Jan Kanty Gregorowicz

UKRYTE SKARBY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

UKRYTE SKARBY

Gregorowicz Jan Kanty

Consistorium Generale Archiepiscopale.
(L. S.) Janiszewski.

I.

Czersk na Mazowszu.

Czy znacie naszę Wisłę kochaną? Czy nadsłuchiwaliście szmeru jej fali, co cicha i potulna przy Wawelskiej Świątyni z jękiem przepływa równiny Mazowsza?

Woda w niéj mętna, dąsa się i szumi, a nie przejrzysz jej głębi, tak podejrzliwa i tajemnicza. Dawniej nie była taką; dziś za wiele łez ludzkich zmięszało się z jej nurtami, za wiele smutku i boleści utonęło w jej falach.

Przy jej to brzegach na wysokim wzgórzu leży miasteczko Czersk, niegdyś stolica całej ziemi czerskiéj i główna siedziba książąt mazowieckich; obecnie biedne, zubożałe, zaledwie nosi ślady dawnej swojej świetności. Na najwyższym wyniesieniu, w pośród gruzów i murów rozwalonych, sterczą trzy wyniosłe baszty, i wyciągając ku niebu wierzchołki, dzikim zielskiem zarosłe, zdają się skarżyć na swe osamotnienie. Są to szczątki z książęcego zamku, spalonego wraz z miastem przez Szwedów, za nieszczęśliwego panowania Jana Kazimierza.

Straszne to były czasy! Rozboje, gwałty, zdzierstwa sypały się gradem z ręki szwedzkiej na nieszczęśliwy naród. Obdzierano świątynie, zabijano lub męczono kapłanów, aby powziąść od nich wiadomość o pochowanych bogactwach. Żołdactwo szwedzkie nic nie szanowało; kielichów kościelnych używało do napoji przy ucztach i bachandryjach; ubiorów kapłańskich do nakrywania koni, stołów lub posłania; lud tysiącami spędzało do wznoszenia warowni przy zamkach i grodach, a ze wszystkich wsi, miast i dworów wyciskano ostatni grosz oszczędzony, zabierano ostatni korczyk zboża. Nieszczęścia te wprędce naród wyrwały z ospałości, poznano, że przy pomocy Bożej tylko własną siłą pozbyć się można srogiego najezdcy, że wspólne jedynie wszystkich zjednoczenie, w Imię Boga i Ojczyzny dokonane, da nad nieprzyjacielem przewagę, której dotąd uzyskać nie było można.

Król Jan Kazimierz, poznawszy te szlachetne starania narodu, w czasie uroczystego nabożeństwa w katedrze lwowskiej, dnia 12 Kwietnia 1656 roku, oddał siebie i całą Polskę w opiekę Matki Bozkiej, jako królowej polskiej, ślubując razem z obecnymi senatorami, że jak tylko wypędzi Szwedów z kraju, zajmie się usilnie ulżeniem doli włościan i nadaniem praw, jakich dotąd nie posiadali.

Ta ufność w Bozką opiekę niezachwiana niczym, wiara w jej pomoc i nadzieja pewnego zwycięztwa, cudowne sprowadziła następstwa. Każdy, kto tylko czuł się na siłach, spieszył w szeregi obrońców kraju, dowodzonych przez Jerzego Lubomirskiego, Stefana Czarnieckiego, lub Gosiewskiego, nie żałując ani życia ani mienia, byle spełnić obowiązki dobrego chrześcijanina i obywatela. Wnet też rozpoczęły się wojenne gonitwy, bito Szweda pod Prostkami i Warką, bito pod Strzemesznem i Lipnem, zaścielając ziemię tysiącami trupów; bito go na podjazdach i przy furażowaniu, bito w spoczynku i pochodzie, do czego lud po wsiach osiadły, idąc za poradą kapłanów i panów, ręki swojej należycie przykładał.

Widząc Szwed takie wydzieranie się kraju z pod jego władzy, użył szatańskiego prawdziwie wybiegu, który jednak tylko ochydził go w oczach całego świata, nie przynosząc spodziewanych owoców.

Widząc że to podniesienie ducha narodowego głównie utrzymują księża i panowie, że ci dla całego kraju są jakby głowami, postanowił wszystkich wygubić, w tem przekonaniu, że gdy sam lud ciemny pozostanie, to z nim już łatwiej sobie poradzi. Wydał więc rozporządzenie, przyrzekając w nim wszelką włościanom wolność i darowiznę gruntów, jeżeli księży i panów, co go przeciw niemu podmawiają, dostawiać będą do miast komendantom, żywych lub zabitych.

Chociaż to były bardzo ponętne obietnice, lud jednak poczciwy odrzucił je ze wzgardą. Pojmował on dobrze, że król podobnych dopuszczający się namów, nie może być dobrym i ojcowskim, że zgubiwszy przewodników, spęta potem niewolą resztę narodu, co stał się powolnym narzędziem, wspólnego wszystkich nieprzyjaciela. Zamiast więc łączyć się ze Szwedem, skupił się cały pod swymi przewodnikami i bił go z taką dzielnością, tak ścigał i gonił wszędzie gdzie spotkał, że najezdcy wreszcie potracili głowy.

W takiej to chwili ocknienia się narodowego ducha, Szwedzi pobici pod Warką, pierzchając jak stado wilków przed naciskającą ich obławą, z częścią swego wojska, dowodzonego przez generała Slippenbacha, zamknęli się w zamku Czerskim, i niedowierzając miastu, otoczyli się pilną strażą, chwytając wieści o polskim rycerstwie. Mieszczaństwo dowiedziawszy się o tych nieproszonych gościach, zaczęło tajemne narady, jakby ich wykurzyć z siedziby książąt swoich. Ale nie była to łatwa sprawa; rozesłano więc wszędzie gońców po okolicznych wioskach, wzywając lud do wspólnego z sobą. działania. Szwedzi przewidzieli niebezpieczeństwo, wypocząwszy więc z trudu wojennego, pałając zemstą i nienawiścią, czwartego dnia przed świtem jeszcze wyruszyli z zamku i obskoczywszy miasto w około, podpalili je w kilkunastu na raz jeden punktach.

Ratunek był niepodobny; wiatr roznosił głownie na wszystkie strony, co chwila pożar się wzmagał, obejmował coraz nowsze budowle, aż wreszcie utworzył się jeden płomień ognisty, niszcząc mienie i pracę kilkuset rodzin i odbierając im ostatni kęs zapracowanego z ciężkim trudem chleba.

Kiedy w lat potem cztery zjechali urzędnicy koronni dla rozpoznania skutków klęski najazdu szwedzkiego i obmyślenia środków, podniesienia upadłego miasta, zastali zamek pusty, mury zniszczone, popękane, rozsypane po części w gruzy, i trzy wieże bez wierzchniego okrycia. Kościołek murowany Świętego Piotra, stojący w pośrodku zamku, nie miał ani dachu, ani pułapu, w mieście zaś było domów tylko 22, gdy przed najazdem liczono ich 206.

Od tego czasu Czersk już nie mógł dojść do dawnej swej świetności i dziś jest lichem miasteczkiem, zamieszkałem przez mieszczan trudniących się rolnictwem, i przez Żydów zajętych handlem i spekulacyją. —

Wszystkie te szczegóły mało są znane przez miejscowych mieszkańców, należało więc je przypomnieć, jako dotyczące miejsca zamieszkania kilku rodzin, których ciche, spokojne życie ma stanowić osnowę niniejszej opowieści. —

O ćwierć mili od Czerska, także nad Wisłą, znajduje się Góra Kalwaryja, niegdyś wieś, za staraniem Biskupa poznańskiego, Stefana Wierzbowskiego, zamieniona na miasto przywilejem króla polskiego, Michała Korybuta w roku 1670. Pobożny ten pasterz, żarliwy o chwałę Bożą, urządził Kalwaryją według wymiaru Jerozolimskiego, oznaczył stacyje, wzniósł kaplice, świątynie, domy, i na wzgórzu wymurował kościół świętego Krzyża z powierzeniem zarządu księżom Filipinom, a później księżom zwanym kommunistami. Podźwignąwszy zaś zniszczony kościół parafialny Wniebowzięcia Najświętszej Panny, osadził przy nim Bernardynów i złożył sprowadzone później relikwie Świętego Waleryjana, patrona ziemi czerskiej od morowej zarazy. Do tego przybytku Pańskiego lud w każdej trwodze ucieka się z modlitwą, a mieszczanie Czerska corocznie, za zebraną składkę sute sprawiali nabożeństwo, powierzając opiece Wszechmocnego swoje mienie, życie i zdrowie.

II.

Powrót z nabożeństwa.

W lat zaś dziesiątek po urządzeniu kawałka Polski, w tak zwaną Kongresówkę, mieszczanie nie zapomnieli pobożnego swego zwyczaju i po wysłuchaniu Mszy Śtej i odśpiewaniu Psalmów, Święty Boże, i Kto się w opiekę, wyroili się z kościoła bernadyńskiego, kierując się ku drodze prowadzącej do Czerska. Szli wszyscy gromadką, poubierani w szaty odświętne, w sukienne kapoty, przepasane zielonym albo czerwonym pasem, w granatowe czapki rogate, podpierając się kijami nabitemi w sęczkach gwoździkami. Za mieszczanami posuwały się ich żony, w czepkach tiulowych z szeroką falbaną, w spódnicach kwiecistych i chustkach całe im plecy okrywających. Za tą gromadką o jakie kilkaset kroków widniało na drodze trzecie gronko, ale złożone już tylko z jednej rodziny, której przewodniczył mężczyzna ubrany w czamarę ze sutym szamerunkiem. Zgarbiony, przychylony, podpierał się troskliwie laską, jakby bez jej pomocy trudno mu było i kroku postąpić. Na piersiach błyszczał mu krzyż polski wojskowy Ś. Stanisława, z pod czapki, prawie na uszy naciągniętej, wymykały się długie blond włosy pomięszane z promieniami siwych, a z nad ust spadały obwisłe wąsy, zasłaniając je całkowicie. Twarz chuda, pomarszczona, ze szramą na policzku i czole, chwiejny krok i krzyż zasługi, jasno świadczyły, że to był dawny wojak polski, co bojując pod znamieniem francuzkich orłów, przebiegając całą Europę z bronią na ramieniu, pokaleczony, pokiereszowany, wyszedł wreszcie na biednego inwalidę, zaniedbanego jak sprawa, której się poświęcił. Pomimo jednak tak wątłej postawy i skończonych pięciu krzyżyków życia, z oczów błyskało mu życie w całej swojej pełni, a kiedy przystanął, prostując się dla wypoczynku, i spojrzał do koła wykręcając laską, to zdało się, że to bohater o lwej sile, co dęby wyrywa z korzeniem, a chmury zgania jednem ręki poruszeniem. Przed nim postępowało dwoje młodych dziewczątek w świeżych perkalikowych sukienkach i w dużych kapeluszach, świeżo z przyrażonej żytniej słomy uplecionych, które przytulone do siebie jak gołąbki w gniazdku, prowadziły ożywioną rozmowę z dwoma młodzieńcami tuż przy nich idącemi. Były to siostry rodzone a córki owego pokiereszowanego wojaka, kapitana Stefana, jak go zwykle nazywano; z młodzieńców zaś jeden był ich bratem, drugi jedynym synem właściciela tuż pod miastem leżącego folwarku. Obaj świeżo ukończywszy szkoły wojewódzkie u księży Pijarów w Warszawie, przyjechali na kilka tygodni do rodziców, aby w ciszy wiejskiej po pracy wypocząć i przygotować się do egzaminu na patent, dający prawo do słuchania wykładów naukowych w ówczesnym uniwersytecie warszawskim. Przechodząc razem wszystkie klasy, ratując się i wspomagając w każdym przypadku, kochali się prawdziwie braterską miłością, tym trwalszą i gorętszą, że opartą na wzajemnym siebie szacunku.

Oba w równym prawie wieku, kończąc dwudziesty rok życia, nie pociągali ku sobie zdumiewającą urodą, ale szlachetnym wyrazem oblicza, pełnością kształtów fizycznej budowy, świadczących zarówno o zdrowiu ciała jak duszy.

Co do dziewczątek, były to prawdziwe młodziutkie szczebiotki, wesołe, figlarne, uśmiechnięte, z rumianemi buziaczkami jak różyczki, z modremi oczkami i ciemno blond włosami, które splecione w dwa długie warkocze, spadały na plecy, związane w końcach w niebieską wstążkę na kokardkę. Choć prostemi przysłonięte kapeluszami, wyglądały wcale powabnie, a zajmując się wszystkim co spostrzegły, przelatującą jaskółką, lub skowronkiem, kwiatkiem, trawką, wybierając chaber z żyta, rozprawiały żywo z towarzyszącemi im młodzianami, oglądając się często na ojca i przystając na chwilkę, jeżeli się zbyt wiele od niego oddaliły.

— Przeszłego roku, odezwała się młodsza z nich Rózia, po małej chwili ogólnego milczenia, byliście lepsi dla nas, moi panowie. Nie tylko zbieraliście kwiatki, ale ty Stefanie uplotłeś mi z nich prześliczny wianeczek, który nosiłam cały dzień na głowie, chwaląc się przed wszystkiemi z daru, jaki otrzymałam od brata.

— To prawda, potwierdziła starsza Wiktosia, Rózia prawdę mówi, tylko zapomniała że wówczas byliście w szóstej klasie, a dziś już szkoły skończyliście. Powaga więc nie pozwala zajmować się wam takiemi drobnostkami. —

— Póki są jeszcze w mundurach studenckich, to mogą nam i dziś służyć jak dawniej. Ośla czapka nie tak dawno głowy ich opuściła, żeby mieli zapomnieć, co się od braci siostrom przynależy.

— A jednak i dziś nie wiele już o nas dbają, odezwała się Wiktosia, niby zadąsana: co to będzie dalej, jak się przebierzecie w cywilne ubranie, to nawet nie chcę się domyślać. Zapewne będziecie nas mijać zdaleka, spoglądając z góry, jak na istoty niegodne waszego towarzystwa.

— Niesprawiedliwe jesteście, moje siostrzyczki, odezwał się na to Stefan, ale mu przerwał zaraz przyjaciel jego Janek dodając:

— Powiedz raczej: złośliwe i niewdzięczne ......

— A! bardzo grzecznie, prześlicznie, przerwały obie dziewczynki, jeszcze chwilkę, a pogrozicie nam zapewne rózgą, albo klapsem.

— Padamy panom do nóg, jako ludziom uczonym i poważnym, ale na podobne podobne pogróżki wcale nie myślemy czekać. Gniewamy się na was i proszę do nas nic nie mówić.

— I my się na was gniewamy, odezwał się Janek, przyzwyczajony uważać dziewczynki jak siostry, nie będziemy wam naprzykrzać się naszą rozmową, chociaż tyle miałem do powiedzenia.

— Zapewne o naszej złości albo niewdzięczności .... ale przepraszam, bo się gniewamy z sobą i nie rozmawiamy.

— Byłoby i o tem coś powiedzieć, ale rzecz ważniejszą i ciekawszą.

— Zupełnie nie jesteśmy ciekawe.

— O! zupełnie, zupełnie, dołożyła Rózia, jeżeli jednak chcecie mówić, to możecie, nikt wam ust nie zawiązał, a nam uszów nie zalepił.

— Chciałem właśnie mówić o naszych różnych projektach.....

— Jak zostaniemy doktorami, mecenasami , wtrącił Stefan, jak się pożeniemy, pobogacimy.....

— Proszę, jak to idzie prędko! przerwała Wiktosia, czy i pan Jan tak za jednym zamachem, od jednego podskoku zostanie poważnym w okularach doktorem albo mecenasem?

— Ja myślę być gospodarzeem, odrzekł Jan, ten stan najlepiej mi się podoba.

— A to dla czego? zapytała Wiktosia, od czasu jak ojciec stracił wszystko na dzierżawie, gospodarstwa lękam się jak ognia.

— Jest jednak ono najmilszą i najwdzięczniejszą pracą, odrzekł Jan.

Najprzód.....

— Tak, tak, przerwała Wiktosia, najprzód zdychają owce, potem bydło i konie; potem grad bije w polu, ogień pali w stodole, ale prawda, przepraszam .... przecież się gniewamy i nie rozmawiamy z sobą; przepraszam, bardzo przepraszam.

— Więc nie mówmy o gospodarstwie, tylko o czem innem.....

— O niczem, o niczem, bo się gniewamy.

— Tak, dołożyła Rózia, gniewamy się i to na prawdę, nie na żarty.

— A na długo?

— Aż nas przeprosicie i ubłagacie, a za karę musicie nam prześlicznie ukłonić się i pocałować w ręce po dwa razy.

W pośród śmiechów i żartów kara co do joty spełniona została, nastąpiło więc zupełne pogodzenie, i w krótce rozpoczęła się poważniejsza rozmowa o obiorze stanu w przyszłości.

W drugiej gromadzie wyprzedzającej znacznie rodzinę Kapitana Stefana, zupełnie innego rodzaju prowadziła się rozmowa. Głównie utrzymywał ją młody, jeszcze trzydziestu lat nie mający człowiek, ubrany dość brudno i podarto, ale ruchliwy jak fryga, zarośnięty, rozczochrany, z jednem okiem drgającym spazmatycznie i skutkiem tego zwykle przymkniętem. Rozprawiając i machając rękoma, chwili jednej prawie nie pozostał spokojnym. Do tego mówił, tego trącał, na innego patrzył a o innym myślał. Przechodząc różne koleje, był młynarczykiem, lokajem, karbowym , leśnikiem, później ekonomem, wreszcie sekretarzem przy magistracie w Czersku, a w końcu niczem, szukającym nowego pomieszczenia. Niespokojny, chciwy, żądny wyniesienia, nieprzebierający w środkach, na wszystko patrzący z zazdrością, nigdzie, jak to mówią, miejsca długo nie zagrzał, bo wszędzie chciał iść naprzód nie przez pracę i zasługę, ale przez podstęp, intrygi i niecne szalbierstwo. Kiedy zwracano jego uwagę na nieuczciwość w postępowaniu i na karę Bożą , cmokał niecierpliwie ustami, i mrugając okiem spazmatycznie, mówił trzęsąc ręką po nad głową:

— Dajcie mi pokój z morałami! Jam nie dziecko, ani koronny głupiec, wiem co parzy, a co ziębi. Kręć się i wierć, oto moje godło, a musisz coś koniecznie albo wykręcić, albo wywiercić. Bez tego zginiesz w świecie jak Szwed w kampinowskiej puszczy.

To też kręcił się i wierciał, deptał wszystko i potrącał i szedł śmiało do celu, jaki sobie nakreślił, choćby przyszło świat cały łzawić i krawić boleścią. Dotąd jednak zabiegi te nie wiele mu przyniosły pożytku. Nie zrażało go to przecie, i zawsze kopiąc dołki pod kimś wyższym od siebie, jako młynarczyk pod młynarzem, jako karbowy pod ekonomem, jako sekretarz pod burmistrzem, teraz na gwałt wdzierał się na posadę nauczyciela szkółki w Czersku, zajmowaną dotąd przez poznanego już kapitana Stefana Bugaja, jedyne w tej pracy znajdującego dla siebie utrzymanie.

— Patrzcie panowie, mówił pan Bartłomiej Kruk, takie bowiem nosił miano, wskazując ręką. na gromadkę śmiejącej się i weselącej młodzieży, za którą sunął się wolno przygarbiony wojak. Patrzcie, panowie, na tego starego niedołęgę, jak idzie niby spętany, na dzieci jego tak się głośno weselące. Nie jestem między niemi, alebym przysiągł, że on umyślnie ociąga się, żeby być zawsze zdala od obywatelstwa czerskiego, bo jako szlachcic i wojskowy, gardzi mieszczaństwem i ma je za chętkę pętelkę.....

— Co ma gardzić, przerwał Wojciech Marusiak, jeden z mieszan poważniejszy wiekiem, z pewną w głosie niecierpliwością; z kapitanem znam się nie od wczoraj, to wiem co to za poczciwa dusza. Dumności w nim na zdrę nawet nie ma, idzie wolno bo to porąbane, podziurawione jak rzeszoto, to nie może tak majtać żwawo nogami jak pan Bartłomiej.

— Już ja go znam lepiej, odezwał się Kruk, mrugając okiem i do każdego obracając się koleją. W każdym wojskowym szlachcicu pychy po uszy.

A śliczne jego córeczki z dwoma młokosami, zaręczam że wyśmiewają wasze dziatki, ich poczciwość i prostotę, do której się nawet nie umywały.

— To może być, odezwało się kilka głosów, które na próżno poważny Marusiak starał się uspokoić, to może być, bo i dla czegóż tak od nas stronią? Cóż to, czy my nie obywatele? Czy my to nie tacy dobrzy jak każdy inny? Pan Bartłomiej aż się uszczypał a radości, i mrugając okiem, mówił dalej:

— Wam, panowie obywatele, trzeba nie takiego jak on nauczyciela; trzeba nie tylko żeby uczył dzieci, ale i bronił was przed nadużyciem burmistrza. Jego zaś nauka, Panie odpuść, ni do chleba ni do roli. Gada szałki opałki, o królach i wojewodach, o Turkach i Tatarach, a co dzieciom z tego przyjdzie? Niech one znają dobrze naszę religiją katolicką, niech umieją pisać i czytać, niech umieją się bronić przed gwałtem i nadużyciem, to dopiero z nauki odniosą pożytek. Dzieci biegną ochotnie do szkoły, bo im gada historyjki i dykteryjki, ale jak was szanować jako swoich ojców, jak was bać się i słuchać, o tem i słówka nie piśnie, bo pragnie siebie wyżej od was postawić i zabrać ich serca dla siebie tylko tylko samego. A czy to uczciwie?

— Jużcić co prawda, to prawda, odezwało się znowu kilka głosów, u gdy poczciwy Marusiak chciał mówić w obronie swego dawnego towarzysza, przerwano mu natychmiast, dowodząc, że pan Bartłomiej mówi mądrze i we wszystkim ma słuszność za sobą.

— Panie tego, odezwał się Kulecki, mieszczanin usadzisty i krępy jak beczka od kapusty, obcierając skroploną potem łysinę, panie tego, za mojego dzieciństwa, to nas kijem do szkoły nagnać trudno było, bo panie tego, nauczyciel rózgi z nas nie zdejmował, trzymał w ryzie i co słowem nie wepchnął w głowę, to wpakował rózgą, albo batem, panie tego, jak się udało.

Nauka to nie zabawka, a dzieci nasze wyraźnie bawią się w szkole, a nie uczą i dla tego tak spieszą do niej ochotnie, czego dawniej, panie tego, nie bywało. Może kapitan panie tego... jak to mówią, panie tego.... i Kulecki, nie mogąc się jakoś wyjęzyczyć, powtarzał ciągle ulubione swoje przysłowie, szukając wyrazów na przedstawienie krążącej mu po głowie myśli, coraz więcej niecierpliwiąc się i motając. Sąsiedzi jego zaczęli nie znacznie uśmiechać się, Bartłomiej mrugał okiem, jakby mu wypaść chciało z oprawy, co zobaczywszy brat nie fortunnego mówcy, Piotr Kulecki, syknął, splunął i rzekł prędko, jakby wyrazem gonił każdy wymówiony wyraz:

— Porzućcie, panie bracie, wasze panie tego, a mowa pojdzie wam gładziej i koniec.

Ja ta nie mam w mówieniu żadnych przyczepek, a u was zawsze panie tego i koniec. Wdanie się to pana Piotra z nowem przysłowiem, karcącym niby przyzwyczajenie braterskie, wywołało ogólne rozweselenie, łatwo mogące przemienić się w sprzeczkę, czego lękając się Bartłomiej, rzekł:

— Przyczepki w mowie, to fraszka, trafiają się rożnie między ludźmi, więc wyśmiewać ich nie wypada, zwłaszcza że pan Kulecki o szkole mówił bardzo rozsądnie. Ale tu jest ważniejsza sprawa, obrona przed burmistrzem całego obywatelstwa czerkieskiego, a kapitan jest z nim za panie brat, z obywatelstwem żadnej nie ma przyjaźni, tylko z nim przestaje, z nim rozgaduje się i z nim zawsze prowadzi się pod rękę. Ja nie takim byłem, ja zawsze stawałem po miejskiej stronie, to też mnie wygryzł, a nauczycielstwo razem z panem Strumiszem oddał takiemu kalece, niedołędze jak kapitan, choć pragnęliście wszyscy mnie na szkole osadzić. A czy to uczciwie tak was za nos wodzić? Czy to panowie mieszczanie nie macie rozumu, żeby dać sobie przewodzić każdemu, co mu się spodoba? Czy to lada przybłęda z końca świata będzie lepszym od was?

— To prawda! wrzasnął Kulecki gniewnie, ja panie tego prosiłem o zwolnienie z podwody, a jednak musiałem podyrdać za wojskiem, choć pana Marusiaka uwolnił panie tego.

— Bo mi koń był chory na nogę, a wasze były zdrowe, odezwał się Marusiak, to jakże miałem jechać?

— Znacie się z burmistrzem i koniec, mruknął Piotr Kulecki, my tam żadnej folgi nie znamy. Po co to ludziom darmo oczy tumanić?

— A bójcie się Boga....

— Dajcie pokój, panie tego, znamy my się na farbowańcach i dla tego rzeknę wam panowie bracia i obywatele, że kapitana ze św. Janem odprawić panie tego, a przyjąć panie tego, pana Bartłomieja Kruka, żeby był naszym panie tego, jak się nazywa, panie tego....

— Obrońcą, dołożył Bartłomiej.

— Otóż to, obrońcą panie tego, i opiekunem.

— Nie tak spiesznie panie bracie, bo co nagle, to po djable i koniec.

Pan Bartłomiej co najwięcej lękał się odłożenia sprawy na później, aż drgnął jak ukłuty, ale według zwyczaju, póty się kręcił i wiercił, potakiwał, pochlebiał, objaśniał, wykręcał, czasem upartemu przyciął, z czego najwięcej dostało się Piotrowi Kuleckiemu, aż wreszcie zgodzono się na to, by jutro zaraz gromadnie oświadczyć kapitanowi, że go dłużej nie chcą mieć nauczycielem, a na jego miejsce przeznaczają pana Bartłomieja. Zgoda zaś pod tym względem, oprócz kilku głosów, była prawie jednomyślna i Marusiakowi, jako obrońcy kapitana, nie dano nawet mówić, a z Piotrem Kuleckim, pogniewanym na Bartłomieja, prawie się ogólnie pokłócono.

— Bardzo dobrze postanowiliście, odezwał się w końcu narady Bartłomiej, patrzcie na kapitana, jak się wlecze drogą, niby dziad proszony. Siły w nim i życia za grosz nawet nie ma, jak więc umrze, to i pochowek na waszej będzie głowie i opieka nad żoną i sierotami. A wam co po tym? Czy to Czersk szpital albo dom przytułku?

— Prawda, prawda, potwierdzono, u nas i tak nie ma zbytku, więc do podziału nic nie zostaje.

Bartłomiej uśmiechnął się, zatarł ręce, zamrugał okiem i pomyślał w sobie: Będę więc nauczycielem, ożenię się z Baluczanką, zostanę najbogatszym mieszczaninem, później nawet burmistrzem, bo tych osłów poprowadzę jak zechcę, i przecie raz wypłynę na wierzch.

W świetnych tych nadziejach, co mu migiem przebiegały w głowie, ani razu jednak nie pomyślał, co zrobi z sobą biedny kapitan? Z czego dalej utrzyma siebie, żonę i dzieci? pod jakim dachem ukryje głowę, którą śmiało nadstawiał w obronie całego kraju? Patrząc tylko na własną korzyść, rojąc świetne nadzieje przyszłości, dosyć nawet łatwo mogące się wypełnić, cieszył się nie tylko swojem powodzeniem ale i przerażeniem kapitana, jakiego dozna, dowiedziawszy się o swym uwolnieniu. Jedyny to bowiem był zarobek biednego żołnierza, na który pracując sumiennie i gorliwie, spodziewał się posiadać go przez cały swój żywot.

Kapitan tymczasem nie domyślając się troski, jaka go miała spotkać, posuwał się wolno za gwarzącą młodzieżą, radując się jej swobodą i niewinnym ciągle przekamarzaniem. Na paręset kroków przed miastem, zobaczywszy Ojca Janka Strumisza chodzącego pomiędzy polankami żyta, skręcił w pole ku niemu, zalecając dzieciom powrót do domu.

III.

Spotkanie przyjaciół.

Strumisz Michał, którego kapitan ujrzał chodzącego pomiędzy polankami, był właścicielem kilkunasto-włókowego folwarku Tatary, tuż przy mieście położonego. Oprócz zasobnego gospodarstwa, zaopatrzonego we wszystko dostatnio, powiadano że u pana Michała znajdzie się niejeden talar z dawnych przechowany oszczędności, do których co rok nowy dodatek przydawał. O ile to było prawdą, trudno odgadnąć, dość że uchodził zawsze za zamożnego gospodarza, za dobrego rolnika i uczciwego człowieka.

Miał żonę, którą, serdecznie kochał, jedynego syna, bardzo zacnego młodzieńca, poprzyjaźnionego z synem kapitana, i widoczne błogosławieństwo w pracy swej rolnej, bo oprócz klęsk ogólnych, niepodobnych do uniknienia, gospodarka wiodła mu się wcale nieźle. Mimo tego stękał i kwiękał całe życie, wszystkiego się obawiał, wiecznie coś złego przewidywał, że na prawdę był męczennikiem, biorącym siebie samowolnie na codzienne prawie tortury. W równym wieku z kapitanem, razem z nim w jednej szkole uczył się, i razem po świecie bojował, później zaś zrujnowanego ze szczętem przyjaciela ściągnął do Czerska i wyrobił mu posadę nauczyciela, nie bardzo wprawdzie zyskowną, ale chroniącą od ostatecznej nędzy i niedostatku. Zobaczywszy zbliżającego się dawnego towarzysza, podszedł ku niemu i z miną kwaśną, jakby po zażyciu lekarstwa, rzekł:

— Wyszedłem w pole umyślnie mój Stefanie, żeby przypatrzeć się oziminie. Pokazuje się pięknie, ziarno dosyć pełne, ale cóż z tego, od dwóch tygodni nie ma deszczu, to pewno przyjdą burze, grady, zawieruchy, i wszystko na pniu poniszczą. Oj! nieszczęście, nieszczęście.

— Ha! Boża wola mój Michale, ale po cóż tak źle przewidywać?

— U ciebie tylko są to zawsze przewidywania, a jednak myślić o nich trzeba. Dziś dwom owcom spuchły łby i obie zdechły, to nie mamże się lękać o całą gromadę? Pewno jakaś choroba, a jeżeli przyjdzie jeszcze pomór na bydło, to wyjdę na biedaka, ostatniego nędzarza..... Przy tych słowach pan Michał o mało się nie rozpłakał, kapitan westchnął, i siadając na miedzy, rzekł:

— Ha! mój Michale, woli Bożej nie odmieni, a choćby padło na ciebie takie nieszczęście, toć ziemi nikt ci nie weźmie, i sprzedawszy folwark jeszcze się z największej biedy będziesz mógł wykaraskać.

— Kto go wtedy kupi, kiedy będzie zniszczony? odrzekł pan Michał już na wpół prawie z płaczem, a choćby i znalazł się ochotnik, to chciałby kupić na wpół darmo, bo ludzie zawsze pragną korzystać z cudzego nieszczęścia. To wtenczas cóż mi zostanie?

— Nie wiele zapewne, odrzekł kapitan, widząc że przyjaciel czeka odpowiedzi, ale czasem bywa gorzej.

— Gorzej, gorzej, a cóż może być już gorszego? zapytał pan Michał z największym przestrachem.

— O! z Bożej woli bywa czasem gorzej, odrzekł spokojnie kapitan, czasami ludzie tracą mienie, wpadają w długi po uszy, i ulegają w dodatku nieuleczonej chorobie, zostając prawdziwemi łazarzami. Więc bywa gorzej.

— Prawda, prawda, wyszepnął pan Michał nagle, blednąc i załamując ręce, a wodząc oczami jak obłąkany, mówił dalej: prawda że i to może się przytrafić, a mnie zaś pewnie dotknie, bo do wszystkiego złego mam wielkie szczęście, więc co tu robić, mój Stefanie, radź, co tu robić?

— Ufać opiece Bożej, odrzekł kapitan, uchylając czapki z poszanowaniem religijnym, ufać całym sercem, całą duszą, a nie dręczyć się smutnemi przewidywaniami.

— Ale te mogą się spełnić, mój kolego, zwłaszcza że znam takich....

— Dajże pokój, przecięć ci jeszcze daleko do tego.

— Kto to wie, może bliżej jak myślemy, więc powiedz, co tu robić?

— Już rzekłem, że ufać Bogu całym sercem i duszą.

— To tylko pociecha religijna, i znam ją dobrze, ale ta nie zapobiegnie nieszczęściu.

— Więc powieś się albo utop, odezwał się kapitan, opierając brodę na lasce, a unikniesz w przyszłości wszelkiego nieszczęścia.

— Powieś się, powtórzył Michał cokolwiek obrażony, piękna rada a przytym grzeszna, szkaradna....

— A czyż taka niewiara w Opatrzność, odezwał się z mocą kapitan, powstając z siedzenia, czyż nie jest większym grzechem i szkaradą? Przed wolą Bożą nie skryjesz się nigdzie, dosięgnie cię wszędzie, nawet pod darniną mogiły cmentarnej.

— Ale mój kolego, Bóg dał człowiekowi rozum, żeby rozważał, przewidywał i radził w każdym wypadku.

— Bez głębokiej wiary, krucha to podpora. Pracuj, staraj się i zapobiegaj, ile tylko siły posiadasz, ale przytym módl się i ufaj Opatrzności, a będziesz spokojny, szczęśliwy i uśmiechnięty weselem duszy. Ot widzisz mnie....

— Wiem, wiem, co chcesz powiedzieć, ale nie łaj mnie dłużej, bo idzie poczciwy

Marusiak a we dwóch zadławicie mię waszemi dowodzeniami.

— Szukałem cię kapitanie, odezwał się Marusiak, witając Strumisza, dobrze że was obu razem spotykam, bo mam złą wiadomość, wymagającą wspólnej naszej narady.

— Złą wiadomość! powtórzył z przestrachem Strumisz i z rozpaczą załamał ręce, mów Wojtusiu, pewno u mnie w domu jakie nieszczęście .....

— Ej! nie was to dotyczy, panie Michale.

— Ale może ukrywacie tylko, powiedzcie na miłość Bozką, bo z obawy prawie umieram.

— Gdyby o was szło, tobym tak nagle nie wyrzekł i słowa, bo byście mogli paść trupem od razu....

— To prawda, to prawda, szepnął Strumisz, drżąc z obawy i przerażenia.

— Tu idzie o kapitana, któremu mogę powiedzieć wszystko bez żadnych obsłonek, bo wiem, że Bozkiej woli sprzeciwiać się nie lubi.

— Kapitan wyprostował się i pomimo całej posiadanej odwagi, zadrżały mu wszystkie muszkuły w twarzy i czoło zafałdowało się zmarszczkami.

— Cóż takiego? zapytał, mów śmiało, stary kolego, jestem gotów na wszystko.

— Kruk was zjadł, odezwał się Marusiak, i gromada uradziła zrzucić was z nauczycielstwa, a oddać jemu posadę.

— Czy to być może! zawołał z oburzeniem kapitan i wykręcił laską w powietrzu, jakby chciał odegnać grożące mu niebezpieczeństwo.

— Tak jest na nieszczęście; wszyscy prawie na to się zgodzili.

— A! nieszczęśliwy człowieku, zawołał Strumisz, załamując ręce z największą rozpaczą, i dwie łzy współczucia zajaśniały mu w oczach. Jakaż cię dola czeka? Co tu robić teraz?

Kapitan milczał i dumał.

— Trzeba z burmistrzem pogadać, odezwał się drżącym głosem Strumisz, jego wpływ wiele znaczy.

— Na nic się nie zdało, odrzekł Marusiak, bo i przeciw niemu oburzona gromada. Kruczek dobrze się uwijał.

— Więc nie ma żadnej rady? zapytał Strumisz.

— Teraz przynajmniej nie widzę żadnej.

— Tak więc, po chwili milczenia odezwał się wojak złamanym głosem, znowu zostanę nędzarzem bez dachu i chleba. Biedna moja żona, biedne moje dziatki.

— Nie martw się, kapitanie, rzekł na to Strumisz, jestem przecie twoim przyjacielem, to się z tobą podzielę ostatnim kawałkiem chleba.

— Nie, mój bracie, za hojny to dar, na tak liczną jak moja rodzinę, a ty nie tak zamożny, żeby ci to uszczerbku nie zrobiło. Gdybym był sam, przyjąłbym przytulisko, za które starałbym się opieką, radą, dozorem wypłacić, ale z żoną i z dziećmi niepodobna. — Ależ mój stary towarzyszu.....

— Nie, mój bracie, pójdę od miasta do miasta, od wsi do wsi, z kołataniem o pracę i zarobek, a gdy nigdzie takiego starego jak ja niedołęgi nie przyjmą, stanę pod kościołem z ręką wyciągniętą po jałmużnę, aby gorącą modlitwą płacić ludziom za rzucony grosz chrześcijańskiego miłosierdzia.

— Dziatki oddam w służbę, a żonę .... żonę moję wierną i ukochaną towarzyszkę....

Kapitan umikł, zadrgała mu twarz boleśnym wzruszeniem, i zakrył ją rękoma, jakby chciał zasłonić łzy gwałtem się z oczu wydobywające

— Biedna! szepnął po chwili, na stare nasze lata rozłączyć się i rozbiedz po świecie jak ptaki..... Przed kilku minutami, mówił dalej spokojniejszym już głosem, powiedziałem ci, panie Michale, że bywa gorsze położenie, od tego, jakie sam dla siebie wymarzyłeś. Ot masz go w mojem nowym nieszczęściu. Jestem biedny, niezasobny, a przytem słaby, zniszczony ranami, przyszłości żadnej , ratunek niepodobny.....

— Trzeba się jednak starać o niego koniecznie, przerwał Strumisz, a przecież musi się coś znaleść.

— Mój bracie, nie łudźmy się, młodym o chleb trudno, a cóż dopiero takiemu jak ja inwalidzie. Rąk jednak nie założę, ale starania rozwinę później, tu takowe na nic się nie zdadzą.....

— Ależ, panie Stefanie, zastanów się. Odrzucasz moję serdeczną, ofiarę, choć może i ja bez chleba zostanę, bo te chmury.....ta susza.....mówił Strumisz oglądając się,nie cieszą mnie wcale. Do tego odpychasz starania w miejscu, komuż więc ufasz, kto ci przyjdzie z pomocą?

— Kto? Bóg Wszechmogący, odrzekł kapitan, uchylając czapki i z ufnością poglądając w niebo. Sobie nic nie mam do wyrzucenia; gdzie więc rozum ludzki nie poradzi, tam podeprze miłosierdzie Boże. Bądźcie więc o mnie spokojni, przepraszam was nawet za przykrość, jaką wara sprawiłem, chwilową moją słabością. Ale jestem człowiekiem, cóż więc dziwnego, żem przed czarą goryczy, jaką mi do spełnienia podano, uląkł się i zadrżałem? Minęło to jednak bezpowrotnie i teraz patrzcie, jak mi się wyjaśniło oblicze, jak nawet uśmiecham się radośnie, jak jestem spokojny i nietrwożny.

— Otóż takim cię lubię, kapitanie, odezwał się Marusiak, ja prosty człowiek i nieuczony a tak równie zawsze postępuję. Bóg wiara, a reszta mara, Bóg ojcem, a nie ojczymem.

— Więc idźmy, koledzy, odezwał się kapitan, jutro wieczorem po odebraniu dymisyi, zbierzemy się u pana Michała na naradę. A teraz ufność w Bogu i dalej w drogę. Przechodziłem już różne tarapaty, a zawsze, kiedy myślałem że już ginę, Bóg przychodził z cudowną pomocą. Pamiętacie naszego pułkownika, co mu kula wybiła dwa zęby, ukąsiła kawałek języka i wyszła lewym policzkiem, powiadał zawsze, że to było wielkie szczęście dla niego, bo mógł stracić cały język i wszystkie zęby, a on tylko cząstkę tego postradał. Ze mną to samo się dziś stało. Mogłem chleb mieć odjęty i zostać paralitykiem i was stracić, tymczasem dotknęła mnie tylko pierwsza klęska, ruszam się jeszcze o własnej sile, i was mam dwóch poczciwych kolegów, doradzców i prawdziwych przyjaciół. Patrzcie więc, jakim bogacz! Jakżeby mi nie jeden pozazdrościł takich skarbów. Nie smućcie się zatem, Bóg zasmuca, ale i pociesza, a troski precz z drogi.

I znowu laska w ręku wojaka warknęła, przekręcił czapkę na bakier, i choć chwiejącym się krokiem, ruszył szparko i śmiało naprzód, a za nim poszli miedzą Marusiak i Strumisz szepcący do siebie:

— Szczęśliwy człowiek! gdybym ja znalazł się w jego położeniu, tobym umarł albo zwaryjował..... ale w jęczmieniu pokazują się niedźwiadki, zjedzą go niezawodnie..... kartofle także nie pewne, a oziminę susza umorzy. Owsy nieszczególne, grochy strasznie idą leniwo, wszystko woła deszczu, a tu susza jak na złość..... Oj! ta chmura mnie nie cieszy, mówił dalej, zatrzymując się i przeglądając niebo na wsze strony świata; jeżeli ta co płynie z południa zetknie się z idącą z północy, pewnikiem starcie skończy się burzą, gradem i piorunami..... Kapitanie, Wojciechu! powiedźcie, co ta chmura wróży?

— Deszcz zapewne, odrzekli zagadnięci, znacznie już wyprzedziwszy biednego przewidywacza nieszczęść i zajęci gwarną z sobą rozmową.

— A może burza z niej będzie? :

— Być może.

— A może grad i ulewa z piorunem?

— I to być może, ale co tam naprzód frasować się.

— Dobrze wam tak mówić, ale jeżeli burza pójdzie od południa, to mi oborę i owczarnią zniesie jak piórko, jeżeli od północy, to wywróci czworaki i dworek, a jeżeli piorun uderzy, to spali wszystko.....

— Ej! dziwaku, przerwał kapitan, bądź spokojny, skończy się wszystko na deszczu tylko, a może na ulewie.

— To mi łąki zatopi i zamuli piaskiem, a wtedy zginę, bo łąk i za lat trzy nie wydobędę.

Marusiak potrząsnął głową, kapitan kiwnął ręką niecierpliwie i nie zważając na biedaka dręczącego się ciągłym przewidywaniem rozmaitych nieszczęść, dalej prowadził przerwaną z towarzyszem rozmowę:

— Pamiętasz, kolego, Sandomirz, co to wiara nasza śpiewała:

Sokolnicki w te tropy,

W Sandomirskie okopy,

Obstąpiwszy dość ściśle

Wziął armaty przy Wiśle.

— Ba! ktoby to zapomniał, odrzekł Marusiak i rozjaśnił oblicze, miłym uśmiechem.

— A pamiętasz kolego ową wdówkę, do której paliłeś koperczaki i zaglądałeś przez okno co porabia.....

— A kapitan, to niby bawił się w pustelnika.

— No, nie próżnowało się, ale tyś był zabiegliwszy, mój Wojtusiu, i o mało coś wdówki nie wywiózł z Sandomierza. Ładna to była kobietka, oko czarne jak u kruka.

— Ale niebieskie kapitanie, niebieskie.

— Czarne powiadam, cóż to, nie pamiętam? Włosy także miała czarne i brwi również.

— Ależ kapitanie to blondyna ciemna.

— Bruneta powiadam, bruneta. Ot panie Michale, dobre że nas dogoniłeś, osądź sprzeczkę.

— Oj koledzy, źle słychać, odezwał się pan Michał, słyszycie jak już grzmi w oddaleniu? Straszliwa będzie burza ... ale o co to idzie?

— Mały spór prowadzimy z sobą, odezwał się kapitan, i do ciebie udajemy się po rozsądzenie.

— I owszem, owszem, ale jeżeli tu o chmury idzie, to wam z góry powiadam, że się na nich nie znam i każdą mam za gradową.

— Tak, o chmury, odezwał się z uśmiechem kapitan, ale co chodzą po ziemi, patrzą oczyma, wabią spojrzeniem i czarownym wdziękiem , któremu się oprzeć nie zdoła.

Strumisz oniemiał, przystanął i otworzył usta, jak wjezdne wrota: Marusiak uśmiechał się, a kapitan muskając wąsy, mówił dalej spokojnym, zwyczajnym tonem:

— Oj! chmury, to prawdziwe chmury, często nawet burze z nich bywają. Pamiętasz zapewne, panie Michale, wdówkę w Sandomierzu , co to wzdychał do niej poczciwy nasz Wosio? Otóż powiedz, czy nie była brunetką?

— Wdówka .... w Sandomierzu ... szeptał Strumisz, i krzywiąc się, drgając ustami jak dziecko przed płaczem, mówił dalej z wytupionemi na wierzch oczami, wam wdówki w głowie, kiedy nieszczęście wisi w powietrzu i nad wami! Czyście dzieci, czy tak lekkomyślni ?

— Nie kolego, odrzekł po chwili kapitan , marszcząc czoło i prostując się, my tylko staramy się być chrześcijanami.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej