Honore de Balzac

UBODZY KREWNI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

DON MICHAŁOWI ANIOŁOWI CAJETANI KSIĘCIU TEANO.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XV.

ROZDZIAŁ XVI.

ROZDZIAŁ XVII.

ROZDZIAŁ XVIII.

ROZDZIAŁ XIX.

ROZDZIAŁ XX.

ROZDZIAŁ XXI.

ROZDZIAŁ XXII.

ROZDZIAŁ XXIII.

ROZDZIAŁ XXIV.

ROZDZIAŁ XXV.

ROZDZIAŁ XXVI.

ROZDZIAŁ XXVII.

ROZDZIAŁ XXVIII.

ROZDZIAŁ XXIX.

ROZDZIAŁ XXX.

ROZDZIAŁ XXXI.

ROZDZIAŁ XXXII.

ROZDZIAŁ XXXIII.

ROZDZIAŁ XXXIV.

ROZDZIAŁ XXXV.

ROZDZIAŁ XXXVI.

ROZDZIAŁ XXXVII.

ROZDZIAŁ XXXVIII.

UBODZY KREWNI

Honore de Balzac

przekład Teresy Prażmowskiej

I.

KUZYNKA BIETKA.

DON MICHAŁOWI ANIOŁOWI CAJETANI KSIĘCIU TEANO.

Nie rzymskiemu książęciu, nie potomkowi sławnego domu Cajetanich, który dostarczał chrześcijaństwu papieżów, ale uczonemu komentatorowi Dantego przypisuję ten mały urywek długiej powieści.

Tobie, Panie, zawdzięczam, żem ujrzał to cudowne wiązanie myśli, na którem największy z poetów włoskich oparł swój poemat — jedyny który w nowożytnej poezyi stanąć może obok Homera. Dopóki nie usłyszałem cię, Panie, Boska Komedya wydawała mi się olbrzymią zagadką, której słowa nikt dotąd nie odgadł a komentatorowie mniej niż ktobądź inny. Kto tak rozumie Dantego, jest równie jak on wielkim — ale tobie, Panie wszystko co wielkie jest dobrze znanem.

Francuski uczony zrobiłby sobie reputacyą, zyskał katedrę i niejeden order wydając drukiem tę improwizacyę, którą zachwycałeś nas Pan jednego z owych wieczorów, będących wypoczynkiem po trudach zwiedzania Rzymu. Nie wiesz Pan może, że większa część naszych profesorów żyje w Niemczech, Anglii, na Wschodzie lub Północy, jak owad na drzewie i na wzór owadu staje się składową częścią swego żywiciela, od niego zapożyczając wartości. Otóż Włochy nie były dotąd wyzyskane z wysokości katedry. Nikt nie policzy mi za zasługę mojej dyskrecyi literackiej... Obdzierając Pana, mógłbym był stać się mężem uczonym jak trzy razy Schlegel, a przecież pozostaje prostym doktorem medycyny społecznej, weterynarzem leczącym choroby nieuleczalne. Zostanę nim choćby dlatego jedynie, aby złożyć dowód wdzięczności mojemu cicerone i przyłączyć znamienite nazwisko Pańskie do takich jak Porcia, San-Severino, Pareto, di Negro, Belgiojoso, które w "Komedyi Ludzkiej" przedstawiać będą to nierozerwane a bliskie przymierze Francyi z Włochami, które już Bandello — ów biskup, autor swobodnych bardzo powiastek — stwierdził w XVI wieku w tenże sam sposób, w przepysznym zbiorze nowellek, z których Szekspir czerpał treść do niektórych swoich sztuk, czasami nawet całe role i to dosłownie.

Dwa szkice, które Panu przypisuję, wykazują niezmienną dwulicowość jednego i tego samego faktu. Homo duplex, powiedział wielki Buffon; dla czegóż-by nie dodać: Res duplex? Wszystko jest dwulicowe, nawet cnota. To też Moliere pokazuje zawsze obie strony każdego zagadnienia ludzkiego; a idąc jego śladem Diderot napisał pewnego dnia swoje: Ceci n'est pas un conte, które jest może jego arcydziełem a w którem obok kochanka bez zarzutu, zabitego przez swoję kochankę, przedstawia nam szczytną postać panny Lachaux padającej ofiarą Gardann'a. I moje zatem dwie nowelle stają jedna obok drugiej, jak dwoje bliźniąt różnej płci. Jest to zachcianka literacka, której można raz przecie dogodzić, szczególniej w dziele, w którem głównie chodzi o przedstawienie wszystkich form, w jakie się myśl oblekać może. Większość sporów powstaje stąd, że są między ludźmi uczeni i nieumiejący, z których każdy zdolny jest widzieć jednę tylko stronę idei i faktów, a każdy ma przekonanie, że strona, którą widział, jest jedynie dobrą, jedynie prawdziwą. To też Pismo Święte odzywa się tem proroczem słowem: "I oddał Bóg świat na spory". Ten jeden ustęp Ksiąg Świętych powinienby skłonić Stolicę Apostolską do oddania Panu władzy nad obiema izbami, choćby przez posłuszeństwo dla tej sentencyi, do której służy za komentarz uchwała Ludwika XVIII w r. 1814 wydana.

Niech rozum Pana, niech poezya, która jest w tobie, opiekują się temi dwoma epizodami "Ubogich krewnych"

Powolnego sługi pańskiego

Honoryusza de Balzac.

sierpień — październik 1846.

ROZDZIAŁ I.

Gdzie się też to gnieździ namiętność?

W połowie miesiąca lipca r. 1838, jeden z powozów świeżo puszczonych w obieg po placach Paryża i zwanych milordami, przejeżdżał ulicą Universite wioząc otyłego średniego wzrostu mężczyznę, w mundurze kapitana gwardyi narodowej.

Wśród samych Paryżan oskarżanych o dowcip, jest wielu, którym się zdaje, że bez porównania im piękniej w mundurze niż w cywilnem ubraniu. Ciż sami, przypuszczając u kobiet zupełne zepsucie smaku, wyobrażają sobie, że przybor żołnierski i widok bermycy przychylnie dla nich usposobi serca płci pięknej.

Twarz tego kapitana, należącego do drugiej legii, oddychała niezmiernem z siebie samego zadowoleniem, które rozpromieniało lica jego dostatecznie pyzate i cerę mocno zaczerwienioną. Po tej aureoli, którą majątek nabyty kupczeniem kładzie na czoło ex-kupców, odgadnąć było można jednego z elektów Paryża, co najmniej dawnego adjunkta w swoim okręgu. To też niech nikt nie myśli, że na piersi zuchowato wydętej a la prussietme, brakło wstążeczki legii honorowej. Dumnie usadowiony w rogu milorda dekorowany mąż ten błądził wzrokiem po przechodniach, których nieraz spotyka w Paryżu to, że słodki uśmiech przeznaczony dla nieobecnych oczu, im się niespodzianie dostaje.

Milord zatrzymał się w tej części ulicy, która się zawiera pomiędzy ulicami Bellechasse i Bourgogne, przed bramą wielkiej kamienicy świeżo zbudowanej na dziedzińcu jednego ze starych wielko-pańskich pałaców. Uszanowano pałac, który w pierwotnych rozmiarach swoich stał w głębi dziedzińca o połowę dziś zmniejszonego.

Po sposobie, w jaki kapitan przyjął wysiadając pomoc stangreta poznać było można człowieka dobiegającego pięćdziesiątki. Są ruchy, których nieukrywana ociężałość równa się niedyskrecyą metryce. Kapitan naciągnął na prawą rękę żółtą rękawiczkę i o nic nie pytając odźwiernego, skierował się ku wchodowemu gankowi pałacu z miną, która zdawała się mówić: "Mam ją!" Odźwierni paryscy mają wprawny wzrok i nie zatrzymują ludzi dekorowanych, odzianych w ciemno błękitny mundur, ociężałych w chodzie; znają się oni na bogatych.

Cały parter pałacu zajmował pan baron Hulot d'Ervy, naczelny komisarz za rzeczypospolitej i jeneralny intendent armii, a teraz dyrektor jednego z najważniejszych oddziałów w ministeryum wojny, radca stanu, oficer legii honorowej etc. etc.

Ow baron Hulot sam się był nazwał d'Ervy, od miejsca swego urodzenia, aby się odróżnić od swego brata, sławnego generała Hulot, pułkownika grenadyerów gwardyi cesarskiej, którego po kampanii w 1809 roku cesarz mianował był hrabią Forzheim. Hrabia, starszy z dwóch braci, poczuwając się do obowiązku opieki nad młodszym, z ojcowską prawdziwie przezornością umieścił go był w administracyi wojennej, gdzie dzięki zasługom obu, baron zasłużył na łaski Napoleona i otrzymał je. Od r. 807 baron był generalnym intendentem wojsk w Hiszpanii.

Zadzwoniwszy, kapitan mieszczanin z wielkim trudem przywrócił właściwe miejsce ubraniu, które ulegając ciśnieniu gruszkowatego brzucha poszło było do góry zarówno z przodu jak i z tyłu. Wpuszczony, jak skoro go dostrzegł lokaj w liberyi, mąż ten imponujący i pewny siebie udał się za służącym, który otwierając drzwi salonu oznajmił:

— Pan Crevel!

Usłyszawszy to nazwisko przedziwnie zastosowane do postawy tego, który je nosił, wysokiego wzrostu blondynka, wybornie zachowana, drgnęła jakby za dotknięciem iskry elektrycznej i powstała z miejsca.

— Hortensyo, idź aniołku do ogrodu z kuzynką Bietką — żywo odezwała się do córki, która tuż obok niej siedziała nad haftem.

Wdzięcznie skłoniwszy się kapitanowi, panna Hortensya Hulot wyszła przez drzwi balkonowe, uprowadzając z sobą chudą starą pannę, która choć o pięć lat młodsza od baronowej, wyglądała jednak na starszą.

— Chodzi tu o twoje zamężcie — rzekła do ucha kuzynce Hortensyi kuzynka Bietka, wcale, jak się zdawało, nie obrażona sposobem, w jaki baronowa ją odprawiała, zdając się liczyć ją prawie za nic.

Ubranie kuzynki mogło wytłómaczyć ten zupełny brak względów.

Stara ta panna miała na sobie suknię merynosową, koloru zwanego raisin de Corinthe, której krój i szamerowanie pamiętały Restauracyę, kołnierzyk haftowany wart co najwięcej trzy franki, kapelusz z szytej słomy z puklami z niebieskiego atłasu obszytemi słomą po brzegach, taki jaki widzieć można na głowach przekupek. Na widok trzewików z kozłowej skóry, których krój zdradzał szewca ostatniego rzędu, ktoś obcy nie byłby pewien, czy ma powitać w kuzynce Bietce krewną domu, zupełnie bowiem wyglądała na szwaczkę. Mimo to, stara panna wychodząc skłoniła się przecież przyjaźnie panu Crevel, na co ten odpowiedział znakiem porozumienia.

— Przyjdziesz pani jutro, nieprawdaż, panno Fischer? — zapytał.

— Nie będzie gości ? — spytała kuzynka Bietka.

— Dzieci moje i pani, nikt więcej — odparł gość.

— Dobrze, możecie rachować na mnie.

— Stawiam się na rozkazy pani — rzekł kapitan milicyi miejskiej kłaniając się ponownie baronowej.

I rzucił na panią Hulot spojrzenie, jak Tartuffe rzuca je na Elmirę, kiedy grający tę rolę aktor prowincyonalny w Poitiers czy Coutances uważa za potrzebne ją zaakcentować.

— Jeśli pan zechcesz przejść za mną tam — rzekła pani Hulot wskazując przyległy pokój, który w rozkładzie mieszkania przeznaczony był na salon do gry — będziemy mogli pomówić o interesach swobodniej niż w tym salonie.

Pokój ten denkiem tylko przepierzeniem oddzielony był od buduaru, którego okno wychodziło na ogród. Pani Hulot zostawiła p. Crevel samego na chwilę, bo uznała za potrzebne zaniknąć okno i drzwi buduaru, aby nikt nie mógł przyjść na podsłuchy. Była nawet do tego stopnia ostrożną, że zamknęła parapetowe drzwi wielkiego salonu, co czyniąc, uśmiechnęła się do córki i kuzynki, które ujrzała siedzące w starym kiosku w głębi ogrodu. Wracając zostawiła otwarte drzwi od mniejszego saloniku, aby mogła w razie gdyby ktoś wchodził do salonu, posłyszeć otwieranie drzwi. Chodząc tam i napowrót, baronowa, na ktorą nikt nie dawał baczenia, pozwalała twarzy wypowiadać głąb swojej myśli, i ktoby ją w tej chwili zobaczył, przeraziłby się jej wzburzeniem. Ale gdy wracała już do drzwi łączących oba salony, twarz jej pokryła się znowu tą nieprzeniknioną zasłoną milczenia, którą najszczersze nawet kobiety zdają się mieć na zawołanie.

Podczas tych przygotowań co najmniej — dziwnych, gwardzista narodowy przyglądał się umeblowaniu salonu, w którym się znajdował. Na widok jedwabnych, firanek, dawniej pąsowych, dziś przez działanie słońca na fioletowo wyblakłych i przez długie użycie poprzecieranych na fałdach, na widok kobierca, z którego znikły kolory, mebli, z których starło się złocenie i których jedwabne pokrycie plamami upstrzone darło się pasami, wyraz wzgardy, zadowolenia i nadziei z kolei wybijał się naiwnie na to pospolite zbogaconego handlarza oblicze. Przypatrywał się sobie w zwierciedle, po nad starym zegarem w stylu cesarstwa, czyniąc przegląd całej swojej osoby, kiedy szelest jedwabnej sukni oznajmił mu baronową. W tejże chwili stanął w pozycyi.

Rzuciwszy się na kanapkę, która z pewnością mogła być bardzo piękna koło roku 1809, baronowa wskazując p. Crevel fotel — o poręczach zakończonych sfinksowemi głowami, z których farba opadła, ukazując miejscami nagie drzewo — dała mu znak, by usiadł.

— Ostrożności, które pani przedsiębierzesz, byłyby rozkoszną wróżbą dla...

— Kochanka — odparła przerywając narodowemu gwardziście.

— Wyraz to zbyt słaby — rzekł kładąc prawą rękę na sercu i zawracając oczyma w sposób, który zawsze rozśmiesza kobietę, jeżeli chłodno na taki ich wyraz spogląda — kochanek! kochanek! powiedz pani: oczarowany!

ROZDZIAŁ II.

Ohydne zwierzenia.

— Słuchaj pan, panie Crevel — podjęła baronowa zbyt poważna, aby módz się śmiać — masz pan lat pięćdziesiąt; to jest o dziesięć lat mniej niż pan Hulot, wiesz o tem; ale w moim wieku szaleństwa kobiety muszą być usprawiedliwione pięknością, młodością, sławą, zasługą, czemś wreszcie niezwykle świetnem, co nas tak olśniewa, ze zapominamy o wszystkiem... nawet o wieku naszym. Jeżeli pan masz pięćdziesiąt tysięcy liwrów rocznego dochodu, to wiek pana przeciwważy majątek; nic więc pan nie masz z tego wszystkiego, czego wymagają kobiety.

— A miłość? — rzekł gwardzista narodowy powstając i zbliżając się ku niej — miłość, która...

— Nie, panie, to upór! — rzekła baronowa przerywając, aby prędzej zakończyć tę śmieszną scenę.

— Tak! upór i miłość — odparł — ale i coś więcej jeszcze... Prawa moje...

— Prawa ? — wykrzyknęła pani Hulot, wzniosła w tej chwili pogardą i wyzywającem oburzeniem. Ale — dodała — z tego tonu zaczynając, nie skończylibyśmy nigdy i nie na to prosiłam pana, byś przyszedł, aby z panem rozmawiać o tem, co cię stąd wygnało mimo spokrewnienia naszych dwóch rodzin...

— Myślałem, że po to właśnie...

— Jeszcze! — przerwała. — Nie widzisz-że pan ze swobody i pewności, z jaką mówię o kochanku, miłości, o wszystkiem, co jest dla kobiety najdrażliwsze, że jestem zupełnie pewną swojej cnoty? Niczego się nie boję, nawet tego, by moje zamknięcie się z panem dało powód do jakich posądzeń. Czy tak postępuje kobieta słaba? Wiesz pan dobrze, po co cię tu wezwałam.

— Nie, pani — odpowiedział Crevel przybierając wyraz chłodu. Przygryzł wargi i znowu stanął w pozycyi.

— Jeżeli nie, postaram się być zwięzłą, aby skrócić wspólne nasze udręczenie — rzekła baronowa Hulot spoglądając na pana Crevel.

Crevel złożył ironiczny ukłon, w którym człowiek fachowy poznałby gracyę dawnego komiwojażera.

— Nasz syn poślubił pańską córkę...

— A gdyby to się dało odrobić... — wtrącił Crevel.

— Małżeństwo to nie doszłoby do skutku — żywo odparła baronowa — domyślam się tego. Jednak, nie masz pan prawa się skarżyć. Nasz syn jest nietylko jednym z pierwszych adwokatów paryskich, ale jeszcze od roku jest deputowanym, a pierwszy jego występ w izbie jest dość świetnym, abyśmy mieli prawo przypuszczać, że niedługo zostanie ministrem. Dwa razy już syn mój był wyznaczony na sprawozdawcę bardzo ważnych praw i gdyby tylko chciał, mógłby zaraz zostać prokuratorem sądu najwyższego. Jeżeli więc pan chcesz mi dać do zrozumienia, że masz pan zięcia bez majątku...

— Zięcia, którego zmuszony jestem podtrzymywać — rzekł Crevel — to rzecz dużo jeszcze gorsza. Z pięciukroć stutysięcy franków danych mojej córce w posagu, dwakroć już poszło, Bóg wie na co! na zapłacenie długów syna pani, na świetne umeblowanie domu, który kosztuje pięćkroć sto tysięcy franków a przynosi zaledwie piętnaście (bo syn pani zajmuje większą jego część) i na którym syn pani ma jeszcze długu dwakroć sześćdziesiąt tysięcy franków. Dochód zaledwie wystarcza na pokrycie należnych procentów. W tym roku daję mojej córce ze dwadzieścia tysięcy franków, aby mogła związać koniec z końcem. A zięć mój, który zarabiał podobno w trybunale trzydzieści tysięcy franków, zaniedba teraz trybunał dla Izby.

— To, panie Crevel, jest zupełnie inna materya i oddala nas od przedmiotu. Otóż, aby raz skończyć, jeżeli syn mój zostawszy ministrem, wyrobi panu order legii honorowej i nominacyą na radcę prefektury w Paryżu, to przyznaj pan, że będzie to wcale nie mało... szczególniej jak dla pana, który niedawno sprzedawałeś perfumy...

— A ! jest już i to na placu... A! ja jestem episyer, sklepikarz, dawny handlarz pasty migdałowej, wody portugalskiej, olejku do włosów, i uważa się to za wielki dla mnie zaszczyt, że jedyna moja córka poślubiwszy syna pana barona Hulot d'Ervy, zostanie baronową... Bardzo to pięknie... bardzo... w stylu regencyi, Ludwika XV-go, oeil-de-boeuf! Kocham Celesytnę, jak tylko można kochać jedynaczkę, kocham ją tak, że aby tylko nie dać jej rodzeństwa, zgodziłem się na wszystko, co stan wdowca ma przykrego w Paryżu (i to w sile wieku, proszę pani!); ale wiedz pani, że mimo tej szalonej miłości dla córki, nie naruszę mego majątku dla pani syna, którego wydatki mnie, dawnemu przemysłowcowi, nie wydają się dostatecznie jasne...

— Widzisz pan teraz przecie ministrem handlu pana Popinot, dawnego właściciela składu materyałów aptecznych przy ulicy des Lombards.

— To mój przyjaciel — odparł dawny przemysłowiec, bo ja, Celestyn Crevel, dawniej pierwszy subjekt starego Cezara Birotteau, kupiłem sklep wyżej wspomnianego Birotteau, teścia pana Popinot, który to Popinot był po prostu sklepowym w tym zakładzie. On mi to sam przypomina, bo trzeba mu oddać tę sprawiedliwość, że nie traktuje zgóry ludzi mających pewne stanowisko i sześćdziesiąt tysięcy franków dochodu.

— A widzisz pan! zasady, które pan wyśmiewasz, nie przeszkadzają nam przyznać, że w epoce, w której żyjemy, ceni się ludzi według osobistej ich wartości. Pan sam to zrobiłeś dając swoję córkę memu synowi...

— Pani nie wiesz, jak się to małżeństwo zrobiło! — zawołał Crevel. — Ach! przeklęte życie kawalerskie! gdyby nie moje postępowanie, Celestyna byłaby dzisiaj vice-hrabiną Popinot.

— Raz jeszcze proszę, nie spierajmy się o fakta niecofnione — energicznie odezwała się baronowa — mówmy raczej o niepojętem zachowaniu się pana, które daje mi powód do skargi. Córka moja Hortensya mogła wyjść za mąż, małżeństwo jej w zupełności zależało od pana; wierzyłam w szlachetne uczucia pańskie, sądziłam,

że pan oddasz sprawiedliwość kobiecie, w której sercu wyryty jedynie obraz męża, że pan uznasz tę konieczność, która jej nakazuje odrzucać hołdy mogące ją skompromitować i że dla honoru rodziny, z którą pan jesteś spokrewniony, pośpieszysz pan z ułatwieniem zamęścia Hortensyi z panem radcą Lebas... Tak mniemałam, a przecie małżeństwo to głównie przez pana nie doszło do skutku!

— Pani — odparł ex-kupiec — postąpiłem jak uczciwy człowiek. Zwrócona się do mnie z zapytaniem, czy dwakroć stotysięczny posag przyznany pannie Hortensyi zostanie wypłacony. Odpowiedziałem dosłownie: "Nie ręczyłbym za to. Mój zięć, którego państwo Hulot wyposażyli takąż samą summą, miał długi i zdaje mi się, że gdyby p. Hulot d'Ervy umarł jutro, żona jego nie miałaby kawałka chleba. " Tak powiedziałem, piękna pani!

— Czy byłbyś pan powiedział to samo — spytała pani Hulot patrząc prosto w oczy p. Crevel — gdybym była zapomniała dla pana o moich obowiązkach?

— Nie miałbym był prawa tak mówić, kochana Adelino — zawołał dziwny ten kochanek przerywając baronowej — bo wtedy posag twojej córki znalazłby się w moim pugilaresie.

I do słów łącząc dowody, gruby Crevel ukląkł na jedno kolano i widząc, że jego słowa pogrążyły panią Hulot w nieme oburzenie, które on wziął za wahanie się, złożył pocałunek na jej ręce.

— Kupować szczęście mojej córki za cenę... Och!... Wstań pan, proszę, bo zadzwonię..

Ex-kupiec wstał z wielką trudnością. Ta ostatnia okoliczność wprawiła go w taką wściekłość, że znowu stanął w pozycyi. Wszyscy prawie mężczyzni mają ulubioną jakąś pozę, która w ich przekonaniu uwydatnia wdzięki, jakiemi ich obdarzyła natura. U pana Crevel, poza ta polegała na napoleońskiem skrzyżowaniu ramion, na trzymaniu głowy en trois quarts i na rzucaniu spojrzenia w dal, jak mu to kazał czynić malarz, który portret jego malował.

— Dotrzymywać wiary — rzekł z dobrze odegraną wściekłością — dotrzymywać wiary rozpustni...

— Mężowi, który na to zasługuje — odezwała się pani Hulot, przerywając, aby nie dać Crevelowi wymówić wyrazu, którego słyszeć nie chciała.

— Słuchaj pani! wezwałaś mnie tu pani listownie, chcesz pani wiedzieć przyczyny mego postępowania, a doprowadzasz mnie pani do ostateczności swemi majestatycznemi tonami, swojem lekceważeniem, swoją... wzgardą. Cóż to? masz mnie pani za murzyna? Powtarzam... a wierz pani temu! ja mam prawo... ubiegać się o względy pani... bo... Ale nie, kocham panią dosyć i na to... by milczeć...

— Możesz pan mówić, za kilka dni skończę lat czterdzieści osiem, nie posuwani skromności do przesady, mogę wszystko usłyszeć...

— A czy dasz mi pani słowo uczciwej kobiety, bo na moje nieszczęście, jesteś pani uczciwą, że mnie pani nigdy nie zdradzisz, nigdy nie powiesz, że to ja wydałem ci tę tajemnicę ?

— Jeżeli pod tym warunkiem mam się dowiedzieć prawdy, przysięgam, że przed nikim, nawet przed mężem, nie wymienię osoby, od której się dowiedziałam tego, co mi pan zamierzasz powiedzieć...

— Bardzo wierzę, bo chodzi tu tylko o panią i o niego. Pani Hulot zbladła.

— A! jeżeli pani dotąd kochasz męża, cierpieć będziesz okrutnie! Chcesz pani może, abym milczał?

— Mów pan; panu chodzi o usprawiedliwienie się przede mną, dlaczego mi pan czyniłeś te dziwne wyznania uczuć, dlaczego pan upierasz się dręczyć nieszczęśliwą kobietę, która w tych już latach jak moje, pragnie tylko wydać córkę za mąż, a potem... umrzeć w pokoju!

— Widzisz więc pani, że jesteś nieszczęśliwą!

— Kto? ja?

— Tak ! ty, piękna i szlachetna istoto! — wykrzyknął Crevel — ty, która już do zbytku cierpiałaś...

— Zamilknij pan i wychodź natychmiast! albo mów do mnie przyzwoicie...

— Czy pani wiesz, jak-eśmy się poznali pan Hulot i ja? U naszych kochanek, droga pani.

— O! panie Crevel...

— U naszych kochanek, pani — powtórzył Crevel tonem melodramatycznym i na chwilę zmieniając pozycyę zrobił ruch prawą ręką.

— No! i cóż dalej, drogi panie ? — spokojnie spytała baronowa ku wielkiemu zdumieniu Crevela.

Uwodziciele niedaleko widzący nigdy zrozumieć nie mogą dusz prawdziwie wielkich.

— Ja — przemówił znowu Crevel tonem człowieka zabierającego się do opowiadania długiej historyi — będąc wdowcem od lat 5-ciu, a nie chcąc żenić się powtórnie w interesie córki, którą ubóstwiam, nie chcąc też nikogo trzymać w domu, chociaż miałem podówczas stosunki z bardzo ładną sklepową, umeblowałem jednak mieszkanie dla piętnastoletniej robotniczki, cudownie pięknej, W której, przyznaję, zakochałem się do szaleństwa. To też, prosiłem rodzonej mojej ciotki (siostry mojej własnej matki!), którą sprowadziłem z naszych stron, aby mieszkała razem z tą śliczną istotą i czuwała nad nią... Chciałem bowiem, aby pozostała, o ile można, uczciwą w tej pozycyi... jakby tu powiedzieć?.. chocnoso... nie, bezprawnej! Mała, której zdolności muzykalne były zdumiewające, dostała nauczycieli; kształcono ją starannie (trzeba ją było czemś zająć!). Zresztą, chciałem być zarazem jej ojcem, jej dobroczyńcą i — nie cofam się przed wyznaniem — jej kochankiem; przy jednym ogniu upiec dwie pieczenie: zyskać zasługę dobrego uczynku i przyjaciółeczkę. Przez lat 5 byłem szczęśliwy. Mała ma jeden z tych głosów, które zapewniają powodzenie na deskach teatralnych, i nie mogę. określić jej właściwiej, jak mówiąc, że jest-to Duprez w spódnicy. Rozwijanie jej głosu kosztowało mnie dwa tysiące franków rocznie! Dla niej-to do szaleństwa rozmiłowałem się w muzyce; abonowałem na operę włoską dwie loże, jednę dla córki, drugą dla niej. Bywałem wtedy co dzień na operze: jednego dnia z Celestyną, drugiego z Józefą...

— Jakto, ta sławna śpiewaczka?

— Tak, pani — z dumą odparł Crevel — ta sławna śpiewaczka mnie wszystko zawdzięcza... Wreszcie w roku 1834, kiedy już mała doszła lat 20-tu, kiedy mniemałem, żem ją na nowo do siebie przywiązał, i stawszy się słabym dla niej, chciałem ją rozerwać od czasu do czasu, pozwoliłem jej zaznajomić się z ładniutką aktoreczką, Jenny Cadine, której losy miały pewne z losami Józefy podobieństwo. Ta aktorka także wszystko zawdzięczała opiekunowi, który ją sobie za szkłem wychowywał. Tym opiekunem był baron Hulot.

— Wiem o tem, panie Crevel — rzekła baronowa głosem spokojnym i bynajmniej niezmienionym.

— A! to tak! — zawołał Crevel coraz więcej zdumiony. — Kiedy tak, to dobrze, ale czy pani wiesz, że ten potwór, mąż pani, był już opiekunem Jenny, gdy miała zaledwie lat trzynaście?

— I cóż dalej ? — pytała baronowa.

— Ponieważ zaś Jenny Cadine — ciągnął dalej ex-kupiec — zarówno jak i Józefa, miała lat 20, gdy się poznały, pokazuje się, że już od roku 1826 baron grał względem niej rolę Ludwika XV względem panny de Romans, a pani miałaś wtedy o lat dwanaście mniej.

— Miałam powody, dla których zostawiałam mężowi zupełną swobodę.

— To kłamstwo wystarczy zapewne do zmazania wszystkich grzechów, które pani popełniłaś, i otworzy pani bramy raju — odparł Crevel z miną pełną domyślności, która wywołała rumieniec na twarz baronowej. — Mów to komu innemu, wzniosła i ubóstwiana niewiasto, ale nie Crevelowi, który, wiedz pani o tem, za częsta ucztował we dwie pary z tym urwisem, mężem pani, aby mógi nie wiedzieć, coś pani warta! Czasami między jednym kieliszkiem a drugim, wyszczególniając perfekcye pani, czynił sam sobie wyrzuty. O! znam ja panią dobrze! Pani jesteś aniołem. Największy rozpustnik zawahałby się w wyborze między panią a dwudziestoletnią dziewczyną; ja się nie waham.

— Panie Crevel!

— Już milczę; ale dowiedz się pani, święta i zacna kobieto, że mężowie, podchmieliwszy sobie, opowiadają niejedno o żonach kochankom, które śmieją się z tego do rozpuku.Łzy obrażonej skromności, które spłynęły po pięknych rzęsach pani Hulot, przecięły nagle mowę gwardziście narodowemu, który już nawet zapomniał o przybraniu ulubionej pozy.

— Prowadzę dalej rzecz swoję — rzekł jednak po chwili. — Baron i ja zbliżyliśmy się przez nasze łotrzyce. Jak wszyscy podobni mu ludzie, baron bardzo jest przyjemny i niezmiernie łatwy w pożyciu. Jakże on mi się podobał, ten ladaco! Jakie miewał pomysły! Ale dajmy pokój tym wspomnieniom... Byliśmy z sobą jak dwaj bracia... Ten urwis, godzien żyć za czasów Regencyi, próbował wprawdzie popsuć mnie; wykładał mi teoryą współwłasności kobiet, chciał we mnie wlać pojęcia wielkopańskie; ale ja tak kochałem swoję małą, że byłbym w stanie ożenić się z nią, gdybym się był nie lękał, że będę miał dzieci... Takich dwóch tatusiów, dwóch przyjaciół, jak... jak my byliśmy niemi, jakże nie miało wpaść na myśl pożenienia swoich dzieci ?.. W trzy miesiące po ślubie swego syna z moją Celestyną, Hulot (sam nie wiem, jak mogę wymówić nazwisko tego niegodziwca, bo on nas oboje oszukał, pani moja!), niegodziwiec, zdmuchnął mi moją Józefę. Łotr ten wiedział, że młody radca stanu i artysta (to niemała rzecz!) zajęli jego miejsce w sercu Jenny Cadine, której powodzenie było coraz rozgłośniejsze, i zabrał mi moję śliczną kochankę, cacko, nie kobietę. Widziałaś ją, pani, pewno w operze włoskiej, gdzie ją wprowadził Hulot wpływem swoim. Pani mąż nie jest tak rozsądnym, jak ja, który jestem systematyczny jak zegarek (już go potrosze nadgryzła Jenny Cadine, która kosztowała go blisko 30, 000 franków na rok!) Otóż wiedz, pani, że się ostatecznie rujnuje dla Józefy! Józefa jest żydówką; zowie się Mirah (anagram, złożony z wyrazu Hiram); jest to żydowskie miano, nadane jej dlatego, aby łatwo było poznać ją po niem; jest ona bowiem dzieckiem podrzuconem w Niemczech, a poszukiwania, czynione przeze mnie, dowodzą, że jest naturalną córką bankiera żydowskiego. Teatr, a szczególniej nauki, dawane jej przez Jenny Cadine, panią Schontz, Malagę, Karabinę, tyczące się postępowania ze staremi, rozwinęły w tej małej, którą trzymałem na stopie uczciwej i niezbyt kosztownej, instynkta pierwotnych Hebrajczyków, żądzę złota i klejnotów, cześć złotego cielca! Sławna śpiewaczka, chciwa łupów, chce być bogatą, bardzo bogatą! To też nie roztrwania ona nic z tego, co się trwoni dla niej. Wypróbowała siły swoje na panu Hulot, którego oskubała do czysta, ależ oskubała! co się zowie: zgoliła! Biedak, współzawodnicząc o nią z jednym z Kellerów i z margrabią d'Esgrignon, którzy obaj szaleją za Józefą, będzie ją sobie miał wydartą przez tego księcia, tak niezmiernie bogatego, tego opiekuna sztuk pięknych:.. Jakże on się zowie?.. Ten... taki mały jak karzeł... aha! książę d'Hérouville! Ten wielki pan ma pretensyą do niepodzielnego posiadania Józefy; cały świat pół-świata mówi już o tem; baron tylko nie wie; bo w tym trzynastym okręgu, leżącym poza obrębem prawa, rzeczy się mają tak samo, jak w dwunastu prawowitych; kochanek, tak samo jak mąż, ostatni dowiaduje się o wszystkiem. Teraz więc rozumiesz pani, jakie są prawa moje? Mąż twój, piękna pani, pozbawił mnie mego szczęścia, jedynej pociechy, jaką miałem, odkąd zostałem wdowcem. Tak, gdybym nie był na moje nieszczęście spotkał tego starego umizgalskiego, posiadałbym dotąd Józefę. Ja, widzi pani, nie byłbym pozwolił występować jej na deskach teatralnych; byłaby pozostała nieznaną, uczciwą i... moją. O! gdybyś ją pani była widziała przed ośmiu laty! Szczupła a sprężysta, ze złotawą cerą Andaluzki, jak to mówią, z włosami czarnemi i połyskującemi jak atłas, z okiem ocienionem długą ciemną rzęsą, a ciskającem błyskawice, z książęcą dystynkcyą w każdym ruchu, skromna, jak ubóstwo, pełna wdzięku jak uczciwość, milutka jak dzika sarenka. Z winy pana Hulot, te powaby, ta czystość — wszystko jest dzisiaj żelazem na wilki, pułapką na talary. Ta mała jest dziś królową Nieczystych, jak je teraz zowią, a w dodatku blaguje, ona, która tego nie umiała, nie znała nawet tego wyrazu!

Mówiąc to, ex-kupiec ocierał oczy, z których łez kilka spłynęło. Szczera ta boleść zrobiła wrażenie na pani Hulot, która obudziła się z zadumy, w jaką wpadła.

— I cóż, pani ? czy człowiek, mający lat pięćdziesiąt dwa, może znaleźć powtórnie skarb taki? W tym wieku miłość kosztuje trzydzieści tysięcy franków rocznie. Cyfrę tę wiem od męża pani, a ja nadto kocham Celestynkę, abym ją miał rujnować. Gdym panią ujrzał po raz pierwszy na wieczorze, który pani dla nas wydawałaś, nie mogło mi się to pomieścić w głowie, aby ten łotr Hulot utrzymywał taką Jenny Cadine... Wyglądałaś pani jak istna cesarzowa. Pani nie masz jeszcze lat trzydziestu — ciągnął dalej; — wydajesz mi się pani młodą; jesteś piękną. Słowo honoru, tegoż; dnia uczniem się dotkniętym w samo serce i mówiłem sobie: "Gdybym nie miał swojej Józefy, ta kobieta, którą stary Hulot zaniedbuje, pasowałaby mi jak rękawiczka ! A! przepraszam ! to wyrażenie pozostało mi z dawnych czasów... Handel perfumami przypomina mi się od czasu do czasu i przeszkadza mi ubiegać się o godność deputowanego. Między takiemi staremi nicponiami, jakiemi my obaj jesteśmy, kochanki przyjaciół powinny być święcie nietykalne. To też gdy mnie baron podszedł tak nikczemnie, przysiągłem sobie, że mu wezmę żonę. To prosta sprawiedliwość. Baron nie miałby nic do powiedzenia i mielibyśmy zapewnioną bezkarność. Pani kazałaś mi iść precz jak psu parszywemu, zaledwie odezwałem się do pani o stanie mego serca. Podwoiłaś pani tem moję miłość, mój upór, jeżeli pani chcesz, i musisz pani być moją!

— Jakże się to stanie?

— Nie wiem, ale stać się to musi. "Widzisz pani, taki dureń ex-kupiec, który jednę tylko myśl ma w głowie, jest silniejszy niż człowiek rozumny, który ma ich tysiące. Zbałamuciłaś mnie pani i jesteś moją zemstą! co znaczy, że kocham panią po dwakroć. Mówię z panią otwarcie, jak człowiek, który powziął już postanowienie. Tak samo jak pani mi mówisz: "Nie oddam się panu", tak samo ja chłodno mówię pani: Tak, w danej chwili, będziesz pani moją... O! gdybyś pani miała nawet lat pięćdziesiąt, musisz być moją kochanką. Stać się to musi, bo zależy to przedewszystkiem od męża pani...

Pani Hulot rzuciła na tego rachunkowego mieszczucha spojrzenie tak obłąkane przerażeniem, że sądził, iż dostała pomieszania zmysłów, i zamilkł.

— Samaś pani tego chciała; okryłaś mnie wzgardą, wyzwałaś mnie; powiedziałem więc wszystko! — rzekł, czując potrzebę usprawiedliwienia okrucieństwa ostatnich słów swoich.

— Ach! córko! córko moja! — jęknęła baronowa zamierającym głosem.

— Nic mnie już nie rozczula! — odciął Crevel. — Wtedy, kiedy mi zabrano Józefę, byłem jak tygrysica, której zabiorą małe... Byłem w takiem usposobieniu, w jakiem panią widzę w tej chwili.. Corka pani! to dla mnie środek zmiękczenia pani... Tak! ja zerwałem zamęście córki pani, i beze mnie nie wydasz jej pani za mąż. Jakkolwiek panna Hortensya jest piękną, trzeba jej jednak posagu...

— Tak! niestety! — rzekła baronowa, ocierając oczy.

— No, to spróbuj pani poprosić barona o dziesięć tysięcy franków — rzekł Crevel znowu, stając w pozycyi.

Poczekał chwilę, jak aktor, zaznaczający "chwilę milczenia".

— Gdyby je miał, dałby tej, która zastąpi Józefę — rzekł sztucznie podniesionym głosem. — Czy można się zatrzymać na tej drodze, na ktorą on wszedł ? Zanadto wielki z niego kobieciarz. (Jak to rzekł słusznie nasz monarcha, we wszystkiem zachować trzeba miarę). Prócz tego jego miłość własna działa tu także. To piękność prawdziwie męska I Dla swojej przyjemności doprowadzi was wszystkich do nędzy. Jesteście już zresztą na drodze do niej. Patrz pani! oto, odkąd noga moja nie postała u państwa, nie mogliście się zdobyć na odnowienie mebli w waszym salonie. Ze wszystkich dziur tego obicia wygląda słowo: niedostatek ! Jakiż jest zięć, któryby nie uciekł, przerażony temi źle ukrytemi dowodami najstraszniejsze) z nędz: nędzy ludzi wyższej sfery ? Byłem kupcem; znam się na tem. Rzut oka przemysłowca paryskiego nie ma równego sobie tam, gdzie trzeba odróżnić bogactwo istotne od pozornego... Jesteście bez grosza — dodał przyciszonym głosem; — widać to po wszystkiem, nawet po ubraniu waszego lokaja. Chcesz pani, abym ci wyjawił straszne tajemnice, które są przed tobą ukryte?

— Panie Crevel — rzekła pani Hulot, której chustka mokrą była od łez — dosyć już I dosyć I

— Otóż zięć mój daje swemu ojcu pieniądze, i to właśnie chciałem pani powiedzieć na początku naszej rozmowy. Ale ja czuwam nad mieniem mojej córki... Bądź pani spokojną.

— O! wydać córkę za mąż i umrzeć! — wołała nieszczęsna kobieta, tracąc głowę.

— Podam więc pani sposób na to — rzekł Crevel.

Pani Hulot spojrzała na niego z nadzieją, która tak szybko zmieniła wyraz jej twarzy, że to jedno powinno było rozczulić Crevela i skłonić go do zaniechania śmiesznego projektu.

ROZDZIAŁ III.

Piękne życie kobiece.

— Będziesz pani jeszcze piękną przez lat dziesięć — rzekł Crevel, znów stanąwszy w pozycyi; — bądź pani dla mnie łaskawą, a wydamy pannę Hortensyą za mąż. Jak to już pani mówiłem, Hulot sam mi dał prawo tak jasnego postawienia kwestyi i gniewać się za to nie będzie. Od trzech lat kapitały moje procentują, bo ograniczyłem swoje wybryki. Oprócz mego majątku, mam trzykroć sto tysięcy ruchomych i te do pani należą.

— Wyjdź pan — rzekła pani Hulot — wyjdź i nigdy mi się nie pokazuj na oczy! Gdyby mnie konieczność nie była zmusiła poznać, jak pan sobie nikczemnie postąpiłeś w sprawie wydania za mąż Hortensyi... Tak! nikczemnie! — powtórzyła, odpowiadając na ruch, jakim Crevel usiłował się bronić. — Czy się godzi, aby ciężar podobnej niechęci dotykał biedną dziewczynę, niewinną i piękną ? Bez tej konieczności, która trapi moje macierzyńskie serce, nie byłbyś pan nigdy rozmawiał ze mną, nie byłbyś powrócił do mego domu. Trzydziestu dwu lat uczciwości i prawego postępowania nie pokonasz pan swemi ciosami, panie Crevel...

— Sprzedający dawniej perfumy, następca Cezara Birotteau, pod firmą: Królowa Róż, przy ulicy St. - Honoré — szyderczo dokończył Crevel — dawny adjunkcie mera, kapitanie gwardyi narodowej, kawalerze Legii Honorowej, tak samo jak i mój poprzednik...

— Pan Hulot — rzekła baronowa — po dwudziestu latach stałości mógł się znudzić żoną; to mnie jednę obchodzi; ale widzisz pan, panie Crevel, że niewierności swoje otacza tajemnicą, bo nie wiedziałam wcale, że jest następcą pana w sercu panny Józefy...

— O! za cenę złota! — zawołał Crevel. — Ten słowiczek kosztuje go od dwóch lat przeszło sto tysięcy franków. A to jeszcze nie koniec!

— Dosyć już tego, panie Crevel. Nie wyrzeknę się dla pana szczęścia, którego doznaje matka, gdy może uściskać dzieci bez żadnego wyrzutu sumienia, gdy jest kochaną i szanowaną w swoim domu. Duszę moję oddam Bogu bez zmazy...

— Amen! — dodał Crevel z tą szatańską goryczą, która odbija się na twarzy ludzi doświadczonych w podobnych pretensyach — Nie znasz pani jeszcze ostatniego stopnia nędzy... wstydu i hańby. Chciałem pani oczy otworzyć, chciałem ocalić panią i córkę!.. Kiedy nie, to przeczytasz pani nowoczesną przypowieść o marnotrawnym ojcu od A. do Z. Duma pani i łzy jej wzruszają mnie, bo okropna to rzecz widzieć ukochaną kobietę płaczącą — rzekł Crevel, siadając. — To tylko mogę ci przyrzec, droga Adelino, że nie będę działał przeciwko tobie, ani twemu mężowi; ale nie przysyłajcie nigdy nikogo do mnie na wywiady. To wszystko.

— Cóż więc zrobić? — zawołała pani Hulot.

Dotąd baronowa odważnie wytrzymywała potrójną męczarnią, którą ta rozmowa zadawała jej sercu; cierpiała bowiem jako kobieta, jako żona i jako matka. W rzeczy samej, dopóki teść jej syna okazywał się szorstkim i natarczywym, czerpała siłę w tym odporze, który stawiała brutalstwu; ale ta dobroduszność, przebijająca wśród rozdrażnienia odepchniętego kochanka, upokorzonego gwardzisty, rozstroiła jej nerwy, dotąd jak struny wyciągnięte; załamała ręce, rozpłakała się i wpadła w taki stan znękanego ogłupienia, że pozwalała klęczącemu Crevelowi całować swoje ręce.

— Mój Boże! cóż tu robić? — rzekła wreszcie, ocierając oczy. — Czyż matka może spoglądać obojętnie na córkę, marniejącą w jej oczach? Jakiż będzie los tej przecudnej istoty, zarówno silnej czystością życia, pędzonego przy matce, jak i uprzywilejowaną organizacyą swoją? Są dnie, kiedy przechadza się po ogrodzie smutna, choć sama nie wie, dlaczego; zastaję ją z oczyma pełnemi łez...

— Ma już dwadzieścia jeden lat — wtrącił Crevel.

— Czyżby ją zamknąć w klasztorze ? — spytała baronowa. — Bo w takich chwilach przełomu, religia nawet nieraz nie może przemódz natury, i panny najpobożniej wychowane tracą głowę!.. Ale wstań-że pan! Czy nie widzisz pan, że teraz wszystko już między nami skończone, że pan wstręt we mnie wzbudzasz, że zabiłeś pan ostatnią moję macierzyńską nadzieję!

— A gdybym ją wskrzesił ? — zapytał.

Pani Hulot spojrzała na Crevela z wyrazem takiego zachwycenia, że uczuł się prawdziwie wzruszonym, ale stłumił litość w swojem sercu, z powodu tych słów: pan wstręt we mnie wzbudzasz! Cnota jest zawsze zbyt sztywna; obce jej są odcienie, z pomocą których przemykać się można wśród zasadzek fałszywej pozycyi.

— Nie można wydać dziś za mąż bez posagu panny tak pięknej jak panna Hortensya — rzekł Crevel, przybierając znowu nadętą minę. — Córka pani jest jedną z tych piękności przestraszających dla męża; jest-to coś nakształt drogiego konia, który zbyt wiele kosztownych starań wymaga, aby łatwo znalazł nabywcę. Jak tu iść piechotą, prowadząc taką kobietę? Wszyscy się oglądają, idą za tobą, zazdroszczą ci żony. Takie sukcessy przerażają ludzi, którzy nie mają ochoty zabijać kochanków, a prawdę rzekłszy, jednego tylko zabija się zwykle. W położeniu, w jakiem się znajdujecie, macie tylko trzy sposoby wydania córki za mąż: z moją pomocą (ale tę pani odrzucasz!), to jeden; znaleźć bardzo bogatego, sześćdziesięcioletniego starca, któryby nie miał dzieci, a miećby je pragnął. Trudno znaleźć, ale można. Tylu jest starych, którzy sobie biorą taką Józefę, taką Jenny Cadine; dlaczegoż nie dałoby się znaleźć jednego, który popełniłby to samo głupstwo, z zachowaniem formalności prawnych? Gdybym nie miał swojej Celestynki i dwojga naszych wnucząt, ożeniłbym się z Hortensyą. To dwa. Trzeci sposób najłatwiejszy.

Pani Hulot podniosła głowę i z trwogą spojrzała na ex-kupca.

— Paryż jest miastem, gdzie, jak na umówioną schadzkę, zbierają się wszyscy ludzie wielkiej energii, którzy na francuskiej naszej scenie wschodzą jak leśne płonki. Roi się tu od talentów bez; domu ni łomu, od serc tak mężnych, że wszystkiego dokonać są. w stanie; nawet majątek zrobić potrafią! A więc... jeden z takich? (W swoim czasie najniższy sługa pani do nich należał i znał ich co niemiara! Cóż miał du Tillet? Co miał Popinot, dwadzieścia lat temu ? Dreptali obaj po sklepie starego Birotteau, a jedynym ich kapitałem była żądza dojścia do czegoś, która jest, podług mnie, najpiękniejszym na świecie kapitałem ! Kapitał można zjeść, a ducha w sobie nie można!.. Cóż miałem ja? Nic, prócz odwagi i chęci dobicia się czegoś na świecie. Dzisiaj du Tillet stoi na równi z najznakomitszemi. Młody Popinot doczekał się najbogatszego składu materyałów aptecznych na ulicy des Lombards, potem został deputowanym, a teraz jest ministrem !). Otóż jeden z takich, jak mówią, condottierów komandyty, pióra, lub pędzla, jest jedyną w Paryżu istotą, zdolną poślubić pannę piękną a nieposażną! Ci ludzie mają wszystkie rodzaje odwagi! Pan Popinot ożenił się z panną Birotteau, nie spodziewając się ani grosza posagu. Ci ludzie, to szaleńcy! Wierzą w miłość, tak samo, jak wierzą w swoje zdolności i w swoje szczęście! Szukaj pani człowieka z energią, któryby się rozkochał w pani córce, a ożeni się z nią, na nic nie bacząc. Przyznasz pani, że jak na nieprzyjaciela, jestem dość wspaniałomyślnym, bo radzę przeciwko własnemu interesowi.

— Ach! panie Crevel! gdybyś pan chciał być moim przyjacielem, porzucić śmieszne zamiary?!

— Dlaczego śmieszne ? Niech pani nie poniża tak siebie samej, niech pani spojrzy na siebie... Kocham panią i pani oddasz mi się sama! Chcę módz powiedzieć Hulotowi: "Odebrałeś mi Józefę, ja wziąłem twoję żonę!" To stare prawo odwetu ! Będę dążył do urzeczywistnienia moich zamiarów; chybabyś pani zbrzydła szkaradnie. Dopnę swego i powiem pani, dlaczego — rzekł, znowu stając w pozycyi i patrząc na panią Hulot.

— Nie znajdziesz pani ani starca, ani rozkochanego młodzieńca — ciągnął dalej po krótkiej przerwie — dlatego, że zbyt kochasz pani swoję córkę, abyś ją miała oddać w obroty staremu rozpustnikowi, a nie zgodzisz się pani, która jesteś panią baronową Hulot, siostrą generał-lejtenanta, dowodzącego staremi grenadyerami starej gwardyi, na to, by wziąć człowieka z energią tam, gdzie on znaleźć się może; bo może on być prostym robotnikiem, jak niejeden dzisiejszy milioner, który przed dziesięcioma laty był prostym mechanikiem, prostym nadzorcą robót, prostym podmajstrzym w fabryce. Wtedy widząc, że córka, w której odzywają się lat jej dwadzieścia, może panią zniesławić, powiesz pani sobie: "Lepiej już, abym ja się zhańbiła. A jeżeli pan Crevel dochowa mi tajemnicy, zarobię dwakroć sto tysięcy franków, posag mojej córki, za dziesięć lat przywiązania do tego starego ex-kupca, który sprzedawał perfumy i rękawiczki... do Crevela!" Nudzę panią; to, co mówię, jest głęboko niemoralne, nieprawdaż ? Ale gdyby panią ukąsiła taka niepokonana namiętność, uległabyś mi pani, starając się wytłómaczyć swoje postępowanie zwykłemi argumentami kobiet zakochanych... W interesie więc Hortensyi daj się pani nakłonić do kapitułowania z sumieniem.

— Hortensya ma jeszcze wuja...

— Kogo? starego Fischera? Ten zajęty jest porządkowaniem własnych interesów, i to z winy barona, który zagrabia wszystko, co mu pod rękę podpadnie...

— Hrabia Hulot...

— O! mąż pani przepuścił już oszczędności starego generał-lejtenanta; umeblował za nie dom swojej śpiewaczki. I cóż, pozwolisz-że m i pani odejść, nie dawszy żadnej nadziei?

— Żegnam pana. Łatwa-to rzecz wyleczyć się z miłości dla kobiety w moim wieku. Wrócisz pan niebawem na drogę moralności chrześcijańskiej. Bóg opiekuje się nieszczęśliwemi.

Baronowa powstała, aby zmusić kapitana do odwrotu, i wyprowadziła go do dużego salonu.

— Wśród takich-że to łachmanów powinna żyć piękna pani Hulot? — rzekł jeszcze.

I ukazywał lampę przestarzałego fasonu, pająk, którego złocenia poczerniały od starości, inne wreszcie strzępy dawnego bogactwa, które czyniły ten wielki salon biały z pąsowem i złotem podobnym do trupa świetności z czasów cesarstwa.

— Cnota, panie Crevel, dodaje temu wszystkiemu blasku. Nie mam ochoty nabywać wspaniałego umeblowania, robiąc z tej piękności, którą mi pan łaskawie użyczasz, żelazo na wilki, pułapkę na pięciofrankówki!

Kapitan zagryzł usta, poznając wyrazy, któremi sam gromił przed chwilą chciwość Józefy.

— Dla kogóż ta wytrwałość niezłomna? — zapytał.

W tejże chwili baronowa doprowadziła już była swego wielbiciela do drzwi wchodowych.

— Dla rozpustnika! — dodał z miną cnotliwego milionera.

— Gdybyś pan nawet miał słuszność, to i w takim razie stałość moja nie byłaby bez zasługi.

I chcąc się pozbyć kapitana samego, skłoniła mu się na pożegnanie tym ukłonem, jakim żegnamy natrętów, i odeszła zbyt szybko, żeby go mogła raz jeszcze widzieć stojącego w pozycyi. Poszła pootwierać wszystkie drzwi, które pozamykała; nie mogła więc widzieć pełnego pogróżek ruchu, którym ją, Crevel pożegnał. Szła krokiem dumnym, szlachetnym, jak męczennica w Kolizeum. Niemniej jednak siły jej były wyczerpane, bo upadła na sofkę w swoim niebieskim buduarze, jak ten, co lada chwila zemdleje, i tak pozostała z oczyma utkwionemi w kiosk, w którym córka jej szczebiotała z kuzynką Bietką.

Od pierwszej chwili małżeńskiego pożycia aż dotąd baronowa kochała męża, jak w końcu Józefina kochała Napoleona, miłością pełną uwielbienia, macierzyńską, miłością aż do słabości posuniętą. Nie znała wprawdzie wszystkich szczegółów, które jej opowiedział Crevel, ale wiedziała wybornie, że od dwudziestu lat przeszło Hulot jej się przeniewierza; mimo to jednak, włożyła sobie na oczy zasłonę i płakała w milczeniu; nigdy jeszcze nie zrobiła mu żadnej wymowki. W zamian za tę słodycz anielską, mąż oddawał jej cześć najwyższą, a wszyscy otaczający mieli dla niej najgłębsze poważanie. Miłość żony dla męża, szacunek, jaki mu ona okazuje, udzielają się i innym członkom rodziny. Hortensya mniemała, że jej mąż jest doskonałym wzorem miłości małżeńskiej, młody zaś Hulot, wychowany w uwielbieniu dla barona, w którym każdy widział jednego z olbrzymów, podtrzymujących wielkość Napoleona, wiedział wybornie, że zawdzięcza swoję pozycyą nazwisku ojca, zajmowanej przez niego posadzie i powadze ojcowskiego stanowiska; zresztą wpływ wrażeń dzieciństwa trwa długo, i Hulot bał się ojca do tej pory. To też, gdyby go był podejrzewał o zdrożności, teraz przez Crevela wyjawione, nietylko nie byłby śmiał uskarżać się na nie, ale jeszcze byłby próbował tłómaczyć je, stosownie do sposobu widzenia mężczyzn w tej mierze.

Trzeba teraz wytłómaczyć powody tak nadzwyczajnego oddania się mężowi tej pięknej i szlachetnej kobiety, której historya da się opowiedzieć w kilku słowach.

W wiosce, położonej na krańcach Lotaryngii, u stóp "Wogezów, mieszkali trzej bracia Fischerowie, prości rolnicy, którzy powołani do wojsk republikańskich, udali się do armii reńskiej.

W r. 1799 drugi z braci, Andrzej, wdowiec, ojciec pani Hulot, poleciwszy córkę opiece starszego brata, Piotra Hulot, którego rana, otrzymana w r. 1797, uczyniła niezdatnym do służby, wdał się na własną rękę w przedsiębiorstwo transportowania taborów wojskowych, na co pozwolenie zawdzięczał protekcyi komisarza Hulot d'Ervy. Wypadek, dość zresztą naturalny, zrządził, że Hulot, przybywszy do Strasburga, poznał rodzinę Fischerów. Ojciec Adeliny i młody jej brat byli podówczas dostawcami furażu w Alzacyi.

Adelinę, mającą wtedy lat 16, można było porównać co do piękności ze sławną panią du Barry, także, jak ona, córką Lotaryngii. Była-to jedna z tych piękności skończonych, olśniewających, jedna z tych kobiet, podobnych do pani Tallien, które natura ze szczególnem urabia staraniem, dając im najdroższe dary swoję: dystynkcyą., szlachetność, wdzięk, delikatność, wytworność, inny gatunek skóry i cerę, której kolory rozciera wypadek w pracowni, jakiej nikt dotąd nie zwiedził. Bianca Capella, której portret jest jednem z arcydzieł Bronzina, Wenus Jana Goujon, której oryginałem była sławna Dyana de Poitiers, Signora Olimpia, której portret jest w galeryi Doria, Ninon wreszcie, pani du Barry, pani Tallien, panna Georges, pani Recamier — wszystkie te kobiety piękne, mimo wieka, mimo namiętności, lub życia zbyt wesołego, mają w figurze, w składzie ciała, w rodzaju piękności uderzające podobieństwa. Możnaby mniemać, że w oceanie pokoleń istnieje jakiś prąd, z którego wychodzą te córy Afrodyty, te boginie, wszystkie córami jednejże słonej fali będące.

Adelina Fischer, jedna z najpiękniejszych w tej drużynie bogiń, posiadała niepospolite cechy, wężykowate linie kształtów, żyłkowatą tkankę tych kobiet, które się rodzą królowemi. Złote włosy, które matka Ewa otrzymała z rąk Boga, postawa cesarzowej, wspaniałość figury i majestatyczny rysunek profilu, a przy tem wszystkiem wieśniacza skromność, zwracały na nią uwagę wszystkich mężczyzn, zachwycających się nią tak, jak miłośnicy obrazów Rafaelem. Toteż, zobaczywszy ją, komisarz rzeczypospolitej poślubił sierotę Fischerównę w terminie prawem przepisanym, ku wielkiemu zdziwieniu całego rodu Fischerów, przejętych poszanowaniem dla wszystkich, których uważali za wyższych od siebie.

Najstarszy, żołnierz z roku 1792, ciężko ranny w utarczce pod Wissemburgiem, ubóstwiał cesarza Napoleona i wszystko, co miało jakikolwiek związek z wielką armią. Andrzej i Jan odzywali się z uszanowaniem o komisarzu Hulot, protegowanym przez cesarza. Zawdzięczali mu zresztą swoje powodzenie, bo Hulot d'Ervy, widząc ich intelligencyą i uczciwość, wydobył ich z powózek wojskowych i postawił na czele okręgu, podległego prawu doraźnemu. Bracia Fischerowie oddawali ważne usługi podczas kampanii w roku 1804. Przy zawieraniu pokoju, Hulot wyrobił był dla nich wspomnianą już dostawę furażu w Alzacyi, nie wiedząc o tem, że będzie później posłany do Strasburga, aby tam czynić przygotowania do kampanii 1806 r.

Zamęście to stało się dla młodej wieśniaczki czemś nakształt wniebowzięcia. Z błota swojej wioszczyny piękna Adelina przeszła bez żadnego przygotowania do raju cesarskich salonów. W samej rzeczy, Hulot, podówczas jeden z najuczciwszych pracowników, najczynniejszy w swoim wydziale urzędnik, został mianowany baronem, przywołany do boku cesarza i umieszczony w gwardyi cesarskiej. Piękna ta wieśniaczka, z miłości dla męża, którego pokochała do szaleństwa, miała tyle odwagi, że zabrała się do własnej edukacyi. Naczelny komisarz był zresztą, jako mężczyzna, tem, czem Adelina była pomiędzy kobietami. Należał on do wyborowego korpusu piękności męskich. Wysoki, pięknie zbudowany, blondyn, z okiem błękitnem, a pełnem ognia i wyrazu, z prześliczną postawą, odznaczał się on wśród mężczyzn tak pięknych, jak d'Orsay, Forbin, Ouvrard i wśród całego batalionu cesarskich beaux. Zdobywca serc, mający o kobietach pojęcia z czasów Dyrektoryatu, przerwał na dość długo karyerę, pełną szalonych powodzeń, z miłości ku żonie.

Od początku więc baron stał się dla Adeliny czemś nakształt nieomylnego bóstwa; zawdzięczała mu wszystko: majątek — miała bowiem powóz, pałac i wszystko, co się podówczas zwało zbytkiem; tytuł — była baronową; znakomitość — zwano ją piękną panią Hulot; wreszcie przypadł jej w udziale zaszczyt odtrącenia hołdów cesarza, który ją obdarzył naszyjnikiem brylantowym, i zawsze pamiętał o niej, pytając od czasu do czasu: "Czy piękna pani Hulot zawsze równie cnotliwa?" — jak człowiek, gotowy zemście się na tym, który tryumfuje tam, gdzie on doznał porażki.

Nie trzeba więc zbytecznie wysilać rozumu, aby w tej duszy prostej, pięknej a czystej wynaleść przyczyny fanatyzmu, który podwajał miłość pani Hulot dla męża. Powiedziawszy sobie raz na zawsze, że mąż nie może nigdy niczem przeciwko niej zawinić, uznała się w głębi duszy najpokorniejszą jego sługą, ślepo oddaną bóstwu, które ją z niczego stworzyło. Trzeba zresztą zwrócić i na to uwagę, że była ona obdarzona wielkim zdrowym rozsądkiem, tym chłopskim rozumem, dzięki któremu spóźniona jej edukacya była przecież prawdziwie gruntowną. W towarzystwie mówiła mało, nie obmawiała nikogo, nie starała się jaśnieć dowcipem; zastanawiała się, przysłuchiwała wszystkiemu, biorąc sobie za wzór najuczciwsze, najlepiej urodzone z kobiet.

W r. 1815 Hulot poszedł śladem księcia Wissemburg, jednego z najbliższych swoich przyjaciół: należał do organizatorów tej zaimprowizowanej armii, której porażka pod Waterloo zakończyła cykl Napoleońskich wojen. W r. 1816 baron stał się nienawistnym ministeryum Feltre; wcielono go do korpusu intendentury dopiero w r. 1823, gdy zapotrzebowano go do wojny z Hiszpanią. Wr. 1830, w chwili tego niby poboru, który Ludwik Filip nakazał w dawnej falandze napoleończyków, Hulot był w administracyi nibą czwartą częścią ministra. Od chwili wstąpienia na tron linii młodszej, do czego się zręcznością swoją przyczynił, pozostawał niezbędnie potrzebnym dyrektorem w ministeryum wojny. Otrzymał był już na swój sposób laskę marszałkowską, i król nie mógł już zrobić dla niego nic więcej, chybaby mianował go ministrem, albo parem Francyi.

Pozbawiony zajęcia od r. 1818 do r. 1823, baron Hulot powrócił do służby czynnej przy kobietach. Według obliczenia pani Hulot, pierwsze niewierności małżeńskie jej Hektora przypadły na wielki finał cesarstwa. Przez lat więc dwanaście baronowa grała we własnym domu rolę prima donna assoluta zupełnej. Cieszyła się zawsze tem zastarzałem przywiązaniem, którem mężowie darzą żony, gdy te zgodziły się na rolę łagodnych i cnotliwych towarzyszek; wiedziała, że żadna rywalka nie ostałaby się na godzinę przed jednem słowem zrobionego przez nią wyrzutu; ale zamykała oczy, zatykała uszy, umyślnie nic wiedzieć nie chciała o postępowaniu męża za domem. Jednem słowem, postępowała ze swoim Hektorem, jak matka z dzieckiem, które rozpieszcza. Na trzy lata przed rozmową, którąśmy przytoczyli, Hortensya, zobaczywszy swego ojca w teatrze Varietes w loży parterowej w towarzystwie Jenny Cadine, zawołała: "O, ojciec !" — "Mylisz się, kochanko! — odparła baronowa. — Ojciec jest u marszałka". Baronowa wybornie widziała Jenny Cadine, ale zamiast uczuć zazdrosne ściśnienie serce na widok ślicznej dziewczyny, rzekła sobie tylko: "Ten ladaeo Hektor musi być niepomału zadowolonym". Niemniej jednak cierpiała potajemnie; wpadała nieraz w straszliwą wściekłość, ale skoro ujrzała swego Hektora, wnet przychodziło jej na myśl dwunastoletnie szczęśliwe pożycie, i traciła siłę wyrzecenia choćby jednego słowa skargi. Chciałaby była zostać powiernicą barona, ale przez uszanowanie dla niego, nigdy nie śmiała dać mu poznać, że zna jego wybryki. Taki nadmiar delikatności spotkać tylko można u tych pięknych cór ludu, które umieją ponosić razy, nie oddając ich krzywdzicielowi; w żyłach ich płynie resztka krwi dawnych męczenników. Kobiety dobrego urodzenia, czując się równemi mężom, czują potrzebę dręczenia ich, a wyrozumiałość swoję podkreślają kolącemi słówkami, z prawdziwie szatańską mściwością, chcąc się zapewnić o swej wyższości, lub prawie odwetu.

Baronowa miała gorącego wielbiciela w bracie męża, w generałlejtenancie Hulot, czcigodnym komendancie pieszych grenadyerów gwardyi cesarskiej, któremu na ostatnie lata życia miano dać laskę marszałkowską. Starzec ów, który od r. 1830 do 1834 był naczelnikiem okręgu wojennego, do którego należały departamenta bretońskie, dawna widownia jego wojennych tryumfów, teraz zamieszkał w Paryżu przy bracie, którego kochał ojcowską prawdziwie miłością. Serce starego żołnierza lgnęło ku bratowej, którą uwielbiał jako najświętszą, najszlachetniejszą z kobiet. Nie był nigdy żonatym, bo chciał znaleść drugą Adeliuę, której daremnie szukał w dwudziestu krajach i nie wiem ilu kampaniach. Aby nie stracić szacunku starego republikanina, którego życie było bez zarzutu i plamy, i o którym Napoleon mawiał: "Ten zacny flulot jest najzaciętszym republikaninem, ale jestem pewien, że mnie nigdy nie zdradzi", — Adelina gotowa była znieść męczarnie jeszcze okrutniejsze nad te, jakie w tej chwili przebywała. Ale ten starzec siedemdziesięcioletni, złamany trzydziestoma kampaniami, po raz dwudziesty siódmy ranny pod Waterloo, był dla Adeliny czcicielem, nie opiekunem. Przy wielu innych dolegliwościach, hrabia był głuchy; słyszał tylko za pomocą trąbki akustycznej.

Dopóki baron Hulot d'Eivy był pięknym mężczyzną, miłostki jego nie miały żadnego wpływu na jego fundusze; ale gcly dobiegł pięćdziesiątki, łaski pici pięknej stały się kosztowne. W tych latach miłość starzejących się już ludzi zamienia się w nałóg; dołącza się do niej próżność szalona. Wtedy-to zauważyła Adelina w swoim mężu niesłychane wymagania co do ubioru; farbował sobie włosy i faworyty, zaczął nosić pasy i gorsety; koniecznie chciał dłużej pozostać pięknym. Posunął aż do drobiazgowości to staranie o sobie, które dawniej uważał za wadę i ścigał szyderstwami. Wreszcie Adelina spostrzegła, że Paktol, płynący u kochanek barona, u niej brał swe źródło. Wcale znaczna fortuna została rozproszoną w ciągu ośmiu lat, a rozproszoną, tak do szczętu, że gdy dwa lata temu żenił się młody Hulot, baron zmuszony był wyznać żonie, że pensya jego stanowi całe ich mienie.

— Do czego nas to doprowadzi? — odpowiedziała jedynie Adelina.

— Bądź spokojną — odparł radca stanu; — zostawię do twego rozporządzenia moję pensyą, a pomyślę o wyposażeniu Hortensyi i o naszej własnej przyszłości.

Głęboka wiara tej kobiety w potęgę męża, w wysoką jego wartość, zdolności i charakter, uspokoiła chwilową jej trwogę.

ROZDZIAŁ IV.

Charakter starej panny oryginalny, a przecież pospolitszy, niż komu się zdaje.

Łatwo jest teraz zrozumieć, jakie były rozmyślania baronowej i łzy jej po odejściu Crevela. Biedna kobieta wiedziała, że od dwóch lat znajduje się w głębi przepaści, ale sądziła, że jest tam sama. Nie wiedziała, jak się skleiło małżeństwo jej syna, nie wiedziała o stosunku Hektora z chciwą Józefą; wreszcie miała nadzieję, że cierpienia jej są tajemnicą dla całego świata. A teraz, kiedy Crevel rozprawiał tak swobodnie o wybrykach barona, Hulot straci szacunek ludzi. W grubijańskiej gadaninie ex-kupca widziała ohydne koleżeństwo, któremu zawdzięczać należało ożenienie się młodego adwokata. Dwie łotrzyce były kapłankami tego związku, którego pierwsza myśl powstała podczas orgii, wśród poniżającego spoufalenia się dwóch pijanych starców!

— Zapomniał więc — mówiła sama do siebie — o Hortensyi, którą codziennie widzi. Czy będzie szukał dla niej męża u której z tych... łajdaczek?

Matka brała w niej teraz górę nad żoną i odzywała się głośno; widziała bowiem, jak Hortensya śmiała się z kuzynką Bietką tym szalonym śmiechem młodości, o nic się nie troszczącej, i wiedziała, że nerwowe te śmiechy są wskazówką równie przerażającą, jak. łzawe marzenia wśród samotnej po ogrodzie przechadzki.

Hortensya podobną była do matki, ale miała włosy złote, naturalnie falujące i nad podziw bujne. Płeć jej miała blask perłowej macicy. Widać było, że jest ona owocem uczciwego związku, miłości szlachetnej i czystością swoją silnej. W twarzy jej była gra uczuć, w rysach wesołość, życie młodości, wiosenna świeżość, bogactwo sił zdrowych, które wylewało się z niej na zewnątrz promieniami elektrycznego blasku. Hortensya przyciągała spojrzenia. Kiedy czysty, głęboki szafir jej oczu, zwilżony niewinności rosą, padał spojrzeniem na przechodnia, każdy drgnąć musiał mimowoli. Zresztą, nie kaził jej cery ani jeden z tych piegów, ktoremi takie złote blondynki opłacają mleczną białość swojej cery. Wysoka, pulchna, a nie tłusta, wysmukła, postawy równie jak matka szlachetnej, zasługiwała na miano bogini, którem dawni pisarze szafowali tak hojnie. To też ktokolwiek ujrzał Hortensya na ulicy, nie mógł się powstrzymać, aby nie zawołał: "Mój Boże ! jaka to śliczna dziewczyna !" Była jednak tak prawdziwie niewinną, że za powrotem mawiała: "Moja mamo, dlaczego, kiedy ty jesteś ze mną, ci wszyscy wołają: "Śliczna dziewczyna?" Przecież ty jesteś piękniejsza, niż ja!" I w rzeczy samej, skończywszy lat 47, baronowa była jeszcze piękną; amatorowie zachodu słońca mogli ją przenosić nad córkę, bo, jak mówią kobiety, nic się jeszcze nie zmieniła, co jest rzadkiem zjawiskiem, szczególniej w Paryżu, gdzie hałasu w tej mierze narobiła taka Ninon, która chyba okradła z urody wszystkie brzydkie siedemnastego wieku kobiety.

Myśląc o córce, baronowa wróciła myślą do ojca, i zobaczyła go spadającego coraz niżej, aż w samo błoto... niechybnie lada dzień wydalonego z ministeryum. Myśl, że bożyszcze jej upaść może, połączona z niewyraźnem przewidywaniem nieszczęść, które jej Crevel prorokował, stała się tak okrutnie ciężką dla biednej kobiety, że straciła przytomność.

Kuzynka Bietka, z którą rozmawiała Hortensya, spoglądała wprawdzie od czasu do czasu, aby zobaczyć, kiedy będą mogły wrócić do domu, ale młodziutka kuzynka wzięła ją w takie obroty, ciągłe jej zadając pytania, że Bietka przeoczyła chwilę, w której baronowa otworzyła drzwi parterowe.

Elżbieta Fischer, o pięć lat młodsza od pani Hulot, chociaż była córką najstarszego z Fischerów, daleką była od urody swojej ciotecznej siostry; to też niezmiernie zazdrościła Adelinie. Zazdrość była podstawą tego charakteru, pełnego ekscentryczności, który-to wyraz wynaleźli Anglicy, dla określenia waryatów nie z małych, ale z wielkich domów (1). Była to w całem znaczeniu tego słowa prosta chłopka z Wogezów, chuda, czarna, z czarnemi lśniącemi włosami; brwi gęste schodziły się nad czołem sterczącym kosmykiem; ręce miała długie i silne, stopy grube, płaskie, kilka brodawek na długiej, małpowatej twarzy, — oto jest zwięzły rysopis tej dziewicy.

Rodzina, żyjąca w zgodnem zespoleniu, poświęciła dziewczynę pospolitą dziewczynie ładnej, owoc cierpki — kwieciu, pełnemu blasku. Elżbieta pracowała w roli, podczas gdy cioteczną jej' siostrę rozpieszczono wygódkami; to też pewnego dnia, gdy sam - na - sam została z Adeliną, napadła ją chętka urwania jej nosa, prawdziwego greckiego nosa, którym zachwycały się wszystkie staruszki. Chociaż wybita za to przestępstwo, nie przestała jednakże drzeć sukni i niszczyć kołnierzyków uprzywilejowanej kuzynki.

W chwili fantastycznie świetnego zamęścia kuzynki, Elżbieta ukorzyła się przed tą świetnością losu, tak jak rodzeństwo Napoleona korzyło się przed blaskiem tronu i potęgą władzy. Adelina, wyjątkowo łagodna i dobra, przypomniała sobie w Paryżu Elżbietę, i w r. 1809 sprowadziła ją do siebie, z zamiarem uchronienia jej od nędzy przez wydanie jej za mąż. Gdy pokazało się, że niepodobieństwem jest wydać za mąż tak prędko, jak tego chciała Adelina, tę dziewczynę o czarnych oczach, o brwiach węglem nakreślonych, nie umiejącą czytać, ani pisać, baron umyślił dać jej sposób do życia: oddano Elżbietę na naukę do nadwornych hafciarzy cesarskich, sławnych braci Pons.

Kuzynka, przez skrócenie zwana Bietką, wyuczywszy się robienia złotych i srebrnych pasmanteryj, miała dość odwagi, aby się nauczyć czytać, pisać i rachować; bo krewny jej baron wykazał jej konieczność posiadania tych umiejętności dla osoby, chcącej utrzymywać haftarnię. Chciała zrobić majątek: w przeciągu dwóch lat zmieniła się do niepoznania. W roku 1811 prosta niegdyś chłopka była wcale niebrzydką, dość inteligentną i zręczną panną sklepową.

W zakres jej specyalności, która nosiła nazwę złotej i srebrnej szmuklerszczyzny, wchodziły epolety, pendenty pałaszów, akselbanty, cała wreszcie ta mnogość świecideł, połyskujących na bogatych mundurach francuskiego wojska i na ubraniu cywilnych. Cesarz, jak prawdziwy Włoch, zamiłowany w stroju, pohaftował swoje sługi złotem i srebrem na wszystkich szwach, a nie należy zapominać, że cesarstwo obejmowało sto trzydzieści trzy departamenty. Potrzeby tego rodzaju, dostarczane krawcom, ludziom bogatym i odpowiedzialnym, albo bezpośrednio wielkim dygnitarzom, stały się podówczas ważnym artykułem handlu.

W chwili, kiedy kuzynka Bietka, najzręczniejsza haftarka w zakładzie braci Pons, gdzie całą robotą kierowała, mogła była pomyśleć o własnym zakładzie, cesarstwo upadło. Oliwna gałązka, którą w ręku trzymali Bourbonowie, przeraziła Elżbietę; przelękła się ona obniżki w tej gałęzi rękodzielnictwa, która miała mieć teraz do wyzysku tylko osiemdziesiąt sześć departamentów, zamiast dawnych stu trzydziestu trzech, nie już nie mówiąc o ogromnem zredukowaniu armii. Jednem słowem, przerażona tą zmiennością szansy, która jest wiecznym postrachem przemysłowców, odrzuciła propozycye, czynione jej w tej mierze przez barona, posądzającego Elżbietę o pomieszanie zmysłów. Usprawiedliwiła to mniemanie swojem poróżnieniem się z panem Rivet, nowonabywcą firmy Pons, którego wspólniczką chciał ją uczynić baron, i została znowu prostą robotnicą.

Rodzina Fischerów znalazła się była znowu naówczas w smutnem położeniu, z jakiego wydobył ją był baron Hulot.

Zrujnowani przez katastrofę, zaszłą w Fontainebleau, trzej Fischerowie zaciągnęli się z rozpaczy do ochotniczych oddziałów w roku 1815. Najstarszy z nich, ojciec Elżbiety, został zabity. Ojciec Adeliny, skazany na śmierć przez sąd wojenny, uciekł do Niemiec i umarł w Trewirze wr. 1820. Najmłodszy, Jan, przybył do Paryża błagać o litość królowej całej rodziny, która, jak mawiano, jada na złocie i srebrze i na zebraniach nigdy się nie ukazuje inaczej, jak ustrojona na głowie i na szyi w ofiarowane przez cesarza, a wielkie jak orzechy brylanty.

Jan Fischer, mający wtedy lat czterdzieści trzy, dostał od barona dziesięć tysięcy franków i z tem wziął się do dostawy furażu dla Wersalu, na co otrzymał pozwolenie, dzięki tajemnym wpływom przyjaciół, których dawny intendent generalny miał jeszcze w ministeryum wojny.

Nieszczęścia rodziny, niełaska, w jaką popadł baron Hulot, przeświadczenie o tem, jak mało znaczy w tym olbrzymim ruchu ludzi i interesów, który czyni z Paryża piekło razem z rajem, — wszystko to poskromiło nareszcie Bietkę. Uczuwszy wieloraką wyższość ciotecznej siostry nad sobą, zaniechała wszelkiej myśli walki z nią i porównania; ale zazdrość pozostała ukrytą w głębi serca, jak zaród zarazy, która może wybuchnąć i spustoszyć całe miasto, skoro tylko ktoś otworzy ten właśnie przeklęty wańtuch wełny, który ją w sobie przechowuje. Od czasu do czasu mówiła sobie wprawdzie: "Obie z Adeliną jednę krew mamy w żyłach, ojcowie nasi byli rodzonemi braćmi, choć ona mieszka w pałacu, a ja na facyatce". Ale co rok na imieniny swoje i na Nowy Rok Elżbieta otrzymywała od baronostwa podarki. Baron, który był bardzo dla niej dobrym, kupował jej drzewo na zimę, stary generał Hulot prosił ją na obiad co tydzień, a u Adeliny zawsze czekało na nią miejsce u stołu. Śmiano się z niej nieraz, ale nikt się jej nie wstydził; a wreszcie zapewniono jej niezależny byt w Paryżu: robiła, co jej się podobało.

W istocie ta dziewczyna lękała się wszystkiego, co ją w jakikolwiek sposób krępować mogło. Jeżeli kuzynka ofiarowała jej mieszkanie u siebie, Bietka upatrywała w tem zamiar ujarzmienia swobody, o którą jej przedewszystkiem chodziło; nieraz już baron rozwiązał pomyślnie trudny problemat znalezienia dla niej męża, ale Bietka, zrazu ujęta tą perspektywą, odmawiała niebawem, z obawy, aby ją kiedyś nie spotkała wymówka, że jej brak wychowania i majątku; jeżeli wreszcie baronowa namawiała ją, by zamieszkała ze stryjem Janem i rządziła jego domem, pełniąc obowiązki gospodyni, która drogo kosztować musiała, Bietka odpowiadała, że urządziwszy się w ten sposób, straci ostatnią nadzieję wyjścia za mąż.

Kuzynka Bietka miała owę dziwaczność pojęć, trafiającą się zawsze u ludzi, którzy się późno rozwinęli, u dzikich, którzy mało mówiąc, wiele natomiast myślą. Chłopski jej rozum nabrał był zresztą, skutkiem gawęd z koleżankami i ciągłego przebywania wśrod roboczej ludności paryskiej, pewnej dozy gryzącego sprytu. Ta dziewczyna, z charakterem Korsykanki, w której burzyły się niezużyt-kowane instynkta natur istotnie silnych, byłaby lubiła opiekować się mężczyzną słabego ducha; ale długi pobyt w stolicy zmienił ją, powierzchownie. Ogłada paryska plamiła rdzą tę duszę niepospolitego hartu. Obdarzona sprytem, który, jak to zwykle bywa u kobiet, w rzeczywistem dziewictwie żyjących, stawał się coraz głębszym, umiejąca wyrazić swoje myśli w sposób jej tylko właściwy, w każdem innem położeniu mogła się stać groźną. Rozzłoszczona, mogła poróżnić najściślej zjednoczoną rodzinę.

W pierwszych czasach, gdy miała jeszcze pewne nadzieje, w które nikogo nie wtajemniczała, zdecydowała się była nosić gorsety, iść za modą, i miała wtedy chwilę świetności, podczas której baron uważał za możliwe wydanie jej za mąż. Była ona wtedy "ponętną brunetką" dawnych romansów francuskich. Przenikliwe jej spojrzenie, cera oliwkowa, figurka cienka jak trzcina, mogły skusić dymisyonowanego majora; ale, jak, śmiejąc się, mawiała, zadawalniała się własną swoją admiracyą. Ostatecznie, czuła się szczęśliwą, usunąwszy ze swego życia wszystkie kłopoty materyalne, bo wstając do roboty o wschodzie słońca, po ukończeniu jej szła co dzień na obiad do znajomych. Musiała więc tylko myśleć o komornein i o śniadania; dostawała przytem od krewnych wszystko, czego potrzebowała do ubrania i dużo tych zapasów, które przyjmować wypada, np.: wino, cukier i t. p.

W r. 1837, po dwudziestu siedmiu latach życia, w połowie prawie na koszt rodziny Hulot i stryja Jana, kuzynka Bietka, zgodziwszy się z podrzędnem swojem położeniem, pozwalała na to, aby ją odpowiednio traktowano. Sama nie chciała przychodzić na większe obiady, przenosząc nad nie kółko najbliższej rodziny, w którem ją istotnie ceniono i gdzie nikt nie ranił jej miłości własnej. Wszędzie była jak w domu: u generała Hulota, u Crevela, u młodego Hulota, u Riveta, następcy Ponsa, z którym się była pogodziła. "Wszędzie wreszcie umiała sobie zjednać służbę, dając jej od czasu do czasu napiwne i rozmawiając z nią chwilkę, nim weszła do salonu. Ta poufałość, przez którą otwarcie stawiała się na równi ze służacemi, jednała jej przychylność tej płatnej czeredy, tak potrzebną pasorzytom towarzyskim. "To dobra i poczciwa dziewczyna" — mawiali o niej wszyscy jednomyślnie. Usłużność jej nie znała granic, szczególniej, gdy nic od niej nie wymagano; ale ta usłużność, zarówno jak i udana jej dobroduszność, były jedynie koniecznością jej położenia. Widząc się na łasce wszystkich, zrozumiała nareszcie życie, a chcąc się wszystkim podobać, żartowała z młodemi, którym potakiwanie jej, zawsze dla młodych ujmujące, było sympatyczną rzeczą; odgadywała ich życzenia, dzieliła je, stawała się ich tłómaczką, wydawała się młodzieży dobrą na powiernicę, bo nie miała prawa strofować. Bezwarunkowa jej dyskrecyą zjednywała jej zaufanie ludzi dojrzalszego wieku, bo tak, jak Ninon, posiadała zalety mężczyzny. Wogóle, ufność nasza bywa raczej umieszczaną w dole, niż na górze. We wszystkich, tajemnicy potrzebujących interesach, chętniej używani są podwładni, aniżeli przełożeni nasi; tym sposobem stają się więc wspólnikami myśli, które nie wszystkim wyjawiamy; bywają obecni naradom; a wiadomą jest rzeczą, że Richelieu wtedy, w swojem przekonaniu, doszedł do czegoś, gdy pozyskał prawo być obecnym na radzie. Cała rodzina uważała tę ubogą dziewczynę za tak zależną, tak skrępowaną względami uniżoności, należnej bogatym krewnym, że ją miano za zupełnie niemą. Ona sama dawała sobie nazwisko konfesyonału familijnego. Jedna tylko baronowa, pamiętna złego obejścia, jakiego w dzieciństwie doznawała od silniejszej, choć młodszej kuzynki, miała dla niej trochę nieufności, a zresztą przez sarnę wstydliwość, nikomu, prócz Boga, nie zwierzałaby się z domowych swoich utrapień.

W tem miejscu potrzeba może nadmienić, że apartament baronowej zachowywał całą swoję świetność w oczach kuzynki Bietki, którą niedostatek, wypisany na poczerniałych fotelach, na zbrukanych draperyach i popękanej materyi, mniej raził, niż Crevela. Z meblami, na które codzień patrzymy, tak samo się dzieje, jak z nami. Widząc się w lustrze codziennie, dochodzimy do tego, że, jak baron, mamy się ciągle za młodych; zdaje nam się, żeśmy się wcale nie zmienili, a tymczasem inni widzą na głowie naszej czuprynę do marmurka podobną, na czole zmarszczki, zbiegające się w ostrołuk, i brzuszek, coraz więcej kształtem dynię przypominający. Ten apartament, oświecony w oczach Bietki bengalskim ogniem zwycięskiej chwały cesarstwa, wydawał jej się zawsze równie wspaniałym.

Z czasem kuzynka Bietka nabrała była dość dziwnych, staropanieńskich manij: zamiast naprzykład ulegać modzie, chciała, aby moda stosowała się do jej zacofanych pomysłów.

Gdy baronowa podarowała jej ładny nowy kapelusik, lub suknię według najnowszego smaku skrojoną, natychmiast Bietka przerabiała to u siebie na swój sposób i psuła każdą rzecz, robiąc z niej coś, co przypominało jednocześnie mody pierwszego cesarstwa i dawny jej ubiór lotaryński. Trzydziestofrankowy kapelusz zamieniał się tym sposobem w czupiradło, a suknia w łachman, żadnej wartości nie mający. Bietka miała pod tym względem ośli prawdziwie upór: sobie tylko chciała się podobać i była, w swojem przekonaniu, prześliczną. Ale przyswajając sobie mody o tyle harmonijnie, że od stóp do głów wyglądała na starą pannę, stawała się tak śmieszną, że, mimo najlepszych chęci, nie można było prosić jej do siebie w dnie uroczystych przyjęć.

Przez swój upór, kaprysy, niepodległość, przez niepojętą dzikość usposobienia, stara ta panna, której baron po czterykroć znalazł był partyą: urzędnika ze swojej dykasteryi, majora, dostawcę żywności i urlopowanego kapitana, która odmówiła swej ręki szmuklerzowi, dziś już bardzo bogatemu człowiekowi, zasługiwała jak najzupełniej na przydomek Kozy, półżartem nadany jej przez barona. Ale to przezwisko odpowiadało jedynie dziwactwom jej powierzchownym, tym różnicom, jakie zawsze przedstawiać muszą charaktery ludzi, w ucywilizowanemu społeczeństwie żyjących. Ta stara panna, w której oko uważnego spostrzegacza odkryłoby okrucieństwo, tkwiące w charakterze wieśniaka, była dotąd tem samem dzieckiem, które chciało urwać nos ciotecznej siostrze, i, gdyby nie przybywający z latami rozsądek, gotowe ją było zabić w napadzie zazdrości. Znajomość praw i świata poskramiała w niej tę wrodzoną prędkość, z jaką ludzie wiejscy, zarówno jak i dzicy, przechodzą od uczucia do czynu. Na tem może jedynie polega różnica, dzieląca dziecię natury od człowieka ucywilizowanego: dziki ma tylko uczucia, człowiek ucywilizowany ma obok uczuć i pojęcia. To też, rzec można, że u dzikich mózg, odbierając mało wrażeń, daje się niepodzielnie opanować uczuciu, podczas gdy u człowieka ucywilizowanego pojęcia zstępują do serca i przekształcają je; różnorodne interesa, uczucia dzielą je między siebie; człowiek w stanie natury żyje jednem tylko uczuciem i nierozerwaną poświęca mu uwagę. To właśnie jest przyczyną chwilowej przewagi dziecka nad rodzicami — przewagi, ustającej z chwilą zaspokojenia życzeń dziecka, a nieustannie trwającej u dzieci natury. Kuzynka Bietka, dzika kobieta z Lotaryngii, mająca w charakterze pewną zdradliwość, należała do tej kategoryi charakterów, dość często spotykać się dających wpośród ludu, którego postępowanie podczas rewolucyi tym jedynie sposobem pojąć i wytłómaczyć można.

W chwili, w której zaczyna się nasza powieść, gdyby kuzynka Bietka była pozwoliła ubrać się modnie, gdyby była, jak wszystkie Paryżanki, przywykła do noszenia każdej nowej mody, byłoby można wszędzie ją pokazać i wszędzie przyjąć. Ale zacięta w swoim uporze, powierzchownie i moralnie, jak drąg nieugięta, nie chciała się do nikogo i do niczego stosować, a kobieta, pozbawiona wdzięku, powabu, słodyczy, liczy się za nic w Paryżu. To też czarne włosy Bietki, piękne surowe jej oczy, ostrość rysów, kalabryjska suchość cery, która czyniła ją podobną do twarzy, przez Giotta malowanych, to wszystko, co prawdziwa Paryżanka umiałaby wybornie zużytkować, nadawało Bietce, przy jej ubraniu zwłaszcza, pozór tak dziwaczny, że czasami podobną była do owych małp, przebranych za kobiety, a pokazywanych przez Sabaudczyków. Ale że w tych spowinowaconych pomiędzy sobą domach, w których bywała, była już dobrze znaną, że na tem jedynie kółku ograniczała towarzyskie swoje wędrówki, że lubiła swój kątek, nie tyle więc już dziwiły jej śmieszności; nikły zaś prawie zupełnie w tym olbrzymim paryskim ruchu ulicznym, który ładne jedynie kobiety otacza uwagą.

Zwycięstwo, odniesione nad uporem kuzynki Bietki, było w tej chwili przyczyną śmiechu Hortensyi, zdobyła ona bowiem podstępem wyznanie, o które się od trzech lat nadaremnie dopytywała. Jakkolwiek skrytą może być stara panna, jest przecież uczucie, dla którego przełamie post milczenia; tem uczuciem jest próżność. Od trzech lat Hortensya, niezmiernie teraz ciekawa niektórych kwestyj, zarzucała kuzynkę pytaniami, w których zresztą przebijała jak najzupełniejsza niewinność: chciała wiedzieć, dlaczego Bietka nie jest zamężną. Hortensya, wiedząc o owych pięciu odmówionych konkurentach, usnuła sobie swój własny romansik; przekonaną, była, że kuzynka Bietka żywi w sercu jakieś gorące uczucie, czego wynikiem była nieprzerwana podjazdowa wojna żarcików. Mówiąc o sobie i o kuzynce, Hortensya mawiała: "My panienki". Kuzynka Bietka niejednokrotnie odpowiedziała żartobliwym tonem: "Kto wie, czy ja nie mam kochanka?" Kochanek więc kuzynki Bietki, prawdziwy, czy zmyślony, stał się odtąd przedmiotem łagodnych żarcików. Wreszcie po dwóch latach takiego wojowania, za ostatnią bytnością Hortensya powitała ją pytaniem:

— Jak się miewa twój kochanek?

— Nieźle — odparła Bietka. — Biedny młodzieniec zawsze trochę niedomaga.

— Czy delikatny? — zapytała baronowa, śmiejąc się.

— Naturalnie, jako blondyn. Taka, jak ja, cyganka, nie może pokochać innego mężczyzny, tylko jasnego, jak księżycowe światło, blondyna...

— Ale któż to jest? co robi? — pytała Hortensya. — Może to książę ?

— Taki sam książę dłuta, jak ja jestem królową szmuklerskiej iglicy! Czyż w takiej biednej, jak ja, dziewczynie, może się zakochać właściciel domu z frontem od ulicy i dochodów z papierów rządowych, albo książę i par Francyi, albo urodziwy królewicz a bajki o wróżkach i czarodziejach?

— Ach! jakbym ja go chciała widzieć! — zawołała Hortensya, śmiejąc się.

— Żeby wiedzieć, jak wygląda ktoś, kto się może kochać w takiej starej kozie! — odparła kuzynka Bietka.

— Musi to chyba być jakiś potworny stary urzędnik z brodą, jak u kozła! — rzekła Hortensya, spoglądając na matkę.

— Otóż właśnie mylisz się pani 1

— Więc naprawdę masz kochanka? — zapytała Hortensya z tryumfującą miną.

— Naprawdę, tak samo, jak ty naprawdę nie masz żadnego — z urażoną miną odcięła kuzynka.

— Jeżeli masz kochanka, Bietko, dlaczegoż nie idziesz za niego? — rzekła baronowa, dając znak córce. — Od trzech już lat jest o nim mowa; miałaś czas go wybadać, a jeżeli ci pozostał wiernym, nie powinnabyś przeciągać położenia, które jest dla niego męczącem. To zresztą sprawa sumienia; a jeżeli jest młodym, czas-by wziąć sobie podporę starości.

Kuzynka Bietka utkwiła spojrzenie w baronowej, a widząc, że ta śmieje się, odrzekła:

— Byłoby to ożenić głód z pragnieniem; on pracuje, ja pracuję, gdybyśmy mieli dzieci, one musiałyby pracować... Nie ! nie! Dusze nasze się kochają... to taniej wypada.

— Dlaczegoż go ukrywasz? — spytała Hortensya.

— Bo ubrany, jak robotnik — odrzekła stara panna, śmiejąc się.

— Kochasz go ? — spytała baronowa.

— Spodziewam się! To anioł! i dlatego go kocham... Od czterech lat obraz jego noszę w sercu.

— Jeżeli go tak kochasz, jak mówisz, — z powagą rzekła baronowa — jeżeli on istnieje w samej rzeczy, to jesteś ciężko winną względem niego. Nie wiesz, co to kochać!..

— Umiemy to wszystkie, przychodząc na świat! — zawołała kuzynka.

— Nie! są kobiety, które kochają, a przecie nie przestają być egoistkami; i ty jesteś taką!

Kuzynka schyliła głowę; spojrzenie jej mogło strachem przejąć tego, na kogoby je rzuciła, ale patrzyła na swoję iglicę.

— Gdybyś nam przedstawiła tego mniemanego kochanka, Hektor mógłby go gdzie umieścić i dopomódz mu do zrobienia majątku.

— To być nie może — odrzekła kuzynka.

— Dlaczego?..

— Bo to niby Polak... wygnaniec...

— Spiskowiec! — zawołała Hortensya. — Jakaś ty szczęśliwa f. Ile on musiał mieć niezwykłych wydarzeń!

— Bił się za Polskę. Był profesorem w gimnazyum (sic! przyp. tłóm.), którego uczniowie rozpoczęli powstanie, a ponieważ umieścił go tam był W. Ks. Konstanty, nie może więc spodziewać się łaski.

— Profesorem, czego?

— Sztuk pięknych.

— I po rozsypce przybył do Paryża?

— W r. 1833 przebył pieszo Niemcy.

— Biedny młodzieniec! I ma lat?

— W chwili powstania miał zaledwie dwadzieścia cztery; teraz ma dwadzieścia dziewięć...

— O piętnaście lat młodszy od ciebie — zauważyła wtedy baronowa.

— Z czegóż żyje? — spytała Hortensya.

— Ze swego talentu.

— A! daje lekcye!

— Me! — odrzekła kuzynka Bietka. — Bierze je od losu...

— A jego imię chrzestne? czy ładne?

— Wacław.

— Co to za wyobraźnia u tych starych panien! — zawołała baronowa. — Słysząc cię mówiącą, możnaby ci, Bietko, uwierzyć.

— Czyż nie widzisz, mamo, że temu Polakowi, przywykłemu do knuta, Bietka przypomina tę rozkosz ojczystego kraju?

Wszystkie trzy zaczęły się śmiać, a Hortensya zaśpiewała: Wacławie, bóstwo moje/.. zamiast: Matyldo! i t. d. Przez kilka chwil trwał rozejm w tej językowej szermierce.

(1) Zachodzi tu gra słów, nie dająca się przetłómaczyć. "Petiles maisons" znaczy bowiem dom waryatów, i w tem znaczenia przeciwstawione jest wyrazom: "grandes maisons". Przyp. Tłóm.

ROZDZIAŁ V.

Dwie panny: stara i młoda.

— Te dziewczęta — rzekła Bietka, spoglądając na Hortensyą, gdy ta znowu przy niej usiadła — myślą, że w nich tylko zakochać się można.

— Słuchaj — odrzekła Hortensya, gdy sam-na-sam zostały z kuzynką — dowiedź mi, że twój Wacław nie jest bajeczką (un conte), a daruję ci mój żółty tyftyk.

— Ależ kiedy on jest hrabią! (un comte).

— Wszyscy Polacy są hrabiami!

— Ale Wacław nie jest Polakiem... jest rodem z Li... Li... II... Lif...

— Z Litwy?

— Nie...

— Z Inflant?

— Tak, tak, z Inflant!

— Ale jakże się zowie?

— Słuchaj ! chcę spróbować, czy potrafisz dochować tajemnicy..

— O! kuzynko, będę milczała...

— Jak ryba?!

— Jak ryba!

— Jak pragniesz zbawienia duszy? — Jak pragnę zbawienia duszy!

— Jak pragniesz szczęścia na ziemi?

— Tak!

— A więc nazywa się... Wacław Steinbock!

— Jeden z generałów Karola XII nosił takie samo nazwisko !

— Był-to stryjeczny jego dziadek. Ojciec Wacława osiedlił się był w Szwecyi po śmierci króla szwedzkiego, ale podczas wojny 1812 r. stracił cały majątek i umarł, zostawiając ośmioletniego chłopczyka bez żadnego majątku. Wielki książę Konstanty zaopiekował się sierotą, z powodu nazwiska, jakie nosił Wacław, i umieścił go w zakładzie naukowym...

— Nie cofam słowa — przerwała Hortensya. — - Daj mi dowód, że Wacław istnieje, a dam ci mój żółty tyftyk! Wiesz, że żółty kolor jest bielidłem brunetek.

— Dochowasz mi tajemnicy?

— Powierzę ci wszystkie swoje!

— A więc za pierwszą moją bytnością przyniosę z sobą dowód.

— Weź z sobą kochanka; będzie to dowód najlepszy — odrzekła Hortensya.

Kuzynkę Bietkę, od chwili przyjazdu do Paryża pałającą uwielbieniem dla tyftyków, oczarowała nadzieja posiadania tego żółtego kaszmiru, który w r. 1808 dał był baron żonie i który, zwyczajem wielu rodzin, przeszedł od matki do córki w r. 1830. Przez dziesięć lat szal się już dobrze zużył, ale kosztowna tkanina, zawsze schowana w pudełku z sandałowego drzewa, wydawała się starej pannie ciągle jednakowo nową, tak samo, jak i meble baronowej. Przyniosła więc w swoim woreczku wiązanie, którem zamierzyła obdarzyć baronową w dzień jej imienin, a które, według niej, miało być dowodem, że bajeczny kochanek istnieje.

Wiązaniem tem była srebrna pieczątka; składały ją trzy figurki, plecami opierające się o siebie, spowite liściem i podtrzymujące kulę ziemską. Trzy te osoby przedstawiały Wiarę, Nadzieję i Miłość; nogi ich spoczywały na gryzących się między sobą potworach, wśród których wił się wąż symboliczny. W r. 1846, po tym ogromnym postępie, który sztuka Benwenuta Cellini zawdzięcza takim artystom, jak: panna Fauveau, Wagner, Jeanesi, Froment-Meurice, takim snycerzom, jak Liénard, podobne arcydzieło nie zadziwiłoby już nikogo; ale na owe czasy, młoda dziewczyna, znająca się choć trochę na klejnotach, nie mogła nie osłupieć ze zdumienia, wziąwszy do ręki tę pamiątkę, którą Bietka jej podała, mówiąc: "Patrz! jak ci się to podoba?" Rysunek tych figurek, ich draperye i układ zdradzały szkołę Rafaela; wykonanie przypominało manierę florenckich bronzowników, wykształconych przez artystów takich, jak: Donatello, Brunelleschi, Ghiberti, Benvenuto Cellini, Jan z Bolonii i t. d. Epoka odrodzenia we Francyi nie stworzyła poczwar fantastyczniejszych od tych, których kapryśne sploty były symbolem złych namiętności. Palmy, paprocie, trzciny, wodne trawy, oplatające Wiarę, Nadzieję i Miłość, wykazywały smak tak wyrobiony, taką wprawę techniczną, że doskonałością swoją mogły doprowadzić do rozpaczy skończonych snycerzy i rzeźbiarzy uznanej już sławy. Pomiędzy głowami trzech figurek wiła się wstęga, na której, w odstępach, pomiędzy jedną a drugą głową, widać było wyryte W., kozioł skalny i wyraz fecit.

— Któż to wyrzeźbił? — spytała Hortensya.

— Kto? mój kochanek! — odrzekła kuzynka Bietka. — Włożył w to dziesięć miesięcy roboty; no, to ja zarabiam więcej na swojej szmuklerszczyznie... Mówił mi, że Steinbock znaczy po niemiecku kozioł skalny... Tem godłem będzie podpisywał swoje roboty... A co, dostanę twój szal?..

— Tak myślisz? Dlaczegoż to?

— Czyżbym mogła kupić takie cacko, albo je obstalować? Wiesz dobrze, że nie. Dostałam je więc od kogoś. A któżby mi podarował rzecz tak kosztowną, jeżeli nie kochanek?!

Hortensya ze skrytością, której zlękłaby się była Elżbieta Fischer, gdyby ją była spostrzegła, nie okazała bynajmniej swego zachwytu, chociaż na widok przepysznej pieczęci uczuła go tak silnie, jak zwykle czują go ludzie z duszą chciwą wrażeń piękna, gdy stanie im niespodzianie przed oczyma zupełne, skończone, doskonałe arcydzieło.

— Słowo daję — rzekła Hortensya — to wcale ładne.

— Tak, wcale ładne — odparła stara panna, — ale ja wolę żółty tyftyk! Widzisz, kochanie, mój Wacław trawi cały swój czas na takiej robocie. Odkąd przyjechał do Paryża, zrobił trzy, czy cztery takie głupstewka, i oto cały plon czteroletniej nauki i pracy. Terminował u bronzowników, u ludwisarzy, u jubilerów... wydał na to niewiedzieć ile... Panicz mój zaręcza mi, że teraz za kilka jaż miesięcy zostanie bogatym i sławnym.

— Więc ty go widujesz?

— Co? przypuszczasz, że On jest zmyśleniem? W żartach powiedziałam ci prawdę.

— I kocha cię? — żywo spytała Hortensya.

— Uwielbia mnie! — odparła kuzynka, poważniejąc. — Widzisz, dziecko, widywał on dotąd tylko kobiety blade, mdłe, jak zwykle kobiety północne; nic więc dziwnego, że mu serce zabiło do takiej, jak ja, śniadej, szczupłej, młodej jeszcze dziewczyny... Ale... motus! przyrzekłaś milczeć.

— Z tym będzie to samo, co z tamtemi pięcioma! — szyderczo rzekła młoda dziewczyna, przyglądając się pieczątce.

— Z sześcioma, panienko! Zostawiłam w Lotaryngii szóstego, który dziś jeszcze gotówby dla mnie pójść zdjąć księżyc z nieba.

— Ten jeszcze lepszy — rzekła Horteusya; — przynosi ci słońce.

— Gdzieby to zmienić na drobne? — spytała kuzynka Bietka. — Trzeba mieć dużo ziemi, żeby módz korzystać ze słońca.

Takie-to żarty, z szybkością się krzyżujące, były powodem tych śmiechów, które zdwajały straszliwy niepokój, targający sercem baronowej. Biedna matka, widząc córkę, oddającą się tej wesołości, która młodemu wiekowi przystoi, cierpiała więcej jeszcze: porównywała bowiem przyszłość Hortensyi z tą teraźniejszością, tak pełną wesela i pustoty.

— Musi on mieć niemałe zobowiązania dla ciebie, kiedy ci daje klejnoty, nad któremi pół roku pracować potrzeba? — spytała Hortensya, którą widok kosztownego cacka wprawiał w zamyślenie.

— O! za wiele chcesz na raz wiedzieć! — odparła kuzynka Bietka. — Ale słuchaj! wciągnę cię do spisku.

— Czy i kochanek twój należeć doń będzie?

— Aha! chciałabyś go widzieć! Powinnaś przecie rozumieć, że taka stara panna jak wasza Bietka, która przez lat pięć potrafiła utrzymać przy sobie kochanka, potrafi też schować go dobrze... Dajże więc pokój i jemu i mnie... Widzisz... ja nie mam psa, ani kota, ani kanarka, ani papugi... a że takiej starej kozie jak ja trzeba mieć coś do kochania... do podokuczania czasem... mam więc Polaka.

— Czy ma wąsy?

— Długie, o tak! — rzekła Bietka pokazując jej złotą nitkę nawiniętą na iglicę.

Idąc gdziekolwiek, zawsze brała z sobą robotę i robiła ją czekając na obiad.

— Jak mi będziesz ciągle zadawała pytania — dodała — nic się ode mnie nie dowiesz. Masz zaledwie dwadzieścia dwa lata a jesteś większa gaduła ode mnie, chociaż ja mam już lat czterdzieści dwa... nawet czterdzieści trzy prawie.

— Słucham... ani drgnę — zapewniała Hortensya.

— Mój kochanek zrobił grupę z bronzu wysoką na dziesięć cali — mówiła dalej Bietka. Przedstawia ona Samsona rozdzierającego lwa... zabrudził ją, zardzewił tak, iż możnaby uwierzyć, że ta grupa równie dawna jak Samson. Arcydzieło to stoi w wystawie jednego z tych kupców bric-à-brac. których sklepy znajdują się na placu du Carrousel, o parę kroków od domu, w którym mieszkam. Gdyby twój ojciec, który zna pana Popinot, ministra handlu i rolnictwa, oraz hrabiego de Rastignac chciał im wspomnieć o tej grupie jako o pięknym zabytku starożytnym, który mimochodem zobaczył? Wielcy panowie jak widać, więcej się teraz zajmują takiemi rzeczami niż czem innem, i mój Wacław miałby los zapewniony, gdyby który z nich przyszedł obejrzeć a może i kupić ten kawałek miedzi. Biedny chłopak jest pewien, że to błazeństwo może uchodzić za antyk i że można zań wziąć porządne pieniądze. Jeżeli więc który z ministrów nabędzie tę grupę, Wacław pójdzie do niego, dowiedzie, że jest twórcą i będzie noszony w tryumfie! O! jemu się zdaje, że już stoi na świeczniku, bo młodzieniec jest dumny... nie jak jeden hrabia, ale jak dwóch...

— To naśladowane z Michała-Anioła, ale jak na zakochanego, to on wcale widać nie głupi... — rzekła Hortensya. — Ile chce za to?

— Tysiąc pięćset franków! — kupiec nie może sprzedać za mniejszą cenę, bo potrzebuje wziąć komisowe.

— Ojciec — rzekła Hortensya — jako komisarz królewski, codzień widuje w Izbie obu ministrów, i ręczę ci, że się podejmie tej sprawy. Będziesz pani bogata, pani hrabino Steinbock.

— Nie, mój pan jest zbyt leniwy, po całych tygodniach gniecie kawałek czerwonego wosku a robota ani na krok nie postępuje. Jakże ma co zrobić, kiedy życie spędza to w Luwrze to w bibliotekach na przyglądaniu się rycinom i przerysowywaniu ich. Lubi nic nie robić!

Obie kuzynki dłużej jeszcze żartowały w ten sposób. Hortensya śmiała się, ale śmiechem wymuszonym, bo czuła, jak ją całą ogarnia ta miłość, której doznawały wszystkie dziewczęta, której przedmiotem jest to, co jeszcze sercu nieznane, miłość nieokreślona, niewyraźna, której marzenia zbiegają się wkoło postaci trafem im nasuniętej, tak jak kryształki mrozu osadzają się na źdźble słomy, które wiatr zaczepił na futrynie okna. Hortensya, uwierzywszy tak, jak wierzyła jej matka, w wiekuiste bezżeństwo kuzynki, przez dziesięć już miesięcy słuchała zwierzeń o tym jej bajecznym kochanku, aż oto od tygodnia, widziadło zmieniło się w hrabiego Wacława Steinbock, marzenie miało swoję metrykę, mglisty obłok przybierał kształt trzydziestoletniego młodzieńca. Ta pieczątka, którą w ręku trzymała — zwiastowanie geniuszu promiennem światłem tryskające — stała się dla niej potęgą talizmanu. Hortensya czuła się tak szczęśliwą, że zaczęła wątpić o prawdziwości opowiadania Bietki; krew się w niej burzyła, śmiała się jak szalona, aby zbić z tropu kuzynkę.

— Zdaje mi się, że drzwi od salonu już otwarte — rzekła kuzynka Bietka — chodźmy zobaczyć, czy poszedł już pan Crevel.

— Mama jakoś bardzo smutna od paru dni, małżeństwo, o którem była mowa, pewno zerwane...

— E! da się to powetować; teraz jest mowa (mogę ci to wyjawić) o prezesie sądu apelacyjnego. Czy chciałabyś być panią prezesową? Bądź spokojna, jeżeli to zależy od p. Crevel, on mi powie cośkolwiek i będę wiedziała, czy można mieć nadzieję!...

— Kuzynko, zostaw mi pieczątkę — prosiła Hortensya — nie pokażę jej nikomu. Imieniny mamy dopiero za miesiąc, oddam ci to rano w dzień imienin...

— Me, zwróć mi pieczątkę, potrzeba na nią pudełeczka.

— Pokażę ją ojcu — odparła Hortensya — żeby mógł pomówić z ministrem z całą znajomością rzeczy; władza nie powinna się narażać na skompromitowanie.

__ Dobrze, proszę cię tylko, nie pokazuj tego matce, gdyby wiedziała, że mam kochanka, śmiałaby się ze mnie...

— Nie pokażę, przyrzekam.

Kuzynki stanęły na progu buduaru właśnie w chwili, gdy baronowa zemdlała. Krzyk, który się wydarł z piersi Hortensyi, przywrócił ją do życia. Bietka pobiegła po sole trzeźwiące; gdy wróciła zastała matkę i córkę trzymające się w objęciach; matka uspokajała obawy córki, mówiąc:

— Nie bój się, to nerwowe. Otóż i ojciec — dodała poznając jego sposob dzwonienia — proszę cię, nie mów mu o tem.

Adelina podniosła się, aby wyjść naprzeciwko męża, miała bowiem zamiar wyprowadzić go do ogrodu przed obiadem, pomówić z nim o zerwaniu małżeństwa Hortensyi, zażądać od niego objaśnień co do przyszłości i spróbować, czyby sobie nie pozwolił zrobić uwagi tyczącej się obecnego położenia.

Baron Hektor Hulot przedstawił się w stroju parlamentowym i czasy cesarstwa przypominającym; cesarskich bowiem łatwo poznać po ich trzymaniu się, po granatowem ze złotemi guzikami ubraniu, aż pod szyję zapiętem, po czarnych jedwabnych krawatach, po śmiałym i pewnym chodzie, który im nadało przyzwyczaje nie do despotycznego rozkazywania, konieczne w nagłych okolicznościach, w jakich się nieraz znajdowali. Trzeba przyznać, że baron niczem nie zdradzał starości; wzrok miał jeszcze tak dobry, że czytał bez okularów; koloryt pięknej, podługowatej twarzy otoczonej faworytami, niestety! zbyt czarnemi, ożywiony był czerwonością żyłek — co oznacza temperament krwisty — a brzuch ściągnięty pasem, utrzymywał się — według słów Brillat Savarin'a — w granicach majestatyczności. Mina wielce arystokratyczna i niesłychana uprzejmość cechowały powierzchowność tego rozpustnika, z którym Crevel tyle razy balował. Był-to jeden z tych ludzi, których oczy iskrzą się na widok ładnej kobiety, którzy uśmiechnąć się gotowi do każdej przechodzącej, pierwszy i ostatni raz w życiu spotkanej.

— Czy miałeś dziś mowę, mój drogi? — spytała Adelina widząc chmury na czole męża.

— Nie — odparł Hektor — ale zmordowany jestem słuchaniem dwugodzinnej gadaniny, która nie doprowadziła do głosowania. W tej dzisiejszej wojnie słów mowy są-to niby szarże konnicy, które nigdy nie rozbiją nieprzyjaciela... Miejsce czynów zajęły dziś słowa, co niebardzo cieszy ludzi przywykłych iść naprzód... dziś właśnie mówiłem to marszałkowi żegnając się z nim. Ale dosyć już było nudów na Iawie ministeryalnej, tu będę się bawił... Dzień dobry Kozo, dzień dobry, Kózko!

Potem objął w pół córkę, uściskał ją, przekomarzał się z nią, posadził ją sobie na kolanach i położył jej główkę na swojem ramieniu, aby czuć na swojej twarzy dotknięcie tych ślicznych złotych włosów.

— Zmęczony jest, znudzony — rzekła sobie w duchu pani Hulot — mamże i ja go nudzić ?... poczekam. — Zostajesz z nami na cały wieczór? — spytała głośno.

— Nie, moje dzieci. Porzucam was po obiedzie. Nie byłbym wcale przyszedł, gdyby nie to, że mamy dziś na obiedzie mego brata, dzieci nasze i Kozę...

Baronowa wzięła do ręki gazetę, przejrzała ogłoszenia teatralne i, zobaczywszy w rubryce Opery Roberta Dyabła, gdzie rolę Alicyi śpiewała Józefa, którą opera włoska ustąpiła operze francuskiej, położyła załamaną w tem miejscu gazetę. Baron, którego uwagi ruch ten nie uszedł, spojrzał badawczo na żonę, Adelina spuściła oczy, wyszła do ogrodu; baron udał się za nią.

— Cóż tam znowu, Adelino? — rzekł biorąc ją wpół i przyciągając ją do siebie uściskiem — czyż nie wiesz, że cię kocham więcej niż...

— Więcej niż Jenny Cadine i Józefę? — przerwała mu śmiałą odpowiedzią.

— Któż ci to powiedział? — spytał baron, który puściwszy żonę, cofnął się o parę kroków.

— Odebrałam list bezimienny, który spaliłam i w którym mi donoszono, że małżeństwo Hortensyi zostało zerwanem z powodu niedostatku, w jakim się znajdujemy. Twoja żona, drogi Hektorze, nie byłaby się odezwała; wiedziała o stosunkach twoich z Jenny Cadine... czyż skarżyła się kiedykolwiek? Ale matka Hortensyi winna ci prawdę...

Hulot, po chwili milczenia strasznego dla żony, której bicia serca można było słyszeć, rozkrzyżował ramiona, chwycił ją, przycisnął do serca, pocałował w czoło i rzekł do niej z tą siłą uczucia, której uwielbienie użycza: — Adelino, jesteś aniołem a ja nędznikiem...

— Nie! nie! — odparła baronowa z żywością, przyciskając mu rękę do ust, aby mu nie pozwolić źle mówić o sobie.

— Tak! nie mogę w tej chwili dać Hortensyi ani grosza i bardzo jestem nieszczęśliwy... ale kiedy mi otwierasz swe serce, mogę weń przelać zgryzoty, które mnie zabijają.,. Ja to wplątałem w interesa twego stryja Fischera... podpisał za mnie rewers na dwadzieścia pięć tysięcy franków!... I to dla kobiety, która mnie oszukuje, która mnie wyśmiewa, skoro tylko jej zejdę z oczu, która nazywa mnie farbowanym starym kotem!

Okropna to rzecz, że zadowolnienie zdrożnego nałogu kosztuje drożej niż wyżywienie rodziny!... A nałóg to niepokonany!... Choćbym ci w tej chwili przyrzekł jak najuroczyściej, że nigdy w życiu nie wrócę do tej obrzydłej żydówki, pójdę tam jednak... niech tylko napisze mi ze dwa słowa... pójdę tak jak za czasów cesarza szedłem w ogień...

— Nie gryź się tak, Hektorze — rzekła biedna kobieta z rozpaczą zapominając o córce na widok łez, które się kręciły w oczach męża. Słuchaj! mam jeszcze brylanty; ocal przedewszystkiem stryja!

— Twoje brylanty warte zaledwie dwadzieścia tysięcy franków; nie wystarczyłoby to dla starego Fischera; zachowaj je dla Hortensyi a ja jutro pomówię z marszałkiem.

— Biedaku! — zawołała baronowa ujmując ręce swego Hektora i okrywając je pocałunkami.

Tak skończyła się bura, jaką Adelina zamierzała dać mężowi. Wyrzekała się swoich brylantów, ojciec je oddawał Hortensyi; uważała ten wysiłek za szczyt wzniosłości, wobec której nie miała już siły ganić swego bożyszcza.

— On tu jest panem, może zabrać wszystko, co tu jest; zostawia mi moje brylanty. Bóstwo nie człowiek!

Tak myślała ta kobieta, która bezwątpienia więcej wymogła słodyczą niż inna zazdrosnym gniewem.

Moralista nie może zaprzeczyć, że wogóle ludzie dobrze wychowani a bardzo zepsuci są bez porównania milsi od ludzi cnotliwych; potrzebując w niejednem przebaczenia, skarbią oni sobie na zapas pobłażanie swoich sędziów wyrozumiałem znoszeniem ich błędów, i dlatego uchodzą za najlepszych w świecie ludzi. Jakkolwiek i wśród cnotliwych znajdą się nieraz mili bardzo ludzie, jednak wogóle cnota ma zbyt wielkie przeświadczenie o swojej piękności, aby raczyła ubiegać się o przypodobanie się całemu światu. Przytem jeszcze ludzie istotnie cnotliwi (bo nie mówię tu o obłudnikach) mają pewne powątpiewanie co do swego położenia; zdaje im się, że w wielkiej targowicy życia zostali oszukanymi i przebija w nich pewne skwaszenie, jak zwykle w ludziach, którzy się mają za niezrozumianych. To też baron, ktory miał sobie do wyrzucenia ruinę całej rodziny, rozwinął wszystkie zasoby swego rozumu, wszystkie powaby uwodziciela serc kobiecych, aby niemi podbić żonę, dzieci i kuzynkę Bietkę. "Widząc przybywającego syna z Celestyną Crevel, właśnie wtedy karmiącą małego Hulot'a, okazał się nadzwyczaj uprzejmym dla synowej, obsypał ją komplementami, pożywieniem, do którego próżność Celestyny nie była przyzwyczajoną, bo trudnoby znaleść posażzą pannę tak jak ona pospolitą i mało znaczącą. Dziadek wziął malca na ręce, całował go, oświadczał, że jest śliczny, zachwycający; przemawiał do niego językiem mamek, przepowiadał, że ten tłuścioch wyrośnie większy od niego, wsunął pochlebne słówko dla swego syna i wreszcie oddał dziecko grubej Normandce obowiązanej je piastować. To też Celestyna zamieniła z baronową spojrzenie, które znaczyć miało: Cóż to za miły człowiek! Naturalnie, odtąd bronić miała teścia przeciwko językowym napaściom własnego ojca.

Pokazawszy się uprzejmym teściem i czułym dziaduniem, baron zaprowadził syna do ogrodu, aby mu udzielić niezmiernie rozsądnych uwag co do postawy, jaką trzeba było zająć w Izbie, w delikatnej bardzo okoliczności. Wzbudziwszy uwielbienie młodego adwokata głębokością swoich poglądów, rozrzewnił go przyjacielskim swoim tonem, a szczególniej względnością, z jaką do niego przemawiał, chcąc mu niejako dać do poznania, że go stawia na równi z sobą.

Pan Hulot syn był w zupełności takim młodym człowiekiem, jakich wyrobiła rewolucya r. 1830; z umysłem zaprzątniętym polityką, pełen uszanowania dla przyszłości, jakiej się dla siebie spodziewał, powściągający swoje nadzieje udaną powagą, zazdrością o wszystkich, którzy cieszyli się głośnem imieniem, sypiący frazesami zamiast tych słów dobitnych, które są brylantami francuskiej rozmowy — ale człowiek gładkiej powierzchowności i biorący nadętość za godność. Ludzie tacy są chodzącemi trumnami; w każdej spoczywa Francuz dawnych czasów... chwilami Francuz się budzi i kopie nogami swoję angielską powłokę, ale powstrzymany przez ambicyą, zezwala na dalsze duszenie się w trumnie. Trumna ta ubiera się zawsze czarno.

— A! otóż i mój brat! — rzekł baron Hulot, śpiesząc przyjąć hrabiego u drzwi salonu.

Uściskawszy prawdopodobnego następcę nieboszczyka marszałka Montcornet, ujął go pod rękę i prowadził ze wszystkiemi objawami szacunku i miłości.

Ten par Francyi, uwolniony od uczęszczania na sesye z powodu swojej głuchoty, twarz miał piękną choć wystudzoną latami, i ocienioną siwym włosem dość jeszcze obfitym. Mały, krępy, zasuszony, raźnie dźwigał czerstwą swoję starość; ponieważ czynny był z natury a skazany na przymusową bezczynność, dzielił przeto czas na czytanie i przechadzki. Łagodne jego usposobienie znać było na białej twarzy jego, w układzie, w przyzwoitej mowie pełnej rozsądnych uwag. Nigdy nie mówił o wojnie ani o odbytych przez siebie kampaniach; wiedział, że dość jest wielkim, aby módz się obejść bez udawania wielkości. W salonie ograniczał się nieustannem zwracaniem uwagi na życzenia kobiet.

— Wszyscyście tu weseli — rzekł — widząc ożywienie, które wesołość barona wznieciła w tem rodzinnem zebraniu. A przecież Hortensya nie wychodzi za mąż — dodał, dostrzegając śladów smutku na twarzy bratowej.

— Przyjdzie i to, choć na to zawsze dość czasu — krzyknęła mu w ucho kuzynka Bietka ogromnym głosem.

— Oj! ty, ty! złe z ciebie ziarno, które nie chciało kwitnąć — odparł śmiejąc się.

Bohater z pod Forzheimu dosyć lubił kuzynkę Bietkę, była bowiem pomiędzy niemi niejakie podobieństwo. Nie odebrawszy żadnego wychowania, człowiek ten do ludu należący, odwagą jedynie dobił się wysokiego stanowiska, jakie zajmował w wojsku; zdrowy, prosty rozsądek zastępował mu miejsce rozumu. Nieposzlakowanego honoru i rąk niczem niezbrukanych, pięknie i spokojnie dożywał pięknego życia, otoczony rodziną, w której złożył cały skarb uczuć, bynajmniej nie podejrzewając zdrożnych brata postępków, dotąd tajemnicą będących. Radował go niewymownie piękny widok tego zebrania, w którem nigdy nie było najmniejszej przyczyny do nieporozumienia, gdzie rodzeństwo kochało się nawzajem, boi Celestynę uważano jako należącą do rodziny. To też poczciwy staruszek dopytywał się od czasu do czasu, dlaczego niema Crevel'a. — Mój ojciec jest na wsi — krzyczała mu w ucho Celestyna. Tym razem powiedziano mu, że Crevel podróżuje.

Patrząc na tę prawdziwą jedność rodzinną, pani Hulot pomyślała: "To właśnie szczęście najpewniejsze; któżby nam je mógł odjąć?"

Widząc, że ulubiona mu Adelina jest dziś przedmiotem nadskakującej grzeczności barona, generał zaczął stroić żarciki, aż wreszcie baron, lękając się śmieszności, począł obsypywać grzecznościami synową, której zawsze podchlebiał i dogadzał, bo spodziewał się za jej pośrednictwem przejednać Crevel'a. Ktokolwiekby widział to rodzinne grono, z trudnością-by sobie wyobraził, że ojciec był przywiedziony do ostateczności, matka zrozpaczona, syn do najwyższego stopnia niespokojny o przyszłość ojca, a córka zajęta myślą, jak odkraść kuzynce kochanka.

ROZDZIAŁ VI.

W którym można widzieć, że ładne kobiety znajdują się na drodze rozpustników a ofiary same idą w ręce filutów.

O siódmej, baron widząc, że brat jego, syn, baronowa i córka zajęci są wistem, pojechał na operę, aby przyklasnąć występującej tam dziś Józefie. Zabrał też z sobą Bietkę, która mieszkała przy ulicy Doyenné i wynosiła się natychmiast po obiedzie, tłómacząc szybki swój odwrót osamotnieniem tej części miasta, dotąd jeszcze mało zamieszkanej.

Istnienie kwadratu domów, przytykającego do starego Luwru, jest jedną z tych protestacyj, z któremi chętnie występują Francuzi przeciw zdrowemu rozsądkowi dlatego zapewne, aby Europa zaspokojona co do ilości mniemanego ich rozumu, przestała się ich obawiać. Być jednak może, że mimowiednie ukrywa się w tem jakaś wielka myśl polityczna. Zaiste, nie będzie to zabawką opisać ten zakąt dzisiejszego Paryża; kiedyś później trudno będzie wyobrazić sobie coś podobnego a wnukowie nasi, którzy zapewne ujrzą Luwr ukończonym, nie zechcą wierzyć, że coś tak barbarzyństwem tracącego istnieć mogło przez lat 36, w samym środku Paryża, naprzeciw pałacu, w którym przez te ostatnie trzydzieści sześć lat, trzy panujące dynastye przyjmowały kwiat towarzystwa nietylko Francyią ale i Europy całej.

Idąc od mostu Carrousel na ulicę Musee każdy, choćby na kilka dni przybyły do Paryża, zauważy z dziesiątek domów rozsypujących się w gruzy, domów, których właściciele zniechęceni restaurować już nie chcą a które są zabytkiem starożytnej połaci rozbieranej od czasu, kiedy Napoleon postanowił dokończyć Luwru. Ulica Doyenne i uliczka bez wyjścia, tę sarnę nazwę nosząca, są. jedynemi drogami umożebniającemi krążenie wśród tych posępnych i opuszczonych domostw, gdzie zapewne mieszkają duchy, bo nigdy tam nikogo nie widać. Bruk, daleko niższy od poziomu ulicy Musee, jest na równi z brukiem ulicy Froidmanteau. I tak już już zapadłe w ziemię domy te pogrążone są jeszcze w wiekuistym cieniu padającym od wysokich galeryj Luwru, które czerni z tej strony ostry podmuch północy. Ciemność, milczenie, lodowate zimno, piwniczne zaklęśnięcie gruntu, wszystko składa się na to, by uczynić te domy podobnemi do krypt, do grobowców... przez; żyjące istoty zamieszkałych. Mróz przenika do głębi duszy, gdy się przejeżdża po przez tę pół-umarłą połać i zapuści wzrok w uliczkę Doyenné; przychodzi na myśl pytanie, kto tam może mieszkać, co się tam może dziać wieczorem, w porze kiedy uliczka owa staje się miejscem zbójeckich zasadzek, kiedy zbrodnie Paryża, płaszczem nocy okryte, puszczają się na rozpasanie wszelkie. Problemat ten, straszny już sam z siebie, staje się jeszcze straszniejszym, okropnym, skoro ujrzymy, że te niby domy od strony ulicy Richelieu otoczone są bagnem, od strony Tuileries oceanem nagromadzonych na zapas kamieni brukowych, od strony galeryi ogródkami i podejrzanie wyglądająceni kramami, a od strony starego Luwru stepami ociosanego kamienia wapiennego i gruzów powstałych ze zwalenia starych gmachów. Henryk III i jego mignons szukający swoich spodni, kochankowie Małgorzaty szukający swoich głów, wieść muszą taneczne korowody na pełni księżyca w tej pustyni, nad którą góruje krzyż kapliczki do dziś dnia zachowanej, jakby na dowód, że religia katolicka, tak we Francyi zakorzeniona, nad wszystko jest trwalszą. Od czterdziestu już lat Luwr woła paszczami poszczerbionych murów, otworem stojących okien: "Wyrwijcie te brodawki szpecące twarz moję!" Musiano bezwątpienia uznać użyteczność tej zbójeckiej jaskini i konieczność ukazania w samym środku Paryża symbolu przedstawiającego owo serdeczne przymierze nędzy i wspaniałości, którem się odznacza królowa stolic. To też zimne te zwaliska, wśród których dziennik legitymistów zachorzał na chorobę do grobu go wiodącą, bezecne kramy ulicy Musee, i z desek zbudowane sklepowe wystawy wzdłuż niej się ciągnące, trwalsze i pomyślniejsze mieć będą może istnienie, niż panujące nam trzy dynastye!

W r. 1823 umiarkowana cena komornego w domach skazanych na zburzenie, skłoniła kuzynkę Bietkę, aby tam sobie obrała mieszkanie, chociaż stan tej części miasta zmuszał ją wracać do domu przed nocą. Konieczność ta godziła się zresztą z wieśniaczem jej przyzwyczajeniem wstawania i zasypiania ze słońcem, co dla wieśniaków jest znaczną oszczędnością światła i opału. Mieszkała więc w jednym z tych domów, które skutkiem zburzenia sławnego pałacu zajmowanego przez Cambaceresa zyskały widok na plac.

W tej właśnie chwili gdy baron Hulot wysadzał kuzynkę żony przed bramą domu, mówiąc: "do widzenia, kuzynko!" młoda kobieta, drobna, szczupła, ładna, ubrana z wielką wytwornością, woniejąca wybornemi perfumami, przeciskała się pomiędzy powozem a ścianą domu, do którego także wchodziła. Bez żadnej pobocznej myśli, jedynie dlatego, aby zobaczyć krewnego współlokatorki, kobieta owa zamieniła z baronem spojrzenie, ale rozpustnik uczuł to żywe wrażenie, przechodnie ale wspólne wszystkim Paryżanom, gdy spotkają kobietę, która uosabia, jak mówią entomologiści, ich desiderata, i z mądrze obmyślaną powolnością zaczął naciągać rękawiczkę, zanim wsiadł do powozu, aby upozorować stanie przed bramą i przeprowadzać spojrzeniem młodą kobietę, której suknia mile się kołysała na czem innem jak na tych obrzydłych i zwodniczych krynolinach.

— Oto — rzekł do siebie — milutka kobiecina, którą uszczęśliwiłbym tem chętniej, że potrafiłaby uczynić mnie szczęśliwym.

Nieznajoma doszedłszy do przedsionka frontowych schodów, spojrzała na bramę z pod oka, nieznacznie, nie odwracając jednak głowy i ujrzała barona, który pożerany chciwością i żądzą, stał przykuty do miejsca podziwem i uwielbieniem. Kwiat to jest, którym każda Paryżanka oddycha z rozkoszą, gdy go na drodze swojej napotka. Są nawet kobiety miłujące swoje obowiązki, cnotliwe lecz ładne, które wracają do domu w złym humorze, gdy ze spaceru nie przyniosły sobie bukiecika tych kwiatów.

Młoda kobieta szybko weszła na schody. Niebawem otworzyło się okno mieszkania na drugiem piętrze, i w oknie ukazała się młoda kobieta, ale w towarzystwie jakiegoś pana, w którym poznać łatwo było męża po czaszce z włosów ogołoconej i spojrzeniu niebardzo gniewnem.

— Co to za sprytne i przemyślne stworzenia! — rzekł sobie baron — ta oto wskazuje mi swoje mieszkanie. To trochę za śmiałe, szczególniej w tej części miasta. Miejmy się na baczeniu.

Podniósł głowę wsiadłszy do powoziku, ale jak gdyby twarz barona posiadała własność mitologicznej głowy Meduzy, mąż i żona ujrzawszy go, cofnęli się nagle od okna: "Możnaby pomyśleć, że mnie znają — rzekł sobie baron — byłoby to wytłómaczeniem jej postępowania." W rzeczy samej, gdy powóz przebył już część ulicy Musee, baron wychylił się, by raz jeszcze ujrzeć nieznajomą, i ujrzał ją stojącą w oknie, ale jakby zawstydzoną, że ją schwytano na uczynku przyglądania się koczowej budzie, pod którą krył się jej wielbiciel, prędko odskoczyła od okna. "Dowiem się przez Kozę kto to taki" — rzekł sobie baron.

Widok radcy stanu wywarł, jak to później zobaczymy, głębokie wrażenie na małżeńskiej parze.

— Ależ to baron Hulot, który jest naczelnikiem mego biura — zawołał mąż odchodząc od okna.

— A więc stara panna, która mieszka na trzeciem piętrze od podwórza i żyje z tym młodym człowiekiem, jest kuzynką barona Hulot? Wiesz, Marneffe, to zabawne, że dziś dopiero i to wypadkiem, dowiadujemy się o tem!

— Panna Fischer miałaby żyć z jakimś młodym człowiekiem !

— powtórzył urzędnik — to plotki odźwiernych! przestańmy mówić tak swobodnie o kuzynce radcy stanu, który rządzi się w ministeryum jak u siebie. No, chodź na obiad, czekam na ciebie od czterech godzin.

Niezwykle ładna pani Marneffe, naturalna córka hrabiego de Montcomet, jednego z najsłynniejszych lejtenantów Napoleona, wydaną została za mąż (z pomocą dwudziestu tysięcy franków) za podrzędnego urzędnika z ministeryum wojny. Dzięki wpływom znakomitego generał-lejtenanta, który przez ostatnie pół roku swego życia był marszałkiem Francyi, ów gryzipiórek otrzymał był nad swoje spodziewanie urząd referenta w swoim biurze, ale właśnie gdy miał być mianowany pomocnikiem naczelnika, śmierć marszałka obróciła w niwecz nadzieje Marneffe'a i jego żony. Szczupłość mienia (bo Imć Marneffe przepuścił był posag panny Waleryi Fortin, częścią na popłacenie swoich długów, częścią na skupienie rzeczy potrzebnych do urządzenia domu) a przedewszystkiem wymagania ładnej kobiety, przyzwyczajonej w domu matki do przyjemności życia, których i teraz zrzec się nie chciała, zmusiły małżeńską parę do oszczędzania się na komornem. Położenie ulicy Doyenne, niezbyt oddalonej od ministeryum wojny i środka Paryża, uśmiechało się państwu Marneffe, którzy od czterech lat blisko, mieszkali w tym samym domu co panna Fischer.

Imć Jan-Paweł-Stanisław Marneffe należał do tego rodzaju urzędników, co to opierają się ogłupieniu tą pewną potęgą, którą daje zepsucie. Mały ten człowieczek chudy, z rzadkim na głowie i na brodzie zarostem, z twarzą wychudzoną, bladawą, znużoną raczej niż pomarszczoną, z oczyma o zaczerwienionych powiekach uzbrojonemi w okulary, niepoczesnej postawy i również niepoczesnego układu, był typem pojęcia, jakie każdy z nas utworzyć sobie może o człowieku, który jest pociągnięty do odpowiedzialności sądowej za złe obyczaje.

Mieszkanie zajmowane przez to stadło, będące typem wielu małżeństw paryskich, przedstawiało złudny pozór tego fałszywego przepychu, który się w tylu domach rozpościera. Meble salonu pokryte spłowiałym bawełnianym aksamitem, gipsowe posążki udające bronz florencki, żyrandol nieładnie rzeźbiony, z profitkami ze szkła lanego, dywan, którego taniość tłómaczyła się po niewczasie ilością bawełny użytej przez fabrykanta i bardzo teraz widocznej, wszystko aż do firanek, z których można się było nauczyć, że wełniany adamaszek nie może trzech lat nawet wytrzymać, wszystko nosiło na sobie cechę nędzy, głosiło ją jak łachmany żebraka siedzącego u drzwi kościelnych.

Pokój jadalny, źle utrzymywany przez jedyną służącą, przedstawiał wstrętny widok jadalni prowincyonalnych hotelów; wszystko w nim było okryte brudem, źle utrzymane.

Pokój pana, dość podobny do studenckiego pokoiku, umeblowany kawalerskiem jego łóżkiem i kawalerskim sprzętem, jak on sam nieświeżym i zużytym, raz na tydzień zaledwie sprzątany, ohydny pokój gdzie nic nie było na miejscu, gdzie stare skarpetki wisiały na krzesłach obitych ciemną włosiennicą, której desenie przeglądały z pod warstwy kurzu, znamionował człowieka, któremu dom jest obojętny, który żyje po za domem, przy stoliku gry, w kawiarni lub gdzieindziej jeszcze.

Pokój pani stanowił wyjątek; nie było w nim tego poniżającego zaniedbania, które hańbą okrywało główny apartament, gdzie firanki były żółte od dymu i kurzu, gdzie zabawki dziecka, widocznie zostawionego samemu sobie, walały się na każdym kroku. Sypialnia i garderoba Waleryi leżały w skrzydle, które łączyło frontową kamienicę z domem leżącym w głębi podwórza z przypierającym do sąsiedniej posesyi. W dwóch tych pokoikach ze ścianami elegancko obitemi kolorowym perkalem z palisandrowemi meblami, z ładnym dywanem, czuć było kobietę ładną — i — dodać możemy — czuć prawie kobietę utrzymywaną. Nad aksamitnym lambrekinem kominka wznosił się zegar najmodniejszego wówczas fasonu. Było tam i biureczko ładnie zastawione i żardynierki z chińskiej porcelany zbytkownie przybrane. Łóżko, toaleta, szafka z lustrem, kanapka na dwie osoby, konieczne graciki, wszystko było wyszukane i zastosowane do fantazyi ówczesnej mody.

Chociaż pod względem bogactwa i wytworności wszystko to było trzeciorzędne, wszystko liczyło już lat kilka, jednak najwybredniejszy elegant, to tylko mógłby zarzucić, że cały ten zbytek trącił mieszczaństwem. Brakło tam zupełnie artystycznego poczucia, i tej dystynkcyi, która wypływa ze smakownego doboru sprzętów. Doktór nauk socyalnych domyśliłby się kochanka z niektórych gracików, kosztownych jak klejnoty, które pochodzić tylko mogą od tego pół-boga nigdy niewidzianego a zawsze obecnego u mężatki.

Obiad, do którego siadła rodzina, z męża, żony i dziecka złożona, ten obiad o cztery godziny spóźniony, był wymownym komentarzem finansowego kryzysu, który państwo Marneffe przebywali. W paryskich gospodarstwach stół jest najpewniejszym termometrem stanu majątkowego. Zupa z włoszczyzny na fasolowym smaku, kawałek cielęciny z kartoflami, zamiast sosu rudą wodą podlany, półmisek fasoli, trochę wisien pośledniego gatunku, wszystko to podane i jedzone na wyszczerbionych półmiskach i talerzach, brzydkiemi z imitacyi srebra sztućcami, był-że to obiad godzien tej ślicznej kobiety ? Baron zapłakałby widząc to. Karafki, jakkolwiek źle wymyte, nie były jednak w stanie ukryć, jak brzydki jest kolor wina branego na kwarty u narożnego kupca. Serwety używane już były od tygodnia. Wszystko jednem słowem zdradzało nędzę bez godności niedbalstwo żony i niedbanie męża o rodzinę. Najpospolitszy spostrzegacz, powiedziałby sobie, patrząc na nich, że dwie te istoty doszły już do nieszczęsnej chwili, w której, aby módz się utrzymać, potrzeba się uciec do szelmostwa.

Pierwsze słowo, jakiem Walerya odezwała się do męża, wytłómaczy, dlaczego opóźnił się obiad, który prawdopodobnie zawdzięczać należało interesownemu poświęceniu kucharki.

— Samanon nie chce brać twoich weksli inaczej jak pięćdziesiąt za sto i dla pewności chce położyć areszt na twojej pensyi.

Nędza, jeszcze utajona u dyrektora komisyi wojennej, osłonięta parawanikiem dwudziesto-czterotysięcznej pensyi (nie licząc w to gratyfikacyi), doszła już była do ostatniego stopnia u podwładnego mu urzędnika.

— Naciągnęłaś już mego dyrektora ? — rzekł mąż patrząc na żonę.

— Zdaje mi się — odparła, nie przerażając się tym wyrazem zapożyczonym z języka zakulisowego.

— Co tu robić? — dodał Marneffe — gospodarz zajmie nam jutro ruchomości. A ten twój ojciec poważa się umierać bez testamentu ! Słowo honoru, ci cesarscy mają się wszyscy za nieśmiertelnych jak ich cesarz.

— Biedny ojciec — rzekła pani — mnie tylko miał jednę i kochał mnie bardzo. Hrabina musiała spalić testament. Jakżeby on mógł o mnie zapomnieć, on, który mi nieraz dawał po trzy lub cztery tysiącofrankowe bilety od razu?

— Należy się od nas cztery raty komornego, tysiąc pięćset franków! czy nasze meble warte tej sumy? That is the question! mówi Shakespeare.

— No, bywaj zdrów, kotku — rzekła Walerya, zaledwie skosztowawszy cielęciny, z której kucharka odlała sos dla walecznego żołnierza, który powracał z Algieru. — Na ciężką chorobę niema jak silne lekarstwa.

— Waleryo! gdzież idziesz ? — zawołał Marneffe, zastępując żonie drogę do drzwi.

— Idę zobaczyć się z gospodarzem — odparła, układając angielskie swoje loki pod ładnym kapelusikiem. — Tybyś się powinien postarać o znajomość z tą starą panną, jeżeli to jest kuzynka dyrektora.

Jednym z faktów stale się powtarzających a malujących najdokładniej wir życia paryskiego, jest ta niewiadomość, w jakiej zostają; współ-mieszkańcy jednego domu, we wszystkiem, co się tyczy towarzyskiego ich położenia. Łatwo jest jednak zrozumieć, że urzędnik śpieszący się co rano do biura, wracający na obiad i znowu z domu wychodzący na wieczór, że kobieta oddana przyjemnościom Paryża, mogą nic zupełnie nie wiedzieć o istnienia starej panny, która mieszka w ich domu na trzeciem piętrze od podwórza, szczególniej jeżeli ta panna prowadzi takie życie jak panna Fischer.

Elżbieta, najwcześniej z całego domu, chodziła po swoje mleko, po bułki, po węgle, nigdy z nikim nie mówiła i kładła się spać równo ze słońcem; nie zabierała sąsiedzkich znajomości, nigdy nie odbierała listów ani wizyt. Była to jedna z tych egzystencyi bezimiennych, entomologicznych, jak to się czasem zdarza w niektórych kamienicach, gdzie po czterech latach dowiadują się mieszkańcy, że na czwartem piętrze jest stary jegomość, który znał Woltera, Pilastre du Rosier, Beaujon, Marcel'a, Mole'go, Zofię Arnould, Franklina i Robespierre'a. To, co państwo Marneffe mówili przed chwilą o Elżbiecie Fischer, tego się dowiedzieli z powodu samotności panującej w tej części miasta i stosunków, jakie ich niedostatek nawiązał pomiędzy niemi i odźwiernemi, których życzliwość była im zbyt potrzebną, aby jej nie mieli podtrzymywać troskliwie. Duma starej panny, jej milczenie i skrytość wyrodziły u odźwiernych to przesadzone uszanowanie, ten chłód w stosunku, który zawsze pokrywa niezadowolenie niższych. Odźwierni uważali się zresztą za równych lokatorce, której komorne wynosiło zaledwie dwieście pięćdziesiąt franków, a ponieważ zwierzenia się kuzynki Bietki przed Hortensyą, były prawdziwe, łatwo zrozumieć, że w jakiejś poufnej rozmowie z państwem Marneffe, odźwierna mogła spotwarzyć pannę Fischer w przekonaniu, że ją po prostu tylko obmawia.

Stara panna, otrzymawszy swój stoczek z rąk wielce szanownej pani Oliyier, odźwiernej, spojrzała w górę chcąc zobaczyć, czy jest światło w oknach facyatki nad jej mieszkaniem. O tej godzinie, w lipcu, było już tak ciemno w głębi dziedzińca, że stara panna nie mogła się położyć bez światła.

— O! niech pani będzie spokojną, pan Steinbock jest w domu, nie wychodził wcale — rzekła złośliwie pani Olivier do panny Fischer.

Stara panna nie odpowiedziała ani słowa. Została jeszcze o tyle wieśniaczką, że śmiała się z opinii ludzi dalekich sobie, i jak chłopi, dla których wieś ich jest wszystkiem, tak i ona dbała jedynie o opinię małego kółka, w którem żyła. Poszła więc śmiano, nie do siebie, ale na facyatkę, dlatego, że przy wetach schowała do woreczka owoców i słodyczy dla swego kochanka i przychodziła mu je dać, zupełnie jak stara panna przynosząca swemu pieskowi łakocie.

Zastała go pracującego przy świetle niewielkiej lampki, której światło zwiększało się przechodząc przez kulę pełną wody. Bohater marzeń Hortensyi, młody o bladej twarzy blondyn, siedział przed warsztatem pokrytym narzędziami snycerza, woskiem, zaledwie ociosanemi bryłami, odlewami, ubrany był w bluzę, i trzymał w ręku małą grupę ugniecioną z wosku, w którą wpatrywał się z uwagą poety tworzącego w chwili natchnienia.

— Patrz, Wacławie, co ci przyniosłam — rzekła, kładąc chusteczkę swoję w rogu warsztatu.

Potem ostrożnie wydobyła z woreczka łakocie i owoce.

— Jakaś pani dobra! — smutnym głosem odparł biedny wygnaniec.

— To cię orzeźwi, biedne dziecko. Zabijesz się taką pracą, nie jesteś stworzony do tak twardego rzemiosła.

Wacław Steinbock spojrzał zadziwiony na starą pannę.

— Jedz-że — odezwała się szorstkim głosem — jedz, zamiast mi się przyglądać jak figurce, która ci się podoba.

Otrzymawszy tego słownego szturchańca, młody człowiek przestał się dziwić, poznał bowiem swego mentora w spódnicy, którego czułość była dlań zawsze niespodzianką, tak już był przywykł do szorstkiego z sobą obejścia. Chociaż Steinbock miał już lat dwadzieścia dziewięć, wyglądał jak niektórzy blondyni, o pięć lub sześć lat młodziej i ktoby widział tę młodość, której świeżość uległa trudom i nędzom wygnania, obok tej suchej i ostrej postaci, pomyślałby, że natura, tworząc tych dwoje, mylnie im płeć nadała. Wstał z miejsca, rzucił się na starą berżerkę w stylu Ludwika XV pokrytą żółtym Utrechtem; zdawało się, że chce na niej wypocząć. Stara panna wziąwszy wtedy śliwkę renklodę, łagodnie podała ją przyjacielowi.

— Dziękuję — rzekł biorąc owoc.

— Czyś zmęczony? — spytała podając mu inny.

— Niejestem zmęczony robotą, ale życiem — odparł.

— Otóż to powiedzenie! — podjęła z niejaką cierpkością. — Czyż nie masz opiekuńczego ducha, który czuwa nad tobą? — rzekła podając mu cukierki i widząc, że z przyjemnością je zjada. Widzisz, będąc na obiedzie u kuzynki, myślałam o tobie.

— Wiem — rzucając na Elżbietę skarżące się i pieszczotliwe razem spojrzenie, że gdyby nie pani, nie żyłbym już oddawna... Ale, pani droga, artyści potrzebują rozrywki...

— Otóż to! — przerwała mu, biorąc się pod boki i patrząc nań rozpłomienionemi oczyma. Chce ci się stracić zdrowie w brudach. Paryża, jak tyla wyrobników, którzy kończą w szpitala! Nie! nie! zrób majątek, moje dziecko, jak będziesz miał rentę, będziesz się bawił do woli; będziesz miał z czego płacić doktorów i przyjemności swoje opłacać... ty rozpustniku jeden!

Wacław Steinbock, otrzymawszy ten pocisk, któremu towarzyszyło spojrzenie przeszywające go płomieniem magnetyzmu, spuścił głowę. Najzjadliwszy potwarca, widząc początek tej sceny, poznałby, jak fałszywą była potwarz rzucona przez stadło Olivier'ów na pannę Fischer. Słowa tych dwojga istot, ruchy ich i spojrzenie, wszystko świadczyło o czystości ich życia. Stara panna nie taiła się z czułością gburowatą ale istotnie macierzyńską; młody człowiek znosił jak syn uległy tyranią macierzyńską. Dziwne to przymierze zdawało się być wynikiem woli silnej bezustannie działającej na charakter słaby, na to właściwe Słowianom lekceważenie wszystkiego, które zostawia im wprawdzie na polu bitwy bohaterskie męstwo, ale odbija się w całem ich postępowaniu brakiem przezornego rozmysłu, miękkością woli, której przyczyny powinniby badać fizyologowie, bo fizyologowie są dla polityki tem, czem entomologiści są dla rolnictwa.

— A jeżeli umrę pierwej nim zostanę bogatym? — smutnie spytał Wacław.

— Umrzesz!? — zawołała stara panna. — O! ja ci nie dam umrzeć. Mam w sobie dość życia na dwoje i przelałabym w ciebie krew własną, gdyby tego było potrzeba.Łzy zwilżyły oczy Steinbocka na ten wykrzyk uczucia tak gwałtownego i naiwnego zarazem.

— Me smuć się, mój Wacławku — podjęła Elżbieta ze wzruszeniem. Słuchaj, zdaje mi się, że twoja pieczątka dosyć się podobała mojej kuzynce Hortensyi. Zobaczysz, tyle dokażę, że sprzedasz korzystnie tę swoję grupę z bronzu, spłacisz mnie zupełnie i będziesz robił, co zechcesz, będziesz wolnym! No, uśmiechnijże się.

— Nigdy nie zdołam skwitować się z panią — odpowiedział biedny wygnaniec.

— Dlaczego ? — spytała wieśniaczka z pod Wogezów, biorąc przeciwko samej sobie stronę Inflantczyka.

— Bo nietylko mnie pani karmiłaś, nietylko opiekowałaś się mną w nędzy, ale jeszcze dodałaś mi siły! stworzyłaś mnie tem, czem jestem, choć często byłaś szorstką, często cierpiałem przez ciebie!

— Przeze mnie! — zawołała stara panna — tak! znowu zacznij pleść swoje głupstwa o poezyi, o sztuce, wyłamywać sobie palce i przeciągać się mówiąc o pięknie idealnem i o innych północnych swoich baśniach. Piękno mniej warte od rzeczywistości, a rzeczywistość to ja 1 Roją ci się po głowie różne myśli I wielka rzecz! i ja także myślę czasami... Ale na co się przydać może to, co masz wewnątrz, jeżeli z tego nie można żadnej wyciągnąć korzyści? Ci, którzy nie myślą wcale, dalej zajdą od najmędrszych, jeżeli tylko mają spryt i umieją dać sobie rady... Zamiast się rozmarzać, pracuj lepiej. Cóżeś zrobił, odkąd poszłam?

— Co powiedziała twoja ładna kuzynka?

— Kto ci powiedział, że ona ładna? — żywo spytała Elżbieta głosem, w którym czuć było zazdrość tygrysicy.

— Pani sama.

— Mówiłam to naumyślnie, żeby zobaczyć, jaką minę zrobisz? Czy masz ochotę upędzać się za dziewczynami ? Jeżeli ci się za -chciewa kobiet, to je odlewaj z bronzu i tem żądze swoje zaspokajaj, bo jeszcze na czas jakiś musisz się obejść bez miłostek, a szczególniej beż mojej kuzynki. To nie dla ciebie zwierzyna; tej dziewczynie potrzeba męża z sześćdziesięcioma tysiącami franków dochodu... i takiego już mamy. Patrzcie-no! łóżko nie posłane! — zawołała zajrzawszy do drugiego pokoju — o! biedny kotku! zapomniałam o tobie!

W tej samej chwili silna i zdrowa panna zrzuciła mantylkę, kapelusz, rękawiczki i szybko usłała wąskie pensyonarskie łóżeczko, na którem sypiał artysta. Ta mieszanina szorstkości, gburowatości nawet z dobrocią wytłómaczyć nam może, dlaczego Elżbieta miała taki wpływ nad tym człowiekiem, którego uważała za rzecz do siebie należącą. Czyliż życie nie krępuje nas zmiennością swoich kolei? dobrym lub złym losem, jaki nam zsyła? Gdyby Inflantczyk zamiast spotkać Elżbietę Fischer, spotkał był panią Marneffe, znalazł-by był w swojej opiekunce złą przewodniczkę, któraby go powiodła na zatracenie, na drogę brudu i hańby. Nie byłby pracował, nie byłby się w człowieka rozwinął i wyrobił na artystę. To też jakkolwiek biadał na cierpkość i chciwość starej panny, wiedział jednak, że lepszym jest żelazny ucisk jej dłoni niż próżniacza i pełna zasadzek egzystencya, którą wiedli niektórzy jego rodacy.

Ten związek kobiecej energii z męską słabością — rodzaj nadzwyczajności dość, jak mówią, w Polsce zwyczajny — -zawdzięczał byt swój wydarzeniu, które poniżej opowiemy.

ROZDZIAŁ VII.

Położenie pająka, który znalazł w swojej pajęczynie muchę bardzo piękna, ale za wielką dla siebie.

W r. 1833, panna Fischer, późno nieraz w noc pracująca, gdy się zdarzył nawał roboty, poczuła koło pierwszej po północy silną woń kwasu węglowego, przyczem usłyszała śmiertelne niby jęki. Woń ta i jęk pochodziły z mieszkania na facyatce położonego po nad dwoma pokoikami, z których się składało jej mieszkanko; domyśliła się więc, że młody człowiek, świeżo w tej kamienicy zamieszkały, lokator facyatki od trzech lat będącej do wynajęcia, kończył śmiercią samobójczą. Szybko wbiegła na schody, pchnąwszy drzwi ramieniem, wyłamała je z właściwą sobie wieśniaczą siłą i zobaczyła młodego lokatora wijącego się na żelaznem łóżku w przedśmiertnych kouwulsyach. Zagasiła fajerkę, przez otwarte drzwi wpłynęło świeże powietrze, wygnaniec wybawiony został od śmierci; a gdy Elżbieta ułożyła go w łóżku jak chorego, gdy zasnął, odgadła przyczynę samobójstwa z nędzy widocznej w dwóch pokoikach tej facyatki, gdzie znajdował się tylko ladajaki stół, żelazne łóżko i dwa krzesła.

Na stole leżało pismo, które przeczytała:

"Nazywam się hrabia Wacław Steinbock; urodziłem się w Prelie na Inflantach.

"Nie oskarżajcie nikogo o mój zgon; przyczyny mego samobójstwa szukać należy w słowach Kościuszki: Finis Poloniae.

"Potomek jednego z walecznych generałów Karola XII nie chciał żebrać. Wątła moja budowa wzbraniała mi wstąpić do służby wojskowej, a wczoraj wydałem ostatni ze stu talarów, z któremi przybyłem z Drezna do Paryża. W szufladzie tego stolika zostawiam dwadzieścia pięć franków na zapłacenie komornego, które za kwartał winien jestem właścicielowi.

"Nie mam rodziców ani krewnych, śmierć więc moja nie obejdzie nikogo. Proszę moich ziomków, aby nie oskarżali rządu francuskiego. Nikomu nie dałem się poznać jako wygnaniec, o nie nie prosiłem nikogo, żadnego współwygnańca nie spotkałem, nikt w Paryżu nie wie, że żyję.

"Umieram w wierze chrześcijańskiej. Niech Bóg przebaczy ostatniemu ze Steinbocków!"

"Wacław. "

Panna Fischer, niezmiernie ujęta uczciwością samobójcy, który pamiętał o komornem, otworzyła szufladę i w rzeczy samej ujrzała tam pięć sztuk stu-soldowych.

— Biedny młodzieniec! — zawołała — żywa dusza nie dba o niego!

Zeszła do siebie, wzięła robotę i wróciła na facyatkę czuwać nad Inflantczykiem. Można sobie wyobrazić zdziwienie wygnańca, gdy obudziwszy się, ujrzał przy swojem łóżku kobietę; myślał, że to dalszy ciąg jakiegoś marzenia sennego. Pochylona nad robotą złotych akselbantów, stara panna przyrzekła sobie, że będzie czuwać nad biednym chłopcem, któremu, gdy spał, przyglądała się z uwielbieniem. Gdy młody hrabia zupełnie się rozbudził, Elżbieta dodała mu odwagi, a chcąc mu wynaleść sposób dożycia, wypytywała go szczegółowo o wszystko, co wiedzieć potrzebowała. "Wacław opowiedziawszy swoję historyą, dodał, że zawdzięczał swe położenie wyraźnie objawiającemu się u niego powołaniu artystycznemu; czuł w sobie zawsze zdolność do snycerstwa, ale czas potrzebny na studya wydawał mu się zbyt długim jak dla człowieka bez funduszu, a w tej chwili czuł się zbyt bezsilnym, aby chwycić się jakiego rękodzieła lub poświęcić się rzeźbiarstwu. Elżbieta Fischer nie zrozumiała z tego ani słowa. Odpowiedziała, że Paryż przedstawia nieskończone zasoby, że człowiek mający chęć do pracy może ją zawsze znaleść, że nie zginął tu nigdy nikt umiejący połączyć odwagę z cierpliwością.

— Ja jestem tylko biedną dziewczyną, wieśniaczką a potrafiłam przecie zdobyć sobie niezależność — dodała na zakończenie — słuchaj mnie pan: jeżeli na prawdę chcesz pracować, ja mam trochę zaoszczędzonego grosza; co miesiąc będę panu pożyczać ile potrzeba na życie, ale na życie oszczędne a nie na balowe, na wałęsanie się! W Paryżu można mieć obiad za dwadzieścia pięć soldów, śniadanie zaś przyrządzę panu co rano razem ze swojem. Wreszcie umebluję panu pokój i zapłacę za naukę, której jeszcze w swoim fachu potrzebować będziesz. Dasz mi pan formalne rewersy na pieniądze, które wydam na ciebie, a gdy będziesz już bogatym, wtedy oddasz mi wszystko. Ale jeżeli nie będziesz pracował, zerwę wszystkie zobowiązania i zostawię cię własnym siłom.

— Ach! — zawołał biedak, który czuł jeszcze gorycz pierwszego uścisku śmierci — wygnańcy wszystkich krajów mają racyą, że dążą do Francyi i wzdychają ku niej, jak dusze w czyscu do raju. Jaki to musi być naród, kiedy znaleść w nim można taką pomoc i serca tak wspaniałomyślne wszędzie, nawet w takiej jak ta facyatce! Będziesz pani dla mnie wszystkiem, dobrodziejko moja kochana, będę twoim niewolnikiem. Bądź mi przyjaciółką — rzekł z temi objawami pieszczotliwości, które są w zwyczaju u Polaków a z powodu których bywają oni niesprawiedliwie oskarżani o służalczość.

— O! nie! jestem zbyt zazdrosna, byłbyś przeze mnie nieszczęśliwym — odrzekła Elżbieta — ale będę ci chętnie czemś nakształt kolegi.

— O! gdybyś pani wiedziała, jak pragnąłem oddać się komuś, bodaj w niewolę, gdy dojadła mi ta pustka, jaką jest Paryż dla mnie! — podjął "Wacław — żałowałem Syberyi, gdzie posłałby mnie cesarz, gdybym wrócił do kraju! Bądź pani moją opatrznością! będę pracował, stanę się lepszym niż jestem, chociaż niezły ze mnie chłopiec.

— Będziesz robił wszystko, co ci zrobić polecę? — spytała Elżbieta.

— Będę!

— Dobrze! przybieram cię więc za syna! — wesoło zawołała. — Mam na opiece chłopca, który wraca z tamtego świata. No! od dziś nowe życie zaczynamy. Zejdę na dół kupić co trzeba, a pan się tymczasem ubierz i przychodź siąść ze mną do śniadania, gdy kijem od szczotki zastukam w sufit.

Nazajutrz zaraz wywiadywała się panna Fischer o wszystko, co się tyczyło fachu snycerskiego u fabrykantów, którym odnosiła robotę. Dopytując się usilnie, dowiedziała się wreszcie, że istnieje zakład pod firmą Florent i Chanor, fabryka, w której odlewają się bogate bronzy i cyzelują zbytkowne srebrne serwisy. Poprowadziła tam Steinbocka jako ucznia snycerskiego, ale propozycyę jej przyjęto ze zdziwieniem, bo w zakładzie tym nie uczono snycerstwa, ale wykonywano modele najsławniejszych artystów. Wytrwałym uporem stara panna tego nareszcie dopięła, że protegowanemu jej dano miejsce rysownika ornamentów.

Steinbock nietylko nauczył się niedługo modelować ornamenta, ale nawet tworzył nowe, miał bowiem prawdziwe powołanie. W pięć miesięcy po ukończeniu nauki snycerskiej Steinbock poznał sławnego Stidmanna, pierwszego snycerza firmy Florent. Po dwudziestu miesiącach "Wacław więcej już umiał od niego; ale też oszczędności, które stara panna grosz po groszu zbierała przez lat szesnaście, wyczerpały się zupełnie. Dwa tysiące pięćset franków złotem I sumka, którą chciała umieścić na dożywocie! a dziś na jej miejscu... co? rewers przez Polaka wydany! Toteż, aby wystarczyć wydatkom Inflantczyka, Elżbieta pracowała teraz jak za czasów swojej młodości. Gdy na miejscu swoich sztuk złota zobaczyła świstek papieru jedynie, straciła głowę i poszła po radę do pana Rivet, który od lat piętnastu był doradcą i przyjacielem pierwszej i najzręczniejszej robotnicy swego zakładu. Dowiedziawszy się o wszystkiem, państwo Rivet wyłajali Elżbietę, nazwali ją waryatką, z błotem zmieszali wygnańców, których usiłowanie odzyskania ojczyzny narażało pomyślność handlu, bezpieczeństwo pokoju à tout prix, i namówili starą pannę, aby postarała się o jaką pewność.

— Jedyną pewnością, jaką pani ten jegomość dać może, jest jego wolność — rzekł wtedy pan Rivet.

Pan Achilles Rivet był sędzią trybunału handlowego.

— A dla cudzoziemca to nie żart — mówił dalej. — Francuz siedzi w więzieniu lat pięć, poczem odzyskuje wolność niezapłaciwszy wprawdzie długów, bo po tym przeciągu czasu ulega już jedynie przymusowi własnego sumienia, które go zawsze w spokoju pozostawia; ale cudzoziemiec nigdy nie wyjdzie zwiezienia. Daj mi pani swój weksel, przelejesz go pani na rzecz mego buchaltera, który go zaprotestuje, rozwinie poszukiwania przeciwko wam obojgu, uzyska oczny wyrok wyrzekający przymus osobisty i skoro już wszystko będzie uporządkowane, wystawi na rzecz pani kontrarewers. Tym porządkiem działając, uzyskamy, że procenta będą liczonemi na rzecz pani i będziesz ciągle trzymała w szachu swego Polaka.

Stara panna dozwoliła na uporządkowanie interesu, zapewniła swego protegowanego, że nie ma potrzeby niepokoić się tą procedurą, obmyślaną na to jedynie, aby dać rękojmię lichwiarzowi, który miał zamiar dać im zaliczkę pieniężną. Wybieg ten zawdzięczała pomysłowym zdolnościom sędziego trybunału handlowego. Naiwny artysta, ślepo ufający swojej dobrodziejce, zapalił fajkę stęplami, bo i on palił, jak palą wszyscy, którzy potrzebują uśpić zgryzoty lub nadmiar ochoty do czynu. Pewnego dnia pan Rivet pokazał pannie Fischer plikę akt i rzekł jej: — Masz już pani w swojej mocy Wacława Steinbocka, w przeciągu 24 godzin możesz go ulokować w Clichy na resztę dni jego.

Zacny i uczciwy sędzia trybunału handlowego doznał w tym dniu zadowolenia, jakie sprawia pewność, że się popełniło zły dobry uczynek. Dobroczynność przybiera w Paryżu tak różnorakie postaci, że niepospolite to wyrażenie odpowiada jednej z jej odmian. Raz tedy skrępowawszy Inflantczyka w postronki procedury handlowej, należało już tylko doprowadzić go do wypłaty, bo poważny przemysłowiec uważał Wacława Steinbocka za oszusta. Serce, uczciwość, poezya, były dla niego w interesach klęskami. W interesie "biednej" panny Fischer, którą w jego mniemaniu obrobił jakiś Polak, Rivet poszedł odwiedzić bogatych fabrykantów, u których

Steinbock pracował. Trzebaż właśnie, że Stidmann, który (przy pomocy wyżej już wymienionych znamienitych artystów złotnictwa paryskiego) doprowadzał sztukę francuską do jej obecnej doskonałości, która pozwala jej iść o lepsze z Florentczykami i Odrodzeniem, znajdował się w gabinecie Chanora, gdy Biret przyszedł tam zasięgnąć informacyi o niejakim Steinbocku, wychodźcy polskim.

— Kogo pan nazywasz niejakim Steinbockiem ? — szyderczo zawołał Stidmann. — Byłżeby to ten młody Inflantczyk, który był moim uczniem? Wiedz-że mój panie, że to wielki artysta! Mówią o mnie, że ja się mam za dyabła, otóż chłopak ten nie wie, że on może zostać bogiem.

— A! chociaż pan się odzywasz zbyt swobodnie, mówiąc do człowieka, który ma zaszczyt być sędzią trybunału Sekwany...

— Wybacz, konsulu! — odparł Stidmann przykładając rękę do czoła.

— Miło mi było słyszść, coś pan powiedział. A zatem, młodzieniec ten potrafi coś zarobić?

— Niewątpliwie — rzekł stary Chanor — ale musi pracować; byłby już oszczędził trochę grosza, gdyby był siedział u nas. Ale cóż robić ? artyści mają wstręt do zależności.

— Bo mają słuszne przeświadczenie o wartości swojej i godności — odparł Stidmann — wcale nie mam za złe Wacławowi, że próbuje iść o własnych siłach, że stara się zyskać sławę i zostać wielkim człowiekiem, jest w swojem prawie I A przecież rozstanie się z nim było dla mnie wielką stratą!

— Otóż to! — zawołał Eivet — otóż to pretensye młodych ludzi, zaledwie wyklutych z jajka uniwersyteckiego. Zróbcie pierwej majątek a potem dopiero szukajcie sławy!

— Od zbierania talarów psuje się ręka — odpowiedział Stidmann. — Niechaj chwała przyniesie nam majątek!

— Cóż chcesz? — rzekł Chanor do Biveta — niemożna ich wziąć na uzdę...

— Zjedlibyśmy ją — dorzucił Stidmann.

— Ci panowie — mówił dalej Chanor patrząc na Stidmanna — mają tyleż fantazyj co i talentu, wydają niezmiernie wiele, mają loretki, wyrzucają pieniądze przez okno, nie mają czasu do roboty, zaniedbują terminowe zamówienia; musimy więc udawać się do robotników, którzy się zbogacają, choć nie warci tamtych... a młodzi artyści narzekają potem na ciężkie czasy, choć, przy dobrej woli, mogliby mieć góry złota...

— Stary luminarzu — odciął Stidmann — przypominasz mi tego księgarza z czasów przed-rewolucyjnych, który mawiał: "Ach! gdybym ja mógł Monteskiusza, Woltera i Russa zamknąć u siebie na podstryszu a spodnie ich schować do mojej komody, jakby to oni pisali na wyścigi wyborne książeczki, na którychbym zrobił majątek!" Gdyby można kuć dzieła sztuki jak gwoździe, kuliby je nawet posłańcy publiczni... Daj mi, stary, tysiąc franków i siedź cicho.

Poczciwy Rivet wrócił do siebie uradowany obrotem interesów panny Fischer, która w poniedziałek przychodziła do niego na obiad i którą dziś właśnie zastać miał u siebie.

— Jeżeli go pani potrafisz nakłonić do pracy — rzekł do niej Riret — będzie to wielkiem dla pani szczęściem, większem niż na to nierozsądnem postępowaniem zasłużyłaś; odzyskasz bowiem wszystko: kapitał wraz z procentem. Ten Polak ma talent i potrafi zapracować na siebie, ale zamknij mu spodnie i buty, nie pozwalaj mu biegać na baliki i w stronę Notre-Dame de Lorette, trzymaj go na smyczy. Bez tych ostrożności, będzie się włóczył, o gdybyś pani wiedziała, co to jest włóczyć się u artystów I strach pomyśleć... Przed chwilą właśnie dowiedziałem się, że papierek tysiąco-frankowy pójdzie jak nic w ciągu jednego dnia takiego włóczenia się.

Ten epizod wywarł straszliwy wpływ na pożycie Wacława i Elżbiety. Chleb wygnańca skrapiała dobrodziejka piołunem wymówek, ilekroć obawiać się mogła, że fundusze jej są narażone, a zdawało się czasami, że je miała za przepadłe. Dobra matka stała się macochą, zaczęła strofować biednego dzieciaka, dręczyła go, wymawiała, ze pracuje zbyt wolno, że obrał sobie zbyt trudny zawód. Nie mogła uwierzyć, że modele z laku, figurki, projekta ornamentów, próby mogą mieć jakąkolwiek cenę. Potem, zmartwiona własną szorstkością, chciała zatrzeć jej ślady troskliwością, słodyczą i nadskakiwaniem. Biedny młodzieniec, nacierpiawszy się pod jarzmem tej jędzy, upokorzony myślą, że podlega prostej wieśniaczce z Wogezów, czuł się uszczęśliwiony tą pieszczotliwą, macierzyńską troskliwością istoty rozmiłowanej w zewnętrznej, materyalnej stronie życia. Był on jak kobieta, wdzięczna za pieszczoty chwilowego pojednania i wybaczająca złe obchodzenie się kilku tygodni. Tym to sposobem panna Fischer pozyskała zupełną władzę nad duszą młodzieńca.

Zamiłowanie władzy, będące w duszy starej panny w zawiązku, rozwinęło się z nadzwyczajną szybkością; mogła teraz zadość uczynić i dumie swojej i potrzebie działania: nie miałaż należącej do siebie istoty, którą trzeba było łajać, głaskać, kierować, uszczęśliwiać, nie obawiając się żadnego współzawodnictwa? Obie strony jej charakteru, zła i dobra, miały teraz otwarte dla siebie szranki.

Jeżeli nieraz zamęczała biednego artystę, wynagradzała go za to delikatnością uczuć mającą wdzięk polnego kwiatu; radowało ją to, że mu na niczem nie zbywa, dałaby była życie za niego; Wacław był o tem przekonany. Jak wszystkie szlachetne dusze, biedny chłopiec zapominał o wyrządzonem sobie złem, zapominał o wadach tej kobiety, która zresztą, chcąc przed nim usprawiedliwić dziką swoję naturę, opowiedziała mu kiedyś całe swoje życie; pamiętał tylko o jej dobrodziejstwach. Pewnego dnia, stara panna doprowadzona do ostateczności tem, że Wacław zamiast siąść do roboty, poszedł się włóczyć po mieście, zrobiła mu scenę.

— Jesteś moją własnością — rzekła mu. — Jeżeli jesteś uczciwym człowiekiem, powinien być starać się o te, aby mi jak najprędzej zwrócić, coś mi winien.

Szlachcic, w którym zakipiała krew Steinbocków, bladł, słysząc te słowa.

— Mój Boże! — ciągnęła dalej Elżbieta — niedługo będziemy mieli na nas dwoje tylko te trzydzieści soldów, które dziennie zarabiam.

Ubodzy oboje, rozdrażnieni tą walką na słowa, uczuli gniew jedno do drugiego, i wtedy biedny artysta po raz pierwszy zrobił swojej dobrodziejce wyrzut, że go wyrwała śmierci, aby mu dać w zamian życie galernika gorsze od nicości grobu, w którym przynajmniej odpocząć można... Wspomniał coś o ucieczce...

— Ucieczka! — krzyknęła stara panna — ach! stary Rivet miał racyą!

I kategorycznie wytłómaczyła Polakowi, jakim sposobem w przeciągu czterech godzin można go było zamknąć do więzienia na resztę życia. Był-to cios zabójczy. Steinbock zapadł w czarną melancholię i zupełnie zaniemiał. Następnej nocy, Elżbieta posłyszawszy szmer nad głową, domyśliła się przygotowań do samobójstwa i wszedłszy do swego pensyonaryusza, podała mu plikę akt i jak najformalniejsze pokwitowanie.

— Masz, dziecko moje, przebacz mi — rzekła z oczyma wilgotnemi od łez. — Bądź szczęśliwy, opuść mnie, bo zanadto ci źle przy mnie; powiedz mi tylko, że pomyślisz czasem o biednej dziewczynie, która dała ci możność zarabiania na chleb. Cóż chcesz? ty sam jesteś przyczyną moich złości, mogę umrzeć, cóżby się z tobą stało beze mnie ? Dlatego to ja czekam z taką niecierpliwością, abyś zaczął wyrabiać przedmioty, które można sprzedać... Bądź pewien, że nie dla siebie chcę swoich pieniędzy... Boję się twego lenistwa, które nazywasz marzeniem, twoich pomysłów, na które potrzeba ci kilka godzin na niczem straconych, i chciałabym, abyś nabrał nawyknienia do pracy.

Powiedziała to takim głosem i z takiem spojrzeniem łez pełnem, że szlachetny artysta uczuł się do głębi serca poruszonym; schwycił w objęcia swoję dobrodziejkę, przycisnął ją do serca i pocałował w czoło.

— Zachowaj pani te dowody — rzekł niby wesoło. — Pocóżbyś mnie wsadzać miała do Clichy? Nie jestem-że uwięziony tutaj wdzięcznością?

Ten utajony epizod wspólnego ich życia, który miał miejsce na trzy tygodnie przedtem, skłonił Wacława do utworzenia trzech rzeczy: pieczęci, która była w schowaniu u Hortensyi, grupy wystawionej w sklepie i przepysznego zegara, który teraz właśnie Wacław wykończał, zakręcając ostatnie śrubki modelu.

Zegar ten wyobrażał Hory, doskonale scharakteryzowane w dwunastu postaciach kobiecych, porwanych wirem tańca tak szalenie szybkiego, że trzy Amorki, które się wdrapały na stos kwiatów i owoców, zaledwie mogły zatrzymać w biegu Horę północy, której rozdarta chlamida została w ręku najzuchwalszego z Amorków. Grupa ta wspierała się na okrągłym cokule przecudownej ornamentacyi, złożonej z fantastycznych zwierząt. Godzinę wskazywały potworne usta, otwarte ziewaniem, a każdej z godzin towarzyszyły symbole, szczęśliwym pomysłem przedstawiające zwykłe o tej godzinie zajęcia.Łatwo teraz zrozumieć rodzaj nadzwyczajnego przywiązania, jakie panna Fischer powzięła była dla swego Inflantczyka. Chciała go widzieć szczęśliwym, a widziała, jak nikł, jak usychał na swojem poddaszu. Łatwo się domyślić powodu tego okropnego położenia. Lotaryńska wieśniaczka pilnowała tego dziecięcia północy z czułością matki, z zazdrością kobiety, a sprytem smoka; nie dawała mu nigdy pieniędzy, aby mu uniemożebnić wszelką rozrywkę, wszelki wybryk. Pragnęła ona tę swoję ofiarę, z konieczności cnotliwą, zachować wyłącznie dla siebie, mieć w nim towarzysza nieodstępnego, a nie pojmowała wcale, że szalone to jej żądanie było najwyższem barbarzyństwem; nie pojmowała zaś dlatego, że ona sama nawykła już była do wszelkich prywacyj. Kochała ona Steinbocka o tyle, aby nie chcieć zostać jego żoną, a zanadto, aby go odstąpić innej kobiecie; nie umiała zgodzić się na to, aby być tylko jego matką, a miała sama siebie za waryatkę, gdy przyszła jej na myśl rola kochanki. Te sprzeczności, ta krwiożercza zazdrość, to szczęście posiadania człowieka na wyłączną swoję własność, — wszystko to wstrząsało bez miary sercem starej panny. Istotnie, zakochana od lat czterech, cieszyła się szaloną nadzieją, że to życie niekonsekwentne i bez wyjścia, przy którem upierała się, nie bacząc na krzywdę, jaką uporem swoim wyrządzała Wacławowi, trwać będzie wiecznie. Ta walka instynktów z rozsądkiem czyniła ją niesprawiedliwą i tyranką. Mściła się na młodzieńcu za to, że nie była ani bogatą, ani piękną, ani młodą, a po każdej takiej zemście, przyznając się sama przed sobą do winy, stawała się nieopisanie pokorną, rozpływała się w bezgranicznej czułości. Nie pojmowała, aby można było składać ofiarę u stóp bożyszcza, nie stwierdziwszy przedtem swojej potęgi cięciem topora. Była-to — jednem słowem — Burza Szekspira naodwrót: Kaliban był panem Ariela i Prospera. Biedny zaś ten młodzieniec, wysoko wzlatujący myślami, marzący, skłonny do lenistwa (jak te lwy w ogrodzie botanicznym, v? klatce zamknięte), oczyma tylko wypowiadał, w jaką, pustynię zmieniła mu duszę okrutna jego opiekunka. Przymuszona, forsowna praca, której Elżbieta wymagała od niego, nie zaspokajała potrzeb jego serca. Znudzenie stawało się u niego prawdziwą chorobą; marł powoli, nie mogąc wyprosić, a nie umiejąc dostać dla siebie pieniędzy, potrzebnych na hulankę, która nieraz staje się koniecznością. W chwilach energii, gdy uczucie niedoli doprowadzało go do ostateczności, patrzył na Elżbietę wzrokiem, jakim spragniony, a spiekłą pustynię przebywający podróżnik spoglądać musi na stojącą i zapleśniałą wodę. Elżbieta lubowała się, jak najwyższą rozkoszą, temi gorzkiemi owocami niedostatku i zamkniętego życia, jakie wśród paryskiego gwaru prowadzili. Z obawą też przewidywała, że najlżejszy podmuch namiętności porwie z sobą jej niewolnika. Czasami, gdy tyranią swoją i wymówkami zmusiła poetę, że stawał się wielkim rzeźbiarzem rzeczy małych, wyrzucała sobie, że dostarczyła mu środków obywania się bez jej pomocy.

Jutro już trzy te życia, tak rozmaite i tak prawdziwie nędzne, życie zrozpaczonej matki, życie stadła Marneffe i życie biednego wygnańca, miały uledz wpływowi naiwnego uczucia Hortensyi i dziwnego rozwiązania, które miało zakończyć nieszczęsną namiętność barona dla Józefy.

ROZDZIAŁ VIII.

Romans ojca i romans córki.

Wchodząc do gmachu Opery, radca stanu Hulot zatrzymał się na widok ciemności, w jakiej pogrążoną była świątynia ulicy Lepelletier; nie było widać ani żandarmów, ani świateł, ani służby, ani baryer, założonych dla powstrzymania tłumu. Spojrzał na afisz: widniała na nim biała ćwiartka z sakramentalnym napisem:

Przerwa z powodu choroby.

Pobiegł więc natychmiast do Józefy, która, jak wszyscy prawie artyści, należący do składu Opery, mieszkała w sąsiedztwie, przy ulicy Chauchat.

— Czego pan żądasz? — spytał go odźwierny, ku wielkiemu jego zdziwieniu.

— Jakto! nie znasz mnie? — z niepokojem powiedział baron.

— Owszem, proszę pana, i dlatego właśnie zapytuję: gdzie pan idzie? Śmiertelny dreszcz przejął barona.

— Cóż się stało? — zapytał.

— Gdyby pan baron wszedł do apartamentu panny Mirah, zastałby tam pannę Heloizę Brise-tout, pana Bixiou, pana Leona de Lora, pana Lousteau, pana de Vernisset, pana Stidmanna i pełno paczulą wyperfumowanych kobiet... Wyprawiają przenosiny...

— Gdzież więc jest?

— Panna Mirah?.. Nie wiem, czy dobrze robię, mówiąc to panu baronowi...

Pan baron wsunął w rękę odźwiernemu dwie pięciofrankowe sztuki.

— Mieszka teraz przy ulicy Ville l`Eveque, w pałacyku, który dostała, jak mówią, od księcia d'Hérouville — cichym głosem odpowiedział odźwierny.

Spytawszy jeszcze o numer pałacyku, baron wsiadł do powozu i stanął przed jednym z tych nowoczesnych domów o podwójnych drzwiach, gdzie zbytek objawia się na samym wstępie, począwszy od latarni gazowej.

Baron, ubrany we frak granatowy, w biały krawat i białą kamizelkę, w nankinowe spodnie, w lakierki, w dobrze nakrochmaloną bieliznę, uszedł w oczach odźwiernego, strzegącego wrót Edenu, za spóźnionego gościa. Jego postawa, jego sposób chodzenia — wszystko usprawiedliwiało to mniemanie.

Na odgłos dzwonka, pociągniętego przez odźwiernego, ukazał się lokaj w przedsieniu. Lokaj ten, nowo przyjęty na nowem mieszkaniu, wpuścił barona, który doń rzekł głosem i tonem z dobrych czasów cesarstwa:

— Oddaj ten bilet pannie Józefie.

Biedny patito, obejrzawszy się wkoło siebie, zobaczył się w poczekalnym saloniku, pełnym rzadkich kwiatów. Umeblowanie tego Łątka musiało kosztować ze dwadzieścia tysięcy franków. Lokaj, wróciwszy, prosił, aby pan przeszedł do salonu i tam poczekał, aż państwo, wstawszy od stołu, przejdą do salonu na czarną kawę.

Chociaż baronowi nieobcy był zbytek cesarstwa, jeden z najwystawniejszych zbytków, którego pomysły, jakkolwiek nie utrzymały się długo, kosztowały szalone sumy, stanął jednak olśniony i osłupiały w tym salonie, którego trzy okna wychodziły na czarodziejski ogród, w przeciągu miesiąca sfabrykowany, dzięki przywiezionej ziemi, przesadzonym kwiatom i uprawie, opartej na znajomości chemii. Baron zmuszony był podziwiać nietylko zbytkowne wymysły, złocenia, najkosztowniejsze rzeźby stylu Pompadour, wspaniałe tkaniny, które pierwszy lepszy episyer mógł był obstalować i opłacić potokami złota; ale jeszcze i to, co książęta krwi tylko są w stanie wybrać, znaleść, kupić i ofiarować: dwa obrazy Greuze`a, dwa Watteau'a, dwie głowy Van Dycka, dwa krajobrazy Ruysdaela, dwa Guasprego, jeden obraz Rembrandta, jeden Holbeina, po jednym Murilla, Tycyana, Teniersa, Van Huysuma, Abrahama Mignon, Metzu, — jednem słowem — obrazy za dwakroć sto tysięcy franków w przepysznych ramach. Oprawy warte były płócien.

— A! rozumiesz teraz, poczciwcze? — rzekła Józefa.

Wszedłszy na palcach przez ukryte drzwiczki, stąpając po perskim kobiercu, zeszła swego wielbiciela w chwili osłupienia, od którego tak dzwoni w uszach, że człowiek, odurzony, nic więcej usłyszeć nie może.

Ten wyraz poczciwcze, rzucony w oczy dygnitarzowi, zajmującemu tak wysokie stanowisko w administracyi — wyraz, wybornie malujący zuchwalstwo, z jakiem tego rodzaju istoty ściągają na swój poziom ludzi najwyżej położonych, — przykuł barona do ziemi. Józefa, w toalecie białej z żółtem, tak ślicznie była ubrana, że wśród tego szalonego zbytku jaśnieć mogła, jako najkosztowniejszy z klejnotów.

— Nieprawdaż, że tu wcale pięknie ? — spytała. — Książę tu wpakował wszystkie procenty spółki komandytowej, której akcye poszły w górę i z podwyżką sprzedane zostały. Nie głupi ten mój książę! Tylko prawdziwi panowie potrafią tak zamieniać na złoto węgiel kamienny. Przed samym obiadem przyniósł mi rejent do podpisu kontrakt nabycia i pokwitowanie z należności. Są tam sami wielcy panowie: d' Esgrignon, Rastignac, Maxime, Lenoncourt, Verneuil, Laginski, Rochefide, la Palférine, z bankierów: Nucingen i du Tillet, a z niemi Antonia, Malaga, Carabina i Schontz; wszyscy żałują cię szczerze. Chodź-że, stary; należysz do zaproszonych, ale pod warunkiem, że dla zrównania się z niemi wypijesz odrazu zawartość dwóch butelek wina węgierskiego, szampańskiego i hiszpańskiego. Wszyscyśmy tu zanadto naciągnięci, aby nie miało być przerwy w Operze. Mój dyrektor pijany, jak trębacz...

— O! Józefo !.. — przerwał jej baron.

— Wszystkie wyjaśnienia są głupstwem — odrzekła z uśmiechem. — Słuchaj! czy cię stać na te sześćkroć sto tysięcy franków, które przedstawiają wartość pałacyku z umeblowaniem ? Czy możesz zapisać mi sumę, dającą trzydzieści tysięcy franków dochodu i przynieść mi zapis w białej papierowej torebce od cukierków, jak to dziś uczynił książę?.. Przyznaj, że to niezła myśl!

— Co za przewrotność ! — rzekł radca stanu, który w tej chwili wściekłości oddałby był brylanty żony, byleby na jednę dobę zastąpić księcia d'Hérouville.

— Przewrotność jest mojem rzemiosłem — odparła. — A! z tego tonu bierzesz, kochanku? Dlaczegożeś nie wpadł na pomysł komandytowej spółki ? Mój Boże! powinienbyś mi dziękować, stary kocie farbowany, że porzucam cię wtedy właśnie, kiedy mógłbyś stracić dla mnie posag córki, przyszłość żony i... A! płaczesz?. Cesarstwo ginie! Pozdrawiam cesarstwo!..

Przybrała tragiczną pozę i rzekła:

— Hulotem się zowiesz! Nie chcę cię znać więcej!

To uczyniwszy, wróciła do swoich gości.

Przez drzwi wpół-otwarte wpadł jak błyskawica snop światła, a z nim razem crescendo idące odgłosy orgij i woń wyszukanej biesiady.Śpiewaczka zajrzała po niejakiej chwili do salonu, i widząc, że Hulot wrósł w ziemię, jak posąg spiżowy, postąpiła parę kroków i rzekła:

— Szanowny panie, wszystkie graty z ulicy Chauchat odstąpione zostały małej Heloizie Brisetout de Bixiou. Jeżeli pan zechcesz upomnieć się o swoję szlafmycę, o chłopca do butów, o gorset i pomadę do smarowania faworytów, to uczynić to możesz śmiało; zastrzegłam sobie bowiem, że te przedmioty mają być panu oddane.

Okrutne to szyderstwo odniosło skutek: wypędziła barona. Wyszedł, jak wychodzić musiał Lot z Gomory, ale nie obejrzał się, jak Lotowa.

Hulot wrócił do domu wściekły; przez całą drogę mówił do siebie, a w domu z osłupieniem ujrzał rodzinę, grającą jak najspokojniej partyę wista, po dwa soldy za punkt, przed wyjściem jego jeszcze zaczętą. Ujrzawszy męża, Adelina pomyślała, że stało się jakieś okropne nieszczęście, coś strasznego. Oddała karty Hortensyi i pociągnęła za sobą Hektora do tego samego saloniku, gdzie przed kilkoma godzinami Crevel przepowiadał jej wszystkie upokorzenia najgłębszej nędzy.

— Co ci się stało? — zapytała przerażona.

— Przebacz mi, moja droga, ale pozwól, że ci opowiem, do jakiego stopnia dochodzi nikczemność.

Przez jakie dziesięć minut wylewał złość swoję.

— Ależ, mój drogi, — bohatersko odrzekła biedna kobieta — takie istoty nie znają miłości, tej miłości czystej i do ofiar gotowej, na jaką ty zasługujesz I Jakżebyś ty, z twoją przenikliwością, mógł mieć pretensyą do współzawodniczenia z milionem ?

— Najdroższa Adelino! — zawołał baron, chwytając żonę w objęcia i przyciskając ją, do serca.

Te słowa baronowej były balsamem na zranioną aż do krwi miłość własną barona.

— Niema wątpliwości, że nie wahałaby się w wyborze między mną a księciem d'Hérouville, gdyby nie jego milion! — westchnął baron.

— Mój drogi — rzekła Adelina, czyniąc ostatnie wysilenie — jeżeli już koniecznie potrzebujesz kochanek, dlaczegoż nie szukasz ich, tak jak Crevel, między kobietami, które się nie cenią tak drogo i poprzestają na małem? Wszyscybyśmy na tem zyskali. Rozumiem potrzebę, ale, przyznaję, że nie rozumiem próżności.

— O! Jakżeś ty dobra! — zawołał baron. — Jestem stary szaleniec, i nie wart jestem mieć za towarzyszkę takiego, jak ty, anioła.

— Jestem poprostu Józefiną mego Napoleona — odrzekła baronowa z odcieniem smutku.

— Józefina nie warta była ciebie — rzekł baron. — Chodź, zagram wista z moim bratem i z dziećmi. Trzeba się zabrać do pełnienia obowiązków ojca rodziny. Wydam za mąż naszę Hortensyą i raz na zawsze pogrzebiemy kobieciarza...

Ta dobroduszność tak rozrzewniła Adelinę, że zawołała:

— Ta... jakaś... musi mieć bardzo zły gust, jeżeli kogokolwiek przenosi nad mego Hektora. Ach! jabym się ciebie nie wyrzekła za żadne skarby świata! Nie pojmuję, jak można, będąc kochaną przez ciebie, porzucić cię!

Spojrzenie, jakie baron rzucił Adelinie w nagrodę jej fanatyzmu, utwierdziło ją w mniemaniu, że słodycz i uległość są najsilniejszą bronią kobiety. Myliła się w tem jednak. Szlachetne uczucia, za daleko posunięte, wydają rezultaty zupełnie takie same, jakie wydaje występek. Bonaparte został cesarzem, sprażywszy lud kulami o dwa kroki od miejsca, gdzie Ludwik XVI postradał monarchią i głowę dlatego, że nie chciał przelać krwi jakiegoś pana Sauce.

Nazajutrz Hortensya, która włożyła sobie pieczątkę Wacława pod poduszkę, aby we śnie nawet mieć ją przy sobie, ubrała się bardzo wcześnie i kazała prosić ojca, aby zszedł do ogrodu, skoro tylko będzie ubrany.

Koło pół do dziesiątej ojciec, czyniąc zadość życzeniu córki, znalazł się obok niej i, podawszy jej rękę, prowadził ją bulwarami na plac du Carrousel.

— Udawajmy, papo, że spacerujemy bez celu — rzekła Hortensya w chwili, w której wchodzili na ten ogromny plac.

— Tutaj? — szyderczo spytał baron.

— Niby to idziemy tędy do muzeum, a tam — rzekła, pokazując kramarskie budy, przyparte do murów domostw, stojących pod kątem prostym z ulicą Doyenné, — tam... patrz-no, ojcze, są sklepy z różnemi gracikami... z obrazami.

— Twoja kuzynka mieszka w tej stronie...

— Wiem... ale nie trzeba, żeby nas widziała.

— Czegoż więc chcesz? — zapytał baron, znajdując się o trzydzieści może kroków od okien pani Marneffe, która teraz przyszła mu na myśl,

Hortensya zaprowadziła ojca przed wystawę jednego ze sklepów, które się znajdowały w narożnym domu, stojącym frontem do hotelu de Nantes, i weszła do sklepu, podczas gdy ojciec oddawał się miłemu zajęciu: przyglądał się bowiem oknom ładnej kobietki, która dnia poprzedniego wyryła swój obraz w sercu starego adonisa, jakby zawczasu zgoić chciała ranę, którą mu za chwilę zadać miano. Rad nie rad, wprowadzić musiał teraz w czyn praktyczną radę, daną mu przez żonę.

— Zwróćmy się do mieszczaneczek — rzekł do siebie, gdy mu przyszła na pamięć niezrównana doskonałość urody pani Marneffe. — Przy tej kobiecinie prędko zapomnę o chciwej Józefie.

Oto, co się teraz działo w sklepie i przed sklepem współcześnie.

Przyglądając się oknom swojej nowo znalezionej pani, baron spostrzegł męża, który, czyszcząc sobie tużurek, widocznie stał na czatach i zdawał się czekać na kogoś. Lękając się zostać spostrzeżonym i poznanym, zakochany baron obrócił się plecami do ulicy Doyenné, ale jednocześnie trzymał głowę tak, że od czasu do czasu mógł rzucić okiem poza siebie. Tym więc sposobem spotkał się oko w oko z panią Marneffe, która, idąc od strony bulwarów, wracała do siebie. Walerya wstrząsła się cała, spotkawszy zdziwione spojrzenie barona, i odpowiedziała na nie skromnisiewskiem zerknięciem z pod oka.

— Śliczna! — zawołał baron. — Dla takiej kobiety można oszaleć!

— Panie I — odezwała się nagle, odwracając się ku niemu ruchem kobiety, która się na śmiały krok odważa — wszak pan jesteś baronem Hulot, nieprawdaż ?

Baron, coraz więcej zdumiony, skinął głową twierdząco.

— Jeżeli tak, to powiem panu, że zamiast szaleć, powinienbyś pan wymierzyć sprawiedliwość mężowi kobiety, która, na szczęście swoje, zajęła, czy zaintrygowała pana i której oczy dwa razy wypadkiem spotkały się z pańskiemi. Los mego męża od pana zależy jedynie.

— Jak to pani rozumie? — z dworską grzecznością zapytał baron.

— Mąż mój jest podwładnym panu urzędnikiem w biurze zarządu wojennego, w dywizyi Lebrun; naczelnikiem jego jest pan Coquet — odrzekła z uśmiechem.

— Gotów jestem... pani... pani...

— Pani Marneffe.

— Droga pani Marneffe, popełnić nawet niesprawiedliwość dla miłości pięknych oczu pani! Mam w tym domu kuzynkę, którą w tych dniach, jak tylko będę mógł, odwiedzę. Przyjdź pani do niej i przedstaw mi swoję prośbę.

— Wybacz pan moję śmiałość, panie baronie... ale jeżeli się odważyłam mówić tak z panem, to dlatego jedynie, że nie mam żadnej opieki.

— A!

— O! panie, mylisz się pan — odparła, spuszczając oczy. Baronowi wydało się, że słońce zaszło za chmury.

— Niezmiernie mi to przykro, ale jestem uczciwą kobietą — mówiła dalej pani Marneffe. — Przed półrokiem straciłam jedynego mego opiekuna, marszałka Montcornet.

— Jesteś pani jego córką.

— Tak, ale mnie nigdy nie przyznał.

— Żeby módz pani zostawić część swego majątku.

— Nie mi nie zostawił, bo po jego śmierci nie znaleziono testamentu.

— O! biedaczka!.. Marszałka znienacka podeszła apopleksya. Miej pani nadzieję; należy się coś przecie córce jednego z najczystszych Bayardów cesarstwa.

Pani Marneffe skłoniła się wdzięcznie, dumna ze swego powodzenia, zarówno jak i baron ze swojego.

— Skąd ona u licha wraca tak wcześnie? — zapytał sam siebie baron, badawczo spoglądając na falisty ruch sukni, któremu młoda kobieta nadawała wdzięk zbyt może przesadny. — Nie z kąpieli; zanadto bowiem na zmęczoną wygląda... Mąż na nią czeka... Nie rozumiem tego.. to wszystko daje mi do myślenia...

Gdy pani Marneffe weszła już do siebie, baron chciał zobaczyć, co jego córka robi w sklepie. Wszedł więc tam, a że ciągle spoglądał w okna pani Marneffe, o mało nie potrącił jakiegoś wysokiego młodzieńca o bladem czole, o szarych, iskrzących się oczach, który odziany w letni paltot z czarnego merynosu, w spodnie z grubej dymy i w kamasze z żółtej skóry, szybko i nieuważnie wybiegł ze sklepu i wbiegł do domu, gdzie mieszkała pani Marneffe. Hortensya, zaledwie weszła do sklepu, natychmiast spostrzegła owę grupę, wystawioną w sposób zwracający uwagę na stole, na środku magazynu stojącym. Arcydzieło to, gdyby nawet Hortensya nie była już o niem uprzedzoną, byłoby jednak niezawodnie zwróciło jej uwagę niczem innem, jak owem brio, które jest cechą wspólną wszystkich arcydzieł, a które w wysokim stopniu posiadała Hortensya... we Włoszech ona sama mogłaby pozować na posąg Brio.

Nie wszystkie jednak utwory genialnych ludzi posiadają w tymże samym stopniu ów blask, owę świetność, widzialną oczom wszystkich, nawet ludzi w rzeczach sztuki niczego nieświadomych. Niektóre obrazy Rafaela, naprzykład sławne Przemienienie, Madonna z Foligno, Freski Watykańskie nie zmuszają do uwielbienia za pierwszym rzutem oka, tak jak Skrzypek z galeryi Sciarra, portrety Donich i Widzenie Ezechiela z galeryi Pitti, Krzyżowa droga z galeryi Borghese, Zaślubiny N. Panny z muzeum Brera w Medyolanie. Święty Jan Chrzciciel z Trybuny, Święty Łukasz malujący N. Pannę, nie mają tyle powabu i uroku, ile go ma portret Leona X-go i N. Panna z galeryi drezdeńskiej. A przecież obrazy te są równej wartości; co więcej, nawet Freski, Przemienienie i niektóre malowidła, w Watykanie będące, są w najwyższym stopniu doskonałe. Ale arcydzieła te wymagają od najwykształceńszego nawet widza pewnego rodzaju natężenia, pewnych studyów, bez których niepodobna ich zrozumieć, podczas gdy Skrzypek, Zaślubiny N. Panny, Widzenie Ezechiela, trafiają same do serca, idąc doń wprost przez otwartą bramę oczu i robiąc tam sobie miejsce; miło je tam przyjmować bez żadnego utrudzenia: nie jest-to szczytność sztuki, ale to jej rozkosz najmilsza. Fakt ten jest dowodem, że narodzinami dzieł sztuki rządzi ten sam traf, co i narodzinami ludzi, i w rodzinach bowiem często widzimy dzieci, których przyjście na świat nie zadaje matkom cierpienia: rodzą się zdrowo, wyrastają piękne i zdolne, szczęśliwie od natury obdarzone; wszystko im się uśmiecha, wszystko im się wiedzie; są one kwiatami miłości, tak jak owe arcydzieła są kwiatami sztuki.

Owo brio, wyraz wioski, nie dający się przetłómaczyć, którego od niedawna zaczęliśmy używać, jest cechą, odznaczającą pierwsze utwory młodych talentów. Jest-to owoc żywości i niepohamowanego zapału młodości; zapał ten odnajdujemy nieraz później w szczęśliwie wykonanych pomysłach artystycznych, ale brio nie wypływa już wtedy z serca artysty; artysta zamiast je rzucać w swoje dzieła, jak wulkan, który ogień z wnętrza swego dobywa, poddaje mu się biernie; zawdzięcza je okolicznościom, miłości, współzawodnictwu, często nienawiści, więcej jeszcze wymaganiom sławy, o której podtrzymanie starać się musi.

Grupa Wacława miała się do jego dzieł przyszłych w takim stosunku, w jakim się mają Zaślubiny N. Panny do innych dzieł Rafaela; był-to pierwszy krok talentu, postawiony z niedającym się naśladować wdziękiem, z rozkoszną żywością dzieciństwa i ponętnym czarem tej siły, która się w niem kryje pod różową białością ciałka, pooranego dołeczkami, z których każdy jest echem, odbijacem śmiechy szczęśliwych matek.

Powiadają, że książę Eugeniusz zapłacił czterykroć sto tysięcy franków za ten obraz, który wart milion dla kraju, pozbawionego obrazów Rafaela; niktby zaś nie dał tej sumy za najpiękniejszy z fresków, których wartość artystyczna jest przecie daleko wyższą.

Hortensya, mając na pamięci swoje niewielkie oszczędności panieńskie, powściągała swoje uwielbienie; przybrała minkę obojętną i spytała kupca:

— Ile za to?

— Tysiąc pięćset franków — odparł kupiec, rzucając spojrzenie na młodego człowieka, siedzącego na taborecie w kąciku.

Młody ten człowiek osłupiał, widząc żyjące arcydzieło barona Hulot. Hortensya, tak uprzedzona, poznała artystę po rumieńcu, który zabarwił twarz jego, zbladła od cierpienia. Ujrzała iskrę, którą pytanie jej roznieciło w dwóch wielkich szarych oczach; spojrzała na tę twarz chudą i ściągniętą, jakby twarz mnicha, oddanego ascetyzmowi i ukochała te usta różowe i ślicznie zarysowane, delikatny podbródek i kasztanowate włosy Słowianina.

— Gdyby to można mieć za tysiąc dwieście franków — odrzekła, — to prosiłabym, abyś mi pan ten sprawunek do mieszkania odesłał.

— To starożytny zabytek — zauważył kupiec, który, jak wszyscy jego współbracia, myślał, że to powiedzenie jest nec plus ultra jego kupieckiej zręczności.

— Przepraszam pana, to świeża... tegoroczna robota — odrzekła łagodnie — i właśnie przyszłam prosić, żebyś pan... jeżeli przystaniesz na tę cenę... przysłał nam artystę, bo moglibyśmy zamówić u niego większe roboty.

— Ale jeżeli on weźmie tysiąc dwieście franków, cóż będzie dla mnie? Ja jestem kupcem, proszę pani — dobrodusznie rzekł kupiec.

— Ach! prawda — odpowiedziała młoda dziewczyna z mimowolnym wyrazem pogardy.

— Bierz pani! Ja porozumiem się z kupcem — zawołał Inflantczyk w uniesieniu.

Oczarowany cudowną urodą Hortensyi i tą miłością dla sztuki, która w niej była widoczną, dodał:

— Jestem autorem tej grupy; od dziesięciu już dni wstępuję tu po trzy razy na dzień dla zobaczenia, czy kto pozna się na jej wartości i spyta o cenę. Pani pierwsza pochwaliłaś moję robotę. Bierz ją pani...

— Przyjdź pan za godzinę z kupcem... Oto bilet mego ojca — odpowiedziała Hortensya.

Potem, widząc, że kupiec wyszedł do pobocznego pokoju dla opakowania grupy, dodała po cichu, ku wielkiemu zdziwieniu artysty, któremu się zdawało, że śni na jawie:

— W interesie przyszłości pana, panie Wacławie, nie pokazuj pan tej karty i nie wyjawiaj nazwiska nabywcy pannie Fischer, bo ona jest naszą kuzynką.

Na słowa: "naszą kuzynką" artysta osłupiał; zdawało mu się, że jest w raju, którego Ewę, jednę z wygnanek, widzi przed sobą. Marzył on nieraz o pięknej kuzynce, o której mu opowiadała Elżbieta, tak samo jak Hortensya marzyła o kochanku swojej kuzynku Gdy weszła do sklepu, pomyślał: "Ach! gdyby tamta tak wyglądała!" Łatwo sobie wyobrazić, jakie spojrzenie zamieniła para kochanków. Był-to istotny płomień, bo cnotliwi kochankowie nie mają najmniejszej obłudy.

— No! cóż tam robisz u licha? — zapytał córki ojciec.

— Wydałam zaoszczędzone tysiąc dwieście franków. Chodźmy! I wzięła pod rękę ojca, który powtórzył:

— Tysiąc dwieście franków!

— Nawet tysiąc trzysta... Ale pożyczysz mi, ojcze, ile mi brak?..

— Na cóż mogłaś wydać taką sumę w tym sklepie?

— Widzi ojciec — odparta uszczęśliwiona dziewczyna — może znalazłam męża. A jeżeli tak, to nie drogo...

— Męża? w tym sklepie?

— Słuchaj, ojczulku, czy zabroniłbyś mi wyjść za wielkiego artystę ?

— Nie, moje dziecko. W dzisiejszych czasach wielki artysta jest-to książę... bez tytułu. Być artystą, to znaczy mieć sławę i majątek: dwa najkorzystniejsze w społeczeństwie warunki... po cnocie wszakże — dodał pobożnisiowskim tonem.

— Ma się rozumieć — odrzekła Hortensya. — Jak uważasz rzeźbę, mój ojcze?

— Zły fach — odpowiedział Hulot, kiwając głową-. — Prócz wielkiego talentu, trzeba jeszcze ogromnych protekcyi, bo rząd jest tu jedynym nabywcą. Dziś, gdy już niema egzystencyi na wielką, skalę, olbrzymich fortun, pałaców w niepodzielnym spadku przechodzących, gdy niema majoratów, rzeźba nie ma też odbyta. W mieszkaniach naszych możemy pomieścić małe tylko obrazy, małe posążki; to też sztukom pięknym grozi zmalenie.

— Ale gdyby wielki artysta miał odbyt — znowu podjęła Hortensya.

— W tem rozwiązanie problematu.

— Gdyby miał poparcie?

— Tem lepiej.

— Szlachcic!

— Ba!

— Hrabia!

— I rzeźbi?

— Nie ma majątku.

— I liczy na posag panny Hortensyi Hulot? — szyderczo zapytał baron, badawczem spojrzeniem zaglądając w oczy córki.

— Ten wielki artysta, ten hrabia, który rzeźbi, po raz pierwszy przed chwilą widział córkę pańską przez pięć minut — odpowiedziała ojcu Hortensya. — Widzisz, ojcze drogi, wczoraj, podczas gdy byłeś w Izbie, mama zemdlała. To zemdlenie, które złożyła na nerwy, pochodziło ze zmartwienia, tyczącego się mego pójścia za mąż... bo powiedziała mi, że... aby się mnie pozbyć..

— Zanadto cię kocha, aby użyć miała wyrażenia...

— Mało parlamentarnego, wiem o tem — śmiejąc się, odrzekła Hortensya. — Nie! tego wyrazu nie użyła, ale ja wiem, że panna na wydaniu, która nie idzie za mąż, jest ciężkim krzyżem do dźwigania dla uczciwych rodziców. Otóż mama myśli, że gdyby się znalazł człowiek z energią i talentem, któryby się zadowolnił trzydziestoma tysiącami franków posagu, bylibyśmy wszyscy szczęśliwi. Wreszcie, uważała za potrzebne przygotować mnie do tego, że moja przyszłość będzie skromną, i chce zapobiedz zbyt świetnym a złudnym marzeniom. To znaczy, że moje małżeństwo zerwane, że nie mam posagu.

— Twoja matka jest najlepsza, najszlachetniejsza i najzacniejsza z kobiet — odrzekł ojciec, głęboko upokorzony, chociaż dosyć rad z tego zwierzenia.

— Wczoraj mi powiedziała, żeś ją upoważnił, ojcze, do sprzedania brylantów dla wyposażenia mnie; ale jabym chciała i męża znaleść i widzieć mamę w brylantach... Zdaje mi się, że znalazłam człowieka, który odpowiada programowi mamy.

— Jakto ? tam, na placu Karuzelu? w przeciągu paru godzin?

— O! ojcze... choroba już zadawniona — odrzekła figlarnie.

— Tak! no, córeczko, powiedzmy wszystko ojczulkowi — rzekł pieszczotliwie, ukrywając niepokój.

ROZDZIAŁ IX.

W którym wypadek, dozwalający sobie prawdziwych romansów, prowadzi rzeczy zbyt dobrze, aby dłużej tak iść miały.

Otrzymawszy od ojca obietnicę, że nie zdradzi jej tajemnicy, Hortensya opowiedziała baronowi w krótkości rozmowy swoje z Bietką i po powrocie do domu pokazała owę sławną pieczątkę, jako dowód roztropności swoich przewidywań. Ojciec podziwiać musiał w duchu głęboką zręczność panien, w których przemawiać poczyna instynkt, z prostotą planu, który idealna ta miłość podsunęła w ciągu jednej nocy tak niewinnej dziewczynie.

— Zobaczysz arcydzieło, które dopiero co kupiłam, bo je zaraz przyniosą do domu, a Wacław przyjdzie też razem z kupcem.... Twórca takiej grupy musi zrobić majątek; ale przez wpływy swoje, ojcze, wyrób mu zamówienie na posąg i pracownię w Instytucie...

— Jak to wszystko prędko idzie u ciebie! — zawołał ojciec. — Gdyby ci tylko pozwolić, zostałabyś jego żoną w terminie prawem przepisanym, w przeciągu dni jedenastu...

— Aż jedenaście dni zwłoki! — śmiejąc się, zawołała Hortensya. — Ależ ja go pokochałam od pierwszego wejrzenia, jak ty, ojcze, mamę, i on także kocha mnie, jakbyśmy się od dwóch lat już znali. Tak! — żywo dodała, widząc, że ojciec protestuje ruchem — tak! wyczytałam w jego oczach dziesięć tomów miłosnych wyznań. Czyż ty, ojcze, i mama nie przyjmiecie go za męża dla mnie, gdy zostanie rzeczą dowiedzioną, że to człowiek gienialny? Rzeźba jest najpierwszą ze sztuk pięknych! — zawołała, skacząc i klaszcząc w ręce. — Słuchaj, ojcze, powiem ci coś jeszcze...

— Masz więc jeszcze coś do powiedzenia? — zapytał ojciec z uśmiechem.

Ta niewinność, tak gadatliwa i tak razem zupełna, wcale nie zaniepokoiła barona.

— Mam da uczynienia niezmiernie ważne wyznanie — odrzekła. — Kochałam go na niewidziane, ale od godziny... odkąd go ujrzałam... szaleję za nim.

— Trochę zanadto szalejesz — zauważył baron, którego bawił widok tej naiwnej namiętności.

— Nie karz mię za moję ufność — mówiła dalej Hortensya. — To tak dobrze rzucić w serce ojca wyznanie: "Kocham!" Miłość czyni mnie szczęśliwą! Zobaczysz, ojcze, mego Wacława. Co to za smętne czoło! co za szare oczy, w których błyszczy słońce gieniuszu!.. A jaki dystyngowany I Jakże ci się zdaje, ojcze? Prawda? Inflanty muszą, być pięknym krajem? Jak można było nawet pomyśleć o zamążpójściu Bietki za tego młodego człowieka? Mogłaby być jego matką! Byłaby to zbrodnia! Jak ja jej zazdroszczę wszystkiego, co dla niego zrobiła! Wyobrażam sobie, że nie będzie zbyt rada z mego małżeństwa...

— Słuchaj, aniołku, nie ukrywajmy nic przed matką — rzekł baron.

— Trzebaby jej pokazać tę pieczątkę, a obiecałam kuzynce, że jej nie zdradzę. Bietka boi się żarcików mamy — odpowiedziała Hortensya.

— Robisz ceremonie o pieczątkę, a odkradasz Bietce kochanka.

— Bo co do pieczątki dałam obietnicę, a co do jej autora nie obiecywałam nic wcale.

Ta przygoda, pełna patryarchalnej prostoty, dziwnie dogadzała położeniu tej rodziny; to też baron, chwaląc córkę za jej otwartość, powiedział jej, że odtąd powinna zdać się zupełnie na roztropność rodziców.

— Rozumiesz dobrze, córeczko, że to nie twoja rzecz upewniać się, czy kochanek twojej kuzynki jest hrabią, czy papiery jego są w porządku, czyjego prowadzenie się jest rękojmią na przyszłość... Co zaś do twojej kuzynki, która, będąc o dwadzieścia lat młodszą, odmówiła pięciu konkurentom... ta nie będzie przeszkodą... tę ja biorę na siebie.

— Słuchaj, ojcze, jeżeli chcesz widzieć mnie zamężną, nie mów kuzynce ani słowa o Wacławie aż do chwili, kiedy będziemy podpisywali intercyzę. Od pół roku już wypytuję ją ciągle... Jest w niej coś, czego ja nie pojmuję...

— Cóż takiego? — spytał ojciec zaintrygowany.

— To, że ile razy, choćby na żart, posunę się zadaleko w pyta-

niach o Wacława, tyle razy kuzynka źle jakoś na mnie patrzy. Niech ojciec zasięga wiadomości, ale pozwólcie mi sterować moją łodzią. Moja ufność w powodzenie powinna was uspokoić.

— Chrystus powiedział: "Pozwólcie dzieciom przychodzić do mnie!" Ty jesteś jednem z wracających! — odrzekł baron z lekkim odcieniem szyderstwa.

Po śniadaniu oznajmiono kupca, artystę i grupę. Nagły rumieniec, którym spłonęła Hortensya, zaniepokoił zrazu baronową, potem obudził jej uwagę, a zmieszanie Hortensyi, blask jej spojrzenia, wykryły niebawem tajemnicę, tak mało ukrywaną w tem młodem sercu.

Hrabia Steinbock, cały czarno ubrany, wydał się baronowi bardzo dystyngowanym młodzieńcem.

— Zrobiłbyś pan posąg z bronzu? — spytał go baron, trzymając grupę w ręku.

Pochwaliwszy na wiarę słów córki grupę, baron złożył ją w ręce żony, która się na rzeźbie nie znała.

— Nieprawdaż, mamo, że to bardzo piękne ? — rzekła Hortensya matce do ucha.

— Posąg! Ależ, panie baronie, zrobienie posągu jest mniej trudnem, niż wykonanie tego oto zegara — odpowiedział artysta baronowi.

Kupiec w tej właśnie chwili zajmował się ustawianiem na kredensie w sali jadalnej modelu Dwunastu Godzin, które Amor zatrzymać usiłuje.

— Zostaw mi pan ten zegar — rzekł baron, zdumiony pięknością tego dzieła; — pokażę go ministrom: spraw wewnętrznych i przemysłu.

— Któż jest ten młody człowiek, którym się tak interesujesz? — spytała baronowa córki.

— Artysta, któryby miał fundusz na wyzyskanie tego modelu, zarobiłby na nim ze sto tysięcy franków — rzekł kupiec, przybierając minę domyślną i tajemniczą na widok spojrzeń, jakiemi się Hortensya porozumiewała z artystą. — Dość jest sprzedać dwadzieścia egzemplarzy po ośm tysięcy franków, bo odrobienie każdego egzemplarza kosztowałoby ze trzy tysiące; ale numerując każdy egzemplarz i niszcząc model, znalazłoby się i dwudziestu amatorów, zadowolonych tą myślą, że są nielicznemi posiadaczami tak pięknego utworu.

— Sto tysięcy franków! — zawołał Steinbock, spoglądając kolejno to na kupca, to na Hortensyą, to na oboje baronostwo.

— Tak, sto tysięcy franków! — powtórzył kupiec — ja sam, gdybym był dość na to bogatym, nabyłbym tę grupę za dwadzieścia tysięcy franków i zniszczywszy model, stałbym się jedynym jej właścicielem. Ale którykolwiek z książąt powinienby zapłacić za to arcydzieło z jakie trzydzieści, albo czterdzieści tysięcy franków i przyozdobić niem swój salon. Żaden artysta nie dał nam dotąd modela zegara, który przypadłby jednocześnie do smaku mieszczaństwu i znawcom: ten oto jest rozwiązaniem zadania.

— To należność pana — rzekła Hortensya, wręczając sześć sztuk złota kupcowi, który wyszedł z pokoju.

— Nie mów pan nikomu o tej wizycie — rzekł artysta, podszedłszy do kupca, stojącego już na progu salonu. — Gdyby pana zapytano, gdzie nosiliśmy grupę, powiedz pan, że do księcia d'Hèrouville, sławnego amatora, mieszkającego przy ulicy Varennes.

Kupiec skłonił głowę na znak potwierdzenia.

— Zowiesz się pan ? — spytał baron artysty, gdy ten powrócił do salonu.

— Hrabia Steinbock.

— Czy masz pan papiery, które poświadczają, kim pan jesteś?

— Tak, panie baronie; są one w języku rosyjskim i niemieckim, ale nie ulegalizowane.

— Czujesz się pan na siłach do zrobienia posągu na dziesięć stóp wysokiego?

— O! tak, panie baronie.

— Otóż jeżeli ci, których zdania zasięgnę, pochwalą robotę pana, mogę otrzymać dla pana zamówienie na posąg marszałka Moncornet, który ma być wzniesiony na jego grobie na cmentarzu Pere-Lachaise. Ministeryum wojny i dawni oficerowie gwardyi cesarskiej dają sumę dość znaczną, abyśmy mieli prawo wybrać artystę.

— O! panie baronie, toby mi zapewniło przyszłość! — rzekł Steinbock, zdumiony szczęściem, tak niespodzianie na niego spadającem.

— Bądź pan spokojny — uprzejmie rzekł baron. — Jeżeli obaj ministrowie, którym pokażę tę grupę i ten model, zachwycą się pańską robotą, przyszłość pana jest pewną...

Hortensya ściskała rękę ojca z całej siły.

— Przynieś mi pan swoje papiery i nie mów o tem wszystkiem nikomu, nawet naszej starej kuzynce Bietce.

— Bietce! — zawołała pani Hulot, zrozumiawszy wreszcie cel, ale jeszcze nie domyślając się środków.

— Mogę panu złożyć dowód mego talentu, robiąc popiersie pani — dodał Wacław.

Uderzony pięknością pani Hulot, artysta porównywał matkę z córką.

— Zobaczysz pan, życie może być jeszcze pięknem dla pana — rzekł baron, do reszty już teraz ujęty delikatną i dystyngowaną powierzchownością Wacława. — Wiedz pan, że w Paryżu nikt bezkarnie nie ma talentu i że praca wytrwała zawsze nagrodę znajduje.

Hortensya, rumieniąc się, podała młodzieńcowi ładną algierską sakieweczkę, zawierającą sześćdziesiąt sztuk złota. Artysta, zawsze potroszę panem jeszcze będący, odpowiedział na rumieniec Hortensyi rumieńcem zawstydzenia, które się łatwo da pojąc.

— Byłyżby to pierwsze pieniądze, które pan bierzesz za swoję robotę? — spytała baronowa.

— Tak, pani, pierwsze za robotę artystyczną, ale nie za moję pracę; bo pracowałem jak wyrobnik...

— Miejmy więc nadzieję, że pieniądze mojej córki przyniosą panu szczęście! — rzekła pani Hulot.

— I weź je pan bez skrupułu — dodał baron, widząc, że Wacław, zamiast chować sakiewkę do kieszeni, ciągle ją trzyma w ręku. — Sumę tę zwróci może jaki wielki pan, może który z książąt, który dla posiadania tak pięknej" rzeczy z naddatkiem nawet zapłaci...

— O! ojcze! zanadto mi chodzi o moję piękną własność, abym ją odstąpiła komukolwiek... choćby nawet księciu krwi królewskiej.

— Mogę zrobić dla pani grupę daleko ładniejszą...

— Nie byłaby to już ta sama — żywo odrzekła Hortensya.

I jakby się zawstydziwszy, że powiedziała za wiele, wyszła do ogrodu.

— Zniszczę więc formę i model, skoro tylko wrócę — odpowiedział Steinbock.

— No, to przynieś mi pan swoje papiery, a niebawem będziesz miał wiadomość ode mnie — rzekł baron — jeżeli odpowiesz pan mniemaniu, jakie powziąłem o tobie.

Usłyszawszy te słowa, artysta musiał już odejść. Pożegnawszy panią Hulot i Hortensya, która umyślnie dla pożegnania go wróciła z ogrodu, poszedł na przechadzkę do Tuileries, nie mogąc, nie śmiejąc powrócić na swoje poddasze, gdzie tyranka jego zarzuciłaby go natychmiast pytaniami i wydarła mu całą tajemnicę.

Rozkochany w Hortensyi, młodzieniec obmyślał teraz na setki grupy i posągi; czuł w sobie taką siłę, że mógłby, jak Canova, sam kować w marmurze, choćby, jak on, zginąć miał z tej przyczyny. Przeobraziła go Hortensya, która się dlań stała widomem jego natchnieniem.

— Proszęż cię — rzekła baronowa do córki — co to wszystko znaczy ?

— To znaczy, droga mamo, że widziałaś tu przed chwilą kochanka naszej kuzynki Bietki, który teraz, jak się spodziewam, kocha się we mnie... Ale zamykaj oczy, udawaj, że nie wiesz o niczem. Mój Boże! chciałam wszystko przed tobą ukrywać, a teraz wszystko ci powiem...

— No, bądźcie zdrowi, moje dzieci — zawołał baron, całując żonę i córkę. — Pójdę może do Bietki i dowiem się od niej niejednego szczegółu o tym młodzieńca...

— Bądź, ojcze, ostrożny! — powtórzyła Hortensya.

— O! dziewczyno! — zawołała baronowa, gdy Hortensya skończyła opowiadać jej swój poemat, którego dzisiejsza przygoda była ostatnią pieśnią — dziewczyno moja kochana, najprzewrotniejszą pod słońcem zręcznością będzie zawsze naiwność!

Prawdziwie silne uczucia miewają instynkta niezawodne. Pozwól smakoszowi wziąć owoc z półmiska, a z pewnością nie pomyli się i nie patrząc nawet, weźmie najlepszy. Tak samo też, zostaw pannom dobrze wychowanym wolny wybór męża, a jeżeli tylko będą miały możność dostania tych, na których wybor ich padnie, nie pomylą się z pewnością. Natura jest nieomylną. Miłość od pierwszego wejrzenia jest dziełem natury, bo miłość od pierwszego wejrzenia jest poprostu jasnowidzeniem.

Jakkolwiek baronowa pokrywała swoję radość godnością macierzyńską, nie mniej jednak od córki była zadowoloną; bo zdawało się, że najlepszy z trzech sposobów (jakie dawał Crevel) pójdzie pomyślnie. Przygoda ta była dla baronowej odpowiedzią Opatrzności na gorące jej modły.

Niewolnik panny Fischer, zmuszony wracać do domu, powziął szczęśliwą myśl pokrycia radości kochanka radością artysty, uszczęśliwionego pierwszem powodzeniem.

— Zwycięstwo! Moja grupa sprzedana księciu d'Hérouville, który mi wyjedna zamówienia rządowe — zawołał, rzucając na stół starej pannie tysiąc dwieście franków w złocie.

Sakiewkę Hortensyi, jak domyślić się łatwo, ukrył był starannie na piersiach.

— To dobrze — rzekła Elżbieta — bo ja się zabijałam pracą. Widzisz, moje dziecko, że pieniądze powoli przychodzą w rzemiośle, które sobie obrałeś, bo to pierwszy twój grosz zarobiony, a od pięciu już lat pracujesz! Ta suma ledwo wystarczy na pokrycie tego, co na ciebie wydałam, odkąd zamiast moich oszczędności mam tylko twój weksel. Ale bądź spokojny — dodała, przeliczywszy złoto — pieniądze te pójdą na twój wyłączny użytek. Mamy tu spokój na cały rok; możesz się uiścić i mieć jeszcze jakąś sumkę dla siebie, jeżeli i dalej pójdziesz tą drogą.

Widząc, że mu się udał wybieg, Wacław zaczął opowiadać starej pannie o księciu d'Herouville.

— Każę ci zrobić ubranie całe czarne, jak teraz noszą, i odnowić twoję bieliznę, bo musisz stawić się u swych protektorów porządnie ubrany — rzekła Bietka. — Będziesz jeszcze potrzebował mieć mieszkanie lepsze i przyzwoitsze, niż to okropne poddasze; umeblujemy je ładnie. Jakiś ty wesoły! Zupełnie inaczej dzisiaj wyglądasz! — dodała, przypatrując się Wacławowi.

— Bo mi powiedziano, że moja grupa jest arcydziełem!

— No! to tem lepiej. Zrób więcej takich — odrzekła wyschła ta istota, zbyt pozytywna, aby mogła zrozumieć radość tryumfu, albo piękno sztuki. — Nie zajmuj się tem, co już sprzedane, ale co innego zrób na sprzedaż. Nie licząc czasu i roboty, wydałeś z jakie dwieście franków na tego lichego Samsona; wykonanie zegara będzie kosztowało ze dwa tysiące franków. Słuchaj, wierz mi, skończ tych dwóch chłopczyków, bławatkami wieńczących dziewczynkę; to się podoba Paryżanom! Ja zaś pójdę do pana Crevel, ale pierwej wstąpię do krawca Graffa... Idź do siebie, bo muszę się ubierać.

Nazajutrz baron, który już szalał za panią Marneffe, odwiedził kuzynkę Bietkę, która zdziwiła się niezmiernie, gdy otworzywszy drzwi, ujrzała go przed sobą, bo nigdy dotąd nie był u niej. To też rzekła sobie w duchu: "Czyżby Hortensyi przyszła chętka na mego Wacława?" — bo u pana Crevel dowiedziała się była wczoraj o zerwaniu projektowanego małżeństwa Hortensyi z wysokim urzędnikiem sądowym.

— Jakto ? kuzyn tutaj ? Po raz pierwszy w życiu mnie odwiedzasz... pewno to nie dla pięknych moich oczu?

— Że piękne to prawda — rzekł baron — najpiękniejsze, jakie widziałem...

— Cóż kuzynka sprowadza? Wstyd mi doprawdy przyjmować cię w takiej dziurze...

Pierwszy z dwóch pokoików, z których się składało mieszkanie Bietki, służył jej razem za salon, jadalnię, kuchnię i pracownię. Umeblowanie było takie, jak zwykle u mających się dobrze rzemieślników: orzechowe krzesła wyplatane, mały stół jadalny także orzechowy, stolik do roboty, kolorowane ryciny w ramach z, czarnego drzewa, w oknach małe muślinowe firaneczki, duża orzechowa szafa, posadzka doskonale wyszczotkowana, świecąca od czystości; nigdzie źdźbła pyłu, ale wszystko chłodem wiejące; prawdziwy obraz Terburga, w którym nie brakło niczego, nawet szarawego kolorytu: wyobrażał go tu papier, dawniej niebieskawy, a teraz, po spłowieniu, wpadający w jakiś odcień perłowy. Co zaś do sypialni, do tej nikt nigdy nie wchodził.

Baron objął wszystko jednym rzutem oka; ujrzał piętno mierności, wyciśnięte na wszystkiem, począwszy od żelaznego piecyka, aż do sprzętów gospodarskich, i poczuł, że biorą go nudności, gdy mówił sobie w duchu: "Otoż to cnota!"

— Po co przychodzę? — głośno odrzekł. — Zbyt jesteś przebiegła, abyś w końcu tego nie odgadła; lepiej więc powiem ci odrazu ! — zawołał, siadając, a patrząc w dziedziniec, uchylił firaneczkę z plisowanego muślinu. — Jest w tym domu śliczna kobietka...

— Pani Marneffe? Jestem w domu! — zawołała Bietka, zrozumiawszy już wszystko. — A Józefa?

— Niestety! kuzynko, niema już Józefy... "Wyprosiła mnie za drzwi, jak lokaja...

— I chciałbyś?.. — spytała kuzynka, patrząc na barona z godnością skromności, która się obraża na kwadrans przed czasem.

— Ponieważ pani Marneffe jest bardzo przyzwoitą, kobietą, żoną urzędnika; ponieważ możesz ją widywać, nie kompromitując się bynajmniej, chciałbym, abyś z nią zawiązała sąsiedzkie stosunki. O! bądź spokojna; będzie ona miała jak największe względy dla kuzynki dyrektora.

W tejże chwili dał się słyszeć na schodach szelest sukni i towarzyszył mu odgłos stąpania nóżek jak najwykwintniej obutych. Przede drzwiami ustał ów szelest i po dwukrotnem zapukaniu do drzwi ukazała się pani Marneffe.

— Niech pani wybaczy, że ją tak nachodzę; ale nie zastałam pani wczoraj, gdy przyszłam ją odwiedzić. Jesteśmy sąsiadkami, i gdybym była wiedziała, że pani jesteś kuzynką pana radcy, oddawna byłabym panią o protekcyą do niego prosiła. Zobaczyłam pana dyrektora wchodzącego i pozwoliłam sobie wejść, bo mąż mój mówił mi, panie baronie, o jakimś referacie, który się tyczy personelu biura i ma być jutro podany ministrowi.

Miała minę wzruszoną; można było myśleć, że ze wzruszenia drży cała, ale ona tylko za prędko wbiegła na schody.

— Nie potrzebujesz pani występować w roli proszącej — rzekł baron; — do mnie-to należy prosić pani, byś łaskawie pozwoliła się odwiedzić.

— Jeżeli pani uważa to za właściwe, przyjdź pan — rzekła pani Marneffe, zdając się zasięgać rady Bietki.

— Idź, kuzynie; ja zaraz nadejdę — ostrożnie rzekła kuzynka.

Paryżanka tak dalece liczyła na wizytę i na rozum pana dyrektora, że nietylko sama siebie, ale nawet i apartament swój przystroiła stosownie do okoliczności. Od rana zajęto się ustawianiem kwiatów, na kredyt kupionych. Marneffe dopomagał żonie czyścić meble, przywracać połysk najdrobniejszym sprzętom, wszystko obmywać, szczotkować, okurzać. Walerya chciała sobie stworzyć otoczenie, pełne świeżości, aby się niem podobać panu dyrektorowi i to podobać się tak, żeby módz okazywać się okrutną, drożyć się z sobą i używać wszystkich środków nowoczesnej taktyki. Jednym rzutem oka trafnie osądziła Hulota. Zostawcie dwadzieścia cztery godziny Paryżance, przywiedzionej do ostateczności, a przewróci całe ministeryum do góry nogami.

Niemłody ten człowiek, pamiętający cesarstwo i do tamtoczesnej taktyki miłosnej przyzwyczajony, nic a nic nie znał przeróżnych sposobików tegoczesnego romansowania. Obce mu były nowe skrupuły, rozmaite rozmowy, wymyślone około r. 1830, w których biedna słaba kobieta każe się uważać, jako ofiarę żądzy kochanka, jako siostrę miłosierdzia, opatrującą rany, jako anioła, który się poświęca. Ta nowa sztuka kochania zużywa niezmiernie wiele słów ewangielicznych na dyabelskie swoje dzieło. Namiętność jest męczeństwem Wzdycha się do ideału, do nieskończoności; obie strony chcą się stać lepszemi przez miłość. Wszystkie te piękne frazesa są tylko pretekstem do tem większej gorliwości w praktyce miłosnej, do tem gwałtowniejszej w upadku zaciekłości. Ta obłuda" będąca cechą naszego czasu, zgangrenowała romansowanie. Dwa anioły, jeżeli tylko mogą, postępują jak dwa szatany. W r. 1809, pomiędzy jedną a drugą wyprawą wojenną, miłość nie miała czasu na takie szczegółowe samej siebie badanie, i również jak oręż cesarstwa, szybkie odnosiła tryumfy. Gdy piękny Hulot za restauracyi znowu zaczął się brać do kobiet, rozpoczął od pocieszania dawnych przyjaciółek, jak spadające gwiazdy, spadłych z widnokręgu politycznego; potem zaś, jako człowiek już stary, dal się złapać takiej Jenny Cadine i Józefie.

Pani Marneffe, uwiadomiona o całej przeszłości dyrektora przez męża, który o wszystko wypytał się w biurze, do tego zastosowała plan całej kampanii. Komedya nowomodnego uczucia mogła mieć dla barona wdzięk nowości. Walerya była na nią zdecydowana — i powiedzmy szczerze — próba, na jaką dziś rano potęgę wdzięków swoich wystawiła, w zupełności odpowiedziała jej oczekiwania.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej