędy i przywiązał się do niego. Dziecko ze swej strony, czując podporę w młodym Korsykaninie, oparło się na nim. Pewnego dnia dziecko przyszło do swego dużego przyjaciela - tak bowiem nazywało Napoleona - w chwili, gdy ten był zajęty rozwiązywaniem zadania matematycznego. Chłopiec wiedział, jaką wagę przyszły oficer artylerii przywiązywał do tej nauki, której zawdzięczał dotąd największe, a raczej jedyne swoje triumfy.

Stał tedy przy nim, nie mówiąc, nie ruszając się.

Młody matematyk odgadł obecność dziecka i zatopił się jeszcze głębiej w dedukcjach matematycznych tak, że po dziesięciu minutach wywiązał się nareszcie z zadania z honorem. Wówczas zwrócił się do młodego kolegi z satysfakcją człowieka, który wychodzi zwycięsko z walki stoczonej bądź przeciw nauce, bądź przeciw materii.

Dziecko stało blade, z zaciśniętymi zębami, sztywno opuszczonymi rękoma i zamkniętymi pięściami.

- Oho! - rzekł młody Bonaparte. - Co się stało?

- Stało się, że Valence, bratanek gubernatora, dał mi w twarz.

- Patrzcie! - odparł Bonaparte ze śmiechem. - A ty przychodzisz po mnie, żebym mu ten policzek oddał?

Dziecko potrząsnęło głową.

- Nie - rzekło - przychodzę po ciebie, bo chcę się bić.

- Z Valencem?

- Tak.

- Ależ to Valence ciebie zbije, moje dziecko; jest cztery razy silniejszy od ciebie.

- Toteż ja nie chcę bić się z nim, jak się biją dzieci, tylko jak się biją mężczyźni.

- Ba!

- To cię dziwi? - spytało dziecko.

- Nie - odparł Bonaparte.

- I na co chcesz się bić?

- Na szpady.

- Ależ tylko sierżanci mają szpady, a oni nam ich nie pożyczą.

- Obejdziemy się bez szpad.

- Czymże będziecie się bili?

Dziecko wskazało młodemu matematykowi cyrkiel, którym przed chwilą jeszcze robił swoje równania.

- Moje dziecko - rzekł Bonaparte - rana zadana cyrklem jest niebezpieczna.

- Tym lepiej - odparł Ludwik - ja go zabiję. 

- A jeśli on zabije ciebie? 

- Wolę śmierć, niż życie z tym niezmazanym policzkiem. 

Bonaparte nie nalegał więcej; lubił odwagę instynktownie; odwaga młodego kolegi spodobała mu się. 

- Niech i tak będzie! - rzekł. - Pójdę powiedzieć Valence'owi, że chcesz się z nim bić, ale jutro. 

- Dlaczego jutro?

- Zastanowisz się przez noc. 

- I do jutra Valence będzie mnie uważał za podłego! 

Potrząsając głową, dodał: 

- To za długo do jutra. 

I zwrócił się ku drzwiom. 

- Dokąd idziesz? - spytał Bonaparte. 

- Pójdę zapytać innego kolegi, czy zechce być moim przyjacielem. 

- A więc ja już nim nie jestem? 

- Nie jesteś, skoro uważasz mnie za podłego. 

- Dobrze więc - rzekł Bonaparte, wstając. 

- Idziesz?

- Idę. 

- Zaraz?

- Zaraz.

- Przepraszam cię! - zawołało dziecko. - Nie przestałeś być moim przyjacielem. 

I chłopiec rzucił mu się na szyję, płacząc. 

Były to pierwsze łzy od chwili otrzymania policzka. 

Bonaparte udał się do Valence'a i wyjaśnił mu poważnie misję, jaką został obarczony. 

Valence był wysokim, siedemnastoletnim chłopcem, mającym już brodę i wąsy. Wyglądał na lat dwadzieścia. 

Nadto był o głowę wyższy od dziecka. 

Valence odparł, że Ludwik pociągnął go za harcap, jak za sznur do dzwonka - noszono wówczas harcapy - że uprzedzał dwukrotnie, aby tego nie robił, ale Ludwik nie usłuchał. 

Pociągnął po raz trzeci i wtedy, widząc w nim tylko urwisa, obszedł się z nim, jak z urwisem.

Bonaparte zakomunikował odpowiedź Valence'a Ludwikowi, który odparł, że pociągnąć kolegę za harcap to figiel, zaś uderzyć kogoś w twarz to obelga.

Upór wytwarzał w trzynastoletnim dziecku logikę trzydziestoletniego mężczyzny.

Nowoczesny Popiliusz powrócił z wyzwaniem do Valence'a.

Młodzieniec był bardzo zakłopotany; nie mógł, nie chcąc się ośmieszyć, bić się z dzieckiem; jeśli się będzie bił i zrani chłopca, popełni czyn ohydny; jeśli zaś zostanie zraniony, nie pocieszy się nigdy w życiu.

Wszelako, na skutek uporu Ludwika, który nie chciał ustąpić pod żadnym pozorem, sprawa stawała się poważna.

Zwołano radę starszych, jak zwykło się czynić w doniosłych okolicznościach.

Rada starszych orzekła, że żaden z nich nie może się bić z dzieckiem; ale skoro to dziecko upiera się, żeby je uważano za młodzieńca, Valence powie mu wobec wszystkich kolegów, że przykro mu, iż się uniósł i potraktował go jak dziecko i że odtąd uważać go będzie za młodzieńca.

Posłano po Ludwika, który czekał w pokoju przyjaciela; wprowadzono go między starszych kolegów, którzy stali kołem na dziedzińcu.

Valence, któremu koledzy po długiej naradzie między sobą, mającej na celu uratowanie honoru dużych wobec małych, podyktowali rodzaj przemowy, oświadczył Ludwikowi, że jest zrozpaczony, tym, co się stało, że obszedł się z nim stosownie do jego wieku a nie według jego inteligencji i odwagi, że go prosi, by chciał mu wybaczyć to uniesienie i podał mu rękę na znak, że puścił wszystko w niepamięć.

Ale Ludwik potrząsnął głową.

- Słyszałem - odparł - jak mój ojciec, który jest pułkownikiem, mówił pewnego razu, że kto dostaje policzek i nie pojedynkuje się, jest podły. Jak tylko zobaczę się z ojcem, zapytam go, czy ten, kto wymierza policzek i przeprasza, nie chcąc się pojedynkować, nie jest podlejszy od tego, który policzek otrzymał.

Młodzieńcy spojrzeli po sobie, ale opinia powszechna była przeciw pojedynkowi, który byłby podobny do zabójstwa i młodzieńcy jednogłośnie, nie wyłączając Bonapartego, zapewnili dziecko, że powinno zadowolić się tym, co powiedział Valence, albowiem stanowiło to wyraz opinii powszechnej.

Ludwik odszedł blady z gniewu i nadąsany na swego dużego przyjaciela który - jak mu oświadczył z niezmąconą powagą - zlekceważył sprawę jego honoru. Nazajutrz, podczas lekcji matematyki w klasie dużych, Ludwik wsunął się cichaczem gdy Valence rozwiązywał zadanie na tablicy, zbliżył się doń niepostrzeżenie, wszedł na stołek, by dosięgnąć do jego twarzy i oddał mu policzek, który otrzymał dnia poprzedniego. 

- Masz - rzekł - teraz skwitowaliśmy się, a ja mam nadto twoje przeprosiny; bo ja cię przepraszać nie będę, możesz być spokojny. 

Skandal był niesłychany; stało się to w obecności profesora, który musiał złożyć raport gubernatorowi szkoły, margrabiemu Tyburcjuszowi Valence'owi. 

- Ten zaś, który nie znał faktów poprzedzających policzek, jaki otrzymał jego bratanek, kazał sprowadzić delikwenta i wypaliwszy mu surową naganę oznajmił, że nie jest już uczniem szkoły i że tego samego dnia jeszcze ma się przygotować do powrotu do Bourgu, do matki. 

Ludwik odpowiedział, że za dziesięć minut spakuje rzeczy a za kwadrans nie będzie go już w szkole. 

O policzku, jaki sam otrzymał, nie wspomniał słowa. 

Odpowiedź wydała się margrabiemu Tyburcjuszowi Valence'owi więcej niż nieprzystojna. Miał wielką ochotę skazać zuchwalca na tydzień kozy, ale nie mógł jednocześnie wsadzić go do kozy i wyrzucić ze szkoły. 

Dano dziecku dozorcę, który miał mu towarzyszyć do poczty, jadącej do Mâcon; panią de Montrevel zaś miano uprzedzić żeby oczekiwała syna, gdy wysiądzie z karety pocztowej. Bonaparte spotkawszy chłopca w towarzystwie dozorcy zapytał go, co ma znaczyć ta straż obok jego osoby. 

- Odpowiedziałbym panu, gdyby pan był jeszcze moim przyjacielem - odparło dziecko - ale pan już nim nie jest; dlaczego więc niepokoi się pan tym, co mnie spotyka dobrego lub złego? 

Bonaparte skinął na dozorcę, który wyszedł przed drzwi, gdy Ludwik pakował rzeczy. 

I Bonaparte dowiedział się, że dziecko wydalono ze szkoły. 

Kara była poważna, przyprawiłaby o rozpacz całą rodzinę i mogła zniweczyć przyszłość młodszego kolegi. 

Bonaparte szybko (energia była jedną z jego cech charakterystycznych) postanowił zażądać posłuchania u gubernatora, zaleciwszy dozorcy, żeby nie naglił Ludwika do odjazdu. Bonaparte był uczniem doskonałym, bardzo lubianym w szkole i bardzo cenionym przez margrabiego Tyburcjusza Valence'a, który wysłuchał jego prośby.

Wprowadzony do gubernatora, opowiedział mu wszystko i, nie oskarżając bynajmniej Valence'a, usiłował uniewinnić Ludwika.

- Czy to, co pan mi tu opowiada, jest istotnie prawdą? - zapytał gubernator.

- Niech pan zechce sam zapytać bratanka.

Posłano po Valence'a. Dowiedział się już o wydaleniu Ludwika i zamierzał sam udać się do stryja, by mu opowiedzieć, co zaszło.

Opowieść jego zgadzała się najzupełniej z tym, co powiedział Bonaparte.

Dobrze - rzekł gubernator - nie Ludwik odjedzie, tylko ty; jesteś już w takim wieku, że możesz opuścić szkołę.

Po czym zadzwonił.

- Niech mi dadzą spis wakujących stanowisk podporuczników - rzekł do ordynansa.

Tego samego dnia została wysłana do ministra nagląca prośba o stanowisko podporucznika dla młodego Valence'a.

Wieczorem Valence wyjeżdżał do swojego pułku.

Poszedł pożegnać Ludwika, którego pocałował na wpół dobrowolnie, na poły z przymusem, gdy Bonaparte trzymał mu ręce.

Dziecko przyjęło uścisk z niechęcią.

- To dobre na teraz - rzekło - ale jeśli spotkamy się kiedykolwiek i będziemy mieli obaj szpadę u boku...

Ruch groźby zakończył zdanie.

Valence odjechał.

10 października 1785 r. Bonaparte sam otrzymał nominację na podporucznika: była to jedna z pięćdziesięciu ośmiu nominacji, jakie Ludwik XVI podpisał dla szkoły wojskowej. W jedenaście lat później, 15 listopada 1796 r. Bonaparte, głównodowodzący armią włoską, u wejścia na most d'Arcole, którego broniły dwa pułki kroackie i dwie armaty, widząc, jak pociski i kule dziesiątkują jego szeregi, czując, że zwycięstwo wymyka mu się z rąk, przerażony wahaniem najodważniejszych, wyrwał ze zdrętwiałych palców trupa sztandar trójkolorowy i rzucił się na most, z okrzykiem: "Żołnierze! Nie jesteście już bojownikami z Lodi?" Nagle spostrzegł, że wyprzedza go młody porucznik, który go osłania własnym ciałem.

Nie tego bynajmniej chciał Bonaparte; pragnął, gdyby to było możliwe, przejść sam.

Pochwycił młodzieńca za połę munduru i, ciągnąc go w tył, rzekł: 

- Obywatelu, jesteś tylko porucznikiem, a ja generałem głównodowodzącym, mnie należy się pierwszeństwo. 

- I słusznie - odparł porucznik. 

I poszedł za Bonapartem, zamiast go wyprzedzać. 

Wieczorem, dowiadując się, że dwie dywizje austriackie zostały zupełnie rozbite, widząc dwa tysiące jeńców, których wziął do niewoli, licząc zabrane armaty i sztandary, Bonaparte przypomniał sobie młodego porucznika, którego ujrzał przed sobą w chwili, gdy mniemał, że wyprzedza go tylko śmierć. 

- Berthier - rzekł - wydaj rozkaz adiutantowi Valence'owi, żeby mi poszukał młodego porucznika grenadierów, z którym miałem zajście dzisiaj rano na moście d'Arcole. 

- Generale - odparł Berthier z wahaniem - Valence jest ranny. 

- Istotnie, nie widziałem go dzisiaj. Ranny, gdzie? W jaki sposób? Na polu bitwy? 

- Nie, generale; pokłócił się wczoraj i otrzymał cios szpadą, która mu przeszyła pierś. 

Bonaparte zmarszczył brwi. 

- Przecież wiedzą w moim otoczeniu, że nie lubię pojedynków; krew żołnierza nie należy do niego, jest własnością Francji. Wydaj zatem rozkaz Muironowi. 

- Zabity, generale.

- W takim razie Elliotowi.

- I on zabity.

Bonaparte wydobył z kieszeni chustkę i otarł nią zroszone potem czoło. 

- A więc komu zechcesz, ale muszę widzieć tego porucznika. 

Nie śmiał już wymieniać nikogo w obawie, że usłyszy fatalne słowo: "Zabity". 

W kwadrans później wprowadzono młodego porucznika do namiotu. Lampa rzucała słaby blask. 

- Zbliż się, poruczniku - rzekł Bonaparte. 

Młodzieniec postąpił parę kroków naprzód i wszedł w krąg światła. 

- A więc to ty - ciągnął dalej Bonaparte - chciałeś dzisiaj rano mnie wyprzedzić? 

- Chodziło o zakład, generale - odparł wesoło młody porucznik; generał drgnął na dźwięk jego głosu. 

- I przeze mnie przegrałeś? 

- Może tak, może nie.

- O co się założyłeś?

- Że zostanę dzisiaj mianowany kapitanem.

- Wygrałeś.

- Dziękuję, generale.

I młodzieniec rzucił się naprzód, jak gdyby chciał uścisnąć dłoń Bonapartego, lecz wnet się cofnął.

Blask przez sekundę oświetlił jego postać; ta sekunda wystarczyła, by generał zauważył twarz, tak jak usłyszał głos.

Szukał przez chwilę w pamięci, ale pamięć mu nie dopisywała.

- Ja cię znam - rzekł.

- To możliwe, generale.

- To nawet pewne; tylko nie mogę sobie przypomnieć twojego nazwiska.

- A pan, panie generale, postarał się, żeby pańskiego nazwiska nie zapomniano.

- Kim jesteś?

- Spytaj, generale, Valence'a.

Bonaparte wydał okrzyk radości.

- Ludwik de Montrevel - rzekł.

I otworzył ramiona.

Tym razem młody porucznik rzucił się mu w objęcia bez żadnych trudności.

- To dobrze - rzekł Bonaparte - przez tydzień pełnić będziesz służbę w nowym stopniu, żeby się przyzwyczajono widzieć na tobie epolety kapitańskie, a potem zastąpisz mego wiernego Muirona, jako adiutant. Idź teraz.

- Jeszcze raz - rzekł młodzieniec z takim ruchem, jak gdyby chciał otworzyć ramiona.

- Na honor! Tak! - zawołał Bonaparte z radością.

I zatrzymując go przy sobie po powtórnym uścisku, zapytał:

- Słuchaj, to ty poczęstowałeś szpadą Valence'a?

- Trudno, generale - odparł świeży kapitan i przyszły adiutant - byłeś przy tym, jak mu to przyrzekłem; żołnierz ma tylko swoje słowo.

W tydzień później kapitan Montrevel sprawował służbę oficera ordynansowego przy głównodowodzącym, który zamienił jego imię Ludwik, niedobrze brzmiące w owej epoce, na pseudonim Roland.

I młodzieniec zostając bratankiem Karola Wielkiego pocieszył się, że nie pochodzi już od świętego Ludwika. 

Roland - nikt nie odważył się nazwać go odtąd Ludwikiem - odbył wraz z generałem głównodowodzącym wyprawę włoską i powrócił z nim do Paryża, po zawarciu pokoju w Campo Formio. 

Skoro została postanowiona wyprawa do Egiptu, Roland - który na skutek zgonu generała brygady de Montrevela, zabitego nad Renem, gdy jego syn walczył nad Adygą i nad Mincio, powrócił do matki - był jednym z pierwszych wyznaczonych przez generała głównodowodzącego do uczestniczenia w niepotrzebnej lecz poetycznej krucjacie, jaką Bonaparte przedsięwziął. 

Pozostawił matkę, siostrę Amelię i młodego brata Edwarda w Bourgu, mieście rodzinnym generała de Montrevela; mieszkali trzy czwarte mili za miastem, w Noires-Fontaines, w ślicznym domu, któremu nadano miano zamku i który wraz z folwarkiem i kilkuset morgami gruntu, położonymi w okolicach, stanowił cały majątek generała, przynoszący sześć do ośmiu tysięcy liwrów rocznej renty. 

Wyjazd Rolanda na tę awanturniczą wyprawę był ciężkim ciosem dla serca biednej wdowy; śmierć męża stanowiła jakby przepowiednię śmierci syna, a pani de Montrevel, kreolka łagodna i tkliwa, daleka była od posiadania surowych cnót matki spartańskiej. Bonaparte, który z całego serca kochał dawnego kolegę ze szkoły wojskowej, pozwolił mu przybyć w ostatniej chwili do Tulonu. 

Wszelako obawa spóźnienia się sprawiła, że Roland nie skorzystał z tego pozwolenia w pełnej mierze. Opuścił matkę, przyrzekając jej to, czego nie miał bynajmniej zamiaru dotrzymać; że nie będzie się narażał, chyba w wypadkach nieodzownej konieczności. Przybył do Marsylii na tydzień przed odpłynięciem floty. 

Nie mamy zamiaru opisywać wyprawy do Egiptu, podobnie jak nie opisywaliśmy wyprawy do Włoch. Powiemy tylko to, co będzie niezbędne dla zrozumienia niniejszej opowieści i dla rozwoju charakteru Rolanda.19 maja 1798 r. Bonaparte i cały jego sztab główny odpływali na Wschód; 15 czerwca kawalerowie maltańscy wręczyli mu klucze od cytadeli; 2 lipca armia wylądowała w Marabucie; tego samego dnia wzięli Aleksandrię; 25 Bonaparte wkroczył do Kairu, pobiwszy mameluków pod Szebreisem i pod Piramidami.

Podczas tego szeregu marszów i bitew Roland był takim, jakim go poznaliśmy - oficerem wesołym, odważnym, inteligentym, znoszącym doskonale upał dzienny i lodowatą rosę nocy, rzucający się, jak bohater albo jak wariat, między szable tureckie lub kule Beduinów. Nadto zaś w ciągu czterdziestu dni pochodu nie opuścił tłumacza Ventury; tak że przy wrodzonych zdolnościach doszedł do tego, iż mógł się porozumieć w języku arabskim. Toteż zdarzało się często, że gdy generał głównodowodzący nie chciał się uciekać do pomocy tłumacza przysięgłego, obarczał Rolanda różnymi poleceniami do muftich, ulemów i szejków.

W nocy z 20 na 21 października Kair się zbuntował; o godzinie piątej rano nadeszła wiadomość o śmierci generała Dupuy'a, który poległ, przebity dzidą; o godzinie ósmej rano, w chwili, gdy mniemano, że rokosz jest uśmierzony, nadbiegł adiutant zmarłego generała, oznajmiając, że okoliczni Beduini zagrażają Babel-Nasrowi, czyli bramie Zwycięstwa. Bonaparte jadł śniadanie ze swoim adiutantem Sułkowskim, który z trudnością wstawał z łoża, ciężko ranny pod Salahieh. Na wieść o zagrożeniu generał zapomniał o stanie, w jakim znajdował się młody Polak.

- Sułkowski - rzekł - weź piętnastu przewodników i idź zobacz, czego od nas chce ta hołota.

Sułkowski podniósł się.

- Generale - rzekł Roland - powierz mnie tę misję; wszak widzisz, generale, że mój kolega może zaledwie ustać na nogach.

- Prawda - odparł Bonaparte. - Idź zatem.

Roland wyszedł, wziął piętnastu przewodników i ruszył w drogę.

Ale rozkaz został wydany Sułkowskiemu i Sułkowski postanowił go wykonać. Wyruszył tedy również z pięcioma czy sześcioma ludźmi, których zastał gotowych. Czy to wskutek przypadku, czy też znał lepiej od Rolanda ulice Kairu, dość, że przybył przed nim do bramy Zwycięstwa.

Przybywając jako drugi, Roland ujrzał oficera uprowadzanego przez Arabów. Jego ludzie już nie żyli.

Niekiedy Arabowie, którzy mordowali bezlitośnie żołnierzy, oszczędzali oficerów w nadziei okupu.

Roland rozpoznał Sułkowskiego; wskazał go końcem szabli swoim piętnastu ludziom i ruszył galopem.

W pół godziny później jeden z przewodników powrócił sam do kwatery głównej, oznajmiając śmierć Sułkowskiego, Rolanda i. jego dwudziestu jeden towarzyszy. Bonaparte, który kochał Rolanda jak brata, jak syna, jak kochał Eugeniusza, chciał znać wszystkie szczegóły katastrofy i zaczął wypytywać przewodnika. 

Przewodnik widział, jak Arab ścinał głowę Sułkowskiemu i przywiązywał ją do siodła. Co do Rolanda zaś, to koń jego został zabity. On sam wyswobodził się ze strzemion i przez chwilę walczył stojąc, ale niebawem znikł wśród strzelaniny. 

Bonaparte westchnął, łza zakręciła mu się w oku, szepnął: "Jeszcze jeden!" i zdawało się, że więcej o tym nie myśli. Zapytał tylko, do jakiego szczepu należeli Beduini, którzy zabili mu dwóch ulubionych żołnierzy. 

Dowiedział się, że pochodzili ze szczepu Arabów nie podbitych jeszcze, których wioska była oddalona mniej więcej o dziesięć mil. 

Bonaparte pozostawił im miesiąc, by uwierzyli w swoją bezkarność; po czym rozkazał jednemu ze swoich adiutantów, nazwiskiem Croisier, by osaczył wioskę, zburzył chaty, kazał pościnać głowy mężczyznom, włożyć je w worki a resztę ludności, to jest kobiety i dzieci, przyprowadzić do Kairu. 

Croisier wykonał rozkaz ściśle; przyprowadzono do Kairu wszystkie kobiety i dzieci, jakie zdołano zabrać, a między nimi jednego żywego Araba, związanego i przymocowanego do konia. 

- Dlaczego ten człowiek żyje? - zapytał Bonaparte. - Powiedziałem, Żeby uciąć głowę każdemu, kto może nosić broń. 

- Generale - odparł Croisier, który również mówił trochę po arabsku - w chwili, gdy miałem kazać ściąć głowę temu człowiekowi, zrozumiałem, że ofiarowuje on w zamian za życie własne życie pewnego jeńca. Pomyślałem, że zawsze będziemy mieli jeszcze czas ściąć mu głowę i przyprowadziłem go. Jeśli się omyliłem, ceremonia odbędzie się tutaj; co zostało odroczone, nie jest stracone. 

Przyprowadzono tłumacza Venturę i zaczęto badać Beduina. Beduin odpowiedział, że uratował życie pewnemu oficerowi, ciężko rannemu pod bramą Zwycięstwa; ten oficer, który mówił trochę po arabsku, mienił się adiutantem generała Bonaparte. Posłał go do brata, który uprawiał rzemiosło lekarza w sąsiednim szczepie, oficer był jeńcem tego szczepu i, jeśli mu darują życie, napisze do brata, żeby odesłał jeńca do Kairu.

W Abukirze rzucił się w największy tłum, dotarł do paszy, przełamawszy kordon czarnych, który go otaczał, przytrzymał go za brodę i otarł się o ogień z jego dwóch pistoletów. Kula z drugiego przeszła mu pod ramieniem i zabiła przewodnika. Gdy Bonaparte postanowił wrócić do Francji, Roland był pierwszym, którego generał głównodowodzący o tym zawiadomił. Każdy inny byłby podskoczył z radości, on pozostał smutny i ponury, mówiąc: 

- Wolałbym, żebyśmy pozostali tutaj, generale; mógłbym tu prędzej umrzeć, miałbym więcej sposobności. 

Wszelako byłaby to niewdzięczność z jego strony, gdyby teraz opuścił generała Bonaparte; pojechał zatem. 

Podczas całej podróży był ponury i milczący. Ósmego dnia wylądowano w Fréjus. Każdy chciał pierwszy stanąć na ziemi francuskiej; Roland wylądował ostatni. Zdawało się, że generał głównodowodzący nie zwraca uwagi na te wszystkie szczegóły, a jednak nie pominął ani jednego; odesłał Berthiera, Bourrienne'a, swoich adiutantów, swój orszak drogą przez Gap i Draguignan. 

Sam incognito udał się drogą wiodącą do Aix, chcąc się przekonać naocznie o położeniu na Południu i zabrał z sobą tylko Rolanda. 

W nadziei, że widok rodziny ożywi to serce, rozdarte ciosem nieznanym, Bonaparte po przybyciu do Aix oznajmił mu, że go pozostawi w Lugdunie i że daje mu trzytygodniowy urlop, tytułem gratyfikacji dla niego i niespodzianki dla matki i siostry. Roland odpowiedział: 

- Dziękuję, generale; siostra i matka ucieszą się bardzo, gdy mnie zobaczą. 

Dawniej Roland odpowiedziałby: "Dziękuję, generale, cieszę się bardzo, że zobaczę matkę i siostrę". 

Byliśmy świadkami tego, co zaszło w Awinionie; widzieliśmy, z jaką głęboką pogardą niebezpieczeństwa, z jaką pełną goryczy odrazą życia Roland stanął do strasznego pojedynku. Słyszeliśmy, jaką przyczyną wytłumaczył sir Johnowi swoją obojętność wobec śmierci: była to przyczyna dobra czy zła, prawdziwa czy fałszywa? Sir John musiał się nią zadowolić; widocznie Roland nie był usposobiony do podania innej. 

A teraz, jak powiedzieliśmy, obaj spali lub udawali, że śpią, zmorzeni galopem dwóch koni pocztowych po drodze z Awinionu do Orange. 

MORGAN

Porzućmy na chwilę Rolanda i sir Johna, o których nie ma powodu się niepokoić, wobec ich siły fizycznej i moralnej, a zajmijmy się poważnie postacią, która zaledwie mignęła nam wśród tych wydarzeń, a która jednak odegra w nich wielką rolę.

Mówimy o człowieku, który wszedł uzbrojony w masce do jadalni oberży w Awinionie i oddał Janowi Picotowi kiesę z dwustoma ludwikami, skradzionymi mu przez pomyłkę w przypuszczeniu, że są to pieniądze rządowe.

Widzieliśmy, jak zuchwały bandyta, który się przezwał Morganem, przybył do Awinionu konno, zamaskowany w biały dzień. Wchodząc do oberży "Palais Egalité", zostawił konia pod bramą. Znalazł go, odwiązał, dosiadł i wyjechał przez bramę d'Oulle, po czym puściwszy się galopem wzdłuż murów miasta, zniknął na drodze do Lugdunu. Ćwierć mili od Awinionu jeździec otulił się płaszczem, aby ukryć przed okiem przechodniów broń, zdjął maskę i wsunął do olster.Ci, których pozostawił w Awinionie wysoce zaintrygowanych co do osobistości strasznego Morgana, owego "postrachu Południa", mogliby się snadnie przekonać, gdyby znaleźli się obecnie na drodze z Awinionu do Bédarrides, czy wygląd bandyty odpowiadał strasznej o nim opinii.

Musimy przyznać, że wygląd bandyty zupełnie nie odpowiadałby tym wyobrażeniom, które wytworzyli sobie o nim. Istotnie, zobaczyliby bez maski twarz młodzieńca zaledwie 24 - 25 lat, twarz, którą ze względu na regularność rysów i słodycz wyrazu można by wziąć za twarz kobiecą. Jeden rys tylko nadawał wyrazowi twarzy charakter dziwnej stanowczości, a mianowicie piękne blond włosy rozwiane nad czołem i koło skroni, jak to było wówczas w modzie, oraz czarne jak heban brwi, oczy i rzęsy. Poza tym jego twarz, jak powiedzieliśmy, miała wyraz prawie kobiecy.

Składały się na nią dwoje małych uszu, których koniuszki zaledwie było widać spod bujnych włosów, nos prosty, doskonale proporcjonalny, trochę za duże usta, lecz różowe i zawsze uśmiechnięte, przecudne zęby, delikatny podbródek, z lekka niebieskawy, wskazujący na to, że gdyby nie był tak starannie golony, jego broda byłaby tego samego koloru co brwi i rzęsy. Dość wysoki wzrost, proporcjonalna figura dowodziły jeśli nie ogromnej siły fizycznej, to w każdym razie wielkiej zwinności i ruchliwości. Ze sposobu siedzenia na koniu można było wnioskować, że był to jeździec wytrawny.

Odrzuciwszy płaszcz na ramiona i nasunąwszy kapelusz na oczy, jeździec popędził konia i przeleciał przez Bédarrides galopem, dopadł do pierwszego z brzegu domu w Orange i wjechał w bramę, która natychmiast zamknęła się za nim. Czekał nań już jakiś człowiek, który przytrzymał konia. Jeździec zeskoczył na ziemię. 

- Pan w domu? - zapytał służącego. 

- Nie, panie baronie, musiał wyjechać dziś w nocy. Kazał mi powiedzieć, gdyby pan pytał, że wyjechał za interesami towarzystwa. 

- Dobrze, Baptysto. Oddaję twemu panu konia zmęczonego, ale zdrowego. Dawaj mu przez kilka dni jęczmień zamiast owsa; zrobiliśmy od wczoraj rana około 40 mil. 

- Czy pan baron jest z niego zadowolony?

- Bardzo. Czy karetka gotowa?

- Tak, panie baronie. Już zaprzężona stoi pod wozownią. Pocztylion pije z Julianem. Kazał przecież pan baron, aby usunąć go z domu pod jakim bądź pozorem. 

- Czy będzie myślał, że wiezie twego pana?- Tak, panie baronie. Oto paszport mego pana, z którym wynajęliśmy konie na poczcie. A ponieważ mój pan odjechał z paszportem pana barona w kierunku Bordeaux, a pan baron jedzie w kierunku Genewy z paszportem mego pana, sądzę zatem, że zmylimy trop i tak zaplączemy wszystkie nici, że pani policja, chociaż bardzo zręczna, nie rozplącze ich. 

- Odczep tłumoczek od siodła i podaj mi go. 

Baptysta usłuchał, lecz o mało nie upuścił tłumoczka na ziemię. 

- O! - zawołał, śmiejąc się. - Pan baron nie uprzedził mnie! Tam, do diabła! Zdaje mi się, że pan baron nie zmarnował czasu. 

- Otóż właśnie mylisz się, Baptysto. Straciłem dużo czasu i dlatego chciałbym zaraz wyjechać. 

- Bez śniadania? 

- Zjem cokolwiek, byle prędko. 

- Nie spóźni się pan: druga po południu, a od dziesiątej rano czekam już ze śniadaniem; całe szczęście, że z zimnym. 

Baptysta począł robić honory domu, wskazując gościowi drogę do jadalni. 

- Nie trudź się; znam drogę. Zajmij się karetką; niech stoi pod podjazdem; drzwiczki niech będą otwarte, abym mógł wsiąść tak szybko, żeby mnie nie widział pocztylion. A oto zapłata za pierwszy dystans.

Mówiąc to nieznajomy, tytułowany baronem, wręczył Baptyście paczkę asygnat.

- Ależ, panie. Tymi pieniędzmi można by opłacić drogę aż do Lugdunu.

- Zapłać tylko do Valence, pod pozorem, że chcę spać. Resztę weź sobie za fatygę.

- Czy tłumoczek mam włożyć do kufra karetki?

- Nie, sam go włożę.

Biorąc walizkę z rąk służącego, jak gdyby nic nie ważyła, nieznajomy skierował się do jadalni; Baptysta zaś udał się do sąsiedniej oberży, porządkując asygnaty. Droga do jadalni, jak zaznaczył nieznajomy, była mu dobrze znana. Poszedł korytarzem, otworzył bez wahania pierwsze drzwi, potem następne, za którymi dojrzał nakryty stół. Kurczęta, dwie kuropatwy, zimna szynka, kilka gatunków serów i dwie butelki wina składały się na śniadanie, które, jak można było sądzić z jednego nakrycia miało zaspokoić głód jednej osoby, a mogło wystarczyć na trzech i czterech. Wszedłszy do jadalni młody człowiek skierował się do lustra, zdjął kapelusz, przyczesał włosy małym grzebykiem; potem podszedł do małego basenu z fontanną, umoczył w wodzie serwetkę i umył ręce.

Dokonawszy toalety - staranność z jaką to robił wskazywała, że był człowiekiem przywykłym do elegancji - nieznajomy zasiadł do stołu. W kilka minut zaspokoił głód, który ze względu na zmęczenie i młodość był dość dotkliwy. Gdy Baptysta przyszedł, żeby oznajmić, że karetka gotowa, nieznajomy był już gotów do drogi.

Nasunąwszy kapelusz na oczy i zasłoniwszy się szczelnie płaszczem nieznajomy, z walizką pod pachą, wskoczył do karetki tak szybko, że pocztylion nie zdążył go zobaczyć. Baptysta zatrzasnął drzwiczki i zwracając się do woźnicy w długich butach rzekł:

- Zapłacone aż do Valence. Wszak tak?

- Wszystko. Czy mam dać pokwitowanie?

- Nie trzeba. Ale pan markiz de Ribier, mój pan, chce, aby go nie budzono aż do Valence.

- Dobrze - odparł pocztylion. - Nie będziem niepokoili obywatela markiza. Jazda!

I zaciął konie, trzaskając z bata z brawurą, która zdawała się mówić: "Ej tam, ostrożnie!

Wiozę człowieka, który płaci suto i który ma prawo przejeżdżać innych".

Markiz de Ribier opuścił okno, zasunął firanki, podniósł siedzenie i ukrył pod nim swą walizkę, po czym siadł, otuliwszy się płaszczem, i zasnął z takim samym młodzieńczym rozmachem, z jakim zjadł śniadanie. 

Drogę od Orange do Valence przejechali w osiem godzin; przed samą Valence nasz podróżny obudził się, podniósł ostrożnie firankę i poznał, że mijali małe miasteczko de la Paillasse. Była noc. Naciśnięty zegarek wydzwonił jedenastą. 

Nie warto było już zasypiać. Obliczywszy opłatę za drogę do Lugdunu, podróżny przygotował odpowiednią sumę. 

W Valence, gdy nowy pocztylion zbliżył się do kolegi, którego miał zastąpić, podróżny usłyszał, jak dotychczasowy pocztylion mówi do nowego: 

- Zdaje się, że to jakiś z "tamtych". Lecz ponieważ płaci hojnie, trzeba go wieźć, jak patriotę. 

- Dobrze - odpowiedział drugi - powieziemy go, jak się patrzy. 

W tej chwili podróżny uznał za stosowne wtrącić się do rozmowy. Podniósł firankę i rzekł: 

- I dobrze zrobisz. Patriota, u diabła! Szczycę się, że nim jestem i to pierwszego gatunku. 

A na dowód masz - wypij za zdrowie Rzeczypospolitej! 

To mówiąc, dał asygnatę stufrankową pocztylionowi, który go polecał swemu koledze. A widząc, że drugi patrzy na papierek pożądliwie, rzekł: 

- A to taki sam dla ciebie, tylko poleć mnie tak samo swemu następcy. 

- Och! Bądźcie spokojni, obywatelu. Od Valence do Lugdunu będziecie jechali co koń wyskoczy! 

- A oto z góry zapłata za szesnaście przejazdów i dwadzieścia sous dla konduktora. 

Podzielcie się. 

Pocztylion wskoczył na konia i pomknęli galopem. 

Do Lugdunu przyjechali koło czwartej po południu. 

Gdy przeprzęgano konie, jakiś człowiek w ubiorze tragarza, z noszami na plecach, zbliżył się do karety i szepnął młodemu towarzyszowi Jehudy kilka słów, które, jak się zdawało, zdziwiły go bardzo. 

- Czyś pewny? - zapytał tragarza. 

- Przecież mówię ci, że go widziałem na własne oczy. 

- Więc mogę zakomunikować to naszym przyjaciołom, jako rzecz pewną? 

- Możesz! Ale śpiesz się!

- Czy rano dać znać do Servas?

- Tak. Znajdziesz gotowego konia pomiędzy Servas i Sue.

Pocztylion zbliżył się. Młody człowiek mrugnął do tragarza; ten szybko się oddalił.

- Dokąd jedziemy, obywatelu? - zapytał pocztylion.

- Do Bourgu. Muszę być w Servas o dziewiątej wieczorem. Płacę trzydzieści sous.

- Czternaście mil w pięć godzin. Trochę trudno. Ale zresztą można spróbować.

I pocztylion puścił konie galopem.

Gdy biła dziewiąta, wjeżdżali do Servas.

- Dostaniesz sześć liwrów, tylko nie przeprzęgaj i jedź na pół drogi do Sue! - zawołał przez drzwiczki młody człowiek.

- Dobrze - odparł pocztylion.

Kareta minęła pocztę. O ćwierć mili od Servas Morgan zatrzymał karetę, wysunął głowę przez drzwiczki, zwinął dłonie, zbliżył je do ust i wydał głos przeraźliwie miauczącego kota. Naśladowanie było tak dobre, że z sąsiedniego lasu odpowiedział takim samym głosem kot.

- To tutaj - zawołał Morgan.

Pocztylion zatrzymał konie. Młody człowiek wyjął walizkę, otworzył drzwiczki, wysiadł i, zbliżywszy się do pocztyliona, rzekł:

- Oto obiecane sześć liwrów.

Pocztylion wziął monetę, włożył ją w oko, tak jak wkładają monokl eleganci naszych czasów.

Morgan domyślił się znaczenia tej pantomimy.

- Co to ma znaczyć?

- A to - odparł pocztylion - że jeszcze widzę na jedno oko.

- Rozumiem - zaśmiał się młodzieniec. - A jeśli zasłonię i drugie oko...

- No to nic nie będę widział.

- Ot, łajdak. Woli być ślepy, niż jednooki. Cóż robić? Co kto woli. Masz!

I dał mu jeszcze jedną sztukę.

Pocztylion wsadził ją w drugie oko, zawrócił konie i odjechał w kierunku Servas.

Towarzysz Jehudy poczekał, aż kareta zniknęła w ciemnościach, po czym zaświstał przeciągle.

Odpowiedział mu taki sam głos. W tejże chwili z lasu wysunął się jeździec, który podjechał galopem.

Na jego widok Morgan zakrył twarz maską.

- W czyim imieniu przychodzisz? - zapytał jeździec, którego twarz osłaniał szeroki kapelusz. 

- W imieniu proroka Elizeusza - odparł zamaskowany młodzieniec. 

- A więc na ciebie czekam - odparł ten i zsiadł z konia. 

- Czyś prorok, czy uczeń? - zapytał Morgan. 

- Jestem uczniem - odparł nowo przybyły. 

- A gdzie twój mistrz? 

- Znajdziesz go w klasztorze Kartuzów w Seillon. 

- Czy wiesz, ilu naszych towarzyszy zebrało się tam dzisiaj? 

- Dwunastu.

- Dobrze. Jeśli spotkasz innych, przyślij ich tam. 

Ten, który nazwał się uczniem pokłonił się na znak posłuszeństwa, pomógł Morganowi przytroczyć walizkę do siodła i przytrzymał cugle konia. 

Morgan, zanim włożył drugą nogę w strzemię, dał koniowi ostrogę i pomknął galopem. 

Po prawej stronie drogi ciągnął się las Seillon, jak morze ciemności, na którym wiatr podnosił ciemne fale. 

Ćwierć mili od Sue jeździec skręcił konia poprzez pola i zaczął się zbliżać do boru. Koń, prowadzony pewną ręką, zanurzył się bez wahania w gąszcz. Po dziesięciu minutach jeździec znalazł się na przeciwnym skraju lasu. 

Sto kroków dalej wznosiła się budowla, samotna wśród polany. 

Był to gmach solidny, zacieniony kilkoma wiekowymi drzewami. 

Jeździec zatrzymał się przed wielkimi wrotami, nad którymi widniały trzy figury ustawione w trójkąt: N. Marii Panny, Jezusa i Jana Chrzciciela. Figura Matki Boskiej stała na najwyższym szczycie trójkąta. 

Tajemniczy podróżny dotarł do kresu swej podróży - do klasztoru Kartuzów w Seillon. 

Klasztor zbudowany został w 1178 r. 

W 1672 r. na miejscu dawnego stanął gmach nowożytny. Do dziś widać jeszcze świetne ruiny tej budowli, a mianowicie fasadę z trzema figurami, przed którą stanął podróżny i małą kapliczką wewnątrz z wejściem na prawo od wielkich wrót.

W 1791 r. Kartuzi zostali wygnani z klasztoru. W 1792 r. klasztor z przyległościami wystawiono na sprzedaż, jako dobra kościelne. Przyległości te składały się najpierw z parku dotykającego budynków, a wreszcie z pięknego lasu, który do dziś nazywa się lasem Seillon. Lecz w Bourgu, mieście katolickim i religijnym, nikt nie chciał gubić duszy przez kupno majątku, który należał do zacnych mnichów, powszechnie szanowanych. W rezultacie park i las, jako dobra państwowe, przeszły na własność Rzeczypospolitej, czyli innymi słowy, nie należały do nikogo, gdyż Rzeczpospolita od siedmiu lat miała inne sprawy do załatwienia niż odbudowanie murów, utrzymywanie ogrodu i wycinanie lasu.

Od siedmiu więc lat klasztor był zupełnie opuszczony. Gdy przypadkiem ktoś ciekawy zajrzał przez otwór od klucza, zobaczył podwórze porośnięte trawą, zupełnie tak jak porastał krzakami otaczający las, który poza dwiema drogami i kilku ścieżkami zdawał się nie do przebycia.

Niedaleko klasztoru, w lesie, stał jeszcze pawilon, zwany Correrie.

O obu budowlach opowiadano w okolicy dziwy. Mówiono, że w ruinach tych nocą bywają jacyś goście, których nie widywano za dnia. Węglarze i włościanie, którzy wybierali w lesie drzewo, twierdzili, że widywali przez szpary okiennic płomienie na schodach i korytarzach klasztoru i słyszeli dźwięki łańcuchów, wleczonych po kamiennej posadzce i po bruku podwórca. Niedowiarki zaprzeczali temu. Natomiast ludzie, którzy dawali opowiadaniom wiarę, dzielili się na dwie kategorie i odmiennie tłumaczyli przyczyny podejrzanych zjawisk. Patrioci twierdzili, że były to dusze biednych mnichów, których tyrania klasztorna pogrzebała żywcem i którzy wzywali pomsty niebios na swych prześladowców, włócząc za sobą łańcuchy, w których chodzili za życia. Rojaliści twierdzili, że harcuje tam diabeł we własnej osobie, który nie bojąc się kropidła i zacnych mnichów wyprawia brewerie tam, gdzie przedtem nie odważyłby się wsunąć koniuszka swych pazurów.

Lecz z jednego powodu te objaśnienia były wątpliwe, a mianowicie nikt z zaprzeczających ani z opowiadających o tych dziwach nie miał odwagi pójść, by w godzinie uroczystej przekonać się o prawdziwości opowiadań i orzec, czy klasztor pusty, albo też, jeśli był nawiedzany, to przez jakiego rodzaju gości.

Jednakże wszystkie opowieści uzasadnione czy też bezpodstawne nie obchodziły tajemniczego jeźdźca, gdyż, jak widzieliśmy, zatrzymał konia pod bramą klasztoru, chociaż dziewiąta wybiła w Bourgu. Jeździec, nie zsiadając z konia, wyjąta pistolet z olster, zastukał trzykrotnie rękojeścią we wrota na wzór wolnych mularzy i słuchał... Przez chwilę wątpił, czy w klasztorze odbywa się jakieś zebranie, albowiem pomimo wytężenia wzroku i słuchu nie dojrzał żadnego światła, nie dosłyszał żadnego dźwięku. Jednak wydało mu się, że ktoś ostrożnie zbliża się od wewnątrz ku bramie.

Zastukał po raz drugi w ten sam sposób.

- Kto idzie? - zapytał jakiś głos.

- Ktoś, przysłany przez Elizeusza - odparł podróżny.

- Jakiemu królowi mają być posłuszni synowie Izaaka?

- Jehudzie.

- Czyj ród mają wytępić?

- Achaba.

- Czy prorok, czy uczeń?

- Prorok.

- Bądź błogosławiony w domu Pana - odparł głos.

I w tej chwili sztaby żelazne opadły, zgrzytnął zamek i obie połowy bramy rozwarły się cicho, koń i jeździec zniknęli pod ciemnym sklepieniem bramy. Za nimi zawarły się wrota. Ten, kto je otworzył ubrany był w biały habit Kartuzów. Kaptur, który miał na głowie, zupełnie zasłaniał mu twarz.

KLASZTOR KARTUZÓW W SEILLON

Prawdopodobnie ten, który otworzył wrota, tak samo jak i ten, który ukazał się na drodze, zajmował podrzędne stanowisko w konfraterni, gdyż przytrzymywał konia, gdy jeździec zsiadał, oddając mu przysługę zwykłego masztalerza. Morgan odtroczył walizkę, wyjął pistolety z olster i wsadził je za pas. Zwrócił się do mnicha tonem rozkazującym:

- Mam nadzieję, że zastanę braci zebranych na naradzie.

- Tak jest; już się zebrali.

- Gdzie?

- W Correrie. Przed kilkoma dniami bowiem widzieliśmy podejrzanych osobników, włóczących się koło klasztoru, wobec tego wyższa hierarchia nakazała środki ostrożności. Młody człowiek wzruszył ramionami, jak .gdyby chciał dać do zrozumienia, iż uważa te środki za zbyteczne, i tym samym rozkazującym tonem powiedział: - Odprowadzić konia do stajni, a mnie zaprowadzić na naradę.

Mnich zawołał innego braciszka, któremu rzucił cugle, zapalił pochodnię od lampki palącej się w kaplicy i ruszył przed nowo przybyłym.

Przeszedł przez gmach klasztorny, kilka kroków zrobił w ogrodzie, otworzył drzwi, prowadzące do pewnego rodzaju studni, wprowadził tam Morgana, za którym starannie zamknął drzwi, odsunął nogą kamień, który, zdawało się, leżał tam przypadkowo. Pod kamieniem ukazało się kółko żelazne i płyta kamienna, która zamykała wejście do podziemi. Gdy braciszek podniósł płytę Morgan dojrzał kilka schodów idących w głąb. Schody te prowadziły do okrągłego sklepionego korytarza, który mógł pomieścić dwu ludzi rzędem. Morgan i braciszek szli tym korytarzem przez jakieś sześć minut, po czym zatrzymali się koło kraty. Mnich wyjął spod habitu klucz i otworzył kratę, którą potem zamknął za sobą.

- Jak mam oznajmić pańskie przybycie? - zapytał.

- Brat Morgan.

- Tu pan poczeka; za pięć minut będę z powrotem.

Młodzieniec zrobił ruch głową, dając do zrozumienia, że jest oswojony z tymi wszystkimi ostrożnościami.

Siadł następnie na jakimś grobowcu - byli bowiem w podziemiach klasztoru - i czekał. W istocie, nie upłynęło pięć minut, jak mnich był z powrotem.

- Proszę za mną: bracia są uszczęśliwieni pańskim przybyciem.

W kilka chwil potem Morgan znalazł się w sali obrad.

Dwunastu zakapturzonych mnichów oczekiwało na niego. Gdy drzwi się zamknęły i Morgan zrzucił maskę, wszyscy zdjęli kaptury. Byli to w większości młodzi ludzie; dwóch czy trzech tylko wyglądało na lat czterdzieści.

Wszystkie ręce wyciągnęły się do Morgana.

- Ach! Doprawdy - rzekł jeden z obecnych - zdjąłeś nam kamień z serca; myśleliśmy, żeś zabity lub uwięziony.

- Zabity - zgoda! Ale uwięziony - nigdy, "obywatelu" (jak to mówią niekiedy, ale jak, mam nadzieję, niedługo już mówić nie będą). Mogę powiedzieć, że wszystko poszło bardzo gładko. Konduktor, jak tylko nas dostrzegł, kazał stanąć i, zdaje mi się, powiedział: "Już wiem o co chodzi". A ja mu na to: "Skoro wiesz, o co chodzi, mój kochanku, długo gadać nie będziemy". - "Czy pieniądze rządowe?" - zapytał. - "Właśnie, właśnie" - odparłem. Ponieważ w karecie powstał popłoch, powiedziałem konduktorowi: - "Poczekaj, mój kochany. Najpierw złaź z kozła i powiedz tym panom a zwłaszcza paniom, że jesteśmy ludźmi dobrze wychowanymi, że ich nie tkniemy, tych dam oczywiście, i nie będziemy nawet na nie patrzyli, chyba że która wysunie głowę przez okno". Jedna istotnie odważyła się. A ładna była... Posłałem jej całusa. Krzyknęła z lekka i wnet się schowała. Przez ten czas konduktor pośpiesznie wydobywał pieniądze rządowe, a z pośpiechu oddał wraz z nimi pieniądze należące do jakiegoś biednego kupca z Bordeaux. 

- Tam do diabła! - zawołał jeden z braci. - Wszak wiesz, że Dyrektoriat organizuje bandy opryszków, którzy działają pod naszą nazwą, aby wpoić w ogół przekonanie, że nastajemy na majątki prywatne, że słowem jesteśmy zwykłymi złodziejami. 

- Poczekajcie. Otóż to właśnie spowodowało moje opóźnienie. Słyszałem już coś o tym w Lugdunie. Spostrzegłem błąd w połowie drogi do Valence, po adresie na worku. Adres głosił: Jan Picot, kupiec win we Fronsac, pod Bordeaux. 

- No i odesłałeś mu pieniądze? 

- Jeszcze lepiej. Sam oddałem. 

- We Fronsac?

- Nie. W Awinionie. Przypuszczałem, że taki kupiec musiał się zatrzymać w pierwszym mieście, aby zasięgnąć wiadomości o swych dwustu ludwikach. I nie omyliłem się. Pytam w hotelu, czy nie znają obywatela Jana Picota. Mówią mi, że właśnie je obiad w hotelu. Wchodzę do sali. Domyślacie się, że rozmowa toczyła się o ograbieniu dyliżansu. Wyobraźcie sobie wrażenie zebranych, gdy stanąłem przed nimi. Pytam, który z obecnych nazywa się Picot. Właściciel tego dźwięcznego i pięknego nazwiska wstaje; składam przed nim dwieście ludwików, przepraszając go za pomyłkę w imieniu stowarzyszenia Jehudy. Zamieniłem ukłony z Barjolsem i księdzem de Rians, ukłoniłem się całemu towarzystwu i wyszedłem. Bagatela wszystko razem, ale zajęło mi to piętnaście godzin. Sądziłem, że lepiej będzie spóźnić się, niż pozostawiać opinię publiczną w mylnym o nas mniemaniu. Czy dobrze zrobiłem? 

Zebrani odpowiedzieli oklaskami.

- Uważam jednak - rzekł jeden z zebranych - że było nierozsądnie oddawać samemu pieniądze Picotowi. 

- Kochany pułkowniku - odparł młodzieniec - włoskie przysłowie powiada: "Kto chce, sam idzie, kto nie chce - ten posyła". Otóż chciałem i poszedłem. 

- Taki osobnik, zamiast być ci wdzięczny, pozna cię, jeśli przypadkowo wpadniesz mu w ręce. Takie spotkanie może się skończyć obcięciem głowy.

- O, nie radzę mu poznawać mnie.

- A któż mu w tym przeszkodzi?

- Czyż myślicie, że takie wyprawy urządzam z twarzą odkrytą? Przecież nie zdejmuję maski wśród obcych. Czyż nie jesteśmy w pełni karnawału? Dlaczego nie mam przebierać się za Abellina lub Karola Moora, jeśli pp. Gohier, Sieyes, Roger Ducos, Moulin i Barras przebierają się za królów Francji.

- I do miasta wjechałeś w masce?

- I do miasta, i pod hotel, i do sali. Prawda, że miałem odsłonięty pas. Ale widzicie, jak pięknie jest on udekorowany.

Po tych słowach młodzieniec odrzucił płaszcz i ukazał pas, za którym tkwiły cztery pistolety i krótki nóż myśliwski.

A potem z wesołością, która cechowała, zdaje się, całe zgromadzenie, dodał:

- Musiałem mieć wygląd straszny, nieprawdaż? Musieli mnie wziąć za nieboszczyka Mandrina, wracającego z gór Sabaudii. A propos. Oto sześćdziesiąt tysięcy franków Jego Wysokości Dyrektoriatu.

I młodzieniec trącił pogardliwie nogą walizkę, która wydała metaliczny dźwięk złota.

Potem wmieszał się w grupę przyjaciół.

Jeden z mnichów podniósł walizkę.

- Gardź sobie złotem, Morganie, chociaż je zbierasz; lecz wiem, że są dobrzy ludzie, oczekujący tych sześćdziesięciu tysięcy franków z taką samą niecierpliwością, jak karawana na pustyni czeka na krople wody, ocalające przed śmiercią.

- Nasi przyjaciele w Wandei? - zapytał Morgan. - Niech im służy! Egoiści. Sami się biją.

Sobie wybrali róże, a nam zostawili kolce. A cóż to, czy nic nie dostają z Anglii?

- A jakże - zamruczał jeden mnich - w Quiberon dostali kule i mitraliezy.

- Nie mówię od Anglików, lecz z Anglii.

- Ani grosza.

- Są w coraz gorszej sytuacji.

- Zdaje mi się jednak - powiedział jeden z obecnych - że nasi książęta mogliby posłać trochę złota tym, którzy przelewają swoją krew za sprawę monarchii. Czyż nie boją się, że Wandea prędzej czy później zniechęci się i zaniecha poświęcenia, za które dotychczas nie dostała, o ile wiem, nawet podziękowania? 

- Wandea, przyjacielu, - odparł Morgan -jest to ziemia szlachetna i nie zniechęci się, bądź pewien. Zresztą, cóż by to była za zasługa wierności, gdyby nie miała do czynienia z niewdzięcznością? Z chwilą, gdy poświęcenie spotyka się z wdzięcznością - przestaje być poświęceniem, albowiem jest zamiana, skoro poświęcenie zostaje wynagrodzone. Bądźmy wierni zawsze, panowie, i oby niebo sprawiło, aby ci, dla których się poświęcamy, byli niewdzięczni. A będziemy mieli, wierzcie mi, piękną kartę w historii naszych wojen domowych.

Zaledwie Morgan skończył ten rycerski aksjomat, gdy rozległy się trzy puknięcia masońskie. - Panowie! - zawołał mnich, który przewodniczył naradzie. - Kaptury na głowy i maski na twarze. Nie wiemy, co nas czeka. 

Na co szły pieniądze Dyrektoriatu 

Wszyscy usłuchali rozkazu: mnisi naciągnęli kaptury, Morgan nałożył maskę. 

- Proszę! - rzekł przełożony. 

Drzwi się otwarły, wszedł braciszek usługujący. 

- Wysłaniec generała Jerzego Cadoudala. 

- Czy odpowiedział na trzy umówione pytania? 

- Tak jest.

- Niech wejdzie.

Braciszek powrócił do podziemia i w sekundę potem ukazał się znowu, prowadząc człowieka, w którym po ubraniu poznać można było chłopa, a po kwadratowej głowie i wielkim rudym kapeluszu - Bretończyka. 

Przybysz doszedł do środka koła, nie okazując onieśmielenia i powiódł okiem po dwunastu mnichach, czekając na pytania. 

Przewodniczący przerwał ciszę. 

- Od kogo przychodzisz?

- Ten, kto mnie posłał, polecił mi odpowiedzieć, że przychodzę od Jehudy. 

- Czy masz zlecenia ustne, czy na piśmie? 

- Mam odpowiadać na wasze pytania, a następnie zostawić świstek papieru za pieniądze. 

- Dobrze. Zacznijmy od pytań. Gdzie są nasi bracia z Wandei? 

- Złożyli broń, ale czekają tylko od was rozkazu, aby za nią pochwycić.

- A dlaczego złożyli broń?

- Otrzymali rozkaz od Jego Królewskiej Mości Ludwika XVIII.

- Mówiono o własnoręcznej odezwie królewskiej.

- Oto kopia - z tymi słowy chłop wręczył papier pytającemu.

Ten rozłożył i czytał:"Wojna może wzbudzić tylko nienawiść do monarchii. Królowie wracający na tron przez wojnę nie mogą być kochani. Trzeba więc zarzucić środki krwawe i polecić się potędze opinii, która sama przez się powraca do zbawczych zasad. Trzeba połączyć w potężnym związku rozproszone elementy monarchii, pozostawić wojującą Wandeę jej własnemu losowi i wejść na drogę bardziej pokojową i nie tak bezładną. Rojaliści z Zachodu już swoje zrobili, trzeba nareszcie oprzeć się na rojalistach w Paryżu, którzy już wszystko przygotowali do bliskiej restauracji monarchii"...

Prezydujący podniósł głowę i szukając wzrokiem Morgana, rzekł:

- Otóż, bracie, życzenie twoje spełnione. Rojaliści Wandei i Południa Francji będą mieli pełnię zasług poświęcenia.

Następnie zwracając wzrok na odezwę, z której pozostało tylko kilka wierszy do odczytania, ciągnął dalej:

"Żydzi ukrzyżowali swego króla i od tej chwili błąkają się po całym świecie; Fracuzi ścięli swego i będą rozproszeni po całej Ziemi.

Dane w Blankenbourgu, 25 sierpnia roku 1799, w dniu naszych imienin, a w szóstym roku naszego panowania.

Podpisano: Ludwik"

Młodzieńcy popatrzyli na siebie.

- Quos vult perdere Jupiter, dementat! - rzucił Morgan.

- Tak - dodał prezydujący - lecz ci, których Jowisz chce ukarać, reprezentują zasadę, trzeba więc ich popierać nie tylko przeciw Jowiszowi, lecz i przeciw nim samym. Ajax wśród błyskawic i piorunów, wdzierając się na skałę, wyciągał do niebios zaciśniętą pięść i wołał:

"Uratuję się wbrew bogom".

A zwracając się do wysłańca Cadoudala, zapytał:

- Co odpowiedział na tę odezwę ten, który cię wysłał?

- Mniej więcej to samo. Kazał mi dowiedzieć się, co wy postanowiliście czynić nawet wbrew życzeniu króla.

- Jesteśmy zdecydowani na wszystko - odparł prezydujący. 

- W takim razie - rzekł chłop - wszystko będzie dobrze. Oto prawdziwe nazwiska dowódców i ich przezwiska. Generał poleca, aby w listach używać przezwisk. To samo on robi, gdy pisze o was. 

- Czy masz listę? 

- Nie; mogłem być aresztowany. Piszcie, podyktuję. 

Prezydujący siadł za stołem, wziął pióro i pisał pod dyktando wandejskiego chłopa następujące nazwiska: 

"Jerzy Cadoudal - Jehuda albo Okrągła Głowa; Józef Cadoudal - Judasz Machabeusz; Lahaye Saint-Hilaire - Dawid; Burban Malabry - Brave-la-Mort; Poulpiquez - Royal-Carnage; Bonfils - Brise-Barriere; Dampherné - Piquevers; Duchayla - Korona; Dupare -Straszny; la Roche - Mitrydates; Puisaye - Jan Blondyn". 

- Oto następcy Charette'ów, Stoffietów, Bonchampów, Rochejacqueleinów, Lescure'ów! - odezwał się jeden z obecnych. 

Bretończyk, zwracając się doń, rzekł: 

- Jeśli gotowi są zginąć, jak ich poprzednicy, to co im radzicie robić? 

- A bo co? - zapytał Morgan. 

- A bo to - odparł chłop - że generał, skoro tylko otrzyma waszą odpowiedź, wnet chwyci za broń. 

- A jeśli damy odpowiedź przeczącą? - zapytał ktoś. 

- Tym gorzej dla was! W każdym razie powstanie wyznaczono na 20 października. 

- Otóż dzięki nam - powiedział prezydujący - generał miał z czego wypłacić żołd za pierwszy miesiąc. Gdzie masz pokwitowanie? 

Chłop wyjął z kieszeni papier, który brzmiał: 

"Otrzymaliśmy od naszych braci z Południa i Wschodu dla należytego użytku na rzecz sprawy sumę... 

Jerzy Cadoudal, generał głównodowodzący armią królewską w Bretanii". 

Suma nie została wymieniona. 

- Czy umiesz pisać? - zapytał prezydujący. 

- Dosyć, aby wypełnić trzy czy cztery brakujące wyrazy. 

- No to pisz: "sto tysięcy franków".

Bretończyk napisał te słowa i oddając papier prezydującemu powiedział:

- Oto pokwitowanie. A gdzie pieniądze?

- Schyl się i podnieś worek, który masz pod nogami. Zawiera on sześćdziesiąt tysięcy franków.

A zwracając się do mnichów:

- Montbar! Gdzie reszta?

Zapytany mnich otworzył szafę i wyjął nieco mniejszy worek, przyniesiony przez Morgana, z okrągłą sumą czterdziestu tysięcy franków.

- Oto wszystko - rzekł mnich.

- Teraz, przyjacielu - rzekł prezydujący - posil się i wypocznij; jutro odjedziesz.

- Oczekują mnie - odparł Wandejczyk - zjem i prześpię się na koniu. Żegnam panów.

Niech was Bóg chroni!

I skierował się ku drzwiom.

- Zaczekaj! - zawołał Morgan.

Wysłaniec Jerzego zatrzymał się.

- Nowina za nowinę - mówił Morgan. - Powiedz generałowi Cadoudalowi, że generał Bonaparte opuścił armię w Egipcie i wylądował wczoraj w Fréjus, a za trzy dni będzie w Paryżu. Czyż moja nowina nie warta twojej?

- Niemożliwe! - zawołali jednogłośnie wszyscy zebrani.

- A jednak prawda. Wiem o tym od naszego przyjaciela księdza, który go widział na godzinę przed widzeniem się ze mną w Lugdunie i poznał go.

- Po co powrócił do Francji? - zapytało kilka głosów.

- Doprawdy - rzekł Morgan - dowiemy się o tym prędzej czy później. Być może nie będzie ukrywał się w Paryżu.

- Nie trać ani chwili czasu i nieś tę wiadomość naszym braciom z Zachodu - rzekł prezydujący. - Przed chwilą zatrzymywałem cię, ale teraz mówię ci: śpiesz się. Chłop pokłonił się i wyszedł. Gdy drzwi zamknęły się za nim, prezydujący powiedział:

- Wiadomość, którą nam przyniósł Morgan, jest tak ważna, że chcę zaproponować specjalne zarządzenia.

- Jakie? - zapytali jednym głosem towarzysze Jehudy.

- Jeden z nas, na którego padnie los, pojedzie do Paryża i będzie informował o wszystkim przy pomocy szyfru.

- Przyjęte.

- W takim razie - ciągnął dalej prezydujący - napiszmy nasze nazwiska na kawałkach papieru; włóżmy je do kapelusza i ciągnijmy losy.

Młodzieńcy pośpiesznie wykonali rozkaz.

Najmłodszy z nich zbliżył się do kapelusza i wyciągnął karteczkę, którą oddał prezydującemu.

- Morgan - przeczytał ten.

- Proszę o rozkazy.

- Pamiętaj - zaczął uroczyście prezydujący - że nazywasz się baron de Sainte-Hermine; że ojciec twój był ścięty na placu Rewolucji, a brat twój zabity w armii Kondeusza. Noblesse oblige - oto instrukcja dla ciebie.

- A co do pozostałych kwestii? - zapytał młodzieniec.

- Polegamy - odparł prezydujący - na twym rojaliźmie i lojalności.

- Pozwólcie tedy, przyjaciele, że pożegnam was zaraz. Chcę przed dniem być już na drodze do Paryża, a mam jeszcze jedną wizytę przed odjazdem.

- Idź - rzekł prezydujący, biorąc Morgana w ramiona. - Inny powiedziałby: "Bądź mężny i odważny!" Ja mówię: "Bądź ostrożny".

Młodzieniec pożegnał uśmiechem przyjaciół, zawinął się w płaszcz, nasunął kapelusz na oczy i wyszedł.

ROMEO I JULIA

Koń Morgana był już gotów do drogi.

Zaledwie młodzieniec wskoczył na siodło, wrota klasztoru rozwarły się przed nim; koń pomknął ostro, jakby już zapomniał o odbytej niedawno drodze. Za wrotami Morgan po krótkiej chwili wahania skręcił na prawo; czas jakiś jechał wzdłuż ścieżki, prowadzącej z Bourgu do Seillon, skręcił znowu na prawo poprzez pole, zanurzył się w las, wkrótce wyjechał na bity gościniec Pont-d'Ain i po półgodzinnej jeździe zatrzymał się przy grupie domów, zwanej obecnie Maisons-des-Gardes. Nad jednym z tych domów wisiał pęk ostrokrzewu, wskazując, że tu odpoczywali i posilali się włościanie i piesi podróżni.

I tutaj, jak pod klasztorem Kartuzów, Morgan zastukał we wrota rękojeścią pistoletu. Wkrótce usłyszał kroki stajennego; wrota zaskrzypiały, a człowiek, który je otworzył, zobaczywszy jeźdźca z pistoletem w ręku, zrobił instynktowny ruch, jak gdyby chciał wrota zamknąć.

- To ja, Pataut - rzekł młodzieniec. - Nie bój się.

- A prawda. To pan Karol. Ale widzi pan, teraz ostrożność jest najlepszym środkiem bezpieczeństwa!

- Masz rację, Pataut - odparł młodzieniec, dając mówiącemu sztukę srebra. - Ale bądź spokojny. Wrócą lepsze czasy.

- A czy długo będziem na to czekali?

- Pataut, obiecuję ci postarać się, abyś długo nie czekał. Śpieszę się nie mniej, niż ty.

Toteż chciałbym, abyś się nie kładł spać, kochany Pataut.

- Pan wie, że kiedy pan tu jest, nie kładę się wcale. Co się tyczy konia... Pan chyba co dzień zmienia konia. Dziś pan jest na karym.

- Tak, jestem kapryśny z natury. Zresztą koń niczego nie potrzebuje. Popuść mu wędzidła, siodło postaw. Czekaj no! Włóż pistolet do olster, a te dwa potrzymaj.

Z tymi słowy młodzieniec oddał chłopcu pistolety zza pasa.

- Ho! - zaśmiał się ten. -Pistoletów mamy dosyć.

- Wiesz, Pataut, że drogi nie są bezpieczne.

- Ja myślę. Czyż mało mamy, panie Karolu, rozboi? Przecież w ostatnim tygodniu zatrzymano i ograbiono dyliżans, jadący z Genewy do Bourgu.

- Tak? - zapytał Morgan. - A kogo o to posądzają?

- Komedia prawdziwa! Mówią, że towarzysze Jezusa. Ale nie wierzę temu. Przecież towarzysze Jezusa - to apostołowie?

- No, chyba - odparł wesoło Morgan - innych nie było.

- Otóż to - ciągnął Pataut - oskarżać dwunastu apostołów o ograbienie dyliżansu! Tylko tego brakowało. Oj, panie, żyjemy w czasach, kiedy nie ma nic świętego.

I potrząsnąwszy głową, jak zdeklarowany mizantrop, Pataut odprowadził konia do stajni.

Morgan zaś, popatrzywszy chwilę za odchodzącym chłopakiem, obszedł płot otaczający ogród i skierował się do grupy wysokich drzew, ocieniających małą wioskę, nazywaną pompatycznie zamkiem des Noires-Fontaines.

Gdy Morgan doszedł do ogrodzenia zamku, na kościele w Montagnac zegar wybijał godzinę.

Młodzieniec naliczył jedenaście uderzeń. 

Morgan zrobił jeszcze kilka kroków, obejrzał ogrodzenie, jakby szukając znajomego miejsca, a znalazłszy je, oparł się końcem buta o wyłom w kamieniach, podskoczył jak jeździec na siodło, złapał za wierzch muru lewą ręką, z rozpędu siadł okrakiem na murze i w okamgnieniu zsunął się na drugą stronę. 

Tam zatrzymał się na chwilę, wpatrując się pilnie w ciemności. Wszędzie było cicho i spokojnie. 

Morgan ostrożnie posunął się naprzód, przemknął na brzeg klombu drzew. Doszedłszy do polanki, na drugiej stronie której stał zameczek, pilnie wpatrywał się w okna domu. W jednym tylko oknie widniało światło, mianowicie na piętrze w rogu domu. Pod oknem tym był balkonik, spowity winem. Nad oknem, wychodzącym wprost na balkon, splatały się gałęzie dwóch drzew. 

W oknie wisiała żaluzja, podnoszona przy pomocy sznurów. Poprzez tę żaluzję właśnie Morgan dojrzał światło. 

W pierwszym odruchu młodzieniec chciał iść wprost przez trawnik, lecz z obawy przed zdemaskowaniem zmienił zamiar. 

Pod zajazd prowadziła aleja lipowa. W tę to aleję wszedł Morgan. W kilku susach przebył przestrzeń od końca alei do domu i skrył się w cieniu rzucanym przez budynek. Cofając się tak, aby nie wyjść z cienia, miał oczy utkwione w oknie. Po chwili klasnął trzykrotnie w ręce. Na ten znak jakiś cień zamigotał w pokojach i zbliżył się do okna. 

Morgan zaklaskał ponownie. 

Otworzono okno, podniesiono żaluzje. Czarująca dziewczyna w nocnym odzieniu, z blond włosami rozsypanymi na ramionach, ukazała się w ramach zieleni. Młodzieniec wyciągnął ręce. Naprzeciw nim wysunęły się dwie ręce dziewczyny i dwa głosy wybiegły na spotkanie: 

- Karolu!

- Amelio!

Młodzieniec, chwytając się splotów wina i występów w murze, wdrapał się na balkon. 

To co mówili sobie potem młodzi ludzie, było tylko szeptem miłości, zagłuszonym nieskończonymi pocałunkami. 

Młodzieniec wprowadził dziewczynę jedną ręką do pokoju, a drugą puścił sznur żaluzji, która spadła z hałasem. 

Zamknięto okno, światło zgasło i cały dom pogrążył się w ciemnościach.

Ciemności trwały z kwadrans. Wtem rozległ się turkot kół na drodze, idącej od Pont-d'Ain ku zamkowi.

Turkot ucichł; kolasa zatrzymała się przed bramą.

RODZINA ROLANDA

Powóz, który zatrzymał się przed bramą, przywiózł Rolanda i sir Johna.

Tak dalece nie spodziewano się gości, że wszystkie światła w domu były pogaszone, wszystkie okna były ciemne, nawet okno w pokoju Amelii.

Prawda, że pocztylion jakieś pięćset kroków od domu strzelał z bata, lecz strzały te nie mogły rozbudzić mieszkańców prowincji z pierwszego snu.

Gdy powóz stanął przed zajazdem, Roland otworzył drzwiczki, wyskoczył nie zważając na stopień wozu i zaczął dzwonić.

Dzwonił tak z pięć minut, podczas których po każdym szarpnięciu dzwonka zwracał się do powozu i mówił:

- Niech się pan nie niecierpliwi, sir Johnie.

Wreszcie jedno z okien otworzyło się i jakiś głos dziecinny, lecz mocny, zawołał: - Kto tam?

- To ty, Edwardku? - zapytał Roland. - Otwieraj prędko.

Dzieciak z okrzykiem radości cofnął się i zniknął.

- Mamo! Obudź się, to Roland!... Siostro! Wstawaj, starszy brat!

Jak stał w koszuli, pośpiesznie nałożył pantofle i zbiegając ze schodów wołał:

- Czekaj, czekaj, Rolandzie. Już idę, idę!

W chwilę potem klucz zgrzytnął w zamku, drzwi się rozchyliły, biała postać ukazała się na ganku i pomknęła w kierunku bramy, która również, zaskrzypiawszy w zawiasach, rozwarła się na oścież.

Chłopiec skoczył na szyję Rolandowi i zawisł.

- Bracie, bracie! - wołał, całując młodzieńca, śmiejąc się i płacząc. - Jakżeż mama się ucieszy! A Amelia!... Wszyscy zdrowi, tylko ja chory... Dlaczegoś nie w uniformie żołnierskim? Jakże ci brzydko po cywilnemu!... Wracasz z Egiptu?... Czyś przywiózł mi pistolety nabijane srebrem i piękną szablę zakrzywioną? Nie! No toś niedobry. Nie chcę cię całować. Ale nie bój się i tak cię kocham. I znowu malec zasypał go pocałunkami. Anglik, wyglądając przez okno powozu, z uśmiechem przyglądał się scenie. 

Braterskie czułości przerwał głos kobiecy - głos matki. 

- Roland, mój ukochany syn? - pytała pani de Montrevel wzruszona i szczęśliwa zarazem. 

- Naprawdę wrócił? Więc nie wzięty do niewoli? Żyje? 

Na głos ten, chłopak wyśliznął się jak wąż z objęć brata i podbiegł do matki. 

Roland zawołał: 

- Doprawdy, jestem niewdzięczny wobec Boga, skoro życie darowuje mi takie radości. Łkając, rzucił się na szyję pani de Montrevel, zapominając o sir Johnie, który również czuł, że niknie gdzieś jego angielska flegma i który po cichu ocierał łzy. Chłopiec, matka i Roland tworzyli cudowną grupę. Wtem mały Edwardek odbiegł z okrzykiem: 

- Siostro Amelio, chodźże! Siostro Amelio! Wstawaj, biegnij! Na pomoc! Matko, Rolandzie, siostrze zrobiło się niedobrze. 

Pani Montrevel i jej syn pobiegli do domu. Sir John jako doświadczony podróżnik, miał w tłumoczku lancet i flakon z solami. Wysiadł z powozu i odruchowo podszedł pod ganek. 

Na krzyk dziecka Amelia odzyskała jeśli nie siły, to wolę; wstała, mówiąc: "Cicho, Edwardku! Milcz w imię Boga! Już jestem". -i oparłszy się jedną ręką o poręcz a drugą na ramieniu brata, schodziła ze schodów. 

Na ostatnim stopniu spotkała matkę i brata i ruchem gwałtownym, prawie rozpaczliwym, zarzuciła obie ręce na szyję Rolanda wołając: 

- Bracie, bracie mój! 

Roland poczuł, że dziewczyna zwisła mu na ramieniu i ze słowami - "Zemdlała! powietrza!" - wyniósł ją na ganek. 

Powietrze ocuciło Amelię, która odetchnęła i podniosła głowę. 

Sir John wydał okrzyk zachwytu. Nigdy nie widział statuy z marmuru tak doskonale pięknej, jak ta, którą miał przed sobą. 

Bo też istotnie Amelia wyglądała pięknie. 

Ubrana w batystową, nocną szatę, która uwydatniała kształty antycznej Polihymnii, z twarzą bladą, z lekka pochyloną na ramieniu brata, z włosami złoto-blond, spadającymi na ramiona, ramieniem dookoła szyi matki, opuszczonym na czerwonym szalu - tak ukazała się oczom sir Johna siostra Rolanda.

Na okrzyk Anglika Roland przypomniał sobie, że ten jest przy nich, i pani de Montrevel spostrzegła jego obecność.

Tymczasem chłopak, zdziwiony widokiem obcego, zszedł trzy stopnie niżej i zapytał:

- Kim pan jest? Co pan tu robi?

- Mój kochany Edziu - odparł sir John - jestem przyjacielem twego brata i przywożę pistolety nabijane srebrem oraz damascenkę, które on ci obiecał.

- Gdzież one są? - zapytał chłopak.

W Anglii - odparł sir John. - Musisz poczekać na nie jakiś czas. Ale twój brat zaręczy za mnie, że dotrzymuję słowa.

- Tak, Edziu - wtrącił się Roland - jeśli milord obiecuje ci, będziesz je miał.

A zwracając się do pani de Montrevel i do siostry:

- Wybacz mi, matko! Wybacz mi Amelio, albo też wytłumaczcie się, jak umiecie, same wobec milorda; w przeciwnym razie uzna mnie za obrzydliwego niewdzięcznika.

Po czym, zbliżywszy się do sir Johna, wziął go za rękę.

- Matko - rzekł - milord oddał mi wielką przysługę. Wiem, że takich rzeczy nie zapominacie. Mam nadzieję, że zechcecie pamiętać, iż sir John jest moim i waszym najserdeczniejszym przyjacielem. A da wam dowód tego, oświadczając wraz ze mną, że gotów jest nudzić się przez dwa lub trzy tygodnie z nami.

- Pani! - rzekł sir John. Pozwól, że nie będę powtarzał słów mego przyjaciela Rolanda. Nie dwa i nie trzy tygodnie chciałbym spędzić wśród waszej rodziny, ale całe życie. Pani de Montrevel zeszła z ganku i wyciągnęła dłoń do sir Johna, który ucałował podaną sobie rękę z zupełnie francuską galanterią.Milordzie - powiedziała - ten dom jest twoim domem. Radosny był dzień, w którym tu wszedłeś, a dniem smutku i żalu będzie ten, w którym go opuścisz. Sir John zwrócił się do Amelii, która zażenowana swoim negliżem, owijała się w fałdy nocnej koszuli.

- Mówię w imieniu swoim i mojej córki - mówiła dalej pani de Montrevel - która zbyt jest wzruszona powrotem brata, aby mogła przyjąć pana tak, jak to za chwilę uczyni.

- Siostra - wtrącił Roland - pozwoli, aby sir John ucałował jej rękę i sądzę, że on przyjmie ten sposób powitania.

Amelia wymówiła kilka słów i wyciągnęła dłoń do sir Johna z uśmiechem prawie bolesnym. Anglik ujął dłoń, lecz czując, iż jest lodowata' i drżąca, zamiast złożyć pocałunek, rzekł:

- Rolandzie, twoja siostra jest naprawdę chora. Jestem po trosze lekarzem i, jeśli pozwoli, mogę zbadać puls.

Lecz Amelia, jakby bojąc się, że odkryją istotną przyczynę niedyspozycji, cofnęła szybko rękę mówiąc:

- Milord jest w błędzie. Tylko radość spowodowała tę niedyspozycję, ale to zaraz przejdzie.

A zwracając się do pani de Montrevel:

- Matko - rzekła - nie zapominajmy, że panowie przyjechali z dalekiej podróży. Pójdę zająć się przygotowaniem posiłku.

I weszła do domu, aby zbudzić służbę.

W tym samym czasie Morgan dosiadł konia i galopem pomknął w kierunku klasztoru Kartuzów. Przed bramą zatrzymał się, wyjął notatnik i na kartce nakreślił kilka słów ołówkiem, po czym kartkę zwinął i wrzucił przez dziurkę od klucza, nie schodząc wcale z konia.

Na kartce zaś napisał te słowa:

"Ludwik de Montrevel, adiutant generała Bonaparte, przyjechał dziś w nocy do zamku Noires-Fontaines. Baczność, towarzysze Jehudy!"

Ostrzegając w ten sposób przyjaciół, Morgan jednak narysował nad swym podpisem krzyż, który miał oznaczać, że młody oficer był dla nich nietykalny.

Każdy towarzysz Jehudy mógł w ten sposób ratować swego przyjaciela, nie podając motywów takiego zastrzeżenia.

Z tego przywileju skorzystał Morgan. Ratował brata Amelii.

ZAMEK DES NOIRES-FONTAINES

Zamek des Noires-Fontaines znajdował się w najładniejszym miejscu doliny, w której leżało miasto Bourg.

Park zamku otaczał z trzech stron mur, w którym od strony zajazdu była piękna kuta krata, z czwartej zaś płynęła rzeka de la Reyssouse, biorąca początek w Jaurnaud i płynąca z południa na północ. Rzeka ta wpada do Saôny pod mostem Fleurville, naprzeciw Pont-de- Vaux, miasta rodzinnego Jouberta, który na miesiąc przed opisywanymi zdarzeniami zginął w bitwie pod Novi.

Za rzeką i na jej brzegach rozsiadły się na prawo i na lewo od zamku wsie: Montagnat, Saint-Just i Ceyzeriat.

Za ostatnim miasteczkiem zarysowują się sylwetki wzgórz Jury, nad którymi widnieje niebieskawy szczyt Bugey.

Na ten cudowny obraz spojrzał sir John, gdy się obudził. I gdy stał zapatrzony na góry, rozległo się pukanie do drzwi: Roland, gospodarz, przyszedł dowiedzieć się, jak jego gość spędził tę noc.

Znalazł go wesołego i rozpromienionego.

- Winszuję, sir Johnie. Sądziłem, że zastanę pana smutnego, jak ci Kartuzi w białych szatach, których tak się bałem w dzieciństwie, chociaż w ogóle nie byłem bojaźliwy; a tymczasem widzę, żeś uśmiechnięty, jak poranek majowy, chociaż to połowa smutnego, jak zwykle u nas, października.

- Drogi Rolandzie! - odparł sir John. - Jestem sierotą. Matka moja zmarła, gdy przyszedłem na świat; ojciec - gdy miałem dwanaście lat. W wieku szkolnym posiadałem już majątek, który przynosił mi około miliona dochodu. Lecz byłem sam, nie miałem nikogo, kogo mógłbym kochać i nikt mnie nie kochał. Nie znam zupełnie radości życia rodzinnego. Od dwunastego do osiemnastego roku życia studiowałem w Cambridge. W osiemnastym zacząłem podróżować. Błądziłem jak widmo pośród cieni, nie mając gdzie się zatrzymać, ramienia, na którym mógłbym się wesprzeć i nikogo, przed kim mógłbym otworzyć moje serce. Lecz wczoraj wieczorem, kochany Rolandzie, w okamgnieniu, moje życie się wypełniło. Żyłem dzięki wam. Widziałem radość, którą przeżywaliście. Patrząc na waszą matkę, powiedziałem sobie: "Taka być musiała moja matka". Patrząc na twą siostrę, westchnąłem w duchu: "Gdybym miał mieć siostrę, chciałbym mieć taką". Całując brata twego, pomyślałem, że przecież i ja mógłbym mieć dziecko w tym wieku i zostawić coś po sobie. Wiem jednak, że umrę, jak żyłem, smutny, ponury dla innych, nieznośny dla samego siebie. Tyś szczęśliwy, Rolandzie. Masz rodzinę, sławę, młodość i nawet - co nie zawadza i mężczyźnie - urodę. Nic ci nie brakuje do szczęścia.

Powtarzam: jesteś szczęśliwy, bardzo szczęśliwy.

- No, dobrze - odparł Roland - zapominasz jednak, milordzie, o mojej chorobie.

Sir John popatrzył na młodzieńca z niedowierzaniem. Istotnie bowiem Roland wyglądał na zupełnie zdrowego.

- Oddaj mi swój anewryzm za milion dochodu, Rolandzie - odrzekł z głębokim smutkiem lord Tanlay.

- Ale daj mi wraz z nim tę matkę, która płakała z radości, żeś powrócił, tę siostrę, która zasłabła ze szczęścia na twój widok, to dziecko, które rzuca ci się na szyję, ten zamek, tę rzekę, ładne wioski. Daj mi swój anewryzm, Rolandzie, śmierć za trzy, dwa lata, za rok, za pół roku, ale daj mi sześć miesięcy swego życia tak bogatego i tak urozmaiconego, tak słodkiego i tak sławnego, a będę się miał wówczas za człowieka szczęśliwego. Roland wybuchnął właściwym sobie nerwowym śmiechem. 

- Oho! Oto turysta, Żyd wieczny tułacz, wiecznie błądzący, który nigdzie się nie zatrzymuje, nic nie ocenia i nie pogłębia, sądzi rzeczy na zasadzie wrażeń, nie otwierając drzwi tych klatek, gdzie są zamknięci wariaci, zwani ludźmi, i powiada: Za tym murem są szczęśliwi! Otóż mój drogi, ta rzeka, te łąki, te piękne wioski, ten Eden!... Zaludniają je ludzie, którzy mordują się wzajemnie. W dżunglach Kalkuty, w puszczach Bengalu nie ma dzikszych i bardziej krwiożerczych tygrysów i panter, niż w tych pięknych wioskach i na tych błoniach, które widzisz na brzegach tej rzeczki. 

I podniesionym głosem począł Roland wyliczać okrucieństwa, popełnione przez rewolucję. 

Sir John milczał, ze zdziwieniem przysłuchując się wybuchom mizantropii Rolanda. Potem młodzieniec skierował rozmowę na zdarzenie w hotelu z Morganem, a w końcu zawołał: "Przede wszystkim chciałbym się z bliska przekonać, kim są towarzysze Jehudy". 

- Ach, teraz rozumiem. Nie zabił cię Barjols, chcesz więc, aby cię zabił Morgan. 

- Albo kto inny - odpowiedział spokojnie Roland. - Oświadczam, że nie mam żadnej specjalnej pretensji do pana Morgana. Przeciwnie; chociaż pierwszą moją myślą, gdy wszedł do sali i wypowiedział "speech" - wszak tak to nazywasz? 

Sir John potwierdził ruchem głowy. 

- Chociaż pierwszą moją myślą - ciągnął dalej Roland - było skoczyć mu do gardła i zerwać maskę. 

- Rozumiem cię, kochany Rolandzie. Ale znając cię, dziwię się, dlaczego nie urzeczywistniłeś tego zamiaru? 

- Nie moja wina! Chciałem, ale powstrzymał mnie mój towarzysz. 

- Ach, więc są ludzie, którzy mogą cię powstrzymać? 

- Niewielu, ale ten...

- Jednym słowem, żałujesz?

- Prawdę mówiąc, nie. Ten grabieżca dyliżansów grał z odwagą, którą lubię.

Instynktownie lubię ludzi odważnych. Gdybym nie zabił pana de Barjolsa, mógłbym być jego przyjacielem. Niestety, nie walcząc z nim, nie mogłem przekonać się o jego odwadze. Lecz mówimy o czym innym. Po cóż przyszedłem? Po to, aby dowiedzieć się, co zamierzasz tu porabiać. Będę czynił wszystko, aby cię zabawić, ale dwie okoliczności utrudnią mi zadanie: okolica nie jest wesoła i ciebie, jako Anglika, zabawić trudno.

- Już ci mówłem - odparł lord Tanlay, wyciągając rękę do młodzieńca - że zamek Noires-Fontaines jest dla mnie rajem.

- Zgoda. Lecz boję się, że wkrótce ten raj znudzi cię, postaram się więc rozerwać cię, jak będę umiał. Może lubisz archeologię? Mamy cudny kościół w Brou; są o nim piękne legendy. Zobaczysz tam groby Małgorzaty Burbon, Filipa Pięknego, Małgorzaty austriackiej. Rozwiążesz nam jej dewizę: "Fortune, infortune, fortune", którą ja tłumaczę tak z łacińska:

"Fortuna, infortuna, fortiuna".

Jeśli lubisz łapać ryby, masz rzeczkę Reyssouse i całą kolekcję wędek Edwardka oraz kolekcję sieci Michała. Jeśli lubisz polowanie, masz las Seillon o sto kroków; ale polować można tylko ze strzelbą. Mówią, że dawne lasy Kartuzów roją się od dzików, kozłów, zajęcy i lisów. Nikt tam nie poluje, gdyż są to lasy rządowe, a rządu tymczasem nie ma żadnego. Uzupełnię tę lukę w charakterze adiutanta generała Bonaparte. Zobaczymy, czy kto mi weźmie za złe, jeśli po polowaniach na Austriaków nad Adygą i na Mameluków nad Nilem, zapoluję na jelenie, dziki, kozy, lisy i zające nad Reyssouse'ą. Jednego dnia archeologia, drugiego - wędka, trzeciego - polowanie, i już trzy dni zapełnione. Możemy więc być spokojni o te dwa tygodnie pobytu tutaj.

- Kochany Rolandzie - odezwał się wreszcie sir John z głębokim smutkiem - czy powiesz mi wreszcie, jaka gorączka cię trawi, jakie zmartwienie gnębi?

- Daj pokój! Nigdy nie byłem tak wesół, jak dzisiejszego ranka. To ty cierpisz na spleen, milordzie, i wszystko widzisz w czarnych barwach.

- Kiedyś będę naprawdę twoim przyjacielem; wtedy zwierzysz mi się ze wszystkiego, a wówczas przejmę część twych trosk - rzekł sir John.

- I połowę mojej choroby... Czyś głodny, milordzie?

- Po co to pytanie?

- Bo słyszę na schodach kroki Edwarda, który idzie zawiadomić nas, że śniadanie gotowe.

W tejże chwili drzwi się otworzyły i chłopak zawołał:

- Bracie Rolandzie. Matka i siostra Amelia proszą ciebie i milorda na śniadanie.

Potem wziąwszy za rękę Anglika, przyglądał się bacznie jego palcom.

- Dlaczego tak patrzysz? - zapytał sir John.

- Patrzę, czy ma pan atrament na palcach.

- A bo co?

- Znaczyłoby to, żeś pisał do Anglii o moje pistolety i szablę.

- Nie, nie pisałem, ale napiszę dzisiaj.

- Słyszysz Rolandzie? Za dwa tygodnie będę miał pistolety i szablę!

I chłopak z radości nadstawił swe policzki Anglikowi do pocałunku. Sir John ucałował go serdecznie.

Potem wszyscy trzej zeszli do jadalni, gdzie oczekiwały ich Amelia i pani de Montrevel.

Koniec wersji demonstracyjnej.

PRZYJEMNOŚCI PROWINCJI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIEMIŁE ZLECENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIEDOWIAREK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WIDMO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POSZUKIWANIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SĄD

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOMEK PRZY ULICY DE LA VICTOIRE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GOŚCIE BONAPARTEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WAŻNA WIADOMOŚĆ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BAL OFIAR

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SKÓRA NIEDŹWIEDZIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W RODZINIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DYLIŻANS GENEWSKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RAPORT OBYWATELA FOUCHÉGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SYN MŁYNARZA

Powiedzieliśmy już, że w chwili, w której Morgan i jego towarzysze zatrzymywali dyliżans genewski między Bar-sur-Seine i Châtillon, Roland wjeżdżał do Nantes. Jeśli chcemy znać wynik jego posłannictwa, nie należy śledzić go krok w krok, po omacku, wśród tajemnicy, jaką ksiądz Bernier otaczał swoje ambitne pragnienia, lecz dogonić go w wiosce Muzillac, położonej między Ambon i Guernic, o dwie mile powyżej małej zatoki, do której wpada rzeka Vilaine.

Tam znajdujemy się w sercu Morbihanu, czyli w miejscu, gdzie zrodzili się szuanie; w pobliżu Laval, na folwarku des Poiriers, zrodzili się z Piotra Cotterau i Janiny Moyné czterej bracia szuanie. Jeden z ich pradziadów, drwal odludek, chłop posępny, trzymał się z dala od innych wieśniaków, jak puchacz-chat-huant - stroni od innych ptaków; stąd wynikło przezwisko chouan.

Przezwisko to stało się nazwą całej partii; na prawym brzegu Loary mówiono szuanie, chcąc określić Bretończyków, podobnie jak na brzegu lewym mówiono zbójcy, dla określenia Wandejczyków.

Nie nasza to sprawa opowiadać o śmierci i upadku tej bohaterskiej rodziny, dążyć za dwiema siostrami i jednym bratem na szafot, na pola bitwy, gdzie Jan i René, męczennicy swojej wiary, padają ranni lub nieżywi. Od czasu stracenia Perrine'y i Piotra, od śmierci Jana minęło wiele lat, a męki sióstr i waleczne czyny braci przeszły do legendy. Dzisiaj mamy do czynienia z ich spadkobiercami.

Prawda, że dzielni chłopi wierni są tradycji - takimi jak ich widziano walczących przy boku de la Rouërie, de Bois-Hardy'ego i Bernarda de Villeneuve'a, takimi walczą przy boku Bourmonta, Frottégo i Jerzego Cadoudala; zawsze ta sama odwaga i zawsze to samo poświęcenie. Są to zawsze żołnierze chrześcijańscy i zagorzali rojaliści; powierzchowność ich zawsze ta sama, szorstka i dzika; broń ich zawsze ta sama, fuzja albo prosty kij, nazwany w kraju ferte; zawsze ten sam strój, to jest czapka z brązowej włóczki lub kapelusz o wielkich skrzydłach, zaledwie okrywający długie włosy, spadające prostymi kosmykami na ramiona. Dla osłony od deszczu i zimna noszą kaftany ze skóry koźlęcej o długiej sierści; a jako znak łączności widnieje na ich piersi bądź szkaplerz, bądź serce Jezusowe, wyraźna oznaka bractwa, które oddawało się codziennie wspólnej modlitwie.Tacy to ludzie, w godzinie, w której przekraczamy granicę, dzielącą Dolną Loarę od Morbihanu, rozproszeni są na przestrzeni od Roche-Bernard do Vannes i od Quertembergu do Billiers, obejmującej i wioskę Muzillac.Trzeba wzroku orła szybujMorcego w przestworzu lub puszczyka widzącego w ciemności, by ich wykryć w krzakach janowców, zaroślach i krzewach, w których się zaszyli. Przejdźmy przez tę sieć niewidzialnej straży i minąwszy w bród dwa strumienie, dopływy rzeki bezimiennej, która wpada do morza, w pobliżu Billiers, między Arzalem i Damganem, wkroczmy śmiało do wioski Muzillac.Wszędzie tam ciemno i cicho; blask jednego światła tylko przedostaje się przez szpary okiennic domu a raczej chaty, która niczym zresztą nie różni się od innych. Jest to czwarta chata na prawo od wejścia do wsi. 

Zbliżmy oko do jednego z otworów tej okiennicy i zajrzyjmy. 

Widzimy mężczyznę w stroju bogatych chłopów Morbihanu, tylko złoty galon, szerokości palca, zdobi kołnierz i dziurki fraka oraz brzeg kapelusza. Resztę stroju dopełniają skórzane spodnie i buty ze sztylpami. Na krześle leży porzucona szabla. Pod ręką ma parę pistoletów. 

Przed kominkiem lufy dwóch czy trzech karabinów odbijają blask płomieni. 

Mężczyzna siedzi za stołem; lampa oświetla jego oblicze i papiery, które czyta. Jest to oblicze trzydziestoletniego mężczyzny; gdy troski wojny partyzanckiej nie zachmurzają tej twarzy, widać, że wyraz jej musi być szczery i wesoły; okolona pięknymi jasnymi włosami, ożywiona jest wielkimi błękitnymi oczyma; głowa ma kształt właściwy głowom bretońskim, który zawdzięczają, jeśli mamy wierzyć systemowi Galla, nadmiernemu rozwojowi uporu. 

Toteż mężczyzna ten ma dwa nazwiska.Nazwisko popularne, pseudonim, pod którym znają go żołnierze: Okrągły Łeb. Nadto zaś nazwisko prawdziwe, to, które odziedziczył po godnych i zacnych rodzicach, Jerzy Cadudal, a raczej Jerzy Cadoudal, albowiem tradycja zmieniła ortografię nazwiska, które przeszło do historii. 

Jerzy był synem rolnika z parafii Kerléano, w parafii Brech. Legenda opiewa, że ten rolnik był jednocześnie młynarzem. Zaledwie skończył szkołę w Vannes - od którego Brech oddalone jest tylko o kilka mil - gdzie otrzymał dobre i solidne wykształcenie, gdy rozległy się w Wandei pierwsze wezwania do powstania rojalistycznego. Odgłos ich dobiegł Cadoudala, który zgromadził kilku towarzyszy łowów i rozrywek, przekroczył na ich czele Loarę i ofiarował swoje usługi Stoffletowi; ale Stofflet oznajmił, że chce go zobaczyć przy robocie, zanim go włączy do swoich szeregów; tego tylko pragnął Jerzy. Niedługo czekano na taką sposobność w armii wandejskiej, zaraz następnego dnia odbyła się bitwa; Jerzy zabrał się do dzieła, i to z taką gorliwością, że widząc jego szarżę na błękitnych, były gajowy, pan de Maulevrier, nie mógł się powstrzymać i rzekł głośno do Bonchampa, który stał przy nim: 

- Jeśli kula armatnia nie porwie tego wielkiego okrągłego łba, potoczy się on daleko, przepowiadam to panu.

Przezwisko to pozostało Cadoudalowi.

Tak przed pięcioma wiekami panowie Malestroit, de Penhoët, de Beaumanoir i de Rochefort nazywali wielkiego hetmana, którego okup wyprzędły kobiety bretońskie. "Oto wielki okrągły łeb - mówili. - Będziemy teraz krzyżowali tęgo szpady z Anglikami". Na nieszczęście teraz już nie Bretończycy krzyżowali szpady z Anglikami, lecz Francuzi stanęli przeciw Francuzom.

Jerzy pozostał w Wandei aż do porażki pod Savenay.

Cała armia wandejska pozostała na polu bitwy albo rozpierzchła się jak dym. Jerzy przez blisko trzy lata dokonywał cudów waleczności, odwagi, zręczności i siły; przeszedł ponownie przez Loarę i powrócił do Morbihanu z jednym tylko z tych, którzy mu towarzyszyli.

Ten będzie z kolei jego adiutantem albo raczej jego towarzyszem broni; nie opuści go już i zmieni swoje nazwisko Lemercier na Tiffauges. Widzieliśmy go na balu ofiar, obarczonego misją do Morgana.Powróciwszy na rodzinną ziemię, Cadoudal od razu zaczyna podżegać do powstania; kule oszczędziły wielki okrągły łeb i wielki okrągły łeb, usprawiedliwiając proroctwo Stoffleta, następując po La Rochejacqueleinach, po Bonchampach, po Lescure'ach, nawet po samym Stofflecie, stał się ich rywalem w chwale i ich zwierzchnikiem w potędze; doszedł bowiem do tego - ten fakt świadczy o jego sile - że walczył prawie sam przeciw rządowi Bonapartego, mianowanego przed trzema miesiącami pierwszym konsulem.

Dwoma przywódcami, którzy wraz z nim pozostali wierni dynastii burbońskiej, byli Froté i Bourmont.

W chwili, o której mowa, to jest 26 stycznia 1800 r., Cadoudal dowodzi trzema czy czterema tysiącami ludzi i sposobi się do osaczenia przy ich pomocy generała Hatry'ego w Vannes.Przez cały czas oczekiwania odpowiedzi pierwszego konsula na list Ludwika XVIII zawiesił wrogie kroki; ale przed dwoma dniami Tiffauges powrócił i wręczył mu odpowiedź. Wysłano ją do Anglii, skąd pójdzie do Mitawy; a ponieważ pierwszy konsul nie chce pokoju na warunkach podyktowanych przez Ludwika XVIII, przeto Cadoudal, generał głównodowodzący Ludwika XVIII na Zachodzie, będzie w dalszym ciągu prowadził wojnę przeciw Bonapartemu, choćby mu przyszło walczyć samemu z przyjacielem Tiffaugesem u boku; w tej chwili zresztą jest on w Pouancé, gdzie toczą się narady między Châtillonem, d'Autichampem, księdzem Bernierem i generałem Hedouvillem. Ten ostatni z wielkich bojowników wojny domowej zastanawia się i rozmyśla w tej chwili, bo nowiny jakie otrzymał dają istotnie powód do rozważań. Generał Brune, zwycięzca spod Alkmaaru, oswobodziciel Holandii, mianowany został właśnie głównodowodzącym armiami republikańskimi na Zachodzie, od trzech dni jest w Nantes i ma za wszelką cenę rozbić Cadoudala i jego szuanów. Trzeba tedy, aby szuanie i Cadoudal za każdą cenę dowiedli nowemu generałowi głównodowodzącemu, że się nie boją i że postrachem nic nie wskóra. Nagle rozległ się tętent kopyt galopującego konia; jeździec zna niewątpliwie hasło, albowiem przedostaje się z łatwością między patrolami ustawionymi na drodze do Roche- Bernard i bez trudności wjeżdża do wioski Muzillac. 

Zatrzymuje się przed drzwiami chaty, w której jest Jerzy. Ten podnosi głowę, słucha i na wszelki wypadek kładzie dłoń na pistoletach, chociaż prawdopodobnie będzie miał do czynienia z przyjacielem. 

Jeździec zeskakuje z konia, wchodzi w aleję i otwiera drzwi pokoju, w którym znajduje się Jerzy. 

- A! To ty Serce Królewskie! - zawołał Cadoudal. - Skąd przybywasz? 

- Z Pouancé, generale. 

- Jakie nowiny?

- List od Tiffaugesa.

- Daj.

Jerzy wziął żywo list z rąk Serca Królewskiego i przeczytał. 

- A! - rzekł tylko. 

I odczytał list powtórnie. 

- Czy widziałeś człowieka, którego przybycie mi tu oznajmiają? - spytał Cadoudal. 

- Tak jest, generale - odparł kurier. 

- Jakiż to człowiek? 

- Młodzieniec piękny, mogący mieć lat dwadzieścia sześć do dwudziestu siedmiu. 

- Wyraz twarzy?

- Stanowczy.

- Doskonale; kiedy przybywa?

- Prawdopodobnie tej nocy.

- Czy poleciłeś strzec go wzdłuż całej drogi?

- Tak jest; przejedzie bez przeszkody.

- Poleć powtórnie; niechaj mu się nie stanie żadna krzywda: opiekuje się nim Morgan.

- Słucham, generale.

- Czy masz mi jeszcze coś do powiedzenia?

- Republikańskie straże przednie są w Roche-Bernard.

- Ilu ludzi?

- Z tysiąc mniej więcej; mają ze sobą gilotynę i komisarza władzy wykonawczej Milliere'a.

- Jesteś tego pewien?

- Spotkałem ich w drodze; komisarz jechał konno obok pułkownika, poznałem go od razu.

On to kazał ściąć mego brata i poprzysiągłem, że umrze tylko z mojej ręki.

- I narazisz życie, żeby dotrzymać przysięgi?

- Przy pierwszej sposobności.

- Może nie każe na siebie czekać.

W tejże chwili rozległ się odgłos kopyt galopującego konia.

- Oto prawdopodobnie ten, kt A!rego oczekujesz, generale - rzekł Serce Królewskie.

- Nie - odparł Jerzy - ten jeździec przybywa od strony Vannes.

Istotnie odgłos, który stał się wyraźniejszy, wskazywał, że Cadoudal miał słuszność.

Podobnie jak pierwszy i drugi jeździec zatrzymał się przed drzwiami; podobnie jak pierwszy, zeskoczył z konia; podobnie jak pierwszy, wszedł.

Przywódca rojalistów poznał go od razu, pomimo szerokiego płaszcza, w jaki przybyły był otulony.

- To ty, Pobożny - rzekł.

- Tak jest, generale.

- Skąd przybywasz?

- Z Vannes.

- I cóż porabiają błękitni?

- Obawiają się generale, że umrą z głodu, jeśli osaczysz miasto; chcąc zaopatrzyć się w żywność, generał Hatry zamierza opróżnić dzisiejszej nocy składy w Grandchamp; generał dowodzić będzie osobiście wyprawą i zabierze tylko stu ludzi, żeby się szybciej załatwić. 

- Jesteś zmęczony? 

- Nigdy, generale - odparł Pobożny. 

- A twój koń? 

- Biegł prędko, ale może zrobić jeszcze cztery do pięciu mil w tym samym tempie i nie zdechnie. 

- Daj mu dwie godziny odpoczynku, podwójną porcję owsa i niech zrobi jeszcze dziesięć mil. 

- Na tych warunkach nie zawiedzie.

- Wyruszysz za dwie godziny; będziesz w Grandchamp o świcie; wydasz w moim imieniu rozkaz ewakuacji wioski; już ja sam rozprawię się z generałem Hatrym i jego kolumną. Czy to wszystko, co masz mi do powiedzenia? 

- Nie, mam jeszcze oznajmić nowinę. 

- Jaką? 

- Vannes ma nowego biskupa.

- A więc zwracają nam naszych biskupów? 

- Zdaje się, ale jeśli wszyscy są tacy, jak ten, mogą ich sobie zachować. 

- A jakiż to biskup? 

- Audrein.

- Ten królobójca? 

- Audrein renegat.

- Kiedy przyjeżdża? 

- Dzisiaj w nocy lub jutro.

- Nie pójdę na jego spotkanie, ale niechaj nie wpadnie w ręce moim ludziom! 

Pobożny i Serce Królewskie wybuchnęli śmiechem, który dopełniał myśl Jerzego. 

- Pst! - rzekł Cadoudal. Trzej mężczyźni wytężyli słuch. 

- Tym razem to prawdopodobnie on - rzekł Jerzy. 

Słychać było odgłos kopyt końskich od strony Roche-Bernard. 

- To on, na pewno - powtórzył Serce Królewskie. 

- W takim razie pozostawcie mnie samego, moi drodzy... Ty, Pobożny, pędź do Grandchamp jak najśpieszniej; ty, Serce Królewskie, czekaj na dziedzińcu z trzydziestką ludzi; może będę musiał wysłać posłańców w różnych kierunkach. Ale, słuchaj, postaraj się, żeby mi przyniesiono na wieczerzę, co tylko będzie najlepszego w wiosce.

- Na ile osób, generale?

- Na dwie.

- Pan wychodzi?

- Nie, idę na spotkanie tego, który przybywa.

Kilku chłopców odprowadziło już na dziedziniec konie dwóch posłańców.

Jerzy stanął w drzwiach wychodzących na drogę właśnie w chwili, gdy jeździec zatrzymał konia i rozglądał się z dokoła.

- To tutaj, panie - rzekł Jerzy.

- Kto tu jest? - spytał jeździec.

- Ten, którego pan szuka.

- Skąd pan wie, kogo szukam?

- Przypuszczam, że Jerzego Cadoudala, inaczej nazwanego Wielkim Okrągłym Łbem.

- Właśnie.

- Witam pana zatem, panie Rolandzie de Montrevel, albowiem ja jestem tym, którego pan szuka.

- Naprawdę? - rzekł młodzieniec zdziwiony.

I zeskakując z konia szukał oczyma kogoś, komu mógłby go powierzyć.

- Niech pan zarzuci cugle koniowi na szyję i więcej o niego się nie troszczy; gdy go pan będzie potrzebował, znajdzie się na miejscu: nic nie ginie w Bretanii, jest pan w kraju prawości.

Młodzieniec nie odpowiedział, zarzucił koniowi cugle na szyję stosownie do wskazówki i podążył za Cadoudalem, który szedł naprzód.

- Wskazuję ci drogę, pułkowniku - rzekł przywódca szuana id="filepos356308">w.

BIAŁY I BŁĘKITNY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OKO ZA OKO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DYPLOMACJA JERZEGO CADOUDALA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OŚWIADCZYNY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RZEŹBA I MALARSTWO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POSEŁ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DWA SYGNAŁY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JASKINIA W CEYZERIAT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PUNKT OBSERWACYJNY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W OBERŻY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KARETKA Z CHAMBÉRY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODPOWIEDŹ LORDA GRENVILLE'A

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZEPROWADZKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA TROPIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NATCHNIENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA ZWIADY

Około pierwszej po południu, sir John, korzystając z pozwolenia, stawił się przed panną de Montrevel.

Wszystko odbyło się tak, jak sobie tego życzył Morgan. Sir John przyjęty został, jak przyjaciel rodziny, lord Tanlay - jak konkurent, którego zamiary przynosiły zaszczyt. Amelia nie sprzeciwiała się ani życzeniom brata i matki, ani rozkazom pierwszego konsula; prosiła tylko o zwłokę z powodu stanu swego zdrowia. Lord Tanlay zgodził się. Osiągnął to, czego się spodziewał: został przyjęty.

Rozumiał jednak, że jego zbyt długi pobyt w Bourgu byłby niewłaściwy z powodu nieobecności matki i brata.

Wobec tego, zapowiedział Amelii drugą wizytę nazajutrz i swój odjazd tegoż dnia wieczorem.

Dzięki zatem delikatności sir Johna, życzeniom Morgana i Amelii stało się zadość; kochankowie mieli przed sobą dużo czasu.

Michał dowiedział się o tym wszystkim od Karoliny, a Roland od Michała.

Gdy nadeszła noc, Roland zarzucił bluzę Michała, okrył twarz szerokim kapeluszem, zatknął parę pistoletów i nóż myśliwski za pas i wyszedł na drogę do Bourgu. Doszedłszy do koszar żandarmerii, zażądał widzenia z kapitanem. Ten, wiedząc już o wydarzeniach na drodze do Lugdunu, spodziewał się jego wizyty.

Ku wielkiemu zdziwieniu kapitana, Roland zażądał tylko kluczy od kościoła oraz obcęgów i prosił, aby zachować jego obecność w tajemnicy.

Po otwarciu bocznych drzwi kościoła natknął się na stos siana.

W kościele panowała cisza. Roland powrócił wspomnieniami do czasów dzieciństwa i zorientował się w położeniu. Po chwili wdrapał się na siano i ześlizgnął z drugiej strony stosu na posadzkę. Obok pomnika Filipa Pięknego wielka kwadratowa płyta zamykała wejście do grobów.

Roland znał to miejsce; klęknął obok płyty, podważył ją obcęgami, podniósł i zszedł do podziemi.

Jakiś czas brnął po omacku w ciemnościach, aż dotarł do kraty, za którą ciągnął się korytarz.

Przy pomocy obcęgów otworzył kratę.

Nasłuchując i wpatrując się w ciemności, posuwał się dalej naprzód, z pistoletem gotowym do strzału.

Tak szedł około piętnastu minut.

Po kilku kroplach zimnej wody, które spadły mu na ręce, zorientował się, że ma nad sobą rzeczkę Reyssouse.

Gdy przy drzwiach, oddzielających podziemia od kamieniołomów usiadł, by odpocząć, dostrzegł migocące światło i usłyszał jakieś szmery.

Ruszył, znowu przylepiony do ściany, jak ruchoma płaskorzeźba.

Wreszcie zbliżył się, wychylił głowę zza skały i ujrzał obozowisko towarzyszy Jehudy.

Było ich dwunastu, może piętnastu.

Rolandowi przyszła do głowy szalona myśl, by rzucić się na nich i rozpocząć śmiertelną walkę.

Opanował się jednak, cofnął głowę za wyłom i przez nikogo nie dostrzeżony powrócił tą samą drogą. 

Wszystko stało się jasne: opuszczenie klasztoru Kartuzów, zniknięcie Valensolle'a i fałszywi kłusownicy w okolicach groty w Ceyzeriat. 

Roland zapałał chęcią zemsty. 

Wracał szybko i już bez obawy, że zabłądzi. 

Na zewnątrz czekał kapitan żandarmerii. Razem poszli do Bourgu. 

Na ulicy de Greffe kapitan opuścił Rolanda i odszukał pułkownika dragonów. Obaj, po krótkiej rozmowie, przybyli na plac. Roland wyszedł z ukrycia. 

Chwilę stali razem. Roland wydawał rozkazy, dwaj pozostali słuchali. 

Potem rozeszli się. Pułkownik powrócił do siebie; Roland i kapitan żandarmerii udali się na drogę Pont-d'Ain. Tutaj kapitan skręcił do swoich koszar, a Roland poszedł dalej. Po dwudziestu minutach był już w zamku. Bojąc się obudzić Amelię, zastukał w okno Michała. 

Amelia jednak nie spała. Czytała list Morgana, przyniesiony przez Karolinę. 

"Muszę cię koniecznie zobaczyć, muszę cię uścisnąć i przytulić do serca. Gnębią mnie złe przeczucia. Wyślij jutro Karolinę, aby dowiedziała się, czy sir John rzeczywiście odjechał. Jeśli tak - daj zwykły sygnał. I nie bój się. Nie mów mi o śniegu, nie mów, że spostrzegą moje ślady. 

Tym razem nie ja do ciebie przyjdę, lecz ty do mnie. Czy rozumiesz? Będziesz mogła przejść przez park. Nikt nie będzie szedł za tobą. Okryj się szalem, ubierz się ciepło. W łódce, przywiązanej pod wierzbami, spędzimy godzinę, ale w zmienionych rolach. Zazwyczaj ja zwierzam się ze swoich obaw, a ty dodajesz mi otuchy; jutro, ubóstwiana Amelio, ty będziesz mówiła mi o swoich nadziejach i ja podniosę cię na duchu. 

Przyjdź, gdy tylko dam znak. Będę czekał w Montagnac. Z Montagnac do Reyssouse mam tylko pięć minut drogi. 

Do widzenia, biedna Amelio! Byłabyś szczęśliwsza, gdybyś mnie nie spotkała. 

Zły duch postawił mnie na twej drodze i boję się, czy nie zrobiłem z ciebie męczennicy. 

Twój Karol. 

Do jutra, nieprawdaż? - jeśli nie zajdą jakieś nieprzewidziane przeszkody".

Przeczucia Morgana sprawdzają się

Bardzo często spokój i pogoda poprzedzają wielkie burze.

Dzień nastał piękny, pogodny, choć mroźny; dzień, w którym pomimo białego całunu, okrywającego ziemię, słońce śmieje się do ludzi i zapowiada wiosnę.

Około południa sir John przyszedł z wizytą pożegnalną. Zdawało mu się, że ma słowo Amelii i słowo to mu wystarczało. Amelia odłożyła małżeństwo na czas nieokreślony, ale przyjęła oświadczyny. Marzenia sir Johna spełniły się.

W kwadrans po jego wyjściu z zamku, Karolina poszła do Bourgu.

Około czwartej powróciła, oświadczając swej pani, że widziała na własne oczy, jak sir John wsiadał do karety koło hotelu Francuskiego i odjechał drogą do Mâçon.

Amelia starała się natchnąć Morgana spokojem, którego sama nie zaznała. Od chwili, kiedy Karolina zawiadomiła ją o obecności Rolanda w Bourgu, przeczuwała, podobnie jak i Morgan, że zbliża się straszliwa chwila.

Wiedziała nadto o napadzie na karetkę pocztową z Chambery, wiedziała o śmierci pułkownika strzelców; wiedziała, że brat jest zdrów, lecz znikł.

Od brata nie miała żadnego listu.

To zniknięcie i milczenie było gorsze niż otwarta i jawna walka.

Morgana nie widziała od chwili, gdy obiecała mu dostarczyć broń.

Toteż oczekiwała zapowiedzianego spotkania z taką samą niecierpliwością, jak i Morgan.

W porze, w której, jak sądziła, Michał z synem powinni byli spać, zapaliła w czterech oknach świece, dając sygnał Morganowi.

Następnie ubrała się ciepło, wyszła do parku i skierowała ku rzece.

Morgan już tam czekał. Dwoma uderzeniami wioseł dobił do brzegu i schwycił Amelię w objęcia.

- Czy masz mi co dobrego do powiedzenia?

- Dlaczego o to pytasz? - rzekł Morgan.

- W twoich oczach widzę coś więcej, niż radość ze spotkania.

- Masz słuszność, moja Amelio. Przeczucia mnie omyliły.

- Mów, mów - zawołała Amelia - co się stało?

- Przypominasz sobie, droga Amelio, co odpowiedziałaś mi podczas naszej ostatniej rozmowy na moją propozycję ucieczki?

- Pamiętam. Powiedziałam ci, Karolu, że jestem twoja i że przezwyciężę obawy.

- A ja ci oświadczyłem, że mam zobowiązania, z powodu których nie mogę uciec; że jest ktoś, od kogo zależymy i komu winniśmy bezwzględne posłuszeństwo; że wreszcie tym człowiekiem jest przyszły król Francji, Ludwik XVIII. Otóż zostaliśmy zwolnieni z przysięgi posłuszeństwa, nie tylko przez króla Ludwika XVIII, ale i przez generała Jerzego Cadoudala. 

- Ach, mój drogi! Więc będziesz nareszcie takim, jak wszyscy, lepszym od innych. 

- Będę zwyczajnym wygnańcem, Amelio. Nie dla nas będzie amnestia! 

- Dlaczego?

- Nie jesteśmy żołnierzami, moje dziecko. Nie jesteśmy nawet buntownikami. Jesteśmy tylko towarzyszami Jehudy. 

Amelia jęknęła. 

- Jesteśmy bandytami, rozbójnikami - dodał Morgan z naciskiem. 

- Przestań! - zawołała, kładąc rękę na ustach kochanka. - Milcz i nie mówmy o tym. 

Powiedz lepiej, jak król uwolnił was od obowiązków, jak wasz generał was uwolnił. 

- Pierwszy konsul chciał widzieć się z Cadoudalem. Posłał do niego twego brata z propozycjami. Cadoudal nie chciał wchodzić w układy. Lecz otrzymał, jak i my, rozkaz zaprzestania walki od Ludwika XVIII. Rozkaz ten zbiegł się z drugim poselstwem pierwszego konsula. Generał Wandejczyków otrzymał zaproszenie do Paryża, słowem propozycję pertraktacji pomiędzy dwoma potęgami. Cadoudal przyjął zaproszenie i jest już pewnie w Paryżu. Mamy więc, jeśli nie pokój, to przynajmniej zawieszenie broni. 

- Co za szczęście, mój Karolu! 

- Nie ciesz się zbytnio, skarbie. 

- A dlaczego?

- Czy wiesz, dlaczego nadszedł rozkaz zawieszenia walki? 

- Nie.

- Pan Fouché jest bardzo chytry. Nie mogąc zwyciężyć, postanowił nas zhańbić. Utworzył samozwańczych towarzyszy Jehudy, którzy działają w okolicach Andegawenii i Maine. Grabią nie tylko pieniądze rządowe, ale i prywatne; napadają po nocach na zamki i fermy; właścicieli przypiekają ogniem i torturami zmuszają do wydania ukrytych pieniędzy. Otóż ci bandyci, ci nędznicy nazywają się tak samo, jak my. W ten sposób policja pana Fouchégo nie tylko wyjęła nas spod prawa, ale zhańbiła. 

- Och!

- To właśnie chciałem ci powiedzieć, Amelio, zanim zaproponuję po raz drugi ucieczkę. W oczach Francji, w oczach zagranicy, w oczach naszych książąt, którym służyliśmy i dla których narażaliśmy się na śmierć, będziemy w przyszłości, a być może już jesteśmy tylko nędznikami godnymi szafotu.

- Tak. Ale dla mnie, mój ukochany, jesteś człowiekiem idei i poświęcenia, zawziętym rojalistą, który walczył, gdy wszyscy złożyli broń. Dla mnie jesteś szlachetnym baronem de Sainte-Hermine. Dla mnie, jeśli to wolisz, jesteś szlachetnym, odważnym i niezwyciężonym Morganem.

- To tylko pragnąłem usłyszeć. Więc nie wahasz się być moją żoną?

- Ani trochę. Jestem już twoją żoną wobec Boga. Bóg spełni wszystkie moje pragnienia w dniu, w którym pozwoli, abym była nią i wobec ludzi.

Morgan upadł na kolana.

- Więc czy chcesz uciekać? Czy chcesz opuścić Francję? Amelio, czy chcesz być moją żoną?

Amelia ścisnęła czoło obiema rękoma.

Morgan chwycił ją za ręce i patrzył na nią z niepokojem.

- Czy się wahasz? - zapytał głucho.

- O nie! Jestem twoja zawsze i wszędzie. Lecz propozycja jest tak niespodziewana...

- Namyśl się, Amelio. Wszak proponuję ci ucieczkę z ojczyzny i od rodziny. Idąc za mną, opuszczasz zamek, w którym się urodziłaś; matkę, która cię wykarmiła; brata, który cię kocha i który być może znienawidzi cię, jeśli się dowie, że jesteś żoną rozbójnika.

- Karolu! Bez bojaźni, bez wahania i bez żalu mówię ci: Jestem twoja! Kiedy odjeżdżamy?

- Jeśli mamy odjechać, to zaraz. Jutro musimy być po drugiej stronie granicy.

- Jak uciekniemy?

- Mam w Montagnac dwa osiodłane konie. Mam dwa tysiące franków w przekazach na Londyn lub Wiedeń. Dokąd chcesz jechać?

- Będę tam, gdzie i ty będziesz, a gdzie - to jest mi obojętne.

- No, to chodź!

- Za pięć minut. Czy nie za długo, Karolu?

- Dokąd idziesz?

- Chcę pożegnać wiele rzeczy. Chcę wziąć ukochane listy, kilka drogich pamiątek. Za chwilę będę z powrotem.

- Amelio!

- Co?

- Nie chciałbym cię opuszczać. Wydaje mi się, że utracę cię na zawsze, jeśli odejdziesz choć na chwilę. Amelio, pójdę z tobą.

- Chodź! Niechaj nas widzą razem. Jutro będziemy daleko. Chodź!

Młodzieniec wyskoczył z łodzi i oboje pobiegli do domu.

Na ganku Karol zatrzymał się.

- Idź - rzekł do niej - sama. Zaczekam tutaj. Idź i wracaj zaraz.

Amelia odpowiedziała mu na to pocałunkiem, po czym szybko wbiegła po schodach do swego pokoju. Zabrawszy kilka najdroższych sercu rzeczy, uklękła przed wizerunkiem Chrystusa.

Karol zaczął wołać.

Zbiegła szybko ze schodów.

Karol stał wciąż na ganku, ale pochylony, wsłuchiwał się w odległy hałas.

- Co to takiego? - zapytała Amelia, chwytając go za rękę.

- Słuchaj, słuchaj!

Amelii zdawało się, że słyszy odgłosy strzałów od strony Ceyzeriat.

- Ach! - zawołał Morgan. - Miałem rację, żeby nie wierzyć swemu szczęściu aż do ostatniej chwili! Moi przyjaciele biją się! Żegnaj! Żegnaj!

- Jak to! Żegnaj? - krzyknęła Amelia, blednąc - opuszczasz mnie?

Strzelanina była coraz donioślejsza.

- Czyż nie słyszysz? Oni się biją, a ja nie jestem z nimi!

Amelia, córka i siostra żołnierza, zrozumiała i nie opierała się dłużej.

- Idź - rzekła, opuszczając ręce - miałeś słuszność, jesteśmy zgubieni!

Młody człowiek uścisnął dziewczynę i pomknął w kierunku Ceyzeriat.

Amelia upadła na kolana, ręce wyciągnęła za Morganem, ale nie mogła wydobyć z siebie głosu. Morgan tymczasem znika id="filepos629134">, jak cień wśród starych drzew parku.

ODWET ROLANDA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CADOUDAL W TUILERIES

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ARMIA REZERWOWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SĄD

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AMELIA DOTRZYMUJE SŁOWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYZNANIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POJEDYNEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE

Armia francuska tymczasem posuwała się dalej i 2 czerwca weszła do Mediolanu. Austriacy stawili słaby opór. Murat zdobył Plaisance bez wystrzału. Wreszcie Lannes rozbił generała Otta pod Montebello.

W ten sposób armia francuska stała na tyłach armii austriackiej, która o tym nie wiedziała. W nocy 8 czerwca przybył kurier od Murata, który zajął Plaisance. Murat przejął depeszę generała Mélasa i przysłał ją pierwszemu konsulowi. 

Depesza donosiła o kapitulacji Genui. Massena, zjadłszy już konie, psy, szczury i koty, musiał się poddać. 

Mélas zresztą traktował armię rezerwową z pogardą; o obecności Bonapartego we Włoszech mówił, jak o bajce i wiedział z wiarygodnego źródła, że pierwszy konsul jest w Paryżu. 

Wiadomości te należało zaraz zakomunikować Bonapartemu, zwłaszcza że była wśród nich niepomyślna wiadomość o kapitulacji Genui. 

Toteż Bourrienne obudził generała o trzeciej rano i przetłumaczył mu depeszę. 

Pierwsze słowa Bonapartego brzmiały: 

- Bourrienne! Nie umiesz po niemiecku!

Bourrienne po raz drugi przetłumaczył depeszę dosłownie. 

Potem generał wstał, kazał wszystkich obudzić, wydał rozkazy, po czym położył się znowu i zasnął. 

Tegoż dnia wyszedł z Mediolanu i kwaterę generalną ustanowił w Stradelli, gdzie pozostał do 12 czerwca. 13 czerwca ruszył na Scrivię, przeszedł przez Montebello, gdzie widać było jeszcze świeże ślady bitwy, stoczonej przez Lannesa. 

- Do diabła! - zwrócił się do zwycięzcy - musiało tu być gorąco? 

- Tak gorąco, generale, że kości trzeszczały w mej dywizji, jak gdyby grad bił w szyby. 

11 czerwca połączył się z Bonapartem w Stradelli generał Desaix. 

Wolny, na mocy kapitulacji w El-Arisz, powrócił 6 maja do Tulonu, a więc w dniu, w którym Bonaparte wyjeżdżał z Paryża. 

Desaix zapytał listownie Bonapartego, czy ma jechać do Paryża. 

- Do Paryża! - rzekł Bonaparte. - Napiszcie mu, żeby połączył się z nami we Włoszech. 

Bourrienne spełnił polecenie i Desaix przybył 12 czerwca do Stradelli. 

Pierwszy konsul powitał go z radością z dwóch powodów: po pierwsze, odzyskał człowieka, który nie miał ambicji, inteligentnego oficera i oddanego przyjaciela; następnie dlatego, że Desaix przybył w chwili, kiedy trzeba było wyznaczyć dowódcę dywizji zabitego Boudeta. 

Na skutek błędnego raportu generała Gardanne'a, pierwszy konsul sądził, że nieprzyjaciel nie chce przyjąć bitwy i cofa się do Genui; wysłał tedy Desaixa do Novi, aby mu przeciąć drogę.

Noc z 13 na 14 czerwca przeszła spokojnie. W wiglię tego dnia, pomimo strasznej burzy, doszło do potyczki z Austriakami, którzy zostali pobici.

Bonaparte był spokojny. Na Bormidzie był jeden most; ale zapewniono go, że most ten jest zajęty.

Przez całą noc nieprzyjaciel przeprawiał się przez rzekę.

O drugiej nad ranem Austriacy napadli znienacka na dwa wysunięte posterunki. Jeden z napadniętych zdołał umknąć, wołając: "do broni!"

W tejże chwili pchnięto kuriera do pierwszego konsula, który nocował w Torre-di-Garofolo.

A tymczasem na całej linii bębniono na alarm.

Trzeba przeżyć taką chwilę, aby wiedzieć, jaki jest wpływ bębnienia na uśpioną armię.

Nawet najodważniejszych przechodzą dreszcze.

Żołnierze położyli się spać w ubraniach; toteż momentalnie chwycili za broń.

Szeregi sformowały się na obszernej równinie Marengo.

Gdy wzeszło słońce, około 25 - 26000 wojska francuskiego stało w szyku bojowym, nie licząc dywizji Monniera i Boudeta oraz 10000 wojska, dowodzonego przez Desaixa, który stał na drodze do Genui, aby przeciąć nieprzyjacielowi odwrót.

Nieprzyjaciel jednak nie cofnął się, lecz zaatakował.

O czwartej rano strzelano już na prawym skrzydle.

O piątej huk armat zbudził Bonapartego.

Gdy ubierał się w pośpiechu, nadbiegł adiutant generała Victora i doniósł, że nieprzyjaciel przeszedł przez rzekę i że bój wre na całej linii.

Pierwszy konsul kazał przyprowadzić konia i galopem pomknął na miejsce, w którym rozpoczęła się bitwa.

Z wierzchołka wzgórza dojrzał pozycje obu armii.

Nieprzyjaciel ustawił się w trzy kolumny: lewa szła w kierunku Castel-Ceriolo drogą do Salo, środkowa i prawa, stykając się blisko, szły drogą do Tortone w górę rzeki Bormidy. Zaraz po przejściu rzeki, kolumny natknęły się na oddziały generała Gardanne'a. Tutaj właśnie przybył Bonaparte.

Przyjechał w chwili, gdy dywizja Gardanne'a pod morderczym ogniem armat zaczęła się

cofać i gdy generał Victor pchnął jej na pomoc dywizję Chamberliaca. Dzięki temu Gardanne cofał się w porządku na Marengo. 

Położenie było poważne. Naczelny wódz chciał, jak zwykle, sam zaatakować, tymczasem zaatakowano jego, zanim zdołał ześrodkować wojska. 

Austriacy szli liniami równoległymi do linii francuskich; tylko było ich dwóch na każdego Francuza! 

Niedaleko Bormidy, w głębokim jarze, płynie strumyk Fontanone, który otacza półkolem wioskę Marengo. 

Generał Victor wykorzystał ten jar do połączenia dywizji Gardanne'a i Chamberliaca. 

Bonaparte nakazał Victorowi bronić Marengo do ostateczności, chciał bowiem mieć czas na zorientowanie się w grze, którą prowadził na szachownicy otoczonej Bormidą, Fontanone i Marengo. 

Wysłano trzech adiutantów dla odwołania korpusu Desaixa. 

Następnie Bonaparte nakazał ogólny, regularny odwrót do chwili, gdy zwarta masa skoncentrowanych wojsk pozwoli mu nie tylko zatrzymać się, ale i uderzyć na nieprzyjaciela. Oczekiwanie na tę chwilę było jednak straszne. 

Austriacy doszli do Fontanone, na którego drugim brzegu byli Francuzi. I z obu stron posyłano sobie kule z niewielkiej odległości. 

Nieprzyjaciel, przeważający liczebnie, mógł rozciągnąć linię i otoczyć Francuzów. Generał Rivaud dostrzega ten ruch nieprzyjaciela, wychodzi z Marengo, ustawia batalion w szczerym polu i nakazuje mu nie cofać się ani na krok. Gdy artyleria celuje do tego batalionu, Rivaud formuje jazdę i spada na trzy tysiące idących do ataku Austriaków, odrzuca ich, rozprasza i zmusza do cofnięcia się poza linię główną. 

Potem powraca do batalionu, który nie ruszył się z miejsca. 

W tym czasie jednak nieprzyjaciel odrzucił dywizję Gardanne'a do Marengo, dokąd weszły za nim pierwsze linie Austriaków. Tutaj jednak dywizja Chamberliaca odrzuciła nieprzyjaciela poza granice wioski. 

Bonaparte nakazuje obu dywizjom połączyć się i odebrać Marengo za wszelką cenę. Na czele połączonych dywizji staje generał Victor, wchodzi do wsi, odbiera ją, znowu traci i znowu odbiera, lecz ostatecznie ustępuje, zgnieciony przeważającą siłą. Było to o jedenastej. O tej porze Desaix, którego dopędzili adiutanci, powracał w kierunku, skąd szły strzały armatnie. 

Na pomoc odrzuconym dywizjom przychodzą dwie dywizje Lannesa. Cztery dywizje ustawiły się równolegle do linii nieprzyjaciela, który wynurzył się ze wsi Marengo, po obu stronach wioski.

Lannes ze swoimi mniej zmęczonymi dywizjami usiłuje uderzyć na dwa skrzydła austriackie. Oba wojska spotkały się z wściekłością i za chwilę bitwa, przerwana przez manewry, rozpoczyna się od nowa na całej linii.

Po godzinie korpus Kaima cofnął się; rozbija go ostatecznie generał Champeaux, a generał Watrin ściga nieprzyjaciela aż po strumień.

Tymczasem generał Kellermann robi na lewym skrzydle to samo, czego dokonali na prawym Watrin i Champeaux. Dwie szarże jazdy przebiły się przez linię nieprzyjacielską, lecz tam natknęły się na drugą linię. Nie decydując się iść dalej, generał Kellermann utracił owoce pierwszego chwilowego zwycięstwa.

Było to w południe.

Linia francuska, która falowała, jak wąż na długości prawie mili, złamana została w środku. Centrum, cofając się, porzuciło skrzydła, które musiały cofać się również. Odwrót odbywał się pod ogniem 80 dział.

Jedna dywizja cofała się przez pole dojrzałego zboża. Pękł granat i pole stanęło w płomieniach; trzy tysiące żołnierzy znalazło się w ogniu. Zapaliły się ładownice i ładunki zaczęły wybuchać.

Bonaparte wówczas pchnął gwardię konsulów, która powstrzymała marsz Austriaków. Na domiar, grenadierzy uderzyli ze swej strony i odrzucili jazdę austriacką. W tym czasie dywizja, która wycofała się z płonącego zboża, otrzymała nowe naboje i powróciła do bitwy.

Dzięki temu cofanie się armii francuskiej nie zamieniło się w ucieczkę.

Była godzina druga.

Bonaparte patrzył na odwrót z wału nad rowem, koło drogi do Aleksandrii. Był sam; konia trzymał za cugle, zarzucone na ramię i końcem szpicruty podbijał kamyczki. Dookoła padały pociski.

Zdawało się, że jest obojętny na rozgrywający się wokół dramat, od którego wyniku zależały jednak wszystkie jego nadzieje.

Nigdy jeszcze nie rozgrywał tak trudnej partii.

Wtem, wyrwał się z zamyślenia; wśród przerażającego huku strzelb i armat usłyszał tętent konia. Podniósł głowę. Od strony Novi nadjeżdżał jeździec, co koń wyskoczy.

Bonaparte wykrzyknął: 

- Roland!

Ten zaś, ze swej strony, krzyczał: 

- Desaix! Desaix! Desaix!

Bonaparte otworzył ramiona i Roland rzucił się na szyję pierwszemu konsulowi. 

- Więc Desaix?... - zapytał pierwszy konsul. 

- Jest milę stąd. 

- Chodźmy - rzekł Bonaparte - może zdąży na czas. 

- Jak to na czas?

- Patrz.

Roland jednym rzutem oka na pole bitwy, zrozumiał położenie. 

Pierwsza kolumna austriacka szła na Castel-Ceriolo, zachodziła prawe skrzydło francuskie. 

Groziło to klęską. 

Desaix przychodził za późno. 

- Weź dwa moje ostatnie pułki grenadierów - rzekł Bonaparte - połącz się z gwardią konsulów i idź z nią na prawe skrzydło... Rozumiesz? Rolandzie, powstrzymaj te kolumny. 

Roland skoczył na koń i wykonał rozkaz. 

Dojechawszy do generała Eisnitza, zakomenderował: 

- W czworobok! Patrzy na nas pierwszy konsul.

Czworobok sformował się; każdy żołnierz jakby wrósł w ziemię. 

Generał Eisnitz, zamiast ominąć tych 900 ludzi i iść na pomoc generałom Mélasowi i Kaimowi, uderzył na czworobok. 

I zrobił błąd, który uratował armię francuską. 

Tych 900 stało murem, jak tego chciał Bonaparte; armaty, strzały karabinowe, bagnety - słowem nic nie mogło ich obalić. 

Bonaparte patrzył na nich z podziwem. 

Odwróciwszy wzrok w stronę drogi od Novi, dojrzał pierwsze bagnety dywizji Desaixa. 

Stojąc na najwyższym miejscu placu boju, widział to, czego nie mógł dojrzeć nieprzyjaciel. 

Skinął na grupę oficerów, stojących opodal i czekających na rozkazy.

Bonaparte pokazał jednemu z nich las bagnetów, błyszczących w słońcu.

- Galopem do tych bagnetów! - rzekł. - Niech pośpieszają. Desaixowi powiedzieć, że jestem tu i że czekam na niego.

Oficer pomknął galopem.

Bonaparte znowu patrzył na pole bitwy.

Odwrót Francuzów trwał dalej, ale generał Elsnitz stał w miejscu, powstrzymany przez Rolanda i jego 900 żołnierzy.

Czworobok gęsto ział ogniem.

Bonaparte zwrócił się do pozostałych oficerów:

- Jeden w centrum! Dwaj inni na skrzydła! Wszędzie mówić o nadejściu rezerw i zapowiedzieć przejście do ofensywy.

Oficerowie rozbiegli się we wskazanych kierunkach.

Przez chwilę patrzył za nimi Bonaparte. Gdy się odwrócił, dostrzegł o 50 kroków generała Desaixa.

Przyjaciele uścisnęli sobie ręce.

Bonaparte wyciągnął ramię w kierunku pola bitwy.

Z 20000 żołnierzy, którzy rozpoczęli bitwę o 5 rano na przestrzeni zaledwie dwóch mil, pozostało być może z 9000 piechoty, 1000 jazdy i 10 dział zdatnych do użytku. Jedna czwarta armii była niezdolna do boju, drugie tyle zajęte było przenoszeniem rannych. Wszyscy cofali się, tylko Roland i jego 900 ludzi stali murem.

Desaix objął spojrzeniem te wszystkie szczegóły.

- Cóż myślisz o bitwie? zapytał Bonaparte.

- Myślę - odparł Desaix - że przegrana; ale ponieważ jest dopiero trzecia po południu, mamy jeszcze czas wygrać drugą.

- Tylko - odezwał się jakiś głos - trzeba nam armat. Był to Marmont, główny dowódca artylerii.

- Masz rację, Marmont. Ale skąd weźmiesz armaty?

- Mam pięć armat, które wycofałem z pola bitwy i pięć, które przybyły ze Scrivii.

- I osiem, które przyprowadziłem - dorzucił Desaix.

Jeden z adiutantów pomknął, aby przyspieszyć przyjście dział Desaixa.

Rezerwy wciąż się zbliżały; były już tylko o ćwierć mili.

Pozycję miały doskonałą. Na lewo od drogi stał olbrzymi płot, idący prostopadle do drogi, zakryty zaroślami. 

Tam umieszczono piechotę; nawet konnica mogłaby ukryć się za tą szeroką zasłoną. 

W tym czasie Marmont zebrał 18 armat i ustawił je na prawym froncie nieprzyjaciela. 

I zagrały, zasypując Austriaków pociskami. 

W szeregach nieprzyjacielskich nastąpiła chwila dezorientacji. 

Bonaparte skorzystał z tego i przebiegł wzdłuż całej linii francuskiej. 

- Towarzysze! - wołał. - Dosyć cofania się. Pamiętajcie, że mam zwyczaj nocowania na polu bitwy. 

Jak gdyby w odpowiedzi na kanonadę Marmonta, zaczęły strzelać plutony na lewym skrzydle, biorąc Austriaków z boku. To Desaix i jego dywizja zaatakowali Austriaków. Armia zrozumiała, że to rezerwy wstąpiły w bój i że trzeba je poprzeć ostatnim wysiłkiem. Od lewego do prawego skrzydła przebiegł rozkaz: 

- Naprzód! 

Uderzyły bębny. 

Austriacy, którzy nie widzieli przyjścia rezerw i sądzili, że bitwę wygrali, i którzy szli z bronią na ramieniu, jak na spacer, poczuli, że w szeregach francuskich zaszło coś nadzwyczajnego. 

Chcieli utrzymać wymykające się im z rąk zwycięstwo, ale Francuzi atakowali na całej linii przy dźwiękach zwycięskiej Marsylianki. Bateria Marmonta zionęła ogniem, Kellermann skoczył ze swymi kirasjerami i przebił się przez dwie linie nieprzyjaciela. Desaix przeskoczył przez rów, wybiegł na wzgórze i padł zabity w chwili, gdy się oglądał, by sprawdzić czy dywizja idzie za nim. Jego śmierć zagrzała żołnierzy, którzy bagnetami zaatakowali kolumnę generała Zacha. 

Kellermann tymczasem zawrócił i uderzył na Zacha z boku, rozbił jego szeregi i rozproszył. W kwadrans 5000 grenadierów austriackich zostało zupełnie zniesionych. Generał Zach ze sztabem dostał się do niewoli. 

Nieprzyjaciel chciał rzucić swą jazdę, ale ogień francuski i straszne bagnety zatrzymały ją na miejscu. 

Murat operował na bokach przy pomocy trzech lekkich dział. 

Na chwilę musiał zaprzestać ognia, ze względu na Rolanda i jego czworobok. Gdy w szeregach austriackich wybuchnął jeden pocisk, powstało szerokie przejście. Skoczył w nie Roland, a za nim gwardia konsulów. Dopadli do rozbitej skrzynki z amunicją, otoczonej żołnierzami. Roland wsunął lufę pistoletu w otwór i wystrzelił.

Rozległ się piekielny huk i buchnął wulkan, pożerający wszystko dookoła.

Korpus Elsnitza uciekał.

Austriacy zaczęli uciekać na całej linii, armia francuska w pół godziny przeszła przez równinę, której broniła, cofając się krok za krokiem, przez osiem godzin. Nieprzyjaciel zatrzymał się dopiero pod Marengo, na próżno usiłując sformować się pod ogniem armat, zapomnianych w Castel-Ceriolo.Ale nadbiegły dywizje Desaixa, Gardanne'a i Chamberliaca i zdobyły Marengo. Nieprzyjaciel cofnął się do Petra-Bona, ale i stąd odrzucili go Francuzi. Rzucili się Austriacy na most na Bormidzie, ale tam stał już Carra-Saint-Cyr z armatami. Austriacy uciekali wpław pod ogniem całej linii francuskiej, który trwał do dziewiątej wieczorem.

Resztki armii austriackiej powróciły do obozu w Alessandrii. Armia francuska rozłożyła się koło mostu.

Austriacy mieli 4500 zabitych, 6000 rannych, 5000 wziętych do niewoli. Francuzi zdobyli 12 sztandarów i 30 dział. 

O drugiej Bonaparte był rozbity; o piątej - odzyskał za jednym zamachem Włochy, a w perspektywie tron francuski. 

Wieczorem tegoż dnia, pierwszy konsul pisał następujący list do pani de Montrevel: 

"Pani!

Odniosłem dziś najświetniejsze zwycięstwo, ale utraciłem Desaixa i Rolanda. Niech pani nie płacze. Pani syn chciał umrzeć, a nie mógłby znaleźć śmierci sławniejszej. 

Bonaparte".

Pomimo poszukiwań, nie można było znaleźć zwłok Rolanda: znikł podczas burzy, jak Romulus. 

Nikt nie dowiedział się, dlaczego tak uporczywie szukał śmierci, której tak długo nie mógł znaleźć.