Aleksander Bain

UMYSŁ I CIAŁO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OD TŁÓMACZA.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

DODATKI.

UMYSŁ I CIAŁO

Mniemania o ich wzajemnym stosunku.

Aleksander Bain

OD TŁÓMACZA.

Książka wychodząca obecnie w tłómaczeniu polskiem, jest jednem z licznych dzieł Bain'a poświęconych psychologii. Ponieważ autor mało jest u nas znany, należy czytelnikowi powiedzieć cokolwiek o nim i szkole do jakiej go zaliczają.

Aleksander Bain urodził się r. 1818 w Aberdeen w Szkocyi. Wyższe nauki pobierał w uniwersytecie miejscowym od r. po ich ukończeniu w 1841 został profesorem adjunktem logiki i filozofii moralnej przy tymże zakładzie naukowym. Później jako profesor wolny wykładał nauki fizyczne. Trwało to do r. 1847. Następnie wszedł do służby administracyjnej w stopniu sekretarza Rady zdrowia (General Board of Health).

Na widownię piśmienniczą wystąpił zaraz po ukończeniu nauk w uniwersytecie i pisywał do Westminster Review głównie o przedmiotach odnoszących się do psychologii i fizyki; równocześnie układał książki szkolne z zakresu fizyki, logiki, psychologii, retoryki i filologii. W r. 1852 wydał Filozofia Moralna Paley'a, do której dołączył uwagi i objaśnienia. W r. 1855 wyszło pierwsze wydanie największego z dzieł Bain'a, któremu dał tytuł: Zmysły i Rozum (The Senses and the Intellect). Uzupełnienie tegoż dzieła wyszło w 1859 r. pod tytułem: Wzruszenia i Wola (The emotions and the Will). Ogłoszenie tych dzieł zrobiło mu imię i znowu wszedł na drogę nauczycielską jako egzaminator logiki i filozofii moralnej w uniwersytecie londyńskim, który jak wiadomo, jest zakładem przeznaczonym do egzaminowania i udzielania stopni naukowych. Wkrótce potem, w r. 1860 został mianowany profesorem honorowym uniwersytetu w Aberdeen. Od r. 1870 wykłada w Oxfordzie. Pomimo obowiązków uniwersyteckich znalazł, czas do pracy piśmienniczej i w r. 1861 ogłosił rozprawę O charakterze (On the study of character, including an estimate of Phrenology). W roku 1867 wydał Naukę o umyśle i moralności (Mental and morał Science). Jest to skrócony wykład psychologii i etyki. Wkrótce potem, bo w r. 1870 wydał Logikę dedukcyjną i indukcyjną (Logic, Part first, deduction; Part second, induction). Oprócz tego napisał parę traktatów o gramatyce i retoryce.

Ostatniem dziełem jego jest: Umysł i ciało (Mind and Body) ogłoszone w szeregu dzieł wychodzących w Bibliotece Międzynarodowej (1873).

A. Bain należy do szkoły empirycznej w dobrem znaczeniu tego wyrazu. Badania psychologiczne opiera na postrzeżeniach fizyologicznych. Zważając na pokrewieństwo myśli, wiąże się częścią z dawną szkołą szkocką jako jej krytyk, a częścią stoi na tym samym gruncie co James i John Mill'owie, Herbert Spencer, Georges Lewes, Samuel Bailey, J. D. Moreli i t. d.

Ażeby czytelnikowi dać wyobrażenie o tem, jak się ta szkoła zapatruje na zjawiska umysłowe, przytoczę zdanie Th. Ribot'a, który wydał osobną pracę w tym przedmiocie pod tytułem: Psychologia angielska spółczesna (La Psychologie anglaise contemporaine. Paris, 1870). Zdanie to bedzie przy dłuższe, ale ponieważ dobrze charakteryzuje cały kierunek empiryczny badań psychologicznych w Anglii posłuży do zrozumienia niniejszej książki Bain'a, dlatego sądzę, że wyjątek ten znajdzie tu właściwe miejsce.

"Przedmiotem psychologii są zjawiska świadomości, ich prawa, bezpośrednie przyczyny i warunki. Zakłada ona sobie bądź rozbiór zjawisk złożonych, bądź wykazanie jak one powstają z prostych. Zajmuje się jedynie zjawiskami: czem jest umysł, nie wie i sprawę o to zostawia metafizyce. Nie jest ani spirytualistyczną, ani materyalistyczna, lecz doświadczalną.

Metoda jej dwojaka, polegająca na badaniu zjawisk umysłowych podmiotowo, za pomocą rozbioru świadomości, pamięci i rozumowania; i przedmiotowo za pomocą roztrząsania zjawisk, znaków, mniemań i czynności wyrażających i tłómaczących niejako owe stany umysłowe.

Psychologia nie poprzestaje na rozważaniu zjawisk świadomości dojrzałej, lecz dochodzi stopniowego jej wzrastania. Zawiera więc w sobie pewien rodzaj morfologii.

Używa też i metody porównawczej nie gardząc najniższemi objawami życia psychicznego, pamiętając o tem, że i fizyologia najwięcej zawdzięcza postęp swój porównawczemu badaniu najniższych organizmów.

Świadomość, jest to wyraz oznaczający w sposób najogólniejszy rozmaite zjawiska życia psychicznego. Składają się na nią czucia, wyobrażenia, pożądania, wzruszenia i t. p. Pierwszem zjawiskiem zasadniczem stanowiącem świadomość, jest pojmowanie różnicy; drugiem, pojmowanie podobieństwa. Jedynym objawem psychicznym pierwotnym, nie dającym się rozłożyć na inne, jest czucie. Rozmaite nasze czucia można rozłożyć na siedm głównych rzędów: 1) czucia mięśniowe, pokazujące nam, jaka była natura i stopień wysiłku naszych mięśni. Czucia te jako ogólne i pierwsze w porządku chronologicznym, stanowią rzęd osobny. 2) Czucia organiczne, świadczące o zdrowym lub niezdrowym stanie naszych organów wewnętrznych. 3) smak; 4) powonienie; 5) dotyk; 6) słuch; 7) wzrok.

Prawem najogólniejszem rządzącem zjawiskami psychologicznemi, jest prawo assocyacyi, czyli kojarzenia. Jest ono tem w świecie umysłowym, czem prawo powszechnego ciążenia w świecie fizycznym. Kojarzenie odbywa się między zjawiskami tej samej natury np. między czuciem a czuciem, wyobrażeniem a wyobrażeniem, pożądaniem a pożądaniem i t. d. Odbywa się tez kojarzenie między czuciem a wyobrażeniem, między czuciem a pożądaniem i t. d.

Temu kojarzeniu służą za podstawę dwa główne fakta: podobieństwo i przyległość (contiguity). Kojarzenie wytwarza bądź następnicze, bądź spółbytne wyobrażenia. Przedmioty, które nazywamy zewnętrznemi, np. człowiek, dom, są to skupienia utworzone przez skojarzenia spółbytne. Jakże je pojmujemy? Pojmowanie świata zewnętrznego nie jest czynnością li bierną, jak gdyby umysł podobien był do zwierciadła odbijającego z konieczności przedmioty zewnętrzne. Jest ono wyrobkiem wspólnym i podmiotu czującego i przedmiotu uczuwanego. Za nami i niezależnie od nas istnieje świat zewnętrzny. Według tego co nauka mówi, wypada, że świat materyalny wzięty sam na sam, nie jest podobny ściśle do wyobrażeń, jakie o nim mamy. Wyobrażenia nasze są to zatem stany wewnętrzne, które odpowiadaj ą rzeczom zewnętrznym, ale nie są im podobne. Gdy się we mnie tworzy wyobrażenie dębu, odpowiada ono pewnej rzeczy zewnętrznej, ale nie jest jej kopią.

Wyobrażenie jest wyrobkiem, który tak się różni od swoich składowych części (podmiotu i przedmiotu), jak woda od kwasorodu i wodorodu.

Wyrazy spółrzędne" podmiot i przedmiot" "są najwłaściwszemi nazwami do wyrażenia zasadniczego przeciwieństwa, istniejącego między świadomością a bytem rozciągłym.

Doświadczeniem najpierwszym i niedającem się rozłożyć a uczącem nas o tem, co zewnątrz nas istnieje, jest opór.

O początku wyobrażeń szkoła empiryczna nie trzyma ani z sensualistami (Locke,

Condillac), ani z idealistami (Dekart, Leibnitz), ani z krytycyzmem (Kant).

Mówi ona do sensualistów: Wasze przypuszczenie, jakoby umysł był "czystą tablicą, tabula rasa" jest fałszywe, przeciwne faktom. Zapominacie, że w akcie poznania, umysł tyle swego wkłada, ile odbiera. Zkądże to pochodzi, że dwaj ludzie jednakowo wychowani, doznający takich samych, wrażeń, żyjący w tem samem otoczeniu, różnią się między sobą zupełnie ?

Do idealistów mówi: Dobrze sądzicie, że w akcie poznania jest coś, co z zewnątrz przychodzi, ale wasze przypuszczenie, jakoby były jakieś wyobrażenia wrodzone, nie da się utrzymać. Jeżeli te wyobrażenia są wrodzone, czemu się tak późno objawiają, zamiast coby powinny być pierwszemi w porządku chronologicznym?

Kantystom zaś powiada: Wasza doktryna transcendentalna o formach myślenia, uchodząca w logice, na nic się nie zdała w psychologii. Prawda, że te formy leżą u podstawy naszych poznań, gdyż je z nich można wydobyć; ale jakim sposobem one się tam znalazły? Pytanie to wymijacie nie troszcząc się o rodowód form owych, gdyż zawsze rozumujecie tak, jak gdybyście mieli do czynienia z umysłem dojrzałym.

W miejsce krytykowanych, szkoła empiryczna podaje swoje poglądy.

Przyznaje ona umysłowi samorzutność, mocą której przerabia materyały zewnątrz otrzymywane, ale źródło tej samorzutności widzi w organizmie, a mianowicie w układzie nerwowym. Niektóre osobliwe zjawiska, tłómaczy za pomocą dziedziczności.

Dwa stosunki najogólniejsze jakie rozum ludzki może pojąć są: następstwo i spółbytność.

Stosunek następstwa jest najprostszym: stanowi on pierwotne zjawisko świadomości. Stosunek spółbytności jest podwojeniem poprzedniego: polega on na następstwie, które może być odwrócone, t. j. pomyślane najprzód w pewnym porządku, a potem w porządku tamtemu odwrotnym. Można iść od A do C i od C do A.

Ze stosunkiem następstwa wiąże się ważne wyobrażenie przyczynowości, czyli jak szkoła empiryczna nazywa, wyobrażęnie następniczości (sequence): jest ono tylko jednym z przypadków pierwszego.

Przyczynowość, jest to ciągłe i jednostajne następstwo. Zjawisko niezmienne, poprzedzające, nazywa się przyczyną; zjawisko niezmienne po tamtem następujące, skutkiem. Przypuszczanie jakiegoś ogniwa łączącego takie dwa zjawiska, jest chimerycznym wymysłem wikłającym prosty związek.

Ogół stosunków wynikających z następstwa nazywamy czasem.

Ogół stosunków wynikających ze spółbytności nazywamy przestrzenią. Charakter nieskończoności jaki noszą wyobrażenia czasu i przestrzeni t. j. niemożność ze strony umysłu naszego pojęcia granicy obojga, tłómaczy się z pomocą prawa kojarzenia. Nie możemy pojąć chwili czasu, żeby się w nas zaraz nie obudziło pojęcie drugiej, która po tamtej następuje, potem trzeciej i t. d. Tak samo ma się rzecz z przestrzenią. Kojarzenie jest tu nieuchronne, ponieważ wyniki doświadczenia służące mu za podstawę, nie doznawały nigdy wyjątku.

Co się tyczy zjawisk uczuciowych, wzruszeń, szkoła empiryczna angielska, mniej je dotychczas wyświetliła. Przedstawiciele jej zgadzają się na następujące postrzeżenia.

Dwa zjawiska zasadnicze w tej sferze są: przyjemność i przykrość. Wzruszenia bywają dwojakie: proste i złożone.

Nie ma zgody ani co do nazwy, ani 'co do liczby tych prostych wrażeń.

Zgadzają się zaś, że czucia estetyczne i moralne są złożone.

Źródłem woli jest częścią organizm, a częścią instynkta, żądze i namiętności. Wola w stanie dojrzałym jest zdolnością kierowniczą, ale nim dojrzeje, przechodzi szereg prób i doświadczeń. Wola uchodząca z pozoru za zjawisko proste, jest machiną złożoną. Czyny dowolne podlegają powszechnemu prawu przyczynowości. Sąż one naszym wyrobkiem? Niewątpliwie, albowiem wynikają z całej sumy stanów świadomości poprzedzających zdecydowanie się na jakiś czyn, a ogół tych stanów świadomości stanowi nasze ja.

Psychologia tak pojmowana ma za podstawę fizyologią, a sama znów służy za fundament naukom moralnym, społecznym i politycznym. Dlatego tez powinna być uzupełnioną przez nauką praktyczną, czyli etnologią, inaczej naukę, o tworzeniu się charakterów tak pojedynczych, jak i narodowych."

Tyle Ribot o psychologii empirycznej angielskiej. A teraz zobaczmy jeszcze, jak się ta szkoła łączy z podobnym kierunkiem badań psychologicznych u nas.

Wcześniej niż do epoki Śniadeckich sięgać nie myślimy. Oba ci znakomici ludzie doskonale znali co w Anglii zrobiono na polu nauk fizycznych i umysłowych. Łatwo się o tem można przekonać, porównywając ich prace naukowe z dziełami uczonych Anglików spółczesnych. Nie wdając się w ocenienie wszystkiego co napisali, zrobimy wzmiankę o tem, co ma związek z obecnym przedmiotem.

Między dziełami Jana Sniadeckiego znajduje się niewielki traktat pod tytułem: Filozofia umysłu ludzkiego. Jest to krótki wykład psychologii, oparty częścią na własnych postrzeżeniach autora, częścią na postrzeżeniach szkoły szkockiej, mianowicie Dugalda Stewerta i Reida. Wprawdzie J. Śniadecki nie wykazał tego ścisłego związku między zjawiskami umysłowemi a przejawami w układzie nerwowym zachodzącemi, jak to dziś psychologia empiryczna czyni; ale że rozumiał ten związek, dowodem niech bedzie następujący krótki wyjątek: "Ciało ludzkie przez wrażenia zmysłowe działa na duszę i wzajemnie dusza, przez wywieranie swoich władz działa na ciało... Jestto instrument nastrojony lub odstrojony, wydający albo porządnie i wiernie, albo w nieładzie i fałszywie działania duszy. Nerwy są organem czucia i myślenia; każdemu działaniu duszy odpowiada pewien ruch i odmiana w nerwach, i znowu za odmianą w nerwach idą odmiany w czuciu i myśleniu. Dlatego uważa się myślenie w człowieku jako proces organiczny: to jest, którego byt, dzielność i rozmaitość zawisły od składu i poruszenia nerwów" (Filozofia Umysłu).

Tej zasadniczej myśli Śniadecki nie rozwinął w szczegółach i o władzach umysłowych pisał tak, jak je wówczas pojmowano t. j. rozważając ich objawy i szeregując je pod uwagą, pamięcią, wyobraźnią, rozumem i t. d. Ale też trzeba pamiętać, że w 1821 roku gdy to pisał Śniadecki, jeszcze fizyologia nie nagromadziła tylu postrzeżeń, ile ich dzisiaj ma do gotowego użycia badacz umysłu. Rozumiał tez Śniadecki, że władz umysłowych nie należy uważać jakoby przyczepionych do umysłu i jedna od drugiej odosobnionych, lecz że mogą one stanowić sam właśnie umysł działający pod rozmaitemi formami. Mówi tedy pisząc o rozumie: "Siła umysłowa (która porządkuje materyały wyrobione przez czucie, uwagę, abstrakcye), to wszystko wykonywająca nazywa się rozumem: któremu wszystkie wyliczone dotąd władze usługują, a które może są tylko jego pierwiastkami albo odnogami. " (Id. Ibid. )

Brat jego, Jędrzej Śniadecki w swojej Teoryi Jestestw Organicznych zapatrywał się podobnież na zjawiska umysłowe, jako na ściśle związane ze wszystkiemi przejawami fizyologicznemi, które zachodzą w całym organizmie ludzkim, a osobliwie w układzie nerwowym. Czytelnik znajdzie rozumowania jego odnoszące się do niniejszego przedmiotu w rozdz. XXX i następnych wspomnionego dzieła.

W Pamiętniku Warszawskim z r. 1829 czytamy, że Tylman przełożył na język polski dzieło Dugalda Stewart'a: Elements o f the Philosophy of the human m i n d, ale to drukiem nie zostało ogłoszone. Gdyby te słowa doszły posiadacza rękopisu, jeżeli jeszcze się gdzie ukrywa, radzilibyśmy mu, ażeby się postarał o jego wydanie, które z wielu względów byłoby pożyteczne.

Należy tez wspomnieć o krótkim wykładzie antropologii pod tytułem: Antropologia, o własnościach człowieka fizycznych i moralnych, przez D-ra Józefa Jasińskiego, Wilno, 1818 r. I tu znajduje się kilka postrzeżeń zajmujących, jako opartych na przejawach fizyologicznych, a zatem świadczących jak się u nas zapatrywano na sprawy filozofii umysłu.

Zdanie H. Kołłątaja wprawdzie tylko pośrednio dotyczy naszego przedmiotu, ale godne jest przypomnienia, albowiem wyprzedziło trafnością swoją dzisiejszy pozytywizm. "Prawdziwa filozofia, mówi Kołłątaj, jest ostatecznym wypadkiem wszystkich umiejętności fizycznych; gdzie się te kończą, tam ona dopiero z pewnością zaczyna i nie można jej inaczej uważać, tylko jak owoc największej dojrzałości rozumu ludzkiego" (Badania historyczne, Rozprawa VI, Tom III).

Ktoby pragnął wiadomości i bliższego zapoznania się z fizyczną podstawą naszych czynności umysłowych, znajdzie niejedno postrzeżenie w obu dziełach D-ra J. Majera Fizyologia zmysłów i układu nerwowego (Kraków 1834 i 1857), tudzież w popularnej fizyologii G. Lewes'a Fizyologia codziennego życia (Kraków, 1873). Godne jest także czytania dzieło W. Wundta Odczyty o duszy ludzkiej i zwierzęcej, tłómaczone podobnie jak i Fizyologia Lewes'a przez p. L. Masłowskiego (Kraków, 1874. T. I).

Wzmianki powyższe mają na celu wykazanie pokrewieństwa umysłowego między najdzielniejszymi myślicielami naszymi a szkołą empiryczną w ogóle, a w szczegółności z angielską. Jeżeli umysły pracujących na tem polu u nas nie poszły w tym kierunku, jeżeli spółcześni nam filozofowie, jak Kremer, Cieszkowśki, Trętowski, Libelt, poszli raczej za jałową spekulacyą niemiecką, tego w istocie trudno zrozumieć. Na dobrych skazówkach im nie schodziło; ale nie chcieli, czy nie umieli związać się z tradycyą swojską, i ztąd też pomysły ich zawieszone w powietrzu, przekopiowane z małemi zmianami z takichże pomysłów filozofii niemieckiej, przebrzmiały prawie bez wpływu na wyrobienie rzetelnej filozofii.

Dzisiejszy zwrot objawiający się między niektórymi pisarzami w kierunku materyalistycznym, także jest niezdrowy. Roztapianie ducha w materyi, zacieranie różnicy między niemi, nietylko jest samo w sobie mylnem, gdyż się przeciwi zwyczajnemu i naukowemu doświadczeniu; ale nadto prowadzi do niebezpiecznych następstw pod względem obyczajowym i społecznym. Zdaje nam się zatem, że wprowadzenie do umysłowych naszych zasobów nieco myśli angielskiej byłoby bardzo zbawienne. Tłómaczenie dziełka A. Bain'a przynajmniej w części może zadość uczyni takiemu pojmowaniu rzeczy. Wprawdzie i u Bain'a niejedno jest hipotetycznem, na co sam autor zwraca uwagę; główna atoli myśl dowodząca naturalnego związku między zjawiskami umysłowemi a przejawami fizyologicznemi jest bez zarzutu.

Winniśmy w końcu nadmienić, że porównywając wychodzącą pracę tego autora z innemi jego dziełami poświęconemi psychologii, spotkaliśmy się nietylko z temi samemi poglądami w ogóle, ale nawet z temi samemi zdaniami dosłownie z większych dzieł powtórzonemi; można więc ją uważać za istotną treść obszerniejszych wywodów autora.

ROZDZIAŁ I.

STAN SPRAWY.

Niejeden żartując pyta się: Co ma za związek umysł z istotą mózgową białą i szarą? Możnaż wyśledzić jakie fakta lub prawa dotyczące ducha, przez badanie włókien i komórek nerwowych?

Cokolwiek miał na myśli ten, co to pytanie zadawał, zawsze jest ono wielkiej wagi i doniosłości. Odpowiedzi jakie można dać na nie są rozmaite:

Najprzód, zgadzając się na to, że w obecnem życiu naszem umysł i ciało są nierozłączne, możnaby przypuścić, że oboje mają byt odrębny, że jedno na drugie wcale nie oddziaływa. Zaczem tak jedno jak drugie wypadałoby rozpatrywać na właściwej drodze i niezależnie od siebie. W takiem przypuszczeniu badanie istoty mózgowej może być zajmujące jako część fizyologii, może znaleźć zastosowanie w medycynie i chirurgii; ale byłoby po za obrębem filozofa badającego umysł.

Chociaż w tem przypuszczeniu nie leży wewnętrzne nieprawdopodobieństwo, trudnoby je przecież było pogodzić z tem, czego nas uczy zwykły bieg rzeczy. Nie ma przykładu, żeby dwa czynniki związane ze sobą tak ściśle jak umysł i ciało, zostawały bez jakiejś wzajemnej zależności i przystosowania. Bądź co bądź jednak, związek naszej niecielesnej i cielesnej strony jest wypadkiem wcale szczególnym, że nie powiem jedynym; nie mamy też prawa orzekać naprzód, jakie jest zachowanie się i wpływ wzajemny dwóch podobnych czynników.

Powtóre, możnaby przypuścić, że pewne umysłowe czynności niższego rzędu, są w części zależne od materyalnej organizacyi; ale że czynności wyższe są całkiem duchowej natury i wcale niezależne od warunków fizycznych. Tak naprzykład, by doznawać wrażeń, trzeba mieć zmysły zewnętrzne; jesteśmy tedy zależni od budowy i działania oka, ucha, organów dotyku i t. d.; ale czynności wyższe, jak pamięć, rozum, wyobraźnia, mogą być czysto duchowe i niezależne od wszelkich przejawów materyalnych. W podobnem przypuszczeniu, badacz umysłu słusznie postąpi roztrząsając mechanizm zmysłowy; ale iść dalej tą drogą dla dopięcia celu jaki ma na widoku, byłoby zbytecznem.

Potrzecie, można przypuszczać, że jest wewnętrzny związek i zależność między umysłem i ciałem, i że każdej czynności umysłowej towarzyszy odpowiednia zmiana w ciele; jednakże sposoby działania obojga tak są różne, iż jedno na drugie nie rzuca światła. Być może, iż trudno byłoby wykazać wielkich ogólnych praw dla którejkolwiek z dwóch stron; albo być może, iż prawa te są tak różne, że ich niepodobna porównać. Przekonano się, że przyjemność i prąd nerwowy powstają spółcześnie; ale można przypuścić, że ta spółbytność niczego nie dowodzi, nic nie nasuwa. Można się czegoś domyślać łącząc przyjemność z sytym żołądkiem, z koncertem lub- świętem; ale prądy nerwowe nie dają żadnego praktycznego objaśnienia i nie powiększają naszych wiadomości odnoszących się do praw kierujących przyjemnością.

Poczwarte. Przypuściwszy nawet że gruntowne poznanie mózgu przyczyniłoby się do poznania umysłu, mógłby ktoś wątpić, czy to, co pod tym względem poznano, lub co w niedalekiej przyszłości może być poznanem, ma jakążkolwiek wartość. Tym sposobem i wmieszanie fizyologii w obecnym stanie rzeczy, byłoby zbyteczne i bezsilne.

Po piąte. Można też i tak się zapatrywać, że gdy poznanie czynności cielesnych już wpłynęło na sprostowanie naszych wiadomości o czynnościach umysłowych; więc też w miarę tego, jak dalej będziemy szli w naszych poszukiwaniach, więcej się dowiemy.

Które z tych przypuszczeń jest prawdziwem, można będzie poznać dopiero po roztrząśnieniu obecnego stanu sprawy. W przedmiocie tak szczególnym i trudnym jedno tylko na początek można powiedzieć, mianowicie: że dwie różne natury nie mogłyby zostawać w tak ścisłym ze sobą związku, a razem mieć się zupełnie do siebie obojętnie; że powinnyby mieć jakiś rodzaj spółdziałania; że objawy jednej, powinnyby rozjaśnić działania drugiej.

Zapytaniu, na które powyższe uwagi mają odpowiedzieć, możnaby zarzucić, że jest położone w formie czysto retorycznej i niewłaściwej. Gdyby mózg był jedyną substancyą, którejby można przypisywać czynności umysłowe, wszystkie nasze wiadomości jakie mamy o tym organie, niewieleby nam pomogły do wykazania praw, od których zależy związek umysłu i ciała. Ale rzecz się ma inaczej. Cała machina cielesna zostaje w ścisłym związku z czynnościami umysłowemi, lubo nie w jednakowym stopniu. Gdybyśmy się ograniczyli do rozważania samej tylko istoty nerwowej, związek ten nie byłby ściśle przedstawiony; poznanie owej istoty mózgowej chociażby i zupełne, nie wystarczyłoby do rozwiązania pytania. Patrząc na dziecko które sobie skaleczyło palec, możemy zgadnąć jego uczucia; widząc śmiejącą się twarz człowieka, możemy ile tyle wiedzieć o jego nastroju umysłowym.

Zdawałoby się również, że jeszcze daleko nam do rozumienia organu tak subtelnego i zawiłego jak mózg. Gdyby nam wypadło ograniczyć się do rozbioru pośmiertnego, niewielką prawdopodobnie odnieślibyśmy ztąd korzyść. Ale jest jeszcze inna droga otwarta. Możemy zacząć badanie od zewnątrz, od narzędzi zmysłów i ruchu, z któremi układ nerwowy zostaje w związku; możemy badać ich czynności za życia a oraz śledzić ich wewnętrzną budowę; możemy za pomocą doświadczenia zmieniać okoliczności wśród których działają; możemy się przypatrywać jak one działają na mózg i jak mózg na nie oddziaływa. Używając wszystkich tych wiadomości jako klucza, być może, iż otworzymy sobie tajniki budowy anatomicznej; być może, iż zmusimy komórki i włókna, by nam powiedziały, jaki jest ich cel i znaczenie.

ROZDZIAŁ II.

ZWIĄZEK UMYSŁU Z CIAŁEM.

Fakta okazujące, że związek umysłu z ciałem nie jest przypadkowy lub częściowy, lecz że jest wewnętrzny i zupełny, są następujące:

Najprzód, zauważono we wszystkich wiekach i krajach, że uczucia mają swój naturalny język, czyli wyraz. Objawy charakteryzujące rozmaite wzruszenia są tak stałe, że je uważamy za cząstkę samych wzruszeń.

Uśmiech radosny, zmarszczone rysy w boleści, osłupiałość w zdumieniu, drżenie ze strachu, dźwięczność mowy i połysk wzroku w czułości, zmarszczone brwi w gniewie — są w widocznym związku ze stanem uczuć, które je wywołują. Jeżeli uczuciu nie towarzyszy objaw, czyli znak odpowiedni, tłómaczymy to sobie albo umyślnem powściągnieniem, lub też że wrażenie było słabe, gdyż powinno mieć pewien stopień natężenia, by mogło oddziałać na organa cielesne (1).

Większa część naszych wzruszeń (powinien był powiedzieć "wszystkie), " jest tak ściśle związana ze swoim wyrazem, że jeżeli ciało pozostaje obojętne, to ich zapewne nie ma. Tak np. człowiek może wiedzieć, ie życiu jego zagraża największe niebezpieczeństwo i może silnie pragnąć swojego ocalenia; a przecież mówić jak Ludwik XVI otoczony szalonym motłochem: "Czyi. się obawiam? pomacajcie mój puls. " Tak również człowiek może śmiertelnie nienawidzieć drugiego; lecz póki jego ciało tego nie okazuje, nie moie być nazwany szalonym ("Expression", p. 239).

W podobnym duchu mówi Dr. Maudsley: — "Gra mięśni . jest nietylko wykładnikiem namiętności, ale istotną jej częścią. Jeżeli będąc uniesieni zachowujemy pewien wyraz fizyognomii, i równocześnie staramy się przywołać na pamięć inną namiętność, pokaże się to niemożebnem ("Body and Mind", p. 30).

Jakie jest znaczenie osoby człowieka i czynności charakteryzujących umysłowy jego nastrój, okazują to sztuki piękne u wszystkich oświeconych narodów. Dla malarza, rzeźbiarza i poety, każde uczucie ma właściwy sobie wyraz. I nietylko grubsze formy uczucia są tak związane z materyalnym swoim wyrazem; w fantazyi artysty także najwyższe, najszlachetniejsze i najświętsze uczucia ludzkie mają sobie właściwą i nieodłączną, że tak nazwę postawę.

W artystycznych pomysłach średniowiecznych, najszczytniejsze przymioty niemateryalnej duszy mają swój wyraz w materyalnem ciele: męczennik, święty, dziewica Marya, sam nawet Zbawiciel objawiali wzniosłą swoję naturę przez sympatyczne ruchy cielesnej powłoki. Jestto powszechne świadectwo całego rodu ludzkiego, że wszystkie nasze uczucia, czyli wzruszenia nie istnieją niezależnie, lecz że w każdym razie przejawiają się w naszej cielesnej istocie.

Fakt ten, bijący w oczy, tracono zwykle z uwagi w przeróżnych rozprawach o duszy niemateryalnej. Chociaż to widział człowiek zwyczajny, chociaż się nad tem zastanawiał artysta rzeźbiarz, malarz i poeta; wszakże metafizycy i teologowie wytykając granice umysłu i ciała, tracili to z oczu.

Drugiego szeregu dowodów o ścisłym związku umysłu i ciała dostarczają skutki wywoływane przez zmiany cielesne w stanie umysłu, i przez zmiany umysłowe w stanie cielesnym.

Faktów pod tym względem jest tyle, że w istocie kłopot z ich użyciem. Zacznę od kilku pospolitych i znanych przykładów, a następnie zwrócę się do rozległych uogólnień, do jakich doszli fizyologowie. Co się tyczy wpływu zmian cielesnych na stan umysłowy, znamy takie fakta, jak zależność naszych uczuć od głodu, nasycenia, stanu żołądka, powietrza, ciepła i zimna, środków pobudzających i lekarstw, obrażeń cielesnych, choroby, snu, podeszłego wieku. Wpływ ten odnosi się nietylko do uczuć grubszych i tak pospolitych objawów, jak mówność poobiednia, lecz i do najdelikatniejszych wzruszeń umysłu, jak miłość, gniew, uczucie estetyczne i wrażliwość moralna. "Zdrowie trzyma bezbożnika w ukryciu. " (Health keeps an atheist in the dark). Cielesna niemoc jest często przyczyną całkowitej zmiany w naturze moralnej.

Pospolite, codzienne życie nasze jest odbiciem umysłowego.

Człowiek zdrowy budzi się rano ze świeżą energią; śniadanie wzmacnia ten stan jego. Umysłowe zdolności i wrażliwość są wówczas u szczytu; w miarę jak pokarm się zużywa w organizmie, i one wątleją, ale mogą być odnowione raz i drugi za pomocą posiłku i krótkiego wypoczynku. Pod koniec dnia następuje znużenie, i człowiek zapada w sen głęboki, nieświadomy, ale uzdrawiający.

Ponieważ niektórym się zdaje, że władze umysłowe całkiem nie są podległe wpływowi czynników fizycznych, przytoczę kilka faktów dowodzących, że w istocie nie stanowią one wyjątku od ogólnego prawidła. Pamięć wzmaga się i słabnie odpowiednio do stanu cielesnego: jest mocna, gdy ciało świeże; słaba zaś, gdyśmy zmęczeni lub wyczerpani. Sir Henry Holland pisze, że pewnego razu tego samego dnia schodził do dwóch głębokich kopalni w Hartzu, i w każdej przebywał po kilka godzin. W drugiej czuł się tak znużonym od głodu i utrudzenia, że go pamięć zupełnie opuściła; nie mógł sobie przypomnieć ani jednego wyrazu niemieckiego. Gdy się posilił i napił wina, pamięć wróciła. Wiadomo powszechnie, że wiek podeszły u 99 na stu ludzi, osłabia pamięć.

W bredzeniu gorączkowem słuch bywa czasami nadzwyczaj czuły. Z pomiędzy objawów zwiastujących chorobę mózgową, zauważono niezwykłą delikatność wzroku; lekarz przypuszcza, że wtenczas następuje już nawał krwi, poczem może nastąpić jej wylanie.

Ten, komu się zdaje, że myślenie nie zostaje w związku z organami ciała, powinien się zastanowić nad następującemi faktami. Gdy idziemy, lub jesteśmy zajęci jaką pracą fizyczną, a wtem się zjawi jakaś myśl zajmująca, lub będzie przez inną osobę napomkniona; nagle się zatrzymujemy i czekamy póki wzruszenie nie przejdzie. Nadto, myśli nasze pociągają za sobą pewną postawę ciała (używaną przez artystów jako zewnętrzny wyraz myśli) i ruchy; a jeżeli postawie i ruchom stanie coś na zawadzie, ustaje też lub gdzie indziej się zwraca ciąg myślenia. Gdyby pewien stan ciała nie był konieczny do czynności umysłowych, to pytanie, czemu sen zawiesza wszelkie myślenie z wyjątkiem bezładnych majaków? A i tych ostatnich nie bywa, gdy sen jest doskonały.

Wielką przywiązywano wagę do pewnych objawów, stanowiących niby wyjątki od tych powszechnych prawideł. Zdarza się, mówią, że pomimo osłabienia ciała, głodu, znużenia, choroby i wieku podeszłego, niektóre osoby okazują czasami wielką energię umysłową, niepospolitą moc ducha. Życiorysy męczenników i bohaterów pełne są podobnych szczegółów. Gdyby z tego chciano wnosić, że pomimo wielkiej zależności umysłu od ciała, jest on przecież samoistnym i niezależnym; wypada się zapytać, dlaczegoby to zjawisko miało się powtarzać jedynie w kilku rzadkich wypadkach? Przypuszczenie takie podobne jest ze swej stronności i dowolności do przypuszczenia Platona, który nieśmiertelnością obdarzał jedynie filozofów. Niemniej jednak chcąc dać pełny obraz stosunku umysłu i ciała, należy wytłómaczyć i takie jaskrawe wyjątki. Później wrócimy jeszcze do nich.

Równe co do siły dowody przemawiają za wpływem zmian umysłowych na ciało. Silny wylew uczucia sprowadza nieład w czynnościach ciała. Strach tamuje trawienie. Wielki upadek duchowy osłabia wszystkie organa. Przeciągła i mozolna praca umysłowa sprowadza chorobę organów cielesnych. Przeciwnie, szczęśliwe okoliczności sprzyjają zdrowiu i długowieczności.

W uosobieniach tak pospolitych w dawniejszej poezyi angielskiej, rozmaite uczucia opisują się cechami, jakie, dzięki długiemu panowaniu, zostawiły na ciele. Sackville w "Indukcyi" czyli prologu tak opisuje strach:

"Wnet strach wystąpił cały drżący, niepewną nogę tam i sam posuwał: głos w piersiach mu zamarł i błędnym wzrokiem blady i wylękły spoglądał wokoło. "

Nędzę znów tak maluje:

"Twarz jej wyschła, cierpieniem zorana, ręce do kości wychudłe. "

Roztrząsając szczegółowo dowody okazujące związek umysłu i ciała, stopniowo przekonywamy się, że organem najściślej związanym z umysłem jest mózg. Rozmaitemi czasy naznaczano inne organa jako właściwe siedlisko czynności umysłowych, ale dzisiaj już tego zaniechano. Lubo tedy mózg jest przeważnie organem umysłu, przecież i inne organa z nim spółdziałają, a zwłaszcza czynne są narzędzia zmysłów, mięśnie i wielkie trzewa.

Na szczególną budowę mózgu później zwrócimy uwagę; obecnie nadmienię tylko, że jest to organ bardzo zawiły, że odbiera znaczną ilość krwi stanowiącą 1/5 część całego obiegu. Okoliczność ta wskazuje wielką jego czynność tego lub innego rodzaju. Fakta wykazujące związek umysłu z mózgiem są liczne i niezbite. Przytaczam niektóre z nich pod dwoma względami uważane; mianowicie: że zmiany mózgowe oddziaływają na umysł, i że zmiany umysłowe oddziaływają na mózg.

Odnośnie do zmian pierwszego rodzaju, wiadomo jest powszechnie, że uderzenie w głowę zawiesza na pewien czas świadomość i myślenie; jeżeli zaś było silne, sprawia trwałą szkodę we władzach umysłowych: osłabia pamięć, lub powoduje w innej formie zboczenie umysłowe. Może też leczyć zboczenia umysłowe; przytaczają wypadki, w których uderzenie w głowę leczyło głupkowatość (idiotyzm).

Wszelkie obrażenia uszkadzające władze umysłowe działają na istotę nerwową. Tak np. środki pobudzające działają na nerwy. Przytaczają liczne wypadki, w których choroba umysłu da się wyraźnie odnieść do przyczyn wpływających na odżywianie mózgu.

Staranne postrzeżenia fizyologów wykazały bez najmniejszej wątpliwości, że mózg jako całość jest nieodzowny do myślenia, czucia i woli; nadto rozróżniono czynności przywiązane do różnych części mózgu.

Co się tyczy zmian umysłowych prowadzących do zmian w mózgu lub im towarzyszących, możemy przytoczyć bardzo liczne postrzeżenia. Tak np. po znacznym wysiłku umysłowym, lub po wzruszeniu powiększają się wydzieliny nerwów. Fosforany alkaliczne wydzielone ze krwi za pomocą nerek, pochodzą z mózgu i nerwów; ilość ich zwiększa się po natężonej pracy umysłowej.

Podobnież mocne wzruszenia powodują paraliż, będący chorobą nerwów, lub ośrodków nerwowych.

Najbardziej stanowczym pod tym względem dowodem są rozlegle doświadczenia czynione nad obłąkanymi. Do głównych przyczyn obłąkania należą zbyteczne wysilenia umysłowe, jak np. wielka praca duchowa, nagłe wzruszenia umysłu spowodowane zwykle nieszczęściami, a czasami nawet radością.

Rzeczą jest dowiedzioną, że zboczeniom mózgowym towarzyszą zboczenia umysłowe. U wielkiej liczby obłąkanych spostrzeżono wyraźne zmiany w mózgu. Przytaczam pod tym względem artykuł D-rów J. B. Tuke'a i Rutheforda: "Zboczenia chorobowe dostrzeżone w mózgach trzydziestu obłąkanych. "

"Badane mózgi należały do chorych, których śmierć nastąpiła kolejno i nie wybrano ich dla jakiejś osobliwości. " Formy choroby były: paraliż całkowity, obłąkanie z paraliżem, obłąkanie chroniczne, obłąkanie epileptyczne. W każdym wypadku dostrzeżono wyraźne zboczenie tej lub innej formy, od zdrowej budowy mózgu. Autorowie ci wyliczają dziewięć rodzajów zmian chorobowych dostrzeżonych przy badaniu pod mikroskopem. Wypadek w którymby nie dostrzeżono widocznych zmian w mózgu, nie stanowiłby stanowczego wyjątku, gdyż mogły być zboczenia nie dające się dostrzedz. Sądzą wszakże, iż we wszystkich wypadkach wyraźnego obłąkania, zachodzi wyraźna chorobowa zmiana w mózgu.

Można również przytoczyć fakta pouczające o związku czynności umysłowych z ilością i jakością krwi dochodzącej do mózgu. Żaden organ nie może bez krwi być czynnym. Ilość krwi, jakiej mózg potrzebuje, odpowiada zakresowi i energii jego czynności. Słabemu obiegowi krwi, towarzyszą słabe objawy umysłowe. Podczas snu dochodzi do mózgu mniejsza ilość krwi arteryalnej. Ogólna utrata krwi osłabia wszystkie czynności nie wyłączając umysłowych i z drugiej strony, gdy obieg krwi mózgowy jest przyśpieszony, uczucia się ożywiają, myśli szybko po sobie następują, pragnienia się wzmagają; zwykle mocniejszemu działaniu umysłowemu towarzyszy nadzwyczajny krwi nabieg, widoczny często zewnętrznie w nabrzmieniu naczyń krwionośnych. W obłąkaniu, obieg krwi dosięga szczytu.

Krew powinna mieć pewną jakość t. j. zawierać pewne składowe części, oraz być wolną od innych. Zdrowy pokarm jest pierwszym warunkiem czynności nerwów i umysłu; głód, słabe trawienie przeciwne są rozwojowi czynności umysłowych. Co większa, krew może zawierać dostateczną ilość pierwiastków odżywczych, a jednakże organ myślenia będzie słabo działał z powodu wielkiego wysilenia innych części organizmu, np. mięśni; przy wytężonej pracy mięśni, działanie umysłu jest słabe. Nadto, są pewne materye znane pod nazwą pobudzających, które wprowadzone do krwi, szczególniej pociągają zmiany w nerwach; do takich należą: alkohol, tytoń, herbata, opium i inne. Materye, których obecność we krwi jest szkodliwą, są to trucizny i materye zużyte samego ciała odprowadzane przez różne wielkie trzewa. Główniejsze z tych nieczystości są: kwas węglany i mocznik; jeden lub drugi nagromadzony we krwi powoduje umysłowe przygniecenie, brak świadomości, a w końcu śmierć. Dlatego też nastrój umysłowy zależy nietylko od dzielności organów oczyszczających, jakiemi są: płuca, wątroba, wnętrzności, nerki i skóra, lecz także od obecności materyału odżywczego pobieranego ze krwi.

(1) Następujące uwagi Darwina będą tu w swojem miejscu:

Na tej zgodności między uczuciami a ich cielesnym wyrazem, polega nasz sąd o umyśle i charakterze innych ludzi. Gdy kto jest zadowolony lub mu co dolega, gdy jest zakochany lab smutny, wiemy o tem z zewnętrznych objawów, chyba żeby je umyślnie ukrywał; możemy nawet w danym razie ocenić stopień uczucia.

Rozmaite przyczyny silnie wpływają na zewnętrzny wyraz uczucia. Oblicze martwej przyrody nie zwraca naszej uwagi tyle, co postawa podobnych nam istot. W istocie, zjawiska przyrody wtenczas nabierają wysokiego interesu, gdy je ubierzemy w uczucia ludzkie. Słońce i księżyc, wiatry i potoki mniej nas zajmują, gdy na nie patrzymy jako na czynniki fizyczne, niż wtenczas gdy sobie wyobrażamy, że one działają z pobudek ludzkich, miłości i nienawiści.

ROZDZIAŁ III.

ZWIĄZEK UMYSŁU I CIAŁA UWAŻANY JAKO ODPOWIEDNIOŚĆ, CZYLI JAKO ZMIANA SPÓŁISTNIEJĄCA (1).

Zależność jednej rzeczy od drugiej okazuje się zwykle w dwóch szeregach faktów, mianowicie: I) gdy przyczyna jest obecna, natenczas, i skutek następuje; 2) gdy brak przyczyny i skutku brakuje; tym sposobem dowodzimy, że palący się ogień jest przyczyną dymu, lub że kwasoród jest przyczyną gnicia i rozkładu. Z dwóch tych sposobów, drugi, gdzie w braku przyczyny brakuje skutku, jest najbardziej stanowczy; zachowanie mięsa przez niedopuszczenie powietrza jest najlepszym dowodem, że powietrze lub jakaś jego część składowa, jest przyczyną gnicia. Szczególniej przekonywającem jest nagłe usunięcie przypuszczalnej przyczyny, pociągające za sobą odrazu zawieszenie skutku.

Bywają jednak wypadki, w których nie możemy zastosować usunięcia przyczyny. Nie możemy ulecieć z ziemi na której żyjemy. Nie możemy cofnąć księżyca z jego drogi, żeby się przekonać jakie zjawiska na ziemi zależą od niego; nie możemy nagle powstrzymać przyciągania księżyca, żeby się przekonać, o ile od niego zależy przypływ i odpływ morza. W takich wypadkach uciekamy się do trzeciego sposobu, który szczęśliwie rozwiązuje trudności i daje pożądany dowód. Jeżeli przyczyna o którą chodzi, nie może być usunięta, ale ulega stopniowym zmianom, których suma da się obliczyć; możemy uważać, czy skutek również przechodzi stopniowe zmiany. Jeżeli tedy okaże się ścisła spółbytność, między natężeniem przyczyny i natężeniem skutku, przypuszczenie nasze może się zamienić w pozytywny dowód o związku obojga. Tym sposobem dowiedziono, że przypływ i odpływ morza, zależy spólnie od księżyca i słońca, że gazowy i płynny stan materyi ma za przyczynę ciepło.

W sprawie dotyczącej związku umysłu i ciała potężna metoda polegająca na usunięciu przyczyny, nie da się zastosować. Nie możemy istoty złożonej jaką jest człowiek, rozciąć na ciało i umysł; nie możemy usunąć umysłu, ażeby się przekonać, czy i ciało zniknie. Możemy usunąć ciało i wówczas przekonywamy się, że umysł zniknął; ale doświadczenie to nie jest stanowcze, albowiem usuwając ciało, usuwamy też skazówkę umysłu, mianowicie objawy cielesne, co byłoby podobne do tego, jak gdybyśmy przy doświadczeniu poszukującem magnetyzmu, usunęli igiełkę magnesową i inne znaki dowodzące jego obecności.

Nie można też do głównego organu myślenia t. j. do mózgu zastosować metody, według której nieobecność przyczyny, pociąga za sobą brak skutku. Usunięcie bowiem mózgu, pociąga za sobą niechybnie ustanie czynności umysłowych, a nawet ustanie życia, z wyjątkiem bardzo nizkich organizmów. Ważne wypadki za to osiągnięto przez częściowe usuwanie mózgu, zkąd możemy wnosić, coby nastąpiło po całkowitem jego usunięciu. Tym sposobem zbliżono się do najlepszej formy dowodu doświadczalnego.

Metoda odpowiedniości, czyli zmian spółistniejących może tu być całkowicie zastosowana. Możemy porównywać stopniowy rozwój mózgu i układu nerwowego w szeregach zwierząt i uważać, czy zachodzi podobne stopniowanie we władzach umysłowych. Wiele czasu upłynęło, nim frenologowie zwrócili uwagę na związek zachodzący między objętością mózgu a rozwojem umysłowym w człowieku. Porównano wielkie głowy ludzi znanych z wysokich zdolności umysłowych lub tęgich charakterów, z małemi głowami idyotów, czyli głuptaków. Prawidło ztąd wyciągnięte nie potwierdza się wprawdzie we wszystkich wypadkach; zdarzało się, że głuptak miał większy mózg niż człowiek zdolny. Wszakże są to wyjątki nieliczne, w stosunku do często powtarzającego się prawidła. Jeżeli weźmiemy na uwagę rozległe postrzeżenia statystyczne, okaże się, że znakomitej wyższości umysłowej towarzyszył mózg więcej niż średniej objętości.

Podajemy tablicę wagi mózgów u rozmaitych głośnych ludzi:

Mózg Cuviera.... ważył 64, 5 uncyi (2)

Mózg D-ra Abercrombie'go.... ważył 63 uncyi

Mózg Daniela Webstera.... ważył 53, 5 uncyi

Mózg Lorda Campbella.... ważył 53, 5 uncyi

Mózg Morgana.... ważył 52, 75 uncyi

Mózg Gaussa..... ważył 52, 6 uncyi

Średnia waga mózgu u Europejczyków wynosi 49 1/2 uncyi; u kobiet 44 uncye. (Quain'a, Anatomy, 7 wydanie, stronnica 571). U głuptaków napotykano mózgi ważące 27 uncyi, 25 3/4 un., 22 1/2 un., 19 3/4 un., 18 1/4 un., 15 un., 13 un., 8 1/2 uncyi.

Podług zdania D-ra Thurnam'a, mózgi obłąkanych są o 2 1/2 % lżejsze od średniej wagi mózgu osób zdrowych. (Journal of Mental Science, z roku 1866). Co się tyczy związku między objętością układu nerwowego i władzami umysłowemi w szeregach zwierząt, rzecz ta o tyle jest dowiedziona, iż może wystarczać dla obecnego ogólnego wywodu. Zgodność ta nie jest ścisła, albowiem układ nerwowy służy nie do samych umysłowych, lecz i do innych czynności. Już sam ruch mięśni wymaga znacznej ilości siły nerwowej, a zwierzęta o grubych i czynnych mięśniach, mają też odpowiednio wielkie mózgi. Tym sposobem mózg dochodzi największej objętości nie u ludzi, lecz w rodzinie słoniów, a następnie u waleni czyli wielorybów, których olbrzymie ciała pociągają znaczny wydatek siły mięśniowej. Mózg słania waży od 8 do 10 funtów. Mózg wieloryba od 5 do 8 funtów. Mózg wieloryba długiego 75 stóp, ważył 7 funtów; Dr. Struthers ważył mózg młodego wieloryba mającego 14 1/2 stóp długości i przekonał się, że liczył 3 funty 12 uncyi; mózg narwala czyli zęborożca długiego 17 stóp, ważył 3 funty 14 3/4 uncyi.

Oprócz wydatku siły nerwowej na poruszenie mięśni, trzeba dodać znaczną jej stratę na podtrzymywanie życia organicznego, t. j. trawienia, oddychania, krążenia krwi i inne czynności. Stanowczym pod tym względem dowodem jest to zjawisko, że gdy się i wydatkuje wiele siły nerwowej na ruch mięśni lub pracę umysłową, owe czynności życia organicznego wielce słabną.

Zauważono, że ludzie rośli mają w ogóle większe mózgi, niż mali.

Porównywając przyrost objętości mózgu z przyrostem władz umysłowych, uderza nas nieproporcyonalność obu tych przyrostów. Zwyczajny mózg męzki waży 48 uncyi; mózg zaś znakomitych ludzi rzadko wyrównywa mózgowi Cuviera (64 uncye). Tymczasem umysłowe jego zdolności przewyższały zdolności pospolitych ludzi więcej, niż o taki stosunek.

Biorąc na uwagę tylko pamięć będącą podstawą umysłu, widzimy, że zwyczajny człowiek nie zdołałby ogarnąć 1/3, 1/4 a może nawet 1/10 części faktów nagromadzonych w głowie Cuviera. Porównanie zwierząt z ludźmi dostarczyłoby podobnego wniosku. Nie będzie przesady gdy powiemy, że skoro objętość mózgu wzrasta w stosunku arytmetycznym, władza umysłowa powiększa się wówczas w stosunku geometrycznym.

Ważniejszą jeszcze i bardziej nauczającą jest odpowiedniość zachodząca w sposobie działania układu nerwowego. Pomimo istotnej różnicy między naturą czynności cielesnych i umysłowych, każdy musi się dziwić, widząc jak pewne okoliczności towarzyszące jednym, są złączone z podobnemi okolicznościami drugich. Dla zrozumienia tego dowodu, potrzeba się nieco zastanowić nad planem, czyli mechanizmem układu nerwowego.

Najlepszą bezwątpienia drogą prowadzącą do poznania budowy nerwowej jest rozpoczynanie od pojawów zewnętrznych. Każdy wie o tem, że ma narzędzia zmysłowe i narzędzia ruchowe; a co ważniejsza nad to, każdy może przytoczyć mnóstwo szczegółów odnoszących się do obu rodzajów narzędzi. Otóż zastanowienie się nad temi pospolitemi zjawiskami nasuwa nam niektóre z najgłębszych urządzeń budowy nerwowej.

Narzędzia zmysłowe, których zwykle pięć liczymy, są mniej więcej dostępne dla oka. Narzędziem dotyku jest cała pokrywa ciała, czyli skóra. Inne narzędzia są umieszczone w specyalnych miejscach.

Pod narzędziem zmysłowem rozumiemy część ciała wystawioną na działanie pewnych czynników, która gdy będzie pobudzoną, daje początek czuciom umysłowym. Każde narzędzie jest zastosowane do właściwego rzędu wrażeń; dotyk zastosowany jest do przyjmowania ciśnień od ciał stałych, słuch do ciśnień od ciał powietrznych; smak do płynów czyli rozpuszczonych materyi mających pewne własności chemiczne; powonienie do cząstek gazowych podobnej natury; wzrok do promieni słońca, lub innych ciał świecących.

Narzędziami ruchu są wszystkie części ciała: głowa, twarz, oczy, usta, gardło, szyja, plecy, ręce, nogi i t. d. Każda z tych części wykonywa liczne i rozmaite zmiany w postawie i kombinacyach z większą lub mniejszą szybkością i trwałością. Prawie wszystkie te ruchy widzialne są dla oka. Czynniki powodujące ruch są wprawdzie zakryte dla oczu, lecz można je łatwo poznać za pomocą rozbioru (dyssekcyi).

Czerwona massa ciała zwana tkanką mięsną, jest istotą włóknistą, podzieloną na oddzielne części zwane mięśniami; bywają one najrozmaitszej postaci i objętości, w tem jednak zgadzają się ze sobą, że są kurczliwe. Mięsień ma dwa końce przyczepione do, kości lub innych części, które przy kurczeniu się jego zbliżają się do siebie, i tym sposobem wywołują ruchy na które patrzymy. Szeroki mięsień policzkowy, przyczepiony jednym końcem do czaszki, drugim do dolnej szczęki, ściąga usta podczas gryzienia; ściągnienie to bywa dokonywane z pewną siłą, stosownie do wielkości mięśnia i innych okoliczności. Szerokie mięśnie przedniej części uda tak są rozłożone, że prostują nogę zgiętą w kolanie. Rozliczne ruchy ręki ludzkiej potrzebują odpowiedniej liczby mięśni. W ciele ludzkiem znajduje się 400 do 500 mięśni.

Należy nam teraz rozpatrzyć wzajemny stosunek tych dwóch szeregów narzędzi t. j. narzędzi zmysłowych i ruchowych. Ażebyśmy poczuli wrażenie, winno coś działać na narzędzie zmysłowe; również powinno coś działać na organ ruchowy czyli na mięsień, ażeby ruch nastąpił. Oba narzędzia same w sobie są bezczynne, czyli spokojne. Bodziec narzędzi zmysłowych jest zwykle widoczny: ciało twarde dotykające skóry, kąsek w ustach, zapach dochodzący do nosa i t. p. Bodźce narzędzi ruchowych nie są tak widoczne, początek ich jest wewnętrzny.

Znamy liczny szereg przykładów, w których bodziec działający na zmysł, zdaje się być oraz sprawcą ruchu. Ukazujące się nagle światło sprawia, że odwracamy odeń oczy. Kąsek na języku obudza wszystkie ruchy żucia. Przypatrzmy się tym zjawiskom bliżej. Ręka moja leży spokojnie na stole; coś takiego jak mucha lub pióro, dotyka jej zlekka: obudza sie nagły ruch pewnych mięśni, i ręka usunęła się na bok.

Teraz przypuśćmy, że te dwie rzeczy, przyczyna i skutek są odległe: lekkie dotknięcie jako przyczyna, ruch jako skutek: co mamy sądzić o ogniwach pośrednich? Zjawisko to nie jest prostem ani pojedynczem, musi tam być droga komunikacyi między skórą ręki, a grupą mięśni w barku, ramieniu i przedramieniu, która łączy wyciągnienie ręki. Przypuszczając, że w tem zjawisku bierze udział dziesięć mięśni, musimy przypuścić rozgałęzioną sieć komunikacyi, od jakiegoś punktu w skórze ręki do tych wszystkich dziesięciu mięśni. Gdyby podobny skutek nastąpił w stopie, częścią poruszoną byłaby piszczel okazująca drogę łączną między skórą stopy lub piszczeli, a mięśniami biodra, uda i piszczeli, z których pewna grupa brałaby udział w pojedynczym akcie wyciągnienia nogi. Teraz przypuśćmy, że zamiast lekkiego dotknienia, nastąpiło mocne ukłucie ręki w tem samem miejscu. Poprzedni wypadek okazuje widocznie drogę łączącą skórę ręki z grupą mięśni barku i ramienia; jesteśmy więc przygotowani do tego, że się okażą podobne objawy, a może nawet silniejsze. Nie zawiedliśmy się co do siły; pokazuje się, że te same mięśnie zostały poruszone, i że działały z większą mocą: usunienie ręki było daleko szybsze. Wszakże to jeszcze nie wszystko. Z poruszeniem ręki połączone są liczne inne ruchy w drugiej ręce, nogach, tułowiu i twarzy, oprócz wielu poruszeń ukrytych, okazujących się w głosie, w krzyku lub innym objawie. Widzimy z tego, że każda część skóry na ręce zostaje w związku, może z dwomaset mięśniami. Okolicznością godną uwagi jest to, że słabe dotknienie ręki, nie wywołuje tak rozległego szeregu ruchów. W każdym razie, jest to fakt okazujący nadzwyczaj liczne połączenia pomiędzy pewną częścią skóry, a narzędziami ruchowemi. Powikłanie wzrasta w miarę tego, jak dalej prowadzimy nasze postrzeżenia nad pospolitemi zjawiskami. Przekonywamy się, że podobne ukłucie w jakąkolwiek część skóry np. na ramionach, rękach, nogach, grzbiecie — wywoła podobny szereg objawów, i że zatem każda cząstka tego pokrycia skórnego ma swoje drogi łączące ją ze znaczną liczbą mięśni. Nie dość na tem: jeżeli podobne doświadczenia będziemy czynili na innych zmysłach, spostrzeżemy podobne objawy; mianowicie, że lekki bodziec wywoła niewielki szereg ruchów, a przeciwnie mocny, rozległą ich grę, identyczną w ogólnym charakterze z ruchami spowodowanemi przez ukłucie skóry. Smak bardzo gorzki, woń odrażająca, dysharmonia krzycząca, silny płomień, każde z tych zjawisk obudzi ruchy w członkach, tułowiu, twarzy i głosie. Podobnie każdy zmysł zostaje w tak rozgałęzionym związku z narzędziami ruchu.

Skutki bodźca na zmysł wywartego nie kończą się na ruchu pewnej grupy mięśni; częstokroć następuje długi szereg wstrząsnień, a ta okoliczność powiększa zawikłanie. Mocne wrażenie, może obudzić najprzód jeden ruch, później drugi, trzeci i t. d., co znów okazuje nowy szereg dróg łączących między sobą narzędzia ruchu. Po zgięciu ręki, następuje wyprostowanie; po zamknięciu szczęk, następuje poprzeczny ruch żucia. Dalej, ciągle, następujące po sobie ruchy nie mogłyby być utrzymane, gdyby nie było określonego związku między każdym z nich a jego następcą; chodzenie i latanie są możebne jedynie gdy jeden ruch łączy się z drugim, który po nim prawidłowo następuje.

Nie potrzebujemy jeszcze w tem miejscu zapuszczać się głębiej w ten układ zawikłanej komunikacyi między narzędziami zmysłowemi i ruchowemi, oraz między jednym szeregiem narzędzi ruchowych a drugim, ogarniającym w sobie setki lub tysiące połączeń. Tymczasem poprzestaniemy na tem jako na wniosku, że widząc jak po pewnym skutku regularnie w pewnych odstępach czasu następuje inny skutek, przypuszczamy, iż istnieją pośrednie ogniwa, przez które czynnik lub siła przechodzi z jednego miejsca do drugiego. Póki nie zbadamy wnętrza ciała, nie wiemy jakie są te pośrednie ogniwa. Podczas badania spotykamy siatkę srebrno-białych nitek rozmaitej grubości rozchodzących się z ośrodków do wszystkich części ciała, tak do narzędzi zmysłów jak i do mięśni. Są to nerwy. Ośrodki z których się rozbiegają owe nitki, stanowią sporą, nieprzerwaną bryłę podobnej białej istoty zajmującą czaszkę i przedłużoną w stosie kręgowym jako sznur spłaszczony, około pół cala gruby. Bryła tej istoty znajdująca się w czaszce nazywa się mózgiem; sznur w stosie nazywa się rdzeniem pacierzowym. Niezliczone, a powyżej napomknione znoszenia się między częściami ciała, odbywają się za pośrednictwem nerwów i tych głównych ośrodków.

Ośrodki w znacznej części składają się z tej samej istoty co i włókna nerwowe, ale prócz tego zawierają dodatkową istotę. Dla oka istota owa wydaje się innego koloru t. j. szarego, o czem można się przekonać krając jakąkolwiek część mózgu, lub rdzenia pacierzowego, wziętego z człowieka lub zwierza. Widoczna ta różnica pozwala nam określić rozkład i stosunki obu rodzajów istoty mózgowej. W mózgu człowieka i wyższych zwierząt widzimy ciekawy układ powierzchni podzielonej bruzdami, czyli zwojami biegnącemi w rozmaitych kierunkach; pofałdowana ta powierzchnia składa się z cienkiej warstwy istoty szarej otaczającej massę wewnętrzną, złożoną głównie z istoty białej, nerwowej.

Dwa te rodzaje istoty mózgowej badano starannie i wykazano mniej lub więcej ściśle, znaczenie obu.

Pod mikroskopem istota biała stanowiąca całkowicie nitki nerwowe a w znacznej części i ośrodki, przedstawia się jako złożona z włókien, czyli bardzo delikatnych nitek, których pewna wiązka stanowi nerw widzialny. Istota szara jest mieszaniną takich włókien z osobnemi ciałkami, zwanemi komórkami lub pęcherzykami. Są to ciałka twarde, okrągławe, formy gruszki, lub też nieregularne z wypustkami, przez które się łączą z nerwami. Dwa te pierwiastki t. j. włókna i kómórki wraz z otaczającemi je błonami, naczyniami krwionośnemi i tkanką komórkową, stanowią układ nerwowy tak ośrodków jak i rozgałęzień.

Pierwszym znaczącym charakterem dwóch pierwiastków nerwowych są ich wymiary. Sa one zawsze nadzwyczaj małe. Wielka massą istoty nerwowej jest połączeniem nadzwyczajnej ilości bardzo drobnych włókienek i komórek. Grubość włókienek dochodzi od 1/1500 do 1/12000 średnio cala. Dwie sa odmiany włókien: jednę, główne, zwane "białemi" czyli "cewkowemi" włóknami, zdają się składać każde: 1) z zewnętrznej bezkształtnej błony; 2) z wewnętrznego pokładu materyi tłuszczowej; 3) ze środkowego cylindra natury białkowej (w skład której wchodzi substancyą azotowa t. j. proteina). Do tej głównej osi przywiązana jest właściwa czynność włókien; na dwóch zaś kończynach nerwów oś ukazuje się sama, pozbawiona dwóch swoich osłonek: nie przewyższa ona 1/100000 cala grubości.

Komórki, czyli ciałka sa rozmaitej formy: okrągłe, owalne, ogonkowe lub promieniste. Składają się one z materyi miękkiej z ciałkiem okrągławem czyli jądrem mimośrodowem, zawierającem jedno lub więcej mniejszych jąderek, otoczonych zabarwionemi ziarnkami. Mają one od 1/30 do 1/3000 cala średnicy. Lubo z powodu niewielkiej miąższości istoty szarej w porównaniu z istotą białą, i z powodu większej średnicy komórek, liczba ich w poprzecznem przecięciu okazuje się mniejszą od liczby włókien; że jednak posiadają one trzy wymiary: długość, szerokość i grubość, nerwy zaś tylko dwa, liczebna ilość komórek znacznie przewyższa ilość włókien nerwowych, chociaż nie dochodzi sumy połączeń włokienkowych.

Figura i wyobraża komórkę w głównych jej postaciach.

Teraz możemy mieć wyobrażenie o niezmiernej ilości pierwiastków nerwowych w mózgu i nerwach.

Próbowano obliczyć ilość włókien w pojedynczych nerwach. Trzeci nerw mózgowy (poruszający oko, n. oculomotorius) ma zawierać 15000 włókien. W nerwach czuciowych włókna są drobniejsze, a w wielkim nerwie wzrokowym, czyli optycznym ilość włókien musi być ogromna, prawdopodobnie nie mniejsza od 100, 000 a może nawet więcej. Ilość włókien stanowiących istotę białą mózgu, liczy się zapewne na setki milionów.

W tej olbrzymiej ilości samodzielnych pierwiastków nerwowych mamy jak się zdaje, dostateczny zapas dla rozległej ilości komunikacyi niezbędnych w zwyczajnych czynnościach ludzkich, jakeśmy to widzieli na powyższych przykładach.

Są prócz tego znaczące fakta, odnoszące się do układu pierwiastków nerwowych. Najprzód należy zauważyć, że włókna nerwowe biegną od ośrodków nerwowych do powierzchni ciała bez przerwy i zlewania się jeden w drugi, tak że każdy nieomylnie sprawia swoje wyłączne posłannictwo. Gdyby nie to, nawet ta olbrzymia ich ilość nie wytworzyłaby tej rozmaitości w komunikacyach.

Zdaje się, że walnem przeznaczeniem dwóch powłoczek czyli osłonek, jest odosobnienie osi głównej.

Zauważmy dalej, że droga łącząca jednę część ciała z drugą, np. skórę ręki z mięśniami ramienia, nie jest bezpośrednia z jednego miejsca do drugiego, lecz za pośrednictwem ośrodka nerwowego. Każde włókno nerwowe idące od powierzchni ciała, od oka lub ucha, dochodzi najprzód do rdzenia pacierzowego, lub do jakiejś części mózgu; podobnież i bodziec powodujący ruchy przez pobudzenie tych włókien, wychodzi z jakiegoś ośrodka nerwowego. Jak w przesyłce listów pocztą nie ma bezpośredniej komunikacyi między jedną a drugą ulicą, lecz każdy list odchodzi najprzód do biura głównego; tak też i przesyłka wrażenia od jednego członka ciała do drugiego, odbywa się wyłącznie za pośrednictwem ośrodka, lub (z małemi wyjątkami) za pośrednictwem pewnej części istoty nerwowej zawartej w czaszce i stosie pacierzowym. Wszelka komunikacya jest ześrodkowana, czyli scentralizowana, a skutkiem tego nietylko się wielce oszczędza maszynerya przewodnia, lecz oraz unika się starcia między zleceniami.

Mówiąc że wszystkie nerwy kończą się w ośrodkach nerwowych, rozumiemy przez to istotę szarą, czyli połączenie włókien i komórek. Każdy nerw kończy się w komórce i z tej samej komórki wychodzi inne włókno lub włókna, wracające bądź wprost do ciała, bądź do innych komórek, zkąd wybiegają nowe włókna, tak samo znów zmierzające do komórek lub skóry.

Większa część włókien mózgowych i rdzenia pacierzowego łączy komórkę z komórką; daleko mniejsza biegnie do mięśni i stanowi tem samem drogę komunikacyjną z narzędziami ruchowemi.

Komórki tedy stanowią jakoby most łączący nerwy dośrodkowe z odśrodkowemu, a przez to są ogniwem komunikacyi między zewnętrznemi częściami ciała. W nich to jest urządzony systemat zawiłej komunikacyi sprawiający, że bodziec wywarty na jednę część ciała, może obudzić skutki w wielu innych częściach. One to sa punktami, gdzie się drogi krzyżują, gdzie każda część może pomnożyć swoje znoszenia z pozostałemi częściami. Nie ma ani jednego mięśnia w ciele, któryby nie mógł być dotknięty bezpośrednio lub pośrednio, przez naciśnienie koniuszczka palca wskazującego. Ta zaś rozgałęziona komunikacya uskutecznia się za pośrednictwem komórek czyli ciałek nerwowych, podobnie jak dzięki rozgałęzieniu urzędów pocztowych i dróg łączących, list z jednego miasta w Europie może być przesłany do drugiego.

Trzecim punktem na który trzeba zwrócić uwagę, a który odnosi się do pierwiastków nerwowych t. j. włókien i komórek — jest ich materyał, skład czyli jakość. Czynna ich część (t. j. oś centralna) składa się z cząsteczek istoty białkowej. Komórki składają się z takiej samej materyi połączonej z ziarnkami tłuszczowemi. Natura obojga jest nadzwyczaj ruchoma t. j. łatwo ulegająca wpływowi zewnętrznych bodźców wszelkiego rodzaju; wszakże z dwóch tych pierwiastków komórki uważają się za najłatwiej ulegające zmianie. Jednakże zaledwie w przybliżeniu możemy sobie wyobrazić sposób zmiany zachodzącej w obu pierwiastkach; zmiana ta raz rozpoczęta rozchodzi się sama po całej linii otwartej komunikacyi, a kres jej stanowi zmiana w budowie nerwu. Naprawę tej zmiany uskutecznia krew obficie krążąca między włóknami nerwowemi, a jeszcze obficiej w szarej istocie, która zawiera komórki. Obliczono, że w szarej istocie, pięć razy tyle krąży krwi co w białej, czyli włóknistej (Herbert Spencer). W tych zmianach tkanki nerwowej niedość jeszcze rozumianych, kryje się to, co nazywamy siłą nerwową. Czynnik ten obdarzony jest rozmaitemi własnościami i działa jako siła: mechaniczna, cieplikowa i chemiczna, powstającemi z cząsteczkowej przemiany istoty nerwowej. Uzupełnia zaś te zmiany krew dostarczana odpowiednio do ilości wyzwolonej siły.

Teraz wracajmy do nakreślenia odpowiedniości i społbytności zachodzącej między czynnościami umysłowemi i zmianami cielesnemi. Z tego co powiedziano już się pokazuje wielka odpowiedniość o której później więcej powiemy — mianowicie rozmaitość i wielość naszych czynności umysłowych z jednej strony, i mnóstwo pierwiastków nerwowych z drugiej. Gdyby nasz układ nerwowy liczył tylko tysiąc pierwotnych włókien i tysiąc komórek, nikt nie mógłby wykazać, jak ta suma mogłaby być kombinowaną w celu wytworzenia całej rozmaitości zewnętrznych objawów czucia i myślenia.

Lecz chociaż wielka jest liczba i rozmaitość objawów umysłowych, przecież układ nerwowy w niezmiernem swojem rozgałęzieniu i ilości swoich pierwiastków, zdaje się odpowiadać jej zupełnie.

Tę odpowiedniość między ilością pierwiastków i zawikłaniem czynności dobrze można widzieć w zmysłach. Nerw wzrokowy jest największym z nerwów idących do szczególnych zmysłów; rozgałęzienia jego na siatkówce są liczne i blizko siebie leżą. Komórki czyli ciałka nerwowe znajdują się w tej części razem z włóknami, ażeby podnosić wrażliwość nawet na lekkie uderzenie światła.

Kiedy zmysły wyższe jak wzrok, słuch i dotyk mają nerwy osłonione odosobniającemi błonkami, które strzegą wyrazistości i wyłączności wrażenia; w smaku, nerwy stanowią splot nieosłonionych włókien odpowiadających zlewaniu się wrażenia zapachowego w całość, w której nie odróżniamy części ( Spencer).

Spencer wykazał, że dla podniesienia delikatności wzroku i słuchu, gdy bodziec wywarty na powierzchnię był bardzo słaby, mamy "multyplikatory" czyli środki podnoszące natężenie uderzenia. I tak, w oku siatkówka składa się z pierwotnych włókienek nieosłonionych błonkami, i z komórek nerwowych ruchliwszych w swoim składzie, niż istota włókien. W uchu, drobne piaskowe ziarnka (otolity) i pręciki wprawione w ruch, podnoszą natężenie bodźca działającego na nerw słuchowy.

Ciemny barwnik oka widziany przez źrenicę jako cień mocno brunatny, jest nieodzownym warunkiem dobrego widzenia, służy bowiem do natężenia działania światła. Dr. Wm. Ogle zwrócił uwagę na ten fakt, że barwnik spotyka się i w okolicach nerwu powonienia, i jemu to przypisuje natężenie bystrości węchu. Dr. Ogle przypisuje też bystrość węchu u negrów większej ilości tego barwnika. Albinosy i zwierzęta białe nie mają ani wzroku, ani węchu tak delikatnego, jak istoty ciemnej barwy. Również w błędniku ucha znaleziono czarny barwnik. ("Anosmia", by Dr. William Ogle, Medicochirurgical Transactions vol. LIII).

Fakta, podobne przytoczonym okazują, jak wielce charakter umysłowy może być zależny od budowy narzędzi materyalnych. Mała różnica w barwniku któregoś narzędzia zmysłowego, sprawiająca większą wrażliwość w tym zmyśle, może wpłynąć na smak, usposobienie i popędy zwierzęcia; innemi słowy, na całe jego przeznaczenie. W człowieku okoliczność ta, że jeden lub dwa zmysły ma bystrzejsze, może wpływać na cały jego charakter tak umysłowy jak moralny. Różnica spotykana między zmysłowem a refleksyjnem usposobieniem może pochodzić od tej budowy narzędzi zmysłowych, nie mówiąc nic o jakościowej wartości mózgu. W takim razie układ nerwowy musiałby słuchać pojedynczych zmysłów, zamiast niemi kierować.

A teraz co się tyczy odpowiedniości między umysłem i ciałem, odnośnie do ich sposobu działania.

Jakkolwiek wielka zachodzi różnica między czynnościami cielesnemi i umysłowem!, przecież możemy wskazać punkta zgodności.

Godna uwagi zgodność zachodzi odnośnie do czasu.

Za pomocą wielu dowcipnych i stanowczych doświadczeń przekonano się, że siła nerwowa przebiega blizko go stóp na sekundę. Obliczenia tego dokonano na przebiegu po nitkach nerwowych, nie wyraża ono zatem stosunku przebiegu po szarej istocie ośrodków wraz z ich massą komórkową. Otóż czas zupełnego obiegu czynności rozpoczynającej się od pobudzenia w zmyśle, a kończącej się pewnemi ruchami, zależy w części od czasu potrzebnego na przebieg wzdłuż nerwów, w części od czasu potrzebnego na przejście przez ośrodki, w których mnóstwo komórek musi być przebieżone. Czyniono obrachowania co do tej ostatniej czynności, która podług natury przypadku może być rozmaita; gdyż nietylko mająca być przebieżoną massą główna, może być rozmaitej rozciągłości, ale mogą się zdarzyć prądy przeciwne.

Najkrótsza zwłoka wewnętrzna zachodzi w tak zwanych ruchach refleksyjnych czyli odruchach, kiedy ruch następuje zaraz za pobudzeniem bez pośrednictwa woli, jak np. w mimowolnem drgnieniu następującem po ukłuciu ręki. Za pomocą doświadczeń na żabach, Helmholtz przekonał się, że na wykonanie odruchu potrzeba było od 1/30 do 1/10 sekundy. W wypadku tym długość całej drogi nerwowej mogła wynosić parę cali; gdyby zaś droga była nieprzerwaną nitką nerwową, nie byłoby potrzeba na jej przebieżenie więcej nad 2/10 sekundy (3).

Wymierzono też czas potrzebny na doznanie wrażenia i następujący po niem akt woli w okolicznościach, gdy nie zachodziły ścierające się pobudki. Otrzymano to za pomocą wymierzenia czasu upłynionego między doznanem wrażeniem, a odpowiedzią ręki. Czyniono porównanie w dwóch położeniach; raz, gdy osoba wiedziała naprzód gdzie będzie dotkniętą, i którą część ma poruszyć, przyczem uwaga jej była zwrócona na właściwe punkta. Drugi raz, gdy osoba nie wiedziała gdzie będzie dotkniętą, i którą część ma poruszyć. W drugim wypadku musiała osądzić swoję czynność, a różnica w czasie ztąd pochodząca, wynosiła 1/14 sekundy. Niech dwie osoby będą oddzielone przesłoną: jedna ma wymówić zgłoskę, druga powtórzyć ją jak można najprędzej. Jeżeli się porozumiały co do zgłoski, powtórzenie zajmie 1/6 do 1/4 sekundy; jeżeli się nie porozumiały naprzód, potrzeba 1/12 sekundy więcej.

Du Bois Reymond czynił doświadczenie na waleniu mającym 90 stóp długości i uderzonym hakiem w ogon; potrzeba było w tym razie jednej sekundy na przesłanie wrażenia do mózgu; ułamku sekundy t. j. 1/10 przebieżenie mózgu; całej sekundy na powrót pobudki; tym sposobem łódź byłaby o dwie sekundy naprzód, dla uniknienia niebezpieczeństwa. Mamy więc z jednej strony dowód fizyologiczny, że siła nerwowa potrzebuje pewnego czasu; a z drugiej dowód umysłowy, że równomierny przeciąg czasu potrzebny jest dla czucia, myśli i woli. Myślenie nasze nie może nigdy wyprzedzić kroku siły nerwowej. Rzadko możemy tak szybko myśleć, jak biegnie siła nerwowa; przyczyną tego jest, że często musimy ważyć względy przeciwne, czyli innemi słowy, że przeciwne prądy siły nerwowej zbiegają się razem i trzymają się przez pewien czas w zawieszeniu. Doświadczenia wyżej przytoczone, okazują minimum czasu potrzebnego na zdecydowanie się umysłu.

Inną odpowiedniością odnoszącą się do czasu jest chwila potrzebna na wywołanie czucia lub wzruszenia. Trzeba koniecznie pewnego przeciągu czasu na działanie bodźca, ażeby mogło powstać czucie dające się ocenić, ażebyśmy mogli być wyraźnie jego świadomi. Ażeby doznać smaku słodkiego, musi upłynąć pewien czas po pierwszem zetknieniu rzeczy słodkiej z nerwem. Otóż zgadza się to z naszem wyobrażeniem o naturze siły nerwowej; cząsteczkowe zmiany w ośrodkach nerwowych towarzyszące czuciu, zajmują pewien, dający się ocenić przeciąg czasu. Nadto, czucie nie ustaje w tej samej chwili, gdy przedmiot został usunięty; również i ruch cząsteczek nie ustaje w tej chwili, gdy ustał działać nerw pobudzony.

Opierając się na naszej znajomości sił cząsteczkowych możemy z pewnością twierdzić, że zmiany cząsteczkowe zachodzące w nerwach i ośrodkach nerwowych sprawiają nieład w istocie nerwowej, ktory to nieład wkrótce dcsięga kresu, czyniąc nerwy niezdatne do dalszej zmiany, póki przez wypoczynek i assymilacyą nie wróci stan ich poprzedni. Otóż ścisłe odbicie tego mamy w naszej świadomości; każde czucie lub wzruszenie z po czątku jest najżywsze, słabnie z upływem czasu i nareszcie zaciera się zupełnie, tak, że przedłużane pobudzanie już nie skutkuje. Pozorne wyjątki i zmiany w stopniowaniu, potwierdzają tylko prawidło. Jednym z warunków potrzebnych do trwałości czucia, jest długi poprzedni wypoczynek; w ciągu dłuższej bezczynności wzmocniły się znowu znacznie nerwy i ośrodki nerwowe za pomocą ciągłego odżywiania, a tymczasem nie żądano od nich wcale wydatku siły.

Co się tyczy czynników zewnętrznych, jak ciepło i pokarm, wiadomo każdemu, że pod ich wpływem czucie wzrasta w tym samym stosunku co bodziec, póki nie nadejdzie chwila, w której bodziec zmienia swój charakter, jak np. gdy wielkie ciepło niszczy tkanki, a zaobfity pokarm utrudnia trawienie. Lubo go nie można z liczebną ścisłością oznaczyć, jest jednak czuciowy równoważnik ciepła, pokarmu, pracy mięśniowej, dźwięku, światła; jest oznaczona zmiana czucia, jednostajny wzrost przyjemności lub przykrości, odpowiadający podniesieniu temperatury o 10", 20", lub 30". Tak samo rzecz się ma odnośnie innych okoliczności; jest czuciowy równoważnik wyskoku, zapachów, muzyki, widowiska i t. d.

Ten to właśnie określony stosunek zachodzący między czynnikami zewnętrznemi i czuciem człowieka sprawia, że możemy roztrząsać sprawy ludzkie ze strony przedmiotowej, jedynie dostępnej. Nie możemy czytać uczuć naszych bliźnich; przypuszczamy jedynie, że jednakowe czynniki oddziaływają na nich prawie jednakowo. Tym też sposobem mierzymy pomyślność i szczęście ludzi za pomocą liczebnej ilości pewnych czynników, jak pieniądze, i przez brak lub małą ilość innych czynników będących przyczynami cierpienia i niszczącemi żywotność. A chociaż rachuba taka jest nieco gruba, nie pochodzi to ztąd jakoby czuciowy równoważnik nie dał się określić, lecz z zawiłości organizmu ludzkiego, a mianowicie ztąd, że linia odgraniczająca pożyteczność lub szkodliwość wszystkich bodźców, jest zbyt delikatna.

Najprostszy wyraz jakiego można użyć do oznaczenia stanu umysłowego, jest uderzenie; wyraz ten zarówno może być stosowany do strony cielesnej jak i umysłowej. Nagle, działający bodziec na oko, ucho, skórę, nos nazywa się uderzeniem ze względu na swój zewnętrzny, czyli fizyczny charakter. Nazywa się też uderzeniem i pod względem umysłowym nie dlatego, żeby świadomość umysłowa była podobna rzeczy materyalnej działającej na powierzchnię zmysłu jak np. głos dzwonu; lecz dlatego, że świadomość pod wrażeniem nagle przechodzi od spoczynku do czuwania, przyczem zachodzi ścisła odpowiedniość (paralelizm) między różnemi zkądinąd faktami fizycznym i umysłowym. Rozmaite nasze wrażenia okazują wiele ciekawych odpowiedniości pomiędzy stroną fizyczną a umysłową. Wybieram co dobitniejsze. Zastanówmy się najprzód nad zwyczajnem doświadczeniem chorobowem, któremu zwykle towarzyszą umysłowe objawy. Są niektóre tkanki dla braku nerwów mniej wrażliwe, jak kości, paznogcie, włosy i t. p. Zachodzi tu stopniowanie odpowiednio do rozległości stosunków z mózgiem. Otóż, jeżeli jakaś niedyspozycya działa na mózg bezpośrednio lub pośrednio, lekarz upatruje określonych odpowiednich objawów umysłowych. Stan mózgu świadczy tu o stanie umysłowym. Jako przykład niech służą objawy umysłowe w gorączce tyfoidalnej określone zdaniem: "przygnębienie gorączkowe. " "Zachodzi wielka niezdolność do pracy umysłowej lub ruchu. Wyraz twarzy jest smętny i ociężały, nieprzytomny, zakłopotany i t. d. " Słowem, umysł jest całkiem na łasce stanu cielesnego; nie ma śladu osobnego, niezależnego, samoistnego czynnika umysłowego, któryby był wyższym nad wszelkie zmiany machiny cielesnej. Lekarz doświadczony przekonany jest, że każdej zmianie umysłowej, odpowiada zmiana fizyczna, i o tyle jest materyalista.

Zajmująca odpowiedniość istnieje między stroną fizyczną i umysłową odnośnie do czucia wyraźnej różnicy we wrażeniach, odbieranych przez wszystkie zmysły, mianowicie czucie różnicy między wrażeniem ostrem a pełnem (voluminous or massive). Ostre ukłucie w palec, lub dotknięcie rozżarzonym węglem daje wyobrażenie o wrażeniach ostrych; dotknięcie ubioru okrywającego całe ciało, lub ciepła kąpiel, sprawiają wrażenia pełne. Otóż, przekonano się, że wrażenie ostre pochodzi od mocnego bodźca wywartego na małą powierzchnię; wrażenie pełne od bodźca delikatniejszego na rozległą powierzchnię. Przeciwieństwo to można wykazać w każdym ze zmysłów. Płomień gazowy sprawia wrażenie ostre; rozproszone światło dzienne, wrażenie pełne. Wysoki ton fletu jest ostry; ton nizki wiolonczelli lub organów, jest pełny. Morze, grzmot, hałas, mnóstwo ludzi sprawiają wrażenia pełne, jako dotykające rozległej powierzchni.

Smak jest czuciem ostrem, trawienie pełnem.

Tym sposobem wszędzie zewnętrzne okoliczności powodują jednę z najwybitniejszych różnic między naszemi wrażeniami.

(1) Zamiast nazwy odpowiedniość, możnaby położyć paralelizm na wyrażenie tego stosunku, gdy jednemu przejawowi koniecznie towarzyszy drugi. (P. T. )

(2) Funt angielski dzieli się na 16 uncyi. (P. T. )

(3) Czas potrzebny do przeprowadzenia odruchów zależy także od siły bodźca działającego na nerwy czucia; przy słabym bodźcu jest dłuższy, niż przy mocnym. Dłuższy takie czas jest potrzebny do przeniesienia bodźca na stronę przeciwną, niż wtenczas gdy działa na tę same stronę z której nerw czucia jest pobudzony. (Monatsberichte der berliner Akademie der Wissenschaften z r. 1873 ). Przypisek znajdujący się w tłómaczeniu niemieckiem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DODATKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej