Maria Konopnicka

UTWORY cz. II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KSAWERY

KTÓRY MA ZŁOTY KLUCZ

KTO KRZYWDĘ PŁODZI...

KTOBY MI TO DAŁ...

KTOŚ MNIE CZEKA!

KUKUŁECZKA

LA RUOTA

LANCA ROLANDA

LEĆ, MÓJ ROJU...

KRZYŻ GUILLERMINA

KTÓRA IDZIE - CICHA PRZYJDZIE...

KTO DLA SIEBIE PRACUJE...

KTO W MOGIŁĘ…

KTOKOLWIEK WIDZIAŁ...

KUBEK

KWIATY

LALKA MAŁGOSI

LATAWICA

LIPOWY SZPALER RZUCA CIEŃ

LIPY KWITNĄ II

MACIUŚ

MAIK

MARE MORTO

MARINO FALIERI

MARZENIE CHŁOPCA

MÓJ TRUBADUR

LIPY KWITNĄ...  

LIRNIKOWI NA VIA MONTEBELLO

MADONNA DEL CARDELLINO

MANAVADHARMASASTRA

MARIANNA W BRAZYLII

MAŁY TRĘBACZ

MEMU MIASTU

MEWY

MGŁA PRZEJRZYSTE TKANKI PRZĘDZIE...

MISERERE

MNIEJSZY NIŻ MAŁY…

MODLITWA EZDRASZOWA

MOST ŚWIĘTEGO BENEZETA

MŁOCKA

NA BIAŁĄ KARTĘ, CO PRZEDE MNĄ LEŻY...

NA CMENTARZU W MONTMORENCY

NA DUNAJCU

MODLITWA

MOJŻESZ

MUCHY SAMOCHWAŁY

MŁODY ŻOŁNIERZU...

NA CARIGNANO RANKIEM

NA CZORSZTYNIE

NA DUNAJCU II

NA FUJARCE

NA GETTO

NA GOTYCKIEJ SZYBIE

NA JAGODY

NA JANIKULUM I

NA JEZIORZE

NA KUJAWACH

NA MORZU W CISZĘ

NA NIEŚMIERTELNYM...

NA OBCZYŹNIE

NA GÓRZE VENTOUX

NA GODY

NA GROBIE RYCERZ…

NA JAGODY II

NA JEDNOŚĆ TUŁACZY

NA JUNGFRAU

NA KURPIKACH

NA MROŹNYM NIEBIE...

NA OPIECE WIERZBY

NA PASTWISKU

NA PROGU

NA SKALE...

NA SZCZYTACH

NA TWEJ MI SZACIE...

NA WAWELU

NA ZJAZD W KROMIERYŻU

NA ŚMIERĆ ADAMA PŁUGA

NAD SORGĄ

NA PIĘĆDZIESIĘCIOLECIE ADAMA PŁUGA

NA ROZSTAJU

NA SKRZYDŁACH PIEŚNI

NA TO ŻEM JA NOSIŁ CIEBIE...

NA ULICY

NA ZASADZCE

NA ZŁOCISTEJ ŁODYDZE

NA ŚNIEGU

NAD MORZEM

NAD TICINO

NAD WIELKIM MORZEM...

NASZ DOMEK KOCHANY

NASZ SZTANDAR

NASZA CHATA

NASZE KWIATY

NIE BYŁO DLA NAS GODZINY NI CHWILI

NIE LICZ WŚRÓD BURZY...

NIE POŻĄDAJ WYNIOSŁOŚCI

NIE SKARŻ SIĘ!

NASZ DOMEK

NASZ KONICZEK

NASZ ŚWIAT

NASZA CZARNA JASKÓŁECZKA

NASZE DZIADY

NIC TU SKOŃCZONYM NIE JEST

NIE DLA MNIE…

NIE MIEJŻE URAZY DO MNIE...

NIE PŁACZCIE, SMUTNI...

NIE SWATAŁA…

NIE W DOMU SZCZĘŚCIA...

NIE ZNAM RUCHLIWSZEJ FALI...

NIE, TO NIE BYŁA GRECKA KOLUMNADA

NIECHAJ SIĘ LUDY...

NIEZABUDKA

NIGDY JA WAS...

NOCE LETNIE III

NOCKĘ JEDNĄ, NOCKĘ DRUGĄ...

NOKTURNY RZYMSKIE: O ZMIERZCHU

NOWE LATO

NIE WAM, SŁOWIKI...

NIE, NIE JESTEŚMY…

NIECHAJ MNIE JESZCZE

NIECHŻE JA TERAZ PRZYPOMNĘ W ŻAŁOBIE...

NIGDY JA NA TEJ...

NOC

NOCE LETNIE VII

NOKTURN

NON DOLET

O, CICHE POLA...

O DNIU CO JAKO PĄTNIK...

O LUDY!

O, NIE JEST NIKT...

O PORANKU...

O, TY POLSKO...

O WY, CO CIERPIEĆ UMIECIE W POKORZE...

O! ZMARTWYCHWSTANIE...

ODLOT

O CZYM PTASZEK ŚPIEWA

O GWIAZDY ZŁOTE...

O NOCY CICHA, O NOCY MAJOWA...

O SŁODKIE USTA, O SPOJRZEŃ PIESZCZOTO...

O WRZEŚNI

O ZACHODZIE

O, CZEMUŻ DĘBY NASZE STARODAWNE

ODWIEDZINY

OGRÓDEK

OJ, DOLO...

OJ, MATUSIU...

OJ, SZUMI POLE...

OJ, UŚNIJ

OJ, ZAWYŁY...

OTO ŁÓDŹ MOJA...

PAN ZIELONKA

OJ, CZEMU TA WISŁA...

OJ, KŁOPOTY! TO NIE ŻARTY

OJ, NOCKO, NOCKO...

OJ, TY MODRA RZEKO...

OJ, ZASZUMIAŁY BRZOZY PŁACZĄCE...

OJCZE NASZ!

ORZESZKI

OTRZYJ CZOŁO, WIOSKO LICHA...

PAN FRANCISZEK

PARASOL

Pójdę ja w lasy...

PÓJDĘ JA, PÓJDĘ DROGĄ DALEKĄ...

PIEŚNI SWEJ GNIAZDO PTASZĘCE ZLEP...

PIEŚŃ PRACY

PIOSENKA MOJA...

PIOSENKA W KUŹNI

PO BITWIE

PO CISZY

PO ZIELONYCH TYCH POKOSACH...

PATRZ, JAKA JASNOŚĆ TU KU NAM SIĘ CHYLI...

PÓJDĘ JA, PÓJDĘ...

PETKO SŁAWEJKOW

PIESŃ O DOMU

PIEŚŃ SOKOŁÓW

PIOSENKA O WILCZKU

PLAC WIDZĘ PUSTY...

PO BURZY

PO CO ŚPIEWAĆ?...

POBUDKA WIOSNY

UTWORY

Cz. II

Maria Konopnicka

KSAWERY

Nie mogę powiedzieć, żeby był idiotą, ale zawsze mniej znacznie miał rozumu, niż go ludzie na wsi miewać zwykli.

Co większa, rozum ten był całkiem innego gatunku. Może gorszego, może lepszego, trudno to powiedzieć, to pewna, że nie miał z niego wielkiej pomocy ni pociechy w życiu.

Umiał na przykład czytać, i to nie tylko na elementarzu, ale także na ewangeliczce i żywotach świętych, rozumiał pisane, ministranturę z końca w koniec znał tak, że choć o północku, choć z zamkniętymi oczami wiedział, gdzie stoi amen, a gdzie co innego; pieśni wszystkie od roratowych aż do wielkanocnych z pamięci potrafił, a jak się do kropidła, przyłożył, to taki miał sztrych, jak by się na organistę rodził.

Ale nie umiał ani orać, ani siać, ani kosić, ani grabić; nie umiał nawet w garść plunąć i wideł się albo łopaty jąć, a gdyby mu tak do młocki z cepem stanąć przyszło może by i tego nie wiedział, co dzierżak a co bijak. Szczególniej też nie miał żadnej składności do koni a kiedy raz Żydowi szkapę zaprzągł, to chłopaki na ziemię od śmiechu się pokładły, bo się dziesięć raz naszelników chwytał, nim je przypiął, a chomąto jak siodło osadził. Wszelako nie każda robota obcą mu była.

Drew nałupać, kartofli naskrobać, pierze drzeć, prząść na kółku albo i na wrzecionie umiał tak, jak mało która baba potrafi, a kiedy ze skopkiem pod krową siadł, to tak mu to składnie szło, że nawet dworskie dójki w kąt mogły iść przed nim...

Wszystkiego tego wyuczył się w ciągu trzydziestu paru lat żywota swego, przez który to czas, od kiedy się na nogi podniósł, proboszczowi dobytek pasał; najpierw gęsi - jeszcze za życia księdza kanonika Rzepki, świeć Panie jego duszy, który go sierotą przygarnął - potem świnie, potem krowy, potem wszystko razem już za "jegomości". Nieraz on co prawda prosił, żeby go jegomość do innej roboty dał, ale choć odmowy nie doznał, zawsze się to przecież odkładało aż do czasu, kiedy do lat dojdzie. Miarkował ci on, że lata już ma i dawno, ale papieru na to nie było. Siaki taki miał metrykę, jedni z matki, inni i obojga rodziców, a on nic.

Jegomość mówił, że w księgach nic o nim nie stoi, bo się w Krakowie rodził. Po co on się w Krakowie rodził, nigdy jakoś tego pomiarkować nie mógł. Wszyscy inni rodzili się w Poddębicach, to w Dąbiu, to w Spendoszynie, to w Krepie, to w Niewieszu, a on, patrzajcież moi ludzie, nigdzie, tylko w Krakowie! Jak stanął nieraz na polu, to i godzinę stał i w głowę się drapał, i medytował, i nic wymedytować nie mógł. Żniwo szło za żniwem, kopanie za kopaniem, ci, co z nim ra'zem gęsi pasali, pożenili się, mieli dzieci, gospodarstwa, jeden się już nawet wyrostka dochował, a on lat jak nie miał, tak nie miał. 

Latem nosił Ksawery płócienny chałat, który dawniej jegomości w drogach od kurzu sługiwał, tudzież płócienne szarawary, wysoko pozawijane ponad kostkami nóg bosych, odrapanych i czarnych jak ta święta ziemia. Nosił także i koszulę, ale że jedną tylko miał i sam ją sobie po rowach przepierać musiał, rzadko więc była chędoga. 

W zimie przybywała na to stara wełniana chusta, którą się obwiązywał, jako baby czynią, na krzyż przez piersi i za siebie popod pachy, tudzież niebieski, wypłowiały, po proboszczu dodzierany szalik, którym osłaniał głowę i uszy, wiążąc go sobie pod brodą. Czapki nie używał prawie, a jeśli ją kiedy miał, to w ręku nosił, "bo wszędzie nade światem je niebo i Pan Bóg przenajświętszy". W najtęższe mrozy okręcał słomą zsiniałe i poranione nogi i wdziewał na to stare koszlawe trzewiki, które mu podarowała "pani gospodyni", skoro już na nie przyszły ostatnie termina. 

Nic bardziej rozrzewniającego, jak okoliczności, wśród których otrzymywał kolejno te różne części swojej garderoby. Kiedy, na przykład, dostał chałat, spłakał się jak bóbr, tyle mu pięknych rzeczy nagadał jegomość, jak to ów chałat przez tyle a tyle lat suknię duchowną okrywał, jako powinien i nadal zostać szatą niewinności, jak Pan Bóg najwyższy lilie polne przyodziewa, iż wyglądają wspanialej niż król Salomon w całej swojej ozdobie... Słuchając Ksawery od płaczu utulić się nie mógł, ręce i nogi jego.mości ucałował, chałat, przeżegnawszy się, oblókł z nabożeństwem i rzemieniem się, iż do jegomościnej tuszy daleko mu było, podpasał, po czym wystrugał sobie zakrzywioną u góry berlicę, z kory ją do białości obrał i tak po rżysku za dobytkiem jegomościnym chodził, oczy do nieba podnosząc, a za dobrodzieja się modląc. Tego tylko żałował, że jegomość "owieczków" nie trzyma, boby je sobie pięknie po polu pasał, jako ten "Bonus Pastor", co w zakrystii wisi, a tak musi nieraz poły na rzemień zakładać i uganiać się za świniami, co w kartofle burmistrzowskie leżą.

Przy otrzymaniu szarawarów znów była przemowa. Jegomość powiadał o ścieżkach pańskich, jako je prostować trzeba, o dwunastu pokoleniach wzbudzonych z lędźwi Abrahamowych, i o różnych jeszcze rzeczach, których Ksawery, co prawda, nie rozumiał dobrze, ale które go niemniej do głębi wzruszały. Najpamiętniejszym wszakże było otrzymanie szalika. Jegomość wrócił wtedy z odpustu, wesół był, samowar na stół dawać kazał, a zobaczywszy Ksawerego, zawołał go do siebie, po ramieniu poklepał, herbaty mu szklankę nalał i pyta:

- I cóż, panie Wilewski?

Ksawery usta otworzył i patrzy: do niego czy nie do niego?

A jegomość znowu:

- I cóż, panie Wilewski?

I aż się za boki bierze i śmieje patrząc na onego nieboraka, co przed nim zafrasowany stoi.

Ksawery szerzej jeszcze usta otworzył i wytrzeszczył oczy.

"Ano - myśli sobie - wolno księdzu jako księdzu."

Aż tu jegomość nagle śmiać się przestał, rękę jak na kazaniu wyciągnął i rzecze:

- Pamiętaj, że pokora niebiosa przebija. Ty sobie u mnie świnie paś, a co szlachcic jesteś, to szlachcic.

To swoją drogą, a to swoją drogą. Tylko ja twoją metrykę z Krakowa dobędę...

Ksawery na to w płacz i buch księdzu do nóg jak długi. Jezu miłosierny!

"Metrykę" będzie miał jako i drudzy...

A ksiądz:

- Jeszcze ty mnie nie tak będziesz dziękował, tylko czas przyjdzie.

Człowiekiem cię zrobię albo i zakrystianem, bo z Onufra kulfon, tylko do lat dojdziesz. A teraz masz! 

Ściągnął ze szyi niebieski włóczkowy szalik, co go od chłodów wieczornych w drogi brał, i Ksaweremu go oddał. 

A gdy ten. płacząc stopy mu całował: - A wiesz ty, błaźnie - rzekł - że święty Marcin połowę płaszcza odkroił i dał ubogiemu? Nie wiesz? Toś kiep! A ja ci powiadam, że kto ubogim daje, to Bogu pożycza. I to ci powiadam, że większa radość w niebie... Nie, nie to! No, jak tam było, tak było, na, masz! 

Ksawery nie śmiał szalika wziąć, aż sam jegomość zawiesił go na nim jak stułę i rozrzewniwszy się za głowę go objął i do piersi przycisnął, iż to z natury litościw był na wszelakie chuderlactwo w swojej parafii. Ksawery szlochał głośno. 

- No, no! - rzekł jegomość. - Bądź cicho, nie płacz! Wszyscyśmy dzieci jednego Ojca, a ty mi świnie tak paś, żeby w szkodę nie lazły. 

Długo, bardzo długo wspominał sobie tę rozmowę Ksawery, a najbardziej go zastanawiało to, że go ksiądz szlachcicem czynił i z szlachecka jakoś przezwał, kiedy on jako żywo żadnego przezwiska nie miał. A co i raz to mu się zdawało, że już gdzieś to przezwisko słyszał. Bodaj, czy nie tak wołają na "panią". Pani jest wdową, mieszka tuż przy kościele i pilnie Panu Bogu służy. Ona to obdarowała Ksawerego ową starą chustką, która go od zmarznięcia chroni. Ksawery pamięta ją, od kiedy "gęsie" pasał. Tylko że wtedy wyższa była, prostsza i włosy miała nie takie jak dziś białe. Pani Ksawerego nie lubi; kiedy go spotka na drodze, to się odwraca i idzie w inną stronę. Ale chustkę równo mu dała, niech jej to Bóg najwyższy odpłaci! Tak przeszedł rok, przeszedł drugi rok i nic. Jegomość jakby nie pamiętał, co w ganku mówił, o Krakowie nie wspomni, na niego też inaczej nie woła, tylko jak zwykle "gamoniu" albo jak tam wypadnie. A on tymczasem "metryki" jak nie miał, tak nie miał. 

Aż też kiedy mrozy ścisnęły tak, że dech słupem szedł, puścił się jegomościa w same Trzy Króle i na pocztę w miasteczku do noszenia listów przystał, żeby sobie na kożuch zarobić. 

Wtedy to poznałam go jakoś...

Dziwne wrażenie robił ten biegnący przez pola wśród zamieci człowiek, z głową obwiązaną spłowiałym szmalem, z nogami owiniętymi słomą, w przewiązanym chustką chałacie płóciennym, którego poły rozwiewał wiatr mroźny, ukazując wyłażące z dziur kolana sine. Z boku wisiała na nim płócienna torba, a cienkie, długie ramiona zdawały się go unosić nad ziemią, puszczone w ruch jak skrzydła. Pomimo wielkiego pośpiechu, z jakim wykonywał swoje poselstwa, zatrzymywał się przed każdym krzyżem, klękał na śniegu lub na grudzie gołej, a wąskie, zbielałe jego wargi poruszały się szeptem modlitw i pacierzy.

Do nas ściągał zwykle na noc, wiedział, że dostanie kolację i kąt do spania w stajni lub w oborze. Gdy przyszedł, czeladź, siedząc przy misie, wybuchała śmiechem i drwinkami.

- A cóż to "Sawery" tak po cichu zajechał, żeśmy nie słyszeli? Kiepskiego foczpana* Sawery ma, co nawet ognia z pakuł daGdy nie umie. Żeby my byli wiedzieli, toby my byli choć turowej pieczeni narządzili, prawda, Maryśka? A tak barszcz ino i kartofle, jeszcze z nich kucharka wszystkie skwarki wyjadła...

A inni:

- Cóż tam Sawery ustrzelił ze swego kija, co tak torba sterczy?

- Cichojta, nie gadajta, bo Sawery pieniądze niesie, co będzie Biernacice kupał...

A on tymczasem jak u proga stanął i "pochwalony" rzekł, tak tylko dyszał od onego biegu i ciepłe powietrze ustami chwytał. Uśmiechał się wszelako kiwając głową i powtarzając:

- Aha! Aha!... Chwała Bogu! - iż to był zwykły jego przystęp do rozmowy.

Potem dopiero zaczynał drżeć całym swoim nędznym ciałem i przysuwał się do komina nieśmiało, kurcząc swoje długie, słomą owinięte nogi, kiedy mu zaś Maryśka w zgrabiałe i trzęsące się ręce nasypała gojących kartofli, przyciskał je do piersi i długo tak trzymał dla rozgrzania się, a łyżki z barszczem do gęby donieść nie mógł, tak dygotał cały. Gdy mówił, zająkiwał się i uśmiechał, pokazując żółte, rzadko osadzone zęby. Zająkiwanie owo pochodziło stąd, że nie nawykł był z ludźmi gadać, tylko ze ;obą, ot zwyczajnie, w polu, za bydłem. Czego się zaś uśmiechał, wie to chyba sam Pan Jezus z nieba, bo niedola to była ciężka i żywot bez wszelakiej rozkoszy. 

Choć to i ten uśmiech jego też był osobliwy... 

Pokaże, bywało, wielkie, żółte zęby, a twarz cała jakoby struchlała, po czole jakby kto broną przejechał, takie bruzdy na nim, a w oczach tak mętno, jako w tych dołkach, co po deszczu na drodze stoją! W połowie coś lutego dola jego poprawiła się nieco, obsiadł bowiem pustą izbę na czworaku i pilnował chłopskich dzieci. Była to jakby ochronka zimowa, gdzie się schodziło ze dwadzieścioro mniejszego i większego drobiazgu. Jedne darły pierze, drugie skubały szarpie, a Ksawery opowiadał im bajki, śpiewał pieśni, ciekawszym pokazywał na elementarzu. Byli tacy, tórych tej pierwszej zaraz zimy na bas, bąk - jak mówił - wypromował. A gdy zapachniała wiosna i pierwsze się trawy puściły, a uczniów i uczennic ubywać zaczęło, wdziewał Ksawery swój chałat, podpasywał się rzemieniem, zawijał szarawary, torbę przez plecy przewieszał i z listami biegał. Pamiętam jeden taki wieczór, kiedy się wybrał od nas z zimowej sadyby. Był to Wielki Piątek. Wielkanoc przypadła wczesna, ciepły wiatr pociągał z południa, czajki biły się nad błotami za kowalowym ługiem, od lasu słychać było pohukiwanie bąka. Wieczorem, kiedy gorące przygotowania do święconego ochłodły nieco, wyszłam na drogę w pole. Cisza była wielka, szeroka, zorze zachodnie gasły, a na wschodzie podnosiła się pełnia wiosenna, złota zrazu i ogromna, potem coraz srebrzystsza i mniejsza. 

Z daleka, z gościńca, dolatywał turkot bryczek i klekotanie wózków chłopskich, toczących się do miasteczka "na groby". Kiedy turkot dobiegał do Murowańca, wypadały psy karczmarskie oszczekując je zajadle i znów wszystko cichło, wiatrak nawet stał nieruchomy na piaszczystym wzgórzu. Tylko modre, wiosenne żuki, lecące z wielkim zapędem w ostatni skraj zachodniej łuny, przecinały furcząc powietrze, w którym tu i ówdzie majaczyły lekkie, z świeżo zoranej ziemi opary, zbijając się w tuman nad łąką. Wtedy zobaczyłam spiesznie, na przełaj przez pastewnik idącego człowieka, który pod krzyżem przydrożnym klęknął, ziemię ucałował i podniósłszy obie ręce modlić się zaczął. Podszedłszy bliżej, zobaczyłam, że jest to Ksawery, już przybrany w swoje letnie "ornaty", jak je nazywał, z torbą przez plecy i z ową zakrzywioną berlicą tuż obok leżącą. Bose jego pięty sterczały za nim w smudze miesięcznej jasności, podobne do tych stygmatyzowanych stóp, które widzimy w ołtarzach, rozwiany chałat szeroko okrył czarną jeszcze ziemię, w tył przechylona, szczeciniastym żółtawym włosem pokryta głowa zdawała się błyszczeć zm łotym kręgiem, a szeroka, nieruchoma twarz jego była światłem srebrzystym zalana.

Nędarz ten, ten śmieszny, idiotycznie uśmiechający się do ludzi człowiek

wyglądał jak święty w zachwyceniu.

Zaraz zaczął śpiewać. Głos mu się trząsł, głowa chwiała, łzy spadały jak iskry po twarzy. Była to owa pieśń stara, znana: Jezu Chryste, Panie miły, Baranku bardzo cierpliwy.

Śpiew ten miał w sobie coś dziwnie przejmującego. Zdawało się, że to on właśnie, ten bezrodny i bezdomny sierota, który pracą życia całego nie tylko do ciepłej szmaty na grzbiecie, ale nawet "do lat" dojść nie mógł, a przecież nigdy się nie skarżył, że to on sam jest: barankiem bardzo cierpliwym...

Następnej zimy Ksawery nie przyszedł obsiąść swojej izby w czworaku. Z listami nie przychodził także. Zaniepokoiło nas to zrazu, mówiliśmy o nim, aż potem wyszedł wszystkim z myśli i z pamięci. Dopiero na samo podwiośnie, grzejąc się na młodym słońcu przed domem, zobaczyłam, jak szedł od miasteczka. Gdyby nie to, że idąc przez pole głowę miał odkrytą, a czapkę w ręku, nie byłabym go nigdy poznała, tak był zewnętrznie zmieniony. Przede wszystkim miał na sobie ciepłe palto, takież spodnie, grube, wysokie buty i niebieski fontaź wychodzący spod kołnierza czystej, dość cienkiej koszuli. Struchlała twarz jego nabrała zdrowszej cery, oczy tylko nie straciły tego wyrazu przerażenia i martwoty, jaki im był właściwy.

Dziwiłam się w duchu tej zmianie, kiedy Ksawery przystąpiwszy do ławki przemówił "pochwalony" i pocałował moją suknię, jak to miał we zwyczaju.

- Aha... Aha... Chwała Bogu... - odezwał się patrząc na mnie z tym samym co dawniej idiotyczno-bolesnym uśmiechem, rozszerzającym usta jego od ucha do ucha. 

- A! Ksawery! - rzekłam okazując mu przyjemne zdziwienie. 

- Ksawery Wilewski... - podpowiedział, kiwając się śmiesznie przede mną, co miało zapewne ukłon szlachecki oznaczać. - Aha, Wilewski, aha... 

I zbliżywszy się do mojej twarzy: 

- Chwała Bogu - szeptał. - Matkę mi Pan Jezus dał... 

- Co? Jak?

- Aha... Aha... Ta pani, pani Wilewska, szlachcianka, obywatelka... Ale że była wtedy wdową, aha, i dlatego się w Krakowie rodziłem... Chwała Bogu... Złożył ręce i oczy wzniósł do nieba dziękując za swoje urodzenie jakby za dar najwyższy. 

- I jakże się Ksawery dowiedział? 

- Aha... Zachorowała, na śmierć zachorowała... wołają mnie do niej. A już ją jegomość spowiadał. Tak idę - chwała Bogu - a ona: "Synu, Ksawery, daruj!" - 

Tak ja patrzę, nie wiem, co robić... Tak ona znów: "Synu, Ksawery, daruj!" - 

Tak ja w płacz. 

Tak mnie jegomość w kark, a ja jej do nóg. Tak znów jegomość rękę jej bierze i na głowie mojej kładzie. A taka letka była ta ręka jak piórko, a tak mi zaciężyła na głowie jak ołów... A pani tylko dyszy, aż w piersiach jej gra, a bledziuchna taka jak ten opłatek, a gromnica, co ją jegomość trzymał, tylko chwir, chwir na obie strony, że się tak już dusza do wyjścia tłukła... Przestał i westchnął głęboko, tym westchnieniem, z jakim lud o rzeczach nadziemskich zwykł mówić. 

- Tak jegomość: "Pani Wilewska! Bóg widzi, wieczność czeka." ...Tak pani na to... niby matka... 

"Otwórzcie drzwi, zawołajcie ludzi." 

A już zachrzypiała. 

Tak jegomość drzwi roztworzył i mówi:

"Dignum et iustum est..." - Co w ministranturze tak samo stoi... Jak drzwi roztworzył, tak się zaraz naród zaczął walić, nawaliło się narodu pełna stancja...

Tak pani się na poduszki kazała podnieść i mówi:

"Przebaczcie mi, chrześcijańskie dusze, krzywdę tego oto syna mojego, Ksawerego, którego w boleściach zrodziłam. Co wyznaję tu przed wami, bo się dusza moja sądu Boskiego lęka. A to wam wyznaję po spowiedzi świętej, w godzinę śmierci mojej i błogosławię tego syna mego i wszystko, co mam, jemu zostawuję. A niech mi to przebaczy Pan Bóg miłosierny, żem temu sierocie poniewierać się dała w ciężkiej nędzy przez cały wiek jego i przez wszystkie lata jego, amen."

Przestał Ksawery i przez chwilę pacierz szeptał, po czym tak mówił:

- Tak zaraz między narodem płacz buchnął, poklękali wszyscy, a jegomość do nich:

"Przyjmuję to zeznanie pani Wilewskiej, w przytomności umysłu jej uczynione, a was wszystkich tu obecnych za świadków przed Bogiem i ludźmi biorę." I zaraz na matkę, niby na panią Wilewską, oleje święte kładł, a naród odmawiał litanię za konających. Tak po tych olejach świętych matka zasnęła. Jak zasnęła, laik jegomość ludziom kazał precz wyjść, tylko organiścinę przy matce zostawił, a sam do mnie:

"A co? Nie mówiłem, żeś szlachcic? Matkę masz, a po ojca, to już sam Pan Bóg przenajświętszy osobno posłać musi dobrego pachołka, bo ulgnął gdzieś w śniegach podobno."

A potem spojrzał na mnie i mówi:

"I cóż tak stoisz jak Piotrowin?"

Bom stał, jak byłem, bosy, obtargany...

"Idź - mówi - i wykąp się - mówi - wymyj, wyczesz, żebyś matki w jej ostatnią godzinę nie straszył." Tak poszedłem. Jakem wrócił, tak już i palito, i spodnie, i krawat w pierwszej stancji leżały na łóżku, co mi je wedle ściany uszykowali, i buty tam były, i kamizelka, i czapka, i koszula... Takem się zaraz w to wszystko oblókł...

- A matka - przerwałam - umarła? 

- Aha! Aha! Nie umarła, chwała Bogu, nie umarła! Zaraz jej się po onych olejach świętych i po onym spaniu poprawiło i przy dobrym rozumie z nami rozmawiała, rozpowiadając, gdzie, co i jak, co przędąc, co zostawić, jaki pochów sprawić, w jaką suknię ją oblec... Przywtarzała jej organiścina, ale co ja, to niewiele z tego miarkowałem, tylkom jej u nóg leżał w onym palicie i w butach, i z czapką, i myślałem, że mi serce na dwoje pęknie od żałości... 

Odwrócił głowę i pięścią wytarł oczy. 

- A żałość to była taka słodka, właśnie jak by mi kto serce rozkroił i miodem smarował. Co spojrzę na panią, to sobie myślę: matka! A dusza ze mnie rwie się, jak ten ptak do gniazda... 

Potem przyszła noc i pani spała. Z rana była jakoś rzeźwiejsza, organiścina kawy nagotowała... 

- I dawno się to stało? 

- A już będzie z pięć dni temu. Takem się spieszył, żeby tu przylecieć, opowiedzieć... 

- I cóż Ksawery teraz robi? 

- A nic. Przy matce, niby przy pani, siedzę, posługuję. Dźwigać ją trzeba, przenosić... Ale mi to wszystko miło. Jeszczem przez te pięć dni ani razu głodu nie miał, z zimna nie drżał... - dodał z cichym, wewnętrznym śmiechem rozradowania i wsparłszy twarz na dłoni stał tak kiwając głową z wielkiego nad dolą swoją dziwu, zapatrzony w runiejące pola z bolesnym swoim uśmiechem. 

Może na polach tych upatrywał śladu bosych stóp swoich, odmrożonych i krwawiących po śniegu... 

Przeszło, lato. Nad ziemią przeciągały korowody jaskółek i mgły jesienne, klucze bocianów i deszczowe chmury, dzikie gęsi i wiatry otrząsające z liści wszelkie drzewo żywe. 

O Ksawerym od dawna mowy u nas nie było. Nie potrzebował tego, miał matkę. 

Aż któregoś ranka wśród .mgły i szarugi listopadowej zobaczyłam go, jak sadził przez pole wielkimi krokami. Ale nie był to już ten Ksawery, który posiadał ciepłe paliło, sukienne spodnie, wysokie buty, czystą koszulę i niebieski fontaź. Był to ów dawny, tak dobrze znany mi nędzarz, w porozrywanym płóciennym chałacie, z obwiązaną starym szalikiem głową, z nagimi kolanami, w wytartej, skrzyżowanej na piersiach, a związanej na plecach chuście, utykający na poobwijanych słomą nogach. Rzuciło się coś we mnie na ten widok i jak stałam u okna, tak pobiegłam do kołowrota.

Zobaczył mnie z daleka i zaraz też uśmiechać się zaczął po swojemu, wpółboleśnie a wpółidiotycznie.

- Bój się Boga, Ksawery! - zawołałam. - Co się z tobą stało?

- Aha... aha... - odkrzyknął mi wskroś wiatru, który pochwyciwszy głos jego, rozciągnął te dwa wyrazy w dziwny jakiś jęk - aha.. z listami chodzę, proszę łaski pani...

- Jak to!... A matka? - zapytałam, gdyśmy się bliżej zeszli...

- Aha... matka... A jakże!... Ale że przy ludziach niepięknie było... Nie można... Wdową wtedy była... Przez to się i rodzić musiałem w Krakowie...

Uśmiechnął się i patrząc osłupiałym wzrokiem w czarną, rozmiękłą ziemię, zaczął kiwać głową.

Czułam się dziwnie wzburzoną.

- I cóż? Zaparła się ciebie?

- A nie! Boże uchowaj! Zaprzeć się - nie zaparła... Boże uchowaj! Tylko że jak ozdrowiała, niech jej ta Bóg miłosierny da najdłuższe lata! to jakoś było niepięknie...

Pochylił się i usta z boku ręką zastawił.

- Rozniosło się po całym miasteczku... Pani aptekarzowa przychodzić nie chciała, pani poczmistrzowa też... Przykro było... A i na ulicy ludzie patrzą... szepcą... wstyd... A wszystko przeze mnie, że to wdową wtedy była... - dodał przyciszonym głosem.

Deszcz ustał, wiatr przeciągał ze świstem po polu - szliśmy z wolna ku domowi.

- Tak mówi do mnie pani: "Ksawery!" - Tak ja na to: "Co, matko!" - Tak pani: 

- "Nie wołaj na mnie: matko, tylko wołaj: ciotko. Piękniej będzie przy ludziach..." - A i sługa była w domu. Tak ja mówię: ""Dobrze." - A już się zaraz krwią serce zalało... A no, nic. Mówię ja "ciotko" tydzień, mówię dwa, a co powiem, to jakby we mnie nóż utkwił. Aż przyszła precesja. Jak przyszła, tak burmistrzowa nie chciała matki za baldachimem w pobok siebie puścić. 

Jak tam było, nie mogę wiedzieć, bom chorągiew przed jegomościa niósł, ale że się podobno głośno przemówiły. Jak się też przemówiły, tak matka z płaczem do domu. Wchodzę ja do stancji, twarz rękami zakrywa i odwraca się ode mnie do okna. Zara pomiarkowałem, że cości źle. Jakem się też po pierwszej stancji zaczął tłuc, tom się tłukł jak błędny, miejsca ani godziny znaleźć sobie nie mogąc, a takem się, niby w sercu, sam ze sobą bił, że aż trojakie poty na mnie wyszły... Jużem i jadła nie tknął, choć kiełbasa była... Oj, ciężko było... W książkach stoi, co w godzinę skonania wielkie na człowieka nastają ciężkości, ale się taka chyba nie najduje... 

Zamilkł i przez długą chwilę kiwał nędzną głową, a oczy stroskane utkwił daleko gdzieś, w pędzonej wiatrem chmurze. 

Westchnął potem i rzekł: 

- Tak niedługo czekający na nieszpór dzwonią. 

Ano, nic. Przedzwonili, idzie matka do kościoła. Jak też poszła, takem zara te wszystkie ubiery, com je od matki miał, ze siebie zewlókł, a swoje ornaty, com je we węzełku na strychu chował, na się pokładłem, pacierz przed matczynym łóżkiem zmówiłem, podłogę w stancji ucałowałem, kij wziąłem i puściłem się precz, w drogę. "Niech tam! - myślę sobie. - Będzie piękniej przed ludźmi..." Ze to niby, proszę łaski pani - dodał szeptem - matka wdową wtedy była... 

KTÓRY MA ZŁOTY KLUCZ

Który ma złoty klucz od jasnej zorzy,

Który zawiera, a nikt nie otwiera,

Który otwiera, a nikt nie zawiera,

Wrota jutrzenki nad światem roztworzy.

I spyta: - "Którzyż są przed drzwiami memi?

Skąd przyszli? W jakie obleczeni zbroje?

Sąż to setniki i namiestne moje,

Którem za siebie postawił na ziemi?"

Lecz ujrzy rzesze ciche jak łan żyta

I nie odziane żelazem ni złotem,

Rzesze, co we lnach chodzą, zlane potem,

I zadumieje w sobie - który pyta.

I puści światło, i onym otworzy,

Co oczy wznoszą do jutrzni rozbłysku,

A żyją chlebem swojego ucisku...

Który ma złyskoty klucz od jasnej zorzy.

KTO KRZYWDĘ PŁODZI...

Kto krzywdę płodzi, niech jeszcze ją płodzi,

A który płacze, ten jeszcze niech płacze.

Noc się przesila i dzień już przychodzi:

— Obaczę!

KTOBY MI TO DAŁ...

Ktoby mi to dał, o Boże!

Kto by mi to dał,

Aby pieśni moje były

Nakształt złotych strzał!

I leciały w dal błękitną

I leciały w dal,

Gdzie bławatki modre kwitną

W pośród żytnich fal.

Nad ten ciemny bór szumiący,

Nad ten ciemny bór,

Gdzie te chaty stoją czarne,

I ten biały dwór!

Jedną chwyci noc! ciemność,

Jedną chwyci noc,

Druga stępi o mur twardy

Swego ostrza moc...

Może chociaż ta ostatnia,

Może chociaż ta,

Co mi w piersiach drży i płacąc

I po nocach łka,

W pośród naszych pól zoranych,

W pośród naszych pól

Utkwi w ziemi, by z niej dobyć

Życia krzyk i ból!

KTOŚ MNIE CZEKA!

W ciszy nocnej szumią drzewa,

Łąki pachną dookoła...

Wiatr daleką pieśń przywiewa...

- Ktoś mnie czeka! Ktoś mnie woła!

Czuję dziwne niepokoje...

Tajemnicze serca drżenie...

Bądźcie zdrowe, łąki, zdroje!

Woła na mnie przeznaczenie.

Wschodzi ranek purpurowy,

Ptaszka zrywa się wesoła...

Fale krwi biją do głowy...

- Ktoś mnie czeka! Ktoś mnie woła!

Pół z uśmiechem, a pół z troską

Droga mi się śni daleka...

Bądź mi zdrowa, moja wiosko!

Życie, życie na mnie czeka!

Pąk roztula róża biała,

W rosie stoją niskie zioła...

Noc miesięczna drży i pała...

- Ktoś mnie czeka! Ktoś mnie woła!

Strach mi czegoś... blednę, płonę,

W duszy tak mi jakoś rzewno...

Bądźcie zdrowe, sny prześnione!

Ach, to miłość, miłość pewno!

Opałowa gore tęcza,

Mgła opada z lasów czoła...

W żyłach tętni krew młodzieńcza...

- Ktoś mnie czeka! Ktoś mnie woła!

W piersiach kipi jakby morze...

Duch błyskami się napawa...

Skrzydła rwą się gdzieś w przestworze...

- Ach, to rozkosz... ach, to sława!

Upojenia czara złota

Czyż nasycić mnie nie zdoła?

Wiecznąż będzie ma tęsknota?...

- Ktoś mnie czeka! Ktoś mnie woła!

Gaśnie gwiazda na błekicie,

Z echem kona pieśń daleka...

Życie! żegnaj mi o życie!

Czarna ziemia na mnie czeka!

KUKUŁECZKA

Po tym ciemnym boru

Kukułeczka kuka,

Z ranka do wieczora

Gniazdka sobie szuka.

Kuku! Kuku!

Gniazdka sobie szuka.

- A ty, kukułeczko,

Co na drzewach siadasz,

Jakie ty nowiny

W lesie rozpowiadasz?

Kuku! Kuku!

W lesie rozpowiadasz?

- Leciałam ja w maju

Z ciepłego wyraju,

Zagubiłam w drodze

Ścieżynkę do gaju!

Kuku! Kuku!

Ścieżynkę do gaju!

Zagubiłam ścieżkę

Do gniazdeczka mego,

Teraz latam, kukam,

Ot, już wiesz, dlaczego.

Kuku! Kuku!

Ot, już wiesz, dlaczego.

LA RUOTA

Rzędem zasiadły z księgami prorok!

Na starym fresku sklepionej Ruoty:

Mojżesz, Ezechiel, od widzeń swych złoty,

Izajasz, Amos, Daniel orlooki.

Lecz czas szedł tędy gromowymi kroki

I rewolucji wielkiej biły młoty,

I wichry wieków tu brały swe loty,

I starły twarze, szaty i obłoki.

Sam Hiob, jak żywy, został wśród tych cieni,

Z ręką wzniesioną z niedoli barłogu,

Z jękiem na ustach, w nędzy swej łachmanie...

Jego się tylko proroctwo nie zmieni:

- Wieczny krzyk bólu do niebios gdzieś progu

I wieczna cisza nad nim... To zostanie!

LANCA ROLANDA

Więc mi pokażcie drzewce owo stare.

Ów szczątek wielkich, umarłych stuleci!

Niech mnie dech świata młodości obleci,

Niech wzniesie ku mnie szumiącą swą czarę.

Na jak ogromnej ręki broń ta miarę!

Kto ją z was dźwignie dziś, o wieku dzieci?

Kto we łzach ze rdzy obmyje i z śnieci

Lancę rycerza, co zginął za wiarę?

Stójcie!... Na dzień z nią! Wichr może przyleci,

Może zahuczy burzą niebo szare,

Może grot lancy piorunem zaświeci!...

Cisza... Śpij w pyle, o drzewce ty stare!

Nikt teraz życia nie daje za marę...

Czekaj, aż prochom zaświta dzień trzeci.

LEĆ, MÓJ ROJU...

Leć, mój roju, złoty roju,

Gdzie kwiat lipa ściele,

Przyczyńże mi białych miodów

Na moje wesele!

Przyczyńże mi białych miodów

Na te korowaje,

Co je matka krzyżem znaczy,

A od serca kraje.

Jak wybiorę plastry z ula,

Jak miody wysycę,

Wezmę sobie czarnobrewę,

Moją krasawicę!

Wezmę sobie czarnobrewę

Do mego futoru;

Będąż lipy nam szumiały, .

Z ranka do wieczoru!

Wyleciały złote roje

Na te kwietne błonie,

A u mojej krasawicy

W krzyż złożone dłonie...

Wyleciały złote roje

Na ten ług zielony,

A dla mojej krasawicy

Biją z wieży dzwony.

Biją dzwony w samo niebo,

Idzie grabarz z wioski...

- Nie noścież mi, pszczoły, miodu,

Tylko żółte woski...

Tylko żółte woski noście,

Jak jej zimne lice,

Na tę swadźbę z czarną ziemią,

Na jasną gromnicę!

Biją dzwony, lecą rosy,

Wóz się z wolna toczy...

Cicho świeci ta gromnica

Na umarłe oczy!

KRZYŻ GUILLERMINA

- Już nic ci nie pomoże!

Już idziesz precz ze świata...

Już skrzypi szubienica,

Już orszak wiedzie kata! -

- Ach, święty spowiedniku,

Czyż nie ma już sposobu?...

Tak chciałbym pożyć jeszcze!...

Tak straszno iść do grobu...

- O życiu nie myśl zgoła!

Myśl, bracie, o swej duszy.

Mów głośno "Pater" za mną,

To przestrach twój zagłuszy.

- Ach, święty spowiedniku,

Ja modlić się nie mogę!...

Tak ciężko mi umierać!

W tak ciemną idę drogę...

- Chrystusa weź na pomoc,

Odwagi, męstwa, bracie!

Patrz, słońce twe ostatnie

Zachodzi w majestacie!

- Ach, święty spowiedniku,

Jak strasznie bęben bije!...

Jak błyszczy czerwień kata!

Jak mróz mi ściska szyję...

- Chrystusa weź na pomoc,

On w raju czeka na cię -

A co tam masz pod płaszczem?

A co tak kryjesz w szacie?

- Ach, święty spowiedniku,

To znak Chrystusa w męce:

Ten krzyż rzeźbiły niegdyś

Niegodne moje ręce...

- Co bracie? To jest cudo!

To żywy Zbawca świata!

I ty, ty miałbyś zginąć

Z czerwonej ręki kata?...

Idź śmiało! Wstąp na szafot

- Wyroki dziwne Boże -

Ten krzyż ludowi ukaż,

Ten krzyż cię zbawi może!

O Chryste, toć Twe lico,

Toć głowa Twoja droga!

O Guillermin, o mistrzu,

Widzenie miałeś Boga!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

I wszedł na czarne stopnie,

I podniósł krzyż do góry -

I ucichł rozgwar ludu,

I bęben ścichł ponury.

- Zgrzeszyłem - rzekł skazaniec -

A oto dług mój płacę...

Wy życie mi darujcie,

Ja oddam wam mą pracę!

W zachwycie stoi ciżba,

W zachwycie miejska rada,

A kat postronek rzucił

I na kolana pada...

I długo patrzy legat,

I twarz się pańska mieni...

Krzyż rośnie i zasłania

Katowskiej blask czerwieni.

Krzyż rośnie i zasłania

Mizerny błąd człowieka

I czarem ciągnie oczy,

I czarem tłum urzeka.

- To Chrystus! - krzyk wybucha -

To Chrystus na Golgocie! -

A słońce cicho gaśnie

W purpurze i we złocie.

I oto się z szafotu

Uczynił ołtarz Boży,

A tłum się w piersi bije,

A tłum się przed nim korzy.

Więc legat wstał i rzecze:

- Do ludu apeluję!

Lud niechaj wyrok wyda,

Jak myśli i jak czuje! -

Nad życiem i nad śmiercią

Oto się szala waży...

Śmiertelne zimno w sercu,

Śmiertelna bladość w twarzy...

W kapturach rzędem stoją,

Ci w bieli, a ci w czerni,

Procesja penitentów

I Bracia Miłosierni...

I chwieją się gromnice,

I słychać szept pacierzy,

Tracenia już godzina

Zaczęła dzwonić z wieży...

Wtem krzyk tysiączny tłumu

Jak burza w niebo bije:

- Precz z katem! Precz z szafotem!

Mistrz Guillermin niech żyje!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

W pamiątek dawnych skarbcu,

Z schyloną stoję głową,

Na krzyż ten stary patrzę,

Na cudną rzeźbę ową.

I pytam, gdzie są czasy,

Gdy winę gładzi piękno?...

I gdzie jest dzieło takie,

Że przed nim tłumy klękną?

KTÓRA IDZIE - CICHA PRZYJDZIE...

Która idzie - cicha przyjdzie

Przez te orne łany,

Gdzie ten uwrot w siewnej runi

K-u zorzom podany...

Tylko jej się ugną trawy

Szumami srebrnemi,

Kiedy nagła a świetląca

Rozbłyśnie na ziemi.

Która wschodzi -jasna wzejdzie

Z jutrzennej pościeli,

Głusze pieśnią rozedzwoni,

Brzaskiem mrok rozbieli.

Od nowizny, co ją rodzi,

Nad gniazda ptaszęce

Pełne złotych ziaren życia

Wzniesie obie ręce.

Która wstaje - mocna wstanie

Świeżym tchem żywota

I w ogromne borów granie

Pójdzie cała złota.

Po ugorach nocy pójdzie

W słoneczne wybuchy...

Która idzie - mocna przyjdzie

I wyzwoli duchy!

KTO DLA SIEBIE PRACUJE...

Kto dla siebie pracuje, ten siły utraca.

Rąk jego, jego ramion znikoma jest praca,

A wicher czasu, lecąc szeroko po świecie,

Przedzę ową pajęczą uniesie — i zmiecia.

Kto dla braci pracuje, ma moc za miliony,

Rośnie w siłę, jak olbrzym o ziemię rzucony;

Czas mu cegły podaje, utrwala budowę

I kładzie na jej szczycie swe piętno wiekowe.

KTO W MOGIŁĘ…

Kto w mogiłę wrasta głazem,

Kto skamieniał na kurhanie,

Ten się w proch rozsypie razem

Z tym, co nigdy już nie wstanie.

Lecz kto dębem wrósł w mogiłę,

Kto żyw stoi na kurhanie,

Temu odda grób swą siłę,

Kiedy przyjdzie zmartwychwstanie.

Sto lat leży głaz na grobie,

Sto lat wichry po nim wieją,

A nie zadrga życiem w sobie,

Nie zieleni się nadzieją.

Lecz dąb życia czerpie soki

Z praojcowych próchn i kości,

I choć kurhan tak głęboki,

Buja liściem ku przyszłości!

KTOKOLWIEK WIDZIAŁ...

Ktokolwiek widział najdroższe oblicze,

Kamieniejące w linie tajemnicze,

W przedśmiertelnej walki godzinie;

Ktokolwiek słyszał cichy jęk konania,

Kiedy się dusza aa uata wyłania

I drży, i gaśnie, i ginie...

Ktokolwiek w drogiej i mdlejącej dłoni

Widział gromnicę, juk swiatto awe kłoni

Za ust niepewnym oddechem;

Ktokolwiek atyazał obojętne szmery,

Gdy przyszło w miarę dobrać deski cztery,

Żeby się wieko zawarło...

Ktokolwiek ziemi oddal akarb najdroższy,

I w puate kąty wracał sam, uboższy

O całą miłość umarłą, -

Ten w dniu jesiennym, mglistym listopada

Bolę tęsknoty swojej wypowiada

Na cichym grobie cmentarza;

Ten swoje modły żałobne i łzawe,

Sieroce nędze i wdowie łzy krwawe

Niesie na stopnie ołtarza.

* * *

Lecz kto i kiedy modlitwy pokutne

Odmawiać zechce za dusze te smutne,

Co jeszcze mdleją w podróży?

Za owe chwiejne i wątpliwe duchy,

Na ostrych pokua wydane podmuchy,

Jak łódź bez steru, wśród burzy?

Za te, co światła łakną i pokoju,

Za te, co tają, jako roaa, w znoju

Skwarnego dnia upalenia?...

Za te, co, w otchłań zapatrzone ciemną,

Próżno wołają, żądają daremne

Prawdy i wiedzy promienia!

Za te, co, pragnień pożarem trawione,

Czyscowych ogniów męczeńską koronę

Noszą, jak upiór północy?

Za te, co znikąd nie mając ratunku,

Drżące, zbłąkane, bez wyjścia, kierunku,

Bez bratniej giną pomocy?

Za te, co cierpieć nie mają już siły,

I odpocznienia pragną u mogiły,

Po ciężkiem życiu tułaczem?

Za bolejące duchy i zgorzkniałe,

Za te, co szaty pokalały białe,

Kto, pytam, modli się z płaczem?

KUBEK

Z jednego kubka ty i ja

Piliśmy onej chwili:

Lecz że nam w wodę padła łza,

Więc kubek my rozbili.

I poszli w świat, i poszli w dal,

Osobną każde drogą,

Ani nam szczątków onych żal,

Co zrosnąć się nie mogą...

Dziś, kiedy w skwary znojnych susz

Samotne kroki niosę,

Gwiazdy mi jasne z złotych kruż

Podają srebrną rosę.

Lecz wiem, że w żadnej z gwiezdnych czasz

Nie znajdzie się ochłoda,

Jaką miał prosty kubek nasz,

Gdzie były łzy - i woda.

KWIATY

Rzucajmy piękna siew!

Niech wschodzą kwiaty,

Jak cudnych marzeń rój,

Lekki, skrzydlaty...

Za kwiatem przyjdzie nam

I owoc boży,

I urok piękna sam

Dobro wytworzy.

Cóż kwiatek? - barwny puch,

Oczu ułuda...

Lecz w pięknie żyje dach,

Co tworzy cuda.

Zaprawdę! życia ten

Nie ztrwonił marnie,

Kto kwiecie swoich niw

Z miłością garnie...

I w ludów wiosny dzień

Stanie ten śmiało,

Kto rzucił ziemi swej,

Choć różę biała...

LALKA MAŁGOSI

- Mamuniu! - wołała Małgosia, biegnąc do pokoju mamy.

- A co chcesz, dziecinko? - zapytała mama.

- Chciałam mamuni powiedzieć, że się już moja lalka nie będzie nazywała Mimi, tylko że będzie się nazywała Urszulka.

- A to dlaczego? - zapytała mama.

- Bo widzi mamunia, ja dziś rano przeczytałam w książeczce, że dawno już temu, ze trzysta lat może albo więcej, żył Jan Kochanowski, który pisał różne wiersze i że ten Kochanowski miał małą córeczkę, której było na imię Urszulka.

- No i cóż dalej? - zapytała znów mama.

- Tylko nie mogę sobie przypomnieć, gdzie on z tą córeczką mieszkał...

- W Czarnolesiu - rzekła mama. - Nazywano go też Janem z Czarnolesia.

- Tak, tak! w Czarnolesiu! Więc tam była taka wielka stara lipa, pod którą Kochanowski siadał i różne wiersze pisał, a przy nim bawiła się Urszulka. Ale nie bawiła się tak jak inne dzieci, nie przeszkadzała ojcu, nie hałasowała, tylko sobie kwiateczki zbierała i śpiewała piękne piosenki. A tych piosenek to jej nikt nie uczył, sama już z siebie tak umiała śpiewać jak ten słowiczek w maju. A wioseczki miała jakby złote i chodziła w "letniczku pisanym", to znaczy w takiej pstrej sukience leciuchnej. Raz miał przyjechać do Czarnolasu wielki wojownik...

- Hetman - poprawiła mama - Jan Zamoyski.

- Tak, mamuniu, Jan Zamoyski, więc Urszulka nazbierała prześlicznych kwiatków i tak sobie śpiewała:

Przyjedzie tu rycerz, Ojcu, matce drogi, A ja te kwiateczki Rzucę mu pod nogi.

I to ona tak sama z siebie śpiewała, proszę mamuni, i różne inne piosneczki jak ptaszek jaki.

- No i przyjechał ten rycerz? - zapytała mama.

- A jakże, przyjechał! Z bardzo wielkim dworem i bardzo wspaniale przyjechał, a na nim wszystko aż błyszczało od złota, od srebra...

- A przywiózł też z sobą dzieci?

- Nie, mamuniu! Ten Jan Zamoyski nie miał dzieci i bardzo się tym smucił. Więc kiedy się bawił z Urszulka i zapytał ją, czy się jej podoba jego pas złoty i jego ubiory, wtedy Urszulka tak mu powiedziała:

Pięknie, strojnie i bogato,

Jak u nikogo na świecie,

Ale gdybyć Bóg dał dziecię,

Dałbyś wszystko za to.

- I cóż na to Zamoyski?

- A nic! Ucałował Urszulkę i aż mu łzy w oczach stanęły.

- A mamę miała też ta Urszulka?

- A jakże, mamuniu, miała! Kluczyki za nią nosiła, w gospodarstwie jej pomagała, gości nadobnie witała, a kiedy ojciec wracał z jakiej drogi, to zawsze wybiegała naprzeciw niego wpierw jeszcze niż starsze dzieci i obejmowała go rączkami za szyję i cieszyła się jego powrotem.

- No i cóż się dalej stało?

- Ach, moja mamusiu! Bardzo się źle stalo, bo ta Urszulka umarła. Ach, żeby mamusia wiedziała, jak jej wszyscy w domu żałowali, to strach! A najbardziej ojciec. Jak siadł pod swoją lipą, to tylko wzdychał i pisał śliczne pieśni o swojej córeczce. Te pieśni nazywały się... nazywały...

- Treny - podpowiedziała matka.

- Tak, mamuniu, treny. Ja czytałam, że te treny to najpiękniejsze pieśni ze wszystkich, jakie napisał Jan Kochanowski. A kiedy się tak smucił, śni mu się raz, że mu jego matka przyniosła Urszulkę na ręku, bo Urszulka taka była jeszcze mała, że ją można było na ręku nosić, i że widzi swoją córeczkę taką śliczną i wesołą jak nigdy jeszcze. Ucieszył się bardzo, a tu mu matka jego tak mówi: "Nie smuć się, miły Janie, bo twoja Urszuleczka żyje".

- Tak jest - rzekła mama. - Żyje i żyć powinna w pamięci wszystkich polskich dzieci.

- Więc ja, proszę mamusi, chcę, żeby się moja lalka nazywała teraz Urszulka, i uszyję jej taki "letniczek pisany" i "paseczki złocone", żeby do niej była podobna.

- A czy nie lepiej byłoby, Małgosiu, żebyś ty sama starała się być podobną do niej? Żebyś była tak jak ona miłą ojcu i matce, miłą służbie i rodzeństwu, cichą, słodką i według sił pomoc wszystkim niosącą? Wszakże wszystkie dziewczynki polskie są jakby siostry Urszulki. Czemuż do niej podobne być nie mają?

Zamyśliła się Małgosia i rzekła:

- No, to dobrze! Ja będę się starała być do niej podobna. A mamunia nazwie mnie czasem swoją Urszulka?

Mama uściskała Małgosię. Ciekawa rzecz, jak też Małgosia dotrzyma swej obietnicy?

LATAWICA

W chacie duszno, w chacie nudno,

Twarda ława popod ścianą...

- Spojrzyj, spojrzyj, chłopcze młody,

W szybkę srebrem malowaną!

W szybce stoi snop promieni

Od miesiączka, od księżyca,

A na białej smudze tańczy

Bosą stopą Latawica.

Jasny warkocz rozpleciony,

Na nim wianek z rokiciny,

A we włosach, ponad czołem,

Migający ognik siny.

Latawica lnu nie sieje,

Lnu nie sieje, lnu nie przędzie,

Tylko w własnej chodzi bieli,

Jak po łące te łabędzie.

Pod tumanem przez dzień cały

Latawica w jarach leży;

Nocą tańczy, nocą śpiewa

I rozkwita jak kwiat świeży.

Na zroszonej tańczy trawie,

Wabi śmiechem i pustotą,

A nad głową w ręku trzyma

Brząkające z tęcz rzeszoto...

- "Zapachniała ku mnie łąka.

Zapachniała świeżym sianem...

Pójdź, polecim ponad polem

Chłodną rosą wysrebrzanem...

Za tą brzozą, za olszyną,

Powiem tobie, kto ja taka,

A za lasem, za zielonym

Dam ci złote piórko ptaka...

Za tą górą, za wysoką.

Zdejmę z nieba gwiazdy sine,

A za morzem, za szumiącem,

Wkoło ciebie się owinę...

Gdzie obrócę jasne oczy,

Z wiatrem wzlecisz, spłyniesz z wodą:

Kwiat się poi chłodną rosą,

Serce poi się swobodą!"

Senna chmurka w skrzydła bije,

Śnieży pióra do księżyca,

A na jasnej smudze tańczy

Bosą stopbr> Latawica.

W chacie duszno, w chacie nudno,

Twarda ława popod ścianą...

- Spojrzyj, spojrzyj, chłopcze młody,

W szybkę srebrem malowaną!

LIPOWY SZPALER RZUCA CIEŃ

Lipowy szpaler rzuca cień

Na zadumane oczy.

Pełen słonecznych dreszczów i mgnień

W zielonej swej przezroczy.

Lipowy szpaler biegnie wzdłuż,

Gdzie stary mur ogrodu,

I woń najsłodszą roni z kruż

Złotego pełnych miodu.

Szumieć chcą kruże, lać chcą żar

Zaklęte w kwieciu miody

Do nieśmiertelnych życia czar,

Na nieśmiertelne gody.

I zadumane oczy chcą

Lecieć do zórz, do świtu,

I skipieć ogniem, i skipieć łzą,

Słoneczną łzą zachwytu.

Lecz żaden z lip nie bierze rój

Ni mocy, ni słodyczy...

I ronią oczy młody blask swój,

Żar ronią tajemniczy...

I spada kwiat, i spada liść,

I sączą się nektary:

I nie ma życia, co tu wnijść

Mogło w ten szpaler stary...

I pachną miody, których pić

Nie będą żadne usta,

I drży słoneczna splątana nić,

Gdzie czeka droga pusta.

Na pustą drogę kwiecie tchnie

Woń cudną, słodką, świeżą,

A załamane ręce dwie

Cicho i twardo leżą.

LIPY KWITNĄ II

Stawicie przede mną miodowy ten dzban,

Gdzieś z lipy ojczystej sycony a bran;

Więc toast podnoszę za stary nasz ul,

Za wonność łąk naszych, za wonność tych pól!

I wznoszę mój toast na duchów tych cześć,

Co z kwiatów żywota miód śpieszą nam nieść,

Co puchar młodości trzymają nam wzwyż

I brzęczą ku słońcu wśród martwych dnia cisz!

Jak wiele w nich żądzy, jak wiele w nich sił,

By prawnuk potomny z czar ducha miód pił,

By krzepił go nektar, by wskrzesnął na woń,

Co roni ją z siebie rodzinna ta błoń!

Więc toast mój wznoszę za rojów tych lot,

Co miodem nam czynią łzy własne i pot!

T wznoszę go w niebo za pęd ich, za ruch,

Za pszczelny brzęk gęśli, co stroi ją duch!

Jak wiele pszczół bożych nie wraca się w dom,

Jak wiele lir trzaska, rozbija los-grom...

Jak giną te roje wśród wichrów i burz,

Co miody nam sycą z bolesnych swych dusz...

Więc wznoszę ten toast pod lipy mej szum,

Za gorycz ostatnich i pieśni, i dum,

Za echa gasnące, za dziw i za cud,

Że z kwiatów mogilnych duch sączy nam miód!

MACIUŚ

A po łące. po zielonej.

Maciuś owce gna:

Na wierzbowej fujareczce

Żalośliwie gra.

Dla Boga!

Żałosliwie gra.

- A i skądże ty. Maciusiu,

Tę fujarkę masz,

Że tak na niej, za owcami,

Żałosliwie grasz?

Dla Boga!

Żałosliwie grasz?

- Oj, wyciąłem ją, paniczu.

Z krzywej wierzby tej,

Co wyrosła na mogile

Matuleńki mej.

Dla Boga!

Matuleńki mej.

MAIK

Co tu gwaru! Co tu krzyku!

Idą dzieci "po maiku"

Idą, idą wiejską drogą.

Psom opędzić się nie mogą!

Koszuliny na nich lniane,

Siwe świtki z wełny tkane,

A nózęta wszystkie boso,

Na chojaku maik niosą

A ten maik w słonku świeci.

Ubrały go w kwiaty dzieci,

Ubrały go i dziewczęta,

Wstęga na nim przewinięta

A ten maik cudne ziele,

Gdzie on zajdzie, tam wesele,

Gdzie on zajdzie, tam uciecha,

Aż się po wsi gonią echa!

Dla maika dobre czasy

Są w komorze chleb, kiełbasy.

Jest w komorze kołacz biały,

Będą dzieci zajadały!

Dla maika dobra pora,

Od wrót do wrót, aż do dwora

Otwierają mu panięta,

Bo to teraz wiosny święta!

Przede dworem dzieci stoją,

Do śpiewania gardła stroją

- Już my zimę z słomy zwili.

Pod wodą ją utopili!

A my dalej z nimi wtórem,

Hukniem wszyscy wielkim chórem

Świeci słonko w polu, w gaju.

Witaj, witaj, miły maju!

MARE MORTO

A więc rozlej się za mną, morze zapomnienia...

A więc opłyń mnie wkoło wodami cichymi...

Niechaj nikt nigdy w żadnym zakątku tej ziemi

Nie szuka okiem mego znikomego cienia!

A więc niech wygaszona będę do imienia!

A kiedy pieśń ostatnia lutnię mą oniemi,

Niech ulecą jej echa z szumami twojemi

Tam, pod sine, gwiazd pełne mdlejących sklepienia.

Wulkan gorzał, gdzie dzisiaj fala twoja bije...

Morze łez gasi wszystko, co płonie, co żyje...

Ciszy chcę! Do wiecznego tęskno mi spocznienia.

W ogrom twego żywiołu, w roztocze te mgliste

Oddaję ducha, bracie rybołowów, Chryste!...

A ty się rozlej za mną, morze zapomnienia!

MARINO FALIERI

Siedm dni ma Falieri, w te lochy rzucony,

Do rozmyślań o śmierci i grzechach żywota.

Więc pierwszego dnia myśli o zdradzie swej żony,

W mur bije głową, klątwy na niewierną miota.

Drugiego - kipi zemstą, pięść rani o wrota,

Łańcuch żelazny targa wściekłymi ramiony...

W trzecim dniu ucichł. Myśli - jak kruchą jest cnota

Niewiast i jakie zdrada cudne ma osłony!

Czwartego - w oczach kosa błysnęła mu złota

I łona alabastry ze śnieżnymi grony...

Więc jak robak się wije, tęsknotą dręczony.

W dniu piątym - przebaczenia śle niewiernej wota,

W szóstym ją najsłodszymi przyzywa imiony...

W ostatnim śmierć mu kryje wizja -- jej pieszczota.

MARZENIE CHŁOPCA

A jak ja urosnę,

Sprzęgnę wołki siwe,

Będę orał, zaorywał

Tę pszeniczną niwę.

A jak ja urosnę,

Wezmę złote ziarno,

Będę siewał wczesną wiosną

Ziemię naszą czarną.

A jak ja urosnę,

Nie poskąpię ręki,

Będę kosił bujną niwę

I śpiewał piosenki.

Oj, ty bujna niwo,

Ty pszeniczne pole,

Nie żal tobie pracy naszej

Ni potu na czole!

MÓJ TRUBADUR

Mój trubadur na ulicy

Znowu stoi z swą gitarą

I znów brząka canzonettę,

Jak świat smutną, jak świat starą.

Ale dziś jej nadał tętno

Dziwnie skoczne i wesołe,

Czy też może drżą mu ręce,

W srogim wichrze ręce gołe...

Pod zamkniętym mym balkonem

Stoi z głową pochyloną

I zaczyna drżącym głosem

Śpiewać piosnkę unisono.

O Prowancji złotym słońcu,

O Prowancji śpiewa wiośnie,

A w ulicy mistral wyje,

Wyje dziko i żałośnie.

Mistral rodem jest po mieczu

Z zaśnieżonych Alp gardzieli,

A z wąwozów pirenejskich

Ród wywodzi po kądzieli.

W herbie swoim ma dwie trąby

Na bladego nieba tarczy;

Stado hien w jedną wyje,

Stado wilków w drugą warczy.

Stado wilków, hien stado

Zawodzącym, dzikim chórem

O miłości i o wiośnie

Śpiewa z moim trubadurem.

Dzwonią szyby, trzeszczą dachy,

Aż do ziemi gną się drzewa;

Mój trubadur coraz ciszej,

Coraz wolniej piosnkę śpiewa...

Jego długie, czarne poły

Ulatują w obie strony

Z przeraźliwym wichru świstem,

Jak żałobne skrzydła wrony.

Umilkł, podniósł nędzną głowę,

Łzy przymarzłe u rzęs świecą...

Tuli na pierś swą gitarę,

Aby się nią ogrzać nieco...

Lecz po strunach jeszcze leci

Z jękiem, z świstem pieśń ponura,

Mistral kończy canzonettę

Za mojego trubadura.

LIPY KWITNĄ...

I

Lipy kwitną... woń przesłodka dyszy,

Puch się kwietny sypie poprzez płoty;

Wskróś szerokiej, wskróś porannej ciszy

Brzęczy w słońcu pszczelny rój nasz złoty!

Lipy kwitną... Złoty rój nasz brzęczy,

Miodem pachnie prastara pasieka,

Malowany kolorami tęczy

Tuman siny wieje gdzieś z daleka.

Lipy kwitną... W sinym wskróś tumanie

Ciche, senne, w zorzach widać chaty,

A do każdej światła zwiastowanie

Jasną stopą niesie duch skrzydlaty.

Lipy kwitną... Idą w gości duchy

Do chat czarnych, do niskiej zagrody,

A wskróś drogi polatują puchy,

A wskróś drogi pachną białe miody.

Lipy kwitną... Oto przypomina

Stara chata przedwiekowe dzieje...

Oto bije przejrzenia godzina,

Oto blask się ciemnym oczom sieje...

Lipy kwitną... Wieją wonie miodu,

Prastarego wieją wonie cudu...

W słońce spojrzał ślepy syn narodu,

W słońce spojrzał duch mojego ludu!

Lipy kwitną... Woń przesłodka dyszy,

Kwietne puchy lecą poprzez płoty,

wskróś szerokiej, wskróś porannej ciszy

Brzęczy w słońcu stary rój nasz złoty!

II

Już lipa roztula

Słoneczny swój puch,

A dalej tam z ula

Na pracę, na ruch!

A dalej tam z ula

Na pole, na znój!...

Piastowe my pszczoły,

Piastowy my rój!

Ta stara pasieka

Na plon czeka nasz,

My lecim od wieka

Z łąk kwietnych i z pasz...

My lecim od wieka

I trud niesiem swój...

Piastowe my pszczoły,

Piastowy my rój!

I brzęczy, i radzi

Złocisty nasz wiec,

Jak bożej czeladzi

Pracować, jak lec,

Jak bożej czeladzi

W ten bratni iść strój...

Piastowe my pszczoły,

Piastowy my rój!

Nas budzi świt mglisty,

A spędza nas noc,

Gdy z lipy ojczystej

Żar bierzem i moc.

Moc życia, żar czynu

Na mir i na bój...

Piastowe my pszczoły,

Piastowy my rój!

I w kropli my miodu

Niesiemy w nasz ul

Prastarą woń rodu,

Co wiedzie się z pól,

I słodycz my pieśni

Sączymy w serc zdrój...

Piastowe my pszczoły,

Piastowy my rój!

III

Hej, wy miody, białe miody!

Czy wy brane w niepogody,

Czy wy brane w skwarną suszą,

Że ze łzami pić was muszę?

Czy wy brane z onej drogi,

Gdzie wyrosły nasze głogi,

Czy wy brane z uroczyska,

Że się od was serce ściska?...

Hej, wy miody, białe miody!

Czy wy brane u tej wody,

U tej wody, u krynicy,

Gdzie zakwita kwiat tęsknicy?

Czy wy brane u ruczaju,

Co z miłego płynie kraju,

Czy wy brane z tej rubieży,

Gdzie grobowy kamień leży?...

Hej, wy miody, białe miody!

Gdzie te sady, gdzie ogrody,

Kędy w dawne wiosny moje

Latywały pszczelne roje?—

Czy piołunem pola siane,

Czy te lipy wyrąbane,

Czy zarosła cierniem droga

Do pasieki naszej proga?

IV

Lipowy szpaler rzuca cień

Na zadumane oczy,

Pełen słonecznych dreszczów i mgnień

W zielonej swej przezroczy.

Lipowy szpaler biegnie wzdłuż,

Gdzie stary mur ogrodu,

I woń najsłodszą roni z kruż,

Złotego pełnych miodu.

Szumieć chcą kruże, lać chcą żar

Zaklęte w kwieciu miody

Do nieśmiertelnych życia czar,

Na nieśmiertelne gody.

I zadumane oczy chcą

Lecieć do zórz, do świtu,

I skipieć ogniem, i skipieć łzą,

Słoneczną łzą zachwytu.

Lecz żaden z lip nie bierze rój

Ni mocy, ni słodyczy...

I ronią oczy młody blask swój,

Żar ronią tajemniczy...

I spada kwiat, i spada liść,

I sączą się nektary;

I nie ma życia, co tu wnijść

Mogło w ten szpaler stary...

I pachną miody, których pić

Nie będą żadne usta,

I drży słoneczna splątana nić,

Gdzie czeka droga pusta.

Na pustą drogę kwiecie tchnie

Woń cudną, słodką, świeżą,

A załamane ręce dwie

Cicho i twardo leżą.

V

Leć, mój roju, złoty roju,

Gdzie kwiat lipa ściele,

Przyczyńże mi białych miodów

Na moje wesele!

Przyczyńże mi białych miodów

Na te korowaje,

Co je matka krzyżem znaczy,

A od serca kraje.

Jak wybiorę plastry z ula,

Jak miody wysycę,

Wezmę sobie czarnobrewę

Moją krasawicę!

Wezmę sobie czarnobrewę.

Do mego futoru;

Będąż lipy nam szumiały

Z ranka do wieczoru!

Wyleciały złote roje

Na te kwietne błonie,

A u mojej krasawicy

W krzyż złożone dłonie...

Wyleciały złote roje

Na ten ług zielony,

A dla mojej krasawicy

Biją z wieży dzwony.

Biją dzwony w samo niebo,

Idzie grabarz z wioski...

«Nie noścież mi, pszczoły, miodu,

Tylko żółte woski...

Tylko żółte woski noście

Jak jej zimne lice,

Na tę swadźbę z czarną ziemią,

Na jasną gromnicę!»

Biją dzwony, lecą rosy,

Wóz się zwolna toczy...

Cicho świeci ta gromnica

Na umarłe oczy!

VI

Stawicie przede mną miodowy ten dzban,

Gdzieś z lipy ojczystej sycony a bran;

Więc toast podnoszę za stary nasz ul,

Za wonność łąk naszych, za wonność tych pól!

I wznoszę mój toast na duchów tych cześć,

Co z kwiatów żywota miód śpieszą nam nieść,

Co puchar młodości trzymają nam wzwyż

I brzęczą ku słońcu wśród martwych dnia cisz!

Jak wiele w nich żądzy, jak wiele w nich sił,

By prawnuk potomny z czar ducha miód pił,

By krzepił go nektar, by wskrzesnął na woń,

Co roni ją z siebie rodzinna ta błoń!

Więc toast mój wznoszę za rojów tych lot.

Co miodem nam czynią łzy własne i pot!

I wznoszę go w niego za pęd ich, za ruch,

Za pszczelny brzęk gęśli , co stroi ją duch!

Jak wiele pszczół bożych nie wraca się w dom,

Jak wiele lir trzaska, rozbija los-grom...

Jak giną te roje wśród wichrów i burz,

Co miody nam sycą z bolesnych swych dusz...

Więc wznoszę ten toast pod lipy mej szum

Za gorycz ostatnich i pieśni, i dum,

Za echa gasnące, za dziw i za cud,

Że z kwiatów mogilnych duch sączy nam miódl

LIRNIKOWI NA VIA MONTEBELLO

W ogniach jesteś świętych - idź a świeć.
Z listu T. Lenartowicza

Słowy mnie swymi namaścił z daleka,

Jakoby święte wylawszy oliwy

Na czoło moje, ten pieśniarz, co czeka,

Oparty o swój kij pątniczy, krzywy,

Aż łódź tułacza odbije się z brzega

Do ostatniego, cichego noclega.

A sam, pośpieszny będąc w drogi one,

Patrzył, komu by swą lirę zostawił

I pieśni jako gołębie uśpione...

A zaś mnie jasną ręką błogosławił

I rzucił na mnie przebłogie swe blaski,

l zdał dziedzictwo miłości i łaski.

Słowy mnie swymi namaścił do pieśni

I struny zładził na sercu mym drżącym.

Jako ci ślepce, co chodzą boleśni

Po sinym stepie, po polu grającym

Od ech, a ręce na srebrnych piołunach

Nad mogiłami kładą jak na strunach,

Aż one zioła gorzkie i żałosne

Złotą się gędźbą rozbrzęczą po stepie

I poczną wróżyć kurhanom tym wiosnę,

I szum obudzą w wyschniętym czerepie,

I kość obwieją na stepie spróchniałą

Echem, co niegdyś na szpiku jej grało.

Jako na skałach siedzący orłowie,

Wypatrzył lot mój pierzchliwy i niski,

I tchu mi dostał, i mocy w swym słowie,

I sam się mienić począł w różne błyski,

By mnie nauczył, jak z piersi snuć zorze

I wielkie światła jutrzenne a boże.

I pióra zjeżył siwe i pod pióry

Piersi pokazał sczerniałe i krwawe,

A zaś się lotem wyniósł i wskroś chmury

Przebił na wielką świetlistą kurzawę

I uczył brać się do słońca od ziemi

Bez jęku, skrzydły bijący krwawemi.

I rzekł mi: "W ogniach świętych jesteś oto -

Idź a świeć, bym się na ciebie nie żalił",

I dziwną ducha swojego robotą

W jasny mnie płomień objął i zapalił;

I wiem, że już mi w ogniach onych. chodzić

I żyć płomieniem - i płomienie rodzić.

A nie z rozkoszy próżnej ni z uciechy

To gorejące wzięłam namaszczenie;

Bo rzadkie w pieśni ziemi tej uśmiechy,

A ciężą na niej popioły i cienie

Rzeczy pomarłych, a praca ta sroga

Śpiewać, gdy w piersiach jest ucisk i trwoga..

Ale mi czynić trzeba, co duch zdarzy,

A iść za głośnym od mogił podmuchem

Ku jutrzni onej, co na dzień się żarzy,

I za tym wielkim żurawim łańcuchem

Pióreczkiem lecieć porwanym od ziemi,

Z piosenką cichą i łzami srebrnemi...

MADONNA DEL CARDELLINO

Więc idąc z synem w zachodu czas,

W oblaski mżące,

Na polnym głazie przysiadła raz,

Na kwietnej łące.

A iżby bliższy synaczek był

Tej świętej ziemi,

Z kolan go puszcza w podolny pył

Stopki bosemi.

I zagrał szumem srebrzystym łan

Na traw cytarze,

I przyniósł dziecku pastuszek Jan

Szczygliki w darze.

I pstre się piórka w zachodzie lśnią,

I złotem kraszą,

A chłopię wznosi rączynę swą

Nad główką ptaszą.

I patrzy w dal gdzieś, patrzy wzwyż

W bożej wszechwiedzy

I rzecze: «Oto stanie mój krzyż

Na polnej miedzy...

Stanie wśród olchów, wśród kalin gron,

W zaraniu złotem,

I ośpiewany będzie krzyż on

Ptasim szczebiotem.

I stanie krzyż mój wśród cichych siół,

Na dróg rozstaju,

I skłoni brzoza ponad nim w dół

Gałązki w maju.

I ofiarowan będzie mój ból

Za wszystkie one

W ziemi tej smętnej, wpośród tych pół

Gniazda zburzone...

I ofiarowan będę ja sam

W polu czerwonem

Za rzesze ptasze, pobite tam

Jastrzębim szponem.

I koronowan będę ja — król,

Ciernia koroną

Za rzesz skowrończych krzywdę i ból,

Za pieśń zduszoną...

I wydam pot mój, i wydam łzy,

I krew położę

Za te ptaszęta, co je wichr zły

Poniósł za morze.

I stanie nad mym krzyżem na znak

Tęsknoty gwiazda,

Żeby mógł znaleźć tułaczy ptak

Drogę do gniazda.

I słucha matka, i schyla skroń

W smętnej zadumie,

A hejnał cichy gra kwietna błoń

W wiosennym szumie.

Trzeszczą kolczaste suchych aloesów chrusty,

Gruby liść żarem tleje, jak papyrus biały,

Na którym dawne wieki ze wstrętem spisały

Tyberiuszowej krwawy pamiętnik rozpusty.

Siądź w łodzi, przy ognisku, na sieci tych pęku,

Nad ciszą modrej toni zniż czoło na ręku

I słuchaj, co ci prawi rybak drżący, stary...

Tyberiusz?... Augustus?... Nie, on o nich nie wie!

Lecz patrząc mrocznym okiem w gasnące zarzewie,

Głód i nędzę swą skarży... To jego cezary

MANAVADHARMASASTRA

I mówi mocny Manu: "Pies Czandala

Nie będzie, pijąc, mącił czystej wody,

Co z gór się toczy i w źródła wkrysztala,

Ani tej, którą dla miłej ochłody

Z rzek modrych, z jezior, z sadzawek, z cysterny

Konwią i dzbanem czerpie lud mój wierny,

A jeśli jego wyschła gardziel pragnie,

Jeśli się język popadał przeklęty,

Niech pije z wody tej, co stoi w bagnie,

Albo ze śladów racicy i pięty

Bydlęcia, w których deszcz naronił rosy,

A pijąc, na twarz niech zapuści włosy".

I mówi Manu dalej: "A nie będzie

Nosił odzieży on, ni jego sprośna

Niewiasta ze lnu, który prządka sprzędzie,

A tkacz nawinie na cewki u krosna.

Ni z wełny owiec, ciągnionej na włókna,

Nie kupi w kramie wełniey ni sukna.

Lecz zgłem, co z trupa spadnie, gdy zetleje

Skóra, kość się rozwiedzie skruszała,

Gniazdo swych szczeniąt Czandala odzieje

I nagość bioder opasze, i ciała,

Bowiem i tak jest ran pełen i trądu.

A to się będzie dziać aż do dnia sądu".

I mówi mądry Manu: "W garniec nowy

Nie będzie warzy kładł, ni strawy chował,

Ni doju zlewał od kozy i krowy,

Ni stawiał misy pisanej na pował,

Ni wieszał tykwy na plecach w podróży:

Statek ten czysty jest i czystym służy.

Ale na miejskich śmieci pójdzie kupy

I zbierze garnków stłuczonych oszczęty,

I u ogniska postawi skorupy,

I jeść z nich będzie Czandala przeklęty.

A gdyby w dobrej glinie miał co dane,

Naczynie będzie o kamień strzaskane".

I mówi Manu, mąż boży: "Czandala

Nie będzie czytał w Wodach, jak człek święty,

Nad którym Brahma swe blaski rozpala.

Bowiem nieczysty jest i jest wyjęty

Ze zboru mężów, którym się odkrywa

Najwyższa miłość i mądrość prawdziwa.

A gdyby pisał wieść czy obietnicę,

Ustąpi z światła i w zmierzchach usiądzie,

I weźmie pióro czy trzcinę w lewicę

I z prawej w lewą stronę pisać będzie.

A pismu jego nie doda sąd wiary,

Bowiem fałszebnik jest i kłamca stary".

I mówi Manu czysty: "Gdy się modli,

Nie wzniesie oczu do nieba i słońca,

On i ród jego; albowiem są podli.

Ni patrzeć będzie na pełnię miesiąca,

Ni imię Brahmy wziąć waży się w usta,

Bo klątwa nad nim jest i czarna chusta.

Lecz gdy sen spocznie na wiernych źrenicy,

Czandala zejdzie na miejsca bezwodne

I wołać będzie do ducha ciemnicy,

I do tych duchów, co jęku są głodne,

I duchom złego, co rządzą otchłanie,

Modlić się będzie. A niech się tak stanie!"

I jeszcze mówi Manu: "Gdy na drogę

Przechodzącego cień padnie Czandali,

Niech wierny stanie a wstrzyma swą nogę,

Póki się słońce do zorzy dopali

I rosy drogę zmyją, i noc zetrze,

Bo grunt nieczysty jest i złe powietrze.

A gdy się rodzi płód i chce do świata,

Czy to w dzień jasny, czy w burzę i w nocy,

Jeśli Czandala do drzwi twych kołata,

Zasuniesz wrzeciądz, a nie dasz pomocy.

Bo nim zrodzony ]est, jest już przeklęty".

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Tak mówi Manu, mądry mąż i święty.

MARIANNA W BRAZYLII

Ile razy spojrzę na "Listy Dygasińskiego z Brazylii", a pomyślę, jaką to onprzeszedł biedę, nim się z ludźmi tamtejszymi porozumieć zdołał, tyle razy żałuję, że zamiast udawać się do konsulów, do dziennikarzy, do inspektorów i do hrabiów, nie udał się Dygasiński prosto do Marianny.

Marianna byłaby dla niego nieoszacowanym skarbem, objaśniłaby go najakuratniej o wszystkim: co? jak? a nadto wyprowadziłaby go z wszelkich językowych trudności.

Trudności te nie sprawiały Mariannie nigdy żadnego kłopotu: po prostu nie istniały dla niej.

Kiedy pani jej zaraz po przybyciu posłała ją do wspólnej hotelowej pralni oddanej do użytku gości, którzy mając własną służbę sami chcieli zajmować się praniem swej bielizny, po portugalsku, ropa, a właścicielka przyszła objaśnić o czasie i kolei prania, Marianna, nie przywykła, żeby jej kto do balii nos wkładał, pobiegła na górę cała w ogniach.

- A jaki też ten naród tutejszy spierny, proszę pani, to niech ręka Boska broni.

Ledwo stanęłam u balii, zaraz tam przyleciała jakaś jędza i dalej na mnie: ty taka, ty owaka. Ja tu nie myślę robić prania z całej Europy!

- Czyż podobna?

- Przecież wyraźnie słyszałam, jak wykrzykiwała, że nie myśli ludziom z całej Europy prać. Tak ja jej na to: moja pani, jeśliś pani, bo ja tam twego państwa nie widziała. My ta nie ze żadnej Europy pochodzące, tylko z Dąbrówki, z guberni suwalskiej. Papiery na to są. Rozumiesz pani?

- No i co?

- A cóż, zaraz jej buzia zmalała, zabrała się baba i poszła.

Istotnie Marianna była z Dąbrówki.

Nie żadna emigrantka, broń Boże, gdzież tam.

Z Dąbrówki wysłała ją starsza pani panience, która była w naukach aże we Francji, w samym Paryżu, i za mąż za Pensylwańczyka, prowadzącego interesy wielkiej paryskiej firmy, do Brazylii wyszła. Wyszła, ale "nie miała wskórania", jak opowiadała Marianna. Słaba była, tęskniła, a nade wszystko rady sobie dać nie mogła z murzyńską niechlujną służbą.

"Ach, mamo - pisała do Dąbrówki - gdyby tu była Marianna."

- A cóż? Może by i wysłać Mariannę?

Szło o Pensylwańczyka, jak ten projekt przyjmie. 

Był to skrupuł zbyteczny całkiem. Dzielny Pensylwańczyk miał sobie za miłe, za najmilsze wszystko, co pochodziło z Dąbrówki, z guberni suwalskiej, ba, i ze wszystkich dalszych. 

Jeszcze jako narzeczony kupił był on sobie słownik polsko-niemiecko-francuski i pilnie studiował niektóre drobiazgi polskiej literatury bieżącej. Co większa, nie tylko żądał, aby do niego pisano z Dąbrówki po polsku, ale nawet sam się puszczał na pisanie małych liścików w tymże upodobanym przez siebie języku. Z tego to czasu pochodziła owa kartka będąca rozkoszą narzeczonej bawiącej wtedy u matki, kartka, która po kilkakrotnych darciach i przepisywaniach oraz po mozolnej kwerendzie w słowniku tak brzmiała: 

"U nas lało i wiało nader silnie. Kocham ciebie nader tkliwie". 

Otóż, wbrew spodziewaniu, kiedy przyszło radzić się Pensylwańczyka co do wyboru 

służącej, projekt wysłania Marianny o mało że nie upadł całkiem. 

"...Mielibyście z niej wielką pomoc - pisała matka z Dąbrówki - sługa z niej dobra, wszystko robi, pierze..." 

Na nieszczęście... ale były nawet dwa nieszczęścia. Pierwsze, iż przecinek między "robi" a "pierze" przepadł gdzieś bez śladu, czemu się przy tak długiej, a do tego mozolnej przeprawie zgoła nie sposób dziwić, a drugie - że młodej pani nie było wtedy w mieście, kiedy list ten przyszedł. Zły klimat wypędził ją do Petropolis, w góry. Dzielny Pensylwańczyk sam się tedy zabrał do odczytywania listu. 

Odczytał i zrozumiał wybornie. Tego tylko nie mógł pojąć, dlaczego mu matka chce przysłać fabrykantkę zamiast sługi? Zajrzał do słownika raz, zajrzał drugi - raz: jak wół wyraźnie stoi: pierze - Federn, plumes. Z tego nie był kontent. Po licha mu służąca z taką specjalnością? 

Odbywszy tedy odpowiednie studia, tak w małej kieszonkowej metodzie, jak i w słowniku, odpisał do Dąbrówki w tych słowach: 

"Dziwię się nader silnie, że kochana mama wybrała nam tę służącą. Będzie ona fabrykowała pióra zamiast pilnować domu. Nader tkliwie całuję ręce mamy". Upłynęło parę miesięcy, nim się porozumiano i nim się znalazł ów przecinek w drodze zaginiony.

Tymczasem młodsza pani pisała a pisała; list za listem gonił!

"Mamo droga. Bez Marianny rady sobie nie dam.

Mamo kochana, proszę o Mariannę, bo się tu zamęczę, zadręczę z tymi Murzynami".

Co było robić? Nie było co robić, Marianna jechała do Rio.

Podróż ta przedstawiała jej się tak co do kierunku jak i co do trwania swego dość mętnie.

- Jeszcze gdzieś za Częstochową - opowiadała organiścinie i ekonomowej, które się o Brazylię pytały.

W dzień wyjazdu ubrała się też tak, jak się zwykle wybierała na wielkie doroczne odpusty. Wzięła na siebie nową kamlotową suknię, na to watowaną jubkę, na to dużą swoją paradną chustkę derową: zaczesała siwiejące włosy na wysoki grzebień, przykryła je czarną kordonkową siatką, na siatkę włożyła aksamitny kapelusz, który ją zaszczytnie wyróżniał już od lat piętnastu spośród gawiedzi wioskowej w każdą niedzielę na sumie; włożyła bawełniane mitynki, jedną rękę okręciła kokosową koronką i wzięła w nią książkę do nabożeństwa, w drugiej rozwiesiła chustkę białą do nosa i stanęła gotowa do drogi - za morze. Pożegnawszy państwo, dzieci, służbę pokojową wychodziła już za próg, kiedy zobaczyła ulubioną kokoszkę ze świeżo wylężonym drobiazgiem. Wróciła tedy raz jeszcze, sypnęła jej suto pośladu, Marynie obiecała, że ją za łeb wydrze, jeśli kania choć jedno z małych kacząt chwyci, zajrzała do maciory, porachowała prosięta, uchyliła drzwi do karmnika, gdzie pochrząkiwał podpasany na kiełbasy wieprzak, nawymyślała Zuźce, że nie wygarnia z koryta wczorajszego jadła, i szeleszcząc wykrochmalonymi spódnicami do krów do obory poszła. Dotąd trzymała się mężnie, ale kiedy Krasula zaryczała, a Kwiatucha obejrzała się na nią, opuściła nagle Mariannę moc ducha, a małe, bure jej oczki silnie mrugać zaczęły. Teraz dopiero poznała, co to jest rzucać przyjaciół. Byłaby się nawet rozpłakała może, ale zajeżdżający w tej chwili przed oficynę Wicek zawadził o sernicę, na której ociekał świeżo ogrzany twaróg, i omal nie wywrócił całego kramu.

To ją otrzeźwiło natychmiast. Jak stała, tak nie dbając na swoją toaletę skoczyła, Wieka zwymyślała, prasę z twarogiem naprostowała, psa, który do serwatki milczkiem podchodził, kopnęła, a tymczasem dziewki rade, że gospodyni w "tylośny świat" rusza i choć ze dwie niedziele pomstować o byle co nie będzie, spiesznie zaczęły węzełki jej wynosić, a w rękę ją całować, a fartuchy do oczu przykładać, jako że niby taka je żałość spiera. Marianna takoż się udobruchała, Zuźkę i Mariannę całowała w głowę, pogłaskała kota, pogłaskała Rozboja i głośno się przeżegnawszy zapadła w grochowiny zasłane kilimkiem. Zaraz przecież od krzyża wracać chciała, bo jej się zdawało, że gęsi Maćkowe między dworskie wpadły i że je odżerają na ściernisku, ale się Wicek uparł, koniom po bacie dał i ruszyli naprzód. Kiedy Marianna stanęła w Warszawie, okazało się, że jakoś trudno z nią będzie. Nie tylko bowiem ani słowa po niemiecku nie umie, ale się gniewa jeszcze, kiedy ją o to pytamy. - Ja? Ja bym zaś po szwabsku miała, z przeproszeniem, szwargotać? Tfu, z przeproszeniem! Czy ja to nie katoliczka? Czy do spowiedzi nie chodzę, czy co? A tu w Hamburgu, gdzie właśnie szła jej droga, nie znaliśmy żadnego Polaka. Nie było rady, chyba Mariannę opisać i agentowi znanego domu handlowego listem ją polecić, żeby nie przepadła gdzie w mieście i we właściwym czasie na okręt dostać się mogła. 

Opisać? hm... Ale jak ją tu opisać? To, że była niska, krępa, że miała bure, małe oczki, nos kaczkowaty i poczciwą twarz czerwoną a świecącą, zdawało nam się niedostatecznym jakoś. Agent musi być o przybyciu Marianny uprzedzony, musi czekać na nią, poznać ją i zabrać z sobą. Trzeba ją tedy koniecznie czymś wyróżnić. Radzimy o tym, kiedy Marianna spostrzegła wielkiego papierowego motyla na lampie. 

- A to, proszę ja państwa mojego - wykrzykuje - nie dobre by było? 

Pomysł jej wydaje nam się zrazu tak komicznym, że wszyscy wybuchamy śmiechem. 

Ale Marianna bierze to zupełnie serio i gotowa jest paradować w motylu do Hamburga. 

Odczepiamy go tedy od lampy i przypinamy Mariannie, która spogląda z zupełnym zadowoleniem na tę nową ozdobę. Wielki, czerwony w złote cętki motyl tworzy istotnie jedyną w swoim rodzaju broszę, Marianna rozmawia z nami jeszcze chwilę, ale od czasu do czasu patrzy ukradkiem w lustro; pewnym jest prawie, iż żałuje, że jej w tym stroju nie widzi ekonomowa i organiścina. Odprowadzona wreszcie przez bandę chłopaków, którzy myślą, że to "sztuki", siada do wagonu i jedzie. Jedzie bez żadnej niepewności, bez żadnego strachu. Dygasiński wybierający się w też stronę z listami polecającymi i w charakterze dziennikarza nie miał, jak się okazuje z listów jego, tej wybornej równowagi umysłu, w jakiej utrzymuje Mariannę ów czerwony motyl. Okazuje się on skutecznym wszakże pod jednym tylko względem: agent domu handlowego istotnie czeka na Mariannę, poznaje ją po tym nieomylnym znaku, który wygląda z dala jak sygnał pożarny, i zabiera ją pod swoją opiekę. Ale trzeba nieszczęścia, że okręt tylko co odpłynął i że dwa tygodnie czekać trzeba na wyruszenie drugiego.

Kiedyśmy otrzymali tę wieść niepomyślną, ogarnął nas żywy niepokój. Co ona tam robić będzie w Hamburgu przez te dwa tygodnie, kiedy nie umie nawet Boga zawezwać w żadnym obcym języku? Oszuka kto, ograbi, a już, że się niewygody nacierpi, to pewna. Ale odpowiedź przychodzi jak najbardziej uspokajająca. Marianna zupełnie się obcym miastem nie czuje zakłopotaną; co jej trzeba, to pokaże na migi, a kiedy kto jej zrozumieć nie chce czy nie może, natychmiast palcem stuka w swojego motyla, którego ciągle na piersiach nosi. "W porcie - pisze agent - wszyscy ją znają. Są tacy, którzy usługują jej nawet bardzo pilnie, myśląc, że ten wielki, czerwony motyl to znak jakiegoś stowarzyszenia, na które się ona powołuje z całą powagą."

Nareszcie odbieramy wiadomość, że nasza Marianna szczęśliwie morze przepłynęła i jest w Rio.

Zmęczona była, przybladła, mitynki jej się zdarły, kapelusz wykrzywił, gdyż dla odznaczenia się od gawiedzi nie zdejmowała go prawie; chustka derowa zeskorupiała od słonych wyziewów morza, ale strzępy czerwonego motyla jeszcze się na niej trzymały.

Pensylwańczyk był zachwycony. Takiej tęgiej, przysadkowej baby, jak żył, nie widział jeszcze.

"Marianna przyjechała - pisał do Dąbrówki. - Nader silnie tłusta i dobra!"

Istotnie Marianna była wyborną sługą; prała zwłaszcza znakomicie i tylko zbyt wiele zużywała farbki. Instynkty jej kolorystyczne były niepohamowane w tym względzie.

Nigdy też nie można było przewidzieć, czy jej "lazurku", jak nazywała, zbraknie, czy nie zbraknie.

Najczęściej wszakże brakło. Wycierała wtedy ręce w fartuch i nie pomyślawszy nawet o tym, że słowa po portugalsku nie umie, po lazurek biegła. 

Po chwili wracała zdyszana. 

- Gdzież to Marianna była? - pyta pani. 

- A toże po lazurek latała. 

- No i cóż? 

- A nic. Kupiła. 

- Jakże? przecież Marianna nie umie się rozmówić?... 

- I... co to nie umie. Idę do kramu, powiadam, co by mi lazurku dali. 

Powytrzeszczali na mnie oczy i nic. Tak ja jeszcze głośniej. A oni do siebie: czego ta głupia baba od nas chce, kiedy my jej nie rozumiemy?- Jakże Marianna mogła wiedzieć, co oni mówią? 

- Albo to co wielkiego? Takiemu ta barabaszowi po oczach dość spojrzeć, to się i wie, co gada. 

- No i cóż się stało? 

- A nic. Co ja tu, myślę sobie, będę stała i medytowała, a tam mi woda stygnie. 

Obejrzę się, spojrzę, leży papier niebieski od cukru. Łap ja za on papier, rękaw od koszuli wyciągam, jedno do drugiego przykładam i mówię: tego do tego. 

- No i zrozumieli?

- Co nie mieli zrozumieć. Przecieżem im wyraźnie po polsku mówiła. 

Pewnego wszakże razu wraca Marianna rozmarzona jakaś. Małe jej bure oczki mniejsze się jeszcze wydają niż zwykle, usta wdzięcznie zesznurowane, spojrzenie melancholiczne. Jest przy tym małomówna i z partesu stąpa. 

- Co to Mariannie? - pyta pani. - Czy nie chora przypadkiem?

- I... nie - odpowiada z pozorną obojętnością, cedząc słówka przez zęby. - Tyla, co mi się tam jeden obświadczył. 

- Co? Kto? Jak? Gdzie?

Marianna czuje się nieco zdziwieniem tym dotknięta.

- A gdzieżby? Jużci, że na półimperiału.

Na wsi jeszcze słyszała o półimperiałach i nazwę tę stosowała do górnych miejsc na tramwaju. Mówi to zresztą takim tonem, jakby imperiał umyślnie był zbudowany dla miłosnych gruchań.

- Jakże to było? - pyta pani mocno rozciekawiona.

- A cóż? Siadam na półimperiała, patrzę, niedługo siada przy mnie jeden czarny. Usunęłam koszyka, coby mi się o niego nie zmurzył, i nic, siedzę. A ten mi się przygląda z jednej strony, z drugiej strony, z trzeciej strony, z czwartej strony... Tak ja do niego: - I cóż ślepie wytrzeszczasz, baranie jeden, kiejby ryba w garnku? - Zara mu się to spodobało, roześmiał się i pokazuje na mój pierścionek, niby czy ja żeniata, czy nie? Tak ja rękę na płask do ziemi, że to niby jest kaput, żem wdowa. Tak i on pokazuje do ziemi i na swój pierścionek, niby że to i on wdowiec. Westchli my sobie oba, niby kwoli żałości, a tu słońce tak piecze, że się ślina na języku gotuje. Tak niedługo ów czarny bierze mnie za rękę, na swojej kładzie, chustki dobywa i owija, a w oczy mi patrzy. Niby, co by nas ksiądz stułą powiązał. Ale ja zaraz zaczęła kręcić głową, boć to podobno pogany, choć też i chrzczone; skórę, a to, mają taką grubaśną, że się tego chrzest święty, jak należy, nie ima, co woda spłynie po tym jak po kaczce, a co do tej duszy to się ta, nic z tego obmycia z grzechów nie dostanie. Zaraz też zaczęli piszczeć, coby my z półimperiała złazili, więc mi tylko jeszcze koszyk podał i każde my w swoją drogę poszli.

Niemniej chodziła Marianna przez resztę dnia zadumana i nazajutrz była także jakaś nieswoja. Młoda pani myślała, że to żal mimowolny za porzuconą okazją szczęścia. Ale nie był to żal. Było to preludium do żółtej febry. Wybuchnęła ona u Marianny z wielką siłą, ale jej nie zgryzła. Zdawało się zrazu, że kobiecina wieczora nie doczeka. Zdawało się wieczorem, że nie dożyje ranka. Dożyła wszakże i otrząsnęła się z tej śmiertelnej zmory; długo tylko przyjść jakoś nie mogła do siebie.

Wyżółkła, wychudła, osłabła, ręce jej się trzęsły, zamroki na nią szły, robocie żadnej poradzić nie mogła, choć się rwała do niej. Dzielny Pensylwańczyk byłby ją i taką cherlającą dla żony w domu trzymał, ale doktor zapewnił go, że Marianna tylko w innym klimacie wyzdrowieć może zupełnie. 

Znowu więc nie było rady; Marianna wracała zza morza. Wyszukała gdzieś w głębi kufra resztki czerwonego motyla, przyszpiliła go sobie do chustki i ufna w ten talizman z mężnym sercem na okręt siadła. Od pierwszej jej podróży upłynęło coś ośm miesięcy. 

Zima była; wczesny zmierzch zapadał w pokoju, kiedy nagle stanęła przed nami Marianna. 

Wykrzyknęliśmy z zadziwienia i współczucia: twarz jej była zmieniona, małe oczki głęboko zapadły, krępa, przysadkowata postać pochyliła się nieco. 

- Marianna. Co? Jak tam? Z takiej drogi? Po takiej chorobie? Z takiego dalekiego kraju?

Myśleliśmy, że nas zasypie skargami na klimat, na ludzi, na żółtą febrę, na podróż. 

Ale nie. Zbliżyła się tylko nieco kiwając głową w swoim aksamitnym kapeluszu, który jej na kark zjeżdżał, a do którego przybyło zielone papuzie skrzydło. - I... - rzekła wzgardliwie - cóż tam za kraj taki. Takiego ta kraju, proszę państwa - dodawała tajemniczo - i liczyć co nie ma. Jakby nie był. Życia tam nijakiego. Twarożku nie uświadczysz, kaszki krakowskiej nie ujrzysz, śmietany nie uwidzisz. Jakże tam, proszę ja państwa, dobrze ma być, kiedy około nabiału chodzić nie umieją? Zrobili ta teraz rewolucją, ale gdzie to ta poradzi, kiej naród strasznie głupi. Prowadzi ato taki czarny krowę i dzwoni. Kto mleka chce, wylatuje z garnkiem, doi, co mu potrza, i po karmie. 

- No, to dobrze właśnie. Mleko świeże i nie fabrykowane. 

- Ale. Gdzie ta, proszę państwa, dobrze. Tam krowy takie pouczone, że od razu mleko z wodą dają! Cóż ta już na to choć i rewolucja poradzi? 

- No, ale kraj piękny? 

- Phi... Ja ta tej piękności nie widziała. Juści, mają tam precz i lasy, i Wisłę mają, ale że woda w niej to się tam inaczej nazywa. Gdzie, człowiek takich imion i nie pamięta nawet. Okrutnie głupi naród. Wszystko het poprzekręcane; na nic tak nie wołają, jak należy, tylko na każdą rzecz ta sobie powymyślali jakoweś przezwiska.

- I jakże się Marianna z nimi rozmawiała?

- A cóż to, proszę państwa! Czy ja to dziecko, czy co? Nie dał mi Pan Bóg mowy, jak należy?

- I nie bała się Marianna tamtych ludzi... Murzynów?

- Niby tych czarnych? A czego? Takiego ta kopciucha będę się ta bała. Leciał ta raz jeden za mną na cegielniach pod lasem, obejrzę się, a ten fuzję trzyma i krzyczy. Myślał, że na głupią trafił.

- I cóż Marianna?

- A nic. Idę, a ten krzyczy i leci z ona fuzją. Jak mnie też złość weźmie, jak nie zawinę jubki. Strzelaj, durniu! - mówię - kiej ci pilno!

Wybuchnęliśmy na to szalonym śmiechem.

- I co? I co dalej?

- A cóż. Zląkł się i poszedł jak ten pies po mydle.

- Ale choroba. Taka ciężka choroba - odezwał się ktoś z ubolewaniem. 

- I cóż tam choroba. A to, proszę państwa - dodała tajemniczo - jeszcze jakem sobie trzy lata temu karty dała kłaść, to tam choroba już stała. Nic, tylko się trefle kładły... Nic, tylko precz trefle! To już ta sądzone było. 

- A pani? A pan?

- Pani zdrowa. Bogu dzięki. Ale pan, co gadali u nas, że czarny je, to nieprawda. Piękny pan, ze wszystkim biały. Tylko powiadają, co jak się dziecko urodzi, to łebo jarzębiate, łebo pasiate. 

Takie są "wrażenia z Brazylii" - Marianny. 

Spisuje swoje Dygasiński, spisuje Hempel, spisuje Siemiradzki, spisuje ks. Chełmicki, dlaczegożby wrażenia Marianny spisane być nie miały?

MAŁY TRĘBACZ

Moja trąbka ślicznie gra:

Ratata! Ratata!...

Dziwuje się owca siwa,

Kto tak wdzięcznie jej przygrywa.

Dziwują się żółte bąki,

Kto tak cudnie gra wśród łąki.

Chwieje wietrzyk bujną trawą,

Niesie piosnkę w lewo. w prawo.

Aż gdzieś w dali echo gra:

- Ratata! Ratata!...

Moja trąbka głośno brzmi:

Rititi! Rititi!...

Wiewióreczka patrzy z drzewa,

Czy to gaj tak wdzięcznie śpiewa?

Nastawiła uszka oba.

Tak jej granie się podoba.

I zajączek, skryty w trawie,

Słucha, patrzy się ciekawie.

Głos w oddali echem brzmi:

Rititi! Rititi!...

MEMU MIASTU

Wychowałeś ty mnie, grodzie,

Na swym chlebie, na swej wodzie,

Na tym chlebie z piołunami,

Na tej wodzie z mymi łzami.

Wychowałeś ty mnie twardo,

Z myślą smętną, z duszą hardą,

Z żarem w piersi, z łzą w źrenicy,

Na zadumie, na tęsknicy.

Nie słowika wykarmiły

Miody twoje i kołacze,

Lecz zuzulę u mogiły,

Co pod chmurnym niebem płacze.

Nie wyrosłam tobie kwiatem,

Nie zabłysłam ci jak gwiazda;

Lecz tułacze poszłam światem

Z sierocego mego gniazda.

Słałabym ci teraz wieści

Z dalekiego kraju ducha,

Lecz za wiele w nich boleści

I noc wkoło nazbyt głucha!

Szumią fale starej Prosny,

Co rwie brzegi każdej wiosny;

Kipi serce krwią ostatnią

Za tą stroną, za tą bratnią!

W mrokach stoją stare mury,

Nad murami idą chmury;

Ach, daremnie, ach, bez końca

Ja i ty czekamy słońca!

Obesłałabym cię różą,

Białą różą i liliją;

Ale stoję tu pod burzą,

Ale wokół wichry wyją...

Wyją wichry, idą tucze,

Górą słychać wrzaski krucze,

A tam nisko, a tam w dole,

Step mogilny, głuche pole...

Bogdaj my się z sobą byli

Nie żegnali na rozstaju!

Ptak, co puści się w złej chwili,

Nie powraca już z wyraju.

Może jeszcze kiedyś przecie

Przełamię się z tobą chlebem;

Może usnę tak, jak dziecię,

Na twym łonie, pod twym niebem.

Szykujże mi tam gospodę

I dom cichy między swemi;

Na niewielką mą urodę

Dość ci będzie garści ziemi!

Koniec wersji demonstracyjnej.

MEWY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MGŁA PRZEJRZYSTE TKANKI PRZĘDZIE...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MISERERE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MNIEJSZY NIŻ MAŁY…

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MODLITWA EZDRASZOWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MOST ŚWIĘTEGO BENEZETA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MŁOCKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA BIAŁĄ KARTĘ, CO PRZEDE MNĄ LEŻY...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA CMENTARZU W MONTMORENCY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA DUNAJCU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MODLITWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MOJŻESZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MUCHY SAMOCHWAŁY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MŁODY ŻOŁNIERZU...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA CARIGNANO RANKIEM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA CZORSZTYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA DUNAJCU II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA FUJARCE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA GETTO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA GOTYCKIEJ SZYBIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA JAGODY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA JANIKULUM I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA JEZIORZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA KUJAWACH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA MORZU W CISZĘ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA NIEŚMIERTELNYM...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA OBCZYŹNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA GÓRZE VENTOUX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA GODY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA GROBIE RYCERZ…

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA JAGODY II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA JEDNOŚĆ TUŁACZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA JUNGFRAU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA KURPIKACH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA MROŹNYM NIEBIE...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA OPIECE WIERZBY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA PASTWISKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA PROGU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA SKALE...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA SZCZYTACH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA TWEJ MI SZACIE...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA WAWELU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA ZJAZD W KROMIERYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA ŚMIERĆ ADAMA PŁUGA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAD SORGĄ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA PIĘĆDZIESIĘCIOLECIE ADAMA PŁUGA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA ROZSTAJU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA SKRZYDŁACH PIEŚNI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA TO ŻEM JA NOSIŁ CIEBIE...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA ULICY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA ZASADZCE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA ZŁOCISTEJ ŁODYDZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA ŚNIEGU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAD MORZEM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAD TICINO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAD WIELKIM MORZEM...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NASZ DOMEK KOCHANY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NASZ SZTANDAR

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NASZA CHATA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NASZE KWIATY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIE BYŁO DLA NAS GODZINY NI CHWILI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIE LICZ WŚRÓD BURZY...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIE POŻĄDAJ WYNIOSŁOŚCI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIE SKARŻ SIĘ!

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NASZ DOMEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NASZ KONICZEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NASZ ŚWIAT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NASZA CZARNA JASKÓŁECZKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NASZE DZIADY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIC TU SKOŃCZONYM NIE JEST

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIE DLA MNIE…

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIE MIEJŻE URAZY DO MNIE...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIE PŁACZCIE, SMUTNI...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIE SWATAŁA…

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIE W DOMU SZCZĘŚCIA...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIE ZNAM RUCHLIWSZEJ FALI...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIE, TO NIE BYŁA GRECKA KOLUMNADA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIECHAJ SIĘ LUDY...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIEZABUDKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIGDY JA WAS...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOCE LETNIE III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOCKĘ JEDNĄ, NOCKĘ DRUGĄ...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOKTURNY RZYMSKIE: O ZMIERZCHU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOWE LATO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIE WAM, SŁOWIKI...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIE, NIE JESTEŚMY…

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIECHAJ MNIE JESZCZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIECHŻE JA TERAZ PRZYPOMNĘ W ŻAŁOBIE...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIGDY JA NA TEJ...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOC

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOCE LETNIE VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOKTURN

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NON DOLET

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O, CICHE POLA...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O DNIU CO JAKO PĄTNIK...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O LUDY!

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O, NIE JEST NIKT...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O PORANKU...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O, TY POLSKO...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O WY, CO CIERPIEĆ UMIECIE W POKORZE...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O! ZMARTWYCHWSTANIE...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODLOT

A te dzikie gąski

Na zachód leciały,

W zimnej rosie nocą

Pióreczka maczały.

A te dzikie gąski

Pióreczka zgubiły,

Z onej to żałości,

Że nas porzucia id="filepos266537">y!

O CZYM PTASZEK ŚPIEWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O GWIAZDY ZŁOTE...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O NOCY CICHA, O NOCY MAJOWA...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O SŁODKIE USTA, O SPOJRZEŃ PIESZCZOTO...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O WRZEŚNI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O ZACHODZIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O, CZEMUŻ DĘBY NASZE STARODAWNE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODWIEDZINY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OGRÓDEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OJ, DOLO...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OJ, MATUSIU...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OJ, SZUMI POLE...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OJ, UŚNIJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OJ, ZAWYŁY...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OTO ŁÓDŹ MOJA...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAN ZIELONKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OJ, CZEMU TA WISŁA...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OJ, KŁOPOTY! TO NIE ŻARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OJ, NOCKO, NOCKO...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OJ, TY MODRA RZEKO...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OJ, ZASZUMIAŁY BRZOZY PŁACZĄCE...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OJCZE NASZ!

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ORZESZKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OTRZYJ CZOŁO, WIOSKO LICHA...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAN FRANCISZEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PARASOL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pójdę ja w lasy...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PÓJDĘ JA, PÓJDĘ DROGĄ DALEKĄ...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚNI SWEJ GNIAZDO PTASZĘCE ZLEP...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ PRACY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIOSENKA MOJA...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIOSENKA W KUŹNI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PO BITWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PO CISZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PO ZIELONYCH TYCH POKOSACH...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PATRZ, JAKA JASNOŚĆ TU KU NAM SIĘ CHYLI...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PÓJDĘ JA, PÓJDĘ...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PETKO SŁAWEJKOW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIESŃ O DOMU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ SOKOŁÓW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIOSENKA O WILCZKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PLAC WIDZĘ PUSTY...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PO BURZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PO CO ŚPIEWAĆ?...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POBUDKA WIOSNY

Czy tak cisza w uchu dzwoni?

Czy gdzieś pędzi tabun koni,

Z uroszonych łąk?

Hej, wszak ci to nasz majowy

Bębenista znad dąbrowy,

Wszak to huczy bąk!

Huczy, leci, jeży wąsa,

Łbem w bermycy hardo strząsa,

Z drogi, z drogi mu!

W bęben wali, w bęben bije;

„Hej, kto słyszy, hej, kto żyje,

wstawaj, co masz tchu!"

Zbroja na nim szmelcowana,

Żółte buty po kolana,

U ostrogi szpon.

Od rajtarii gdzieś urwany,

Bębenista zawołany,

Huczy niby dzwon.

Z leż zimowych wstają żuki,

Cne rycerstwo i hajduki,

Cała złota ćma...

W mig ryngrafy i pancerze

Lotne wojsko na pierś bierze,

A pobudka gra.

W damasceńskiej jeden zbroi,

W pręgowanej drugi stoi,

Coraz inszy strój,

Trzeci ciężkim się żelazem

Okuł cały ze łbem razem,

na wiosenny bój.

Błyszczą hełmy, świecą spisy,

Arkebuzy i kirysy,

W środku trzmiel, jak król..

I w promieniu rusza słońca

Stutysięczna armia lśniąca

Na zdobycie pól.

U chatynki gdzieś leśnika

Rot powietrznych brzmi muzyka,

Rośnie wiosny gwar...

Stary leśnik słucha, marzy,

Jakaś łuna bije z twarzy,

Jakichś wspomnień żar.