Stanisław Wawrzyniec Staszic

UWAGI DO RODU LUDZKIEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ 1

ROZDZIAŁ 2

ROZDZIAŁ 3

ROZDZIAŁ 5

ROZDZIAŁ 6

ROZDZIAŁ 7

ROZDZIAŁ 8

ROZDZIAŁ 9

ROZDZIAŁ 12

ROZDZIAŁ 15

ROZDZIAŁ 26

ROZDZIAŁ 27

ROZDZIAŁ 57

ROZDZIAŁ 58

ROZDZIAŁ 66

ROZDZIAŁ 67

ROZDZIAŁ 68

ROZDZIAŁ 71

ROZDZIAŁ 72

ROZDZIAŁ 74

ROZDZIAŁ 77

UWAGI DO RODU LUDZKIEGO

Staszic Stanisław Wawrzyniec

ROZDZIAŁ 1

ŚWIAT CZYLI CIAŁA NIEBIESKIE

Najpierwsze jestestwo jest niezmierne, nie ma początku ani końca. Wszystkie inne jestoty, wszystkie niebieskie ciała poczynają się i kończą.

Słońca mają swój obrót, mają swój pewny bieg. Jest wszystkich wspólny i dla wszystkich powszechny cełec, koło którego krążą.

Może w niezmierności niebios znajduje się i błąka się tyle gwiazd, tyle słońców już wypalonych i zgasłych, ile ich jeszcze jaśnieje.

Lalande w opisywaniu ciał niebieskich wskazuje więcej nad dwadzieścia gwiazd, które jaśniały i zgasły. Tenże uważał kilka gwiazd, które zdają się zmniejszać swoje światło. Wylicza gwiazd trzydzieści i trzy, które widocznie zmieniają się; ich światło czasami tak się zmniejsza, iż nieraz zupełnie gaśnie i znawu się czasami rozświetla.

Laplace w dziele: Systemat świata tłumaczy te rozjaśniania się i gaśnienia gwiazd przez nagłe i gwałtowne zapalanie się na ich powierzchni ciał pewnych.

I starożytnych i teraźniejszych mędrców nad niebem uwagi utrzymują się zgodnie, że jedne gwiazdy zgasły i znikły, drugie rozpaliły się i jaśnieją.

Jak nie ma w szczegółach świata nic niezmiennego, tak też nie ma nic stałego w miejscu; jak się wszystko nieustannie odmenia, tak się też wszystko nieustannie rusza.

Jak słońca krążą i obiegają z swoimi orszakami swoje wielkie środkowe słońce, tak wszystkie planety z swoimi satelitami krążą i swoje słońca obiegają.

Lecz jak pierwszych, tak i tych drugich bieg jest niezmiernie skomplikowany: dowód, iż od wielu razem działających przyczyn jest zawisły.

W uwagach czynionych nad biegiem planet wszystko wskazuje, że w systemacie ogólnym, oprócz głównej przyczyny, która przymusza planety, iż w kole eliptycznym muszą krążyć na okrom słońca, są jeszcze szczegółowe przyczyny, które nieustannie ten ich bieg mieszają i psują tak dalece porządność jego, iż z czasem biegu ich dróg pierwiastki (elementa) zmieniają się, a za pewnymi wymiarami muszą zmieniać się i ich plany.

Skutki takowe najoczywiściej dostrzegać w biegu większych planet. Są one już niezaprzeczonymi w biegu Jowisza i Saturna.

Podług uwag czynionych od czasu odnowienia się astronomii okazuje się w porównaniu ich z uwagami astronomicznymi przez starożytnych zdziałanymi, iż bieg Jowisza przysparza się, a bieg Saturna wolnieje. Nawet już w astronomii teraźniejszej są w tablicy biegu tych rzeczonych planet wprowadzone dwie ekwacje sekularne, zwiększające się jak kwadraty czasu, to jest zwiększającego się pośpiechu biegu względem Jowisza, a zwiększającego się opóźnienia biegu względem Saturna.

Prócz wielu innych przyczyn na bieg wpływ mających samo zmniejszanie się obwodu powietrzokręgów musi bieg planety przysparzać.

Wszystkie uwagi nad kometami okazują, że ciała te podpadają wielkim odmianom i wypadkom: że dzieją się w nich wielkie przeistoczenia, że one stają się przyczyną wielu zmian i wypadków na planetach, że parokręgi komet muszą się często spotykać z parokręgami słońca i planet, muszą się przez siłę pociągania i skupiania zgęstniać (condenser), muszą robić rozmaite kombinacje i precipitacje.

Osobliwie komety zbliżające się znaczniej ku słońcowi niezmiernym podlegają w sobie zmianom i rozczynom. Dowodzi to owa wielka pomglistość, która je w zbliżaniu się do słońca otacza, a może i ta niezmierna rozgorzała mietlica, która się za nimi tak obszernie po niebiosach rozciąga.

Newton podał wiele wywodów, iż komety mogą na planetach sprawiać potopy. On wyrachował, że sławny kometa z roku 1680 tak zbliżył się do słońca, iż się rozpalił dwa tysiące razy więcej jak rozpalone żelazo.

Hallei i Whiston sądzą, że kometa z roku 1680 mógł kiedyś zdziałać na naszej ziemi potopy. Euler mniema, że kometa z roku 1759 może za zbliżeniem się ku naszej ziemi przedłużyć jej bieg roczny na 27 sekund.

Oprócz słońców, planet, satelitów i komet, rozsądnie wnosić można, że jeszcze znajduje się mnóstwo innych ciał niebieskich, różniących się od powyższych tak przez swój bieg, jako też przez inne istotne im własności.

Podług obserwacji i rachuby sławnego Herschel, gwiazdy wielkości drugiego rzędu są dwa razy więcej od ziemi odległe niż gwiazdy pierwszego rzędu; a gwiazdy wielkości trzeciego rzędu są trzy razy odleglejsze od gwiazd pierwszego rzędu i tak następnie.

Przez teleskop 40 stóp mający, tegoż uczonego Herschel, można dojrzeć gwiazdy wielkości rzędu trzechset czterdzieści drugiego. Gołym okiem tylko gwiazdy wielkości siódmego rzędu widzimy.

Jakaż niezmierność!... Ta nie jest jeszcze ani punktem w nieskończoności. Jak widzieliśmy w powyższych uwagach nad słońcem, zmiany jego, tak i inne wszystkie ciała niebieskie, planety, satelity i komety zmieniają się.

Więc w powszechnym całego świata i w każdym szczegółowym ciał niebieskich żywiołokręgu jest nieustanne dążenie i usiłowanie do nowych kombinacji i do nowych ciał poczęcia.

Wszystkie zaś ciała, wszystkie słońca, komety, planety, satelity itp. mają w sobie zaród swego wzrostu, psucia się i ro-czynu, czyli ostatecznego znawu w ogólny żywioło kręg niezmierności powrotu.

Są od dawnego czasu spostrzegane, określone przez Huyghensa, a teraz, po czterdziestoletnich uważaniach, przez Hersschela z dokładnością opisane, oznaczone i uporządkowane pewne w rozmaitych stronach niebios mgławidła (nebuleuses) czyli zbiory, a może rzeczywiściej powiem, zamęty jakiejś osobliwszej materii mgławistej, coraz się barziej skupiającej i zbijającej. Użyję tu wyrazów samego Herszela: coraz zgęszczającej się, koncentrującej się więcej.

Tych mgławideł czyli zamętów farba jest pospoliciej mlecznobiaława; ich gęstość rozmaita, ich wielkość, obszerność różna, od jednego do kilku stopni zabiera. Zewnętrzny kształt jest wieloraki, nawet dziwaczny, lecz ten z czasem zmienia się i zdaje się ku zokrągleniu dążyć. Mają swój pewny ruch, gdy się zaokrąglą; różne uwagi wskazywać zdają się, iż krążą na swej osi.

W tych mgławidłach czyli zamętach są punkta, w których ukazują się zawiązki nowych ciał niebieskich, w których punktach materia więcej się skupia, zgęszcza i robi się ciałem stałym, które nie przepuszcza światła ani go w sobie nie gubi, lecz odbija je i staje się coraz światlejszym, a powiększając się w masę i w obwodzie nabiera całkiem kształt i własność komety albo planety; a przy tych ostatnich widzieć czasem i zarodki satelitów.

ROZDZIAŁ 2

POWIETRZOKRĘG ZAPIENIA ZIEMIĘ I WODY

Może być i był taki stosunek części żywiołów nasz powietrzokręg składających, w którym działalność jego na pewne wody i na pewne ziemie mogła je zapieniać bądź w roślinienia, bądź w życia jestoty.

Teraźniejszy stopień umiejętności fizycznych żadnego w takim wnioskowaniu nie wykazuje niepodobieństwa.

Ta myśl, że moc twórcza z ziemi, z namułów udziałała pierwsze zwierzęta i człowieka, ta myśl znajduje się w najgłębszej starożytności.

Mieli ją Midowie, Indianie, Hebrajczycy, Egipcjanie, znajduje się w ich wiary księgach w Sakrestan, w Wedam, w Upekud.

W naukach tajemniczych księży egipskich było, iż namuły Nilu są zalęgłem rozmaitego płazu i zwierząt.

ROZDZIAŁ 3

SKUTKI ŚWIATŁA

Bóg rucając na ziemię pierwszy raz światło rucił na nią zaród jestoczenia się, czucia i myśli.

ROZDZIAŁ 5

IMAGINACJA CZYLI WYOBRAŹNI WŁADZA

Nie mamy wyobrażeń wrodzonych. Z porównania uczuć robią się wyobrażenia smysłowe. Z porównania smysłowych wyobrażeń pochodzą wyobrażenia myślne, czyli pomysły. Pierwsze mogą mieć zwierzęta, drugie ma tylko człowiek.

Wrażenia rzeczy nieprzytomnych odnawiać, ich wyobrażenia z sobą połączać, przekładać, jedne przez drugie przerabiać i przeistaczać, części nigdy z sobą w jestotach niełączne połączać, zgoła tworzyć obrazy, działać wzory jestw nowych, rzeczy nie istnących jest władzą wyobraźni czyli imaginacji.

Kiedy tą ostatnią władzą kieruje rozwaga, kiedy jej działaniom miarę nadaje rozum, natenczas jest to władza genialna.

Kiedy władza wyobraźni spod kierunku rozumu wykracza, staje się pomięszaniem (manie, extravagance).

Władamy pamięcią, unosi nas imaginacja. Ostatnia nie zawiśnie od człowieka woli. Nie ulega, owszem, najczęściej woli ludzkiej prawa daje.

Mamy w sobie z organizacji pochodzącą wielką skłonność brać za prawdę stosunki, które nam imaginacja wystawia. Ten jest najskorszy i przeto bywa najpierwszy ruch władz umysłowych.

Wzruszania wewnętrzne, przez imaginacją zbudzane, tak są silne, iż równy na naszych smysłach zewnętrznych czynią skutek, jaki na nich robią zewnętrzne przedmioty.

Co przez imaginacją żywo wewnątrz czujemy, to często jak na jawie zewnątrz nasze oczy widzą, nasze uszy słyszą. Stąd rozmaite widziadła, zjawiska.

Te czucia przez imaginacją działane tak bywają wielkie, iż całe nasze ciało mogą zmieniać, mogą zmartwiać, mogą bieg krwi gwałtownie zburzać albo też nagle nas strupić.

Tej imaginacji dziełem w wiekach narodów jeszcze nie rozumujących są wszystkie nadzwyczajne czarnoksiężników, gwiazdowiedm, przepowiadań skutki, i to ich ziszczenie się przez nastąpienie choroby, śmierci w przepowiedzianej godzinie.

Tej to zdrożności naszego umysłowego składu skutkiem bywały w sądach owe o czarodziejstwo niedorzeczne zarzuty i dobrowolne wyznania, bo tak sędziowie, oskarżyciele, jak sądzeni jednę mieli umysłu chorobę.

Wzruszaniem wewnętrznych działań imaginacji dawali kapłani egipscy swoim zwolennikom zewnątrz czuć, widzić i słyszeć rozmaite widma i głosy.

Przez zewnętrzne uczucia naszych smysłów może poruszyć się żywo działalność władzy naszej imaginacji i to prędzej, niż nastąpi uwaga, może tak ochwycić te zewnętrzne smysły i tak do swego wewnętrznego zastosować czucia, że im zewnętrznie przedstawiać się będą, chociaż ich tam rzeczywiście nie ma.

Są takie pokarmy, napoje, pary czyli gazy, co wewnątrz wzięte sprawiają w nas poruszenie, przez które usposabiają się zewnętrzne nasze smysły do czucia rzeczy nieprzytomnych, niebyłych i dziwacznych.

Są zioła, które namoczone w jakim płynie sprawują w tym, co taki napój wypije, dziwaczne na zewnętrznych smysłach skutki: powiększają przed nim rzeczy, widzi przed sobą góry, przepaści, wody.

Było to znane oszustom w starożytności. Podobnymi są skutki mesmerysmu.

W codziennym doświadczeniu okazuje się, że pewne trunki wzbudzają wewnątrz silniejsze czucia wyobrażeń honoru, śmiałości, odwagi, zuchwalstwa, zabobonności niż zewnętrzne widoczne niebezpieczeństwo ognia, wody, rany, bólu, cierpienia i śmierci. Imaginacja najwięcej działa w człowieku wtenczas, kiedy myśleć nie może, kiedy jeszcze myśleć nie umie, kiedy dopiero smysłów uczucia porównywać zaczyna, a z nich wyobrażenia sobie smysłowe robi. Te będąc mocne, jeszcze przez myślne wyobrażenia, czyli przez pomysły nie stłumione, są równie z zewnętrznymi rzeczami do poruszenia smysłów ludzkich sposobne. Przeto dzieje i początkowych towarzystw ludzie najwięcej imaginacji podlegają.

ROZDZIAŁ 6

CZŁOWIEK NIE MA WYOBRAŻEŃ WRODZONYCH; NABYWA JE PRZEZ SMYSŁY

Plato, mistycznych myśli pełna głowa, pierwszy dawał naukę o wyobrażeniach wrodzonych.

Kartezy myśl Platona rozszerzył i jako umiejętność podał. Z uczniów, z naśladowców Kartezego najsławniejszymi byli Malebranche, Paschal, Arnould.

Do nich przystąpił Leibnitz i przydał jeszcze naukę o monadach. Przez tę odnowił dawnych myśl o przedistnieniu (preexistence) dusz. Nie przypuszczał jednak ich przechodu w zwierzęta.

Naukę Leibnitza poparł dowcipnie Wolf i przez osobliwszy sposób jej wykładu upowszechnił ją w wszystkich szkołach Niemiec.

Na koniec nastąpił Kant. Temu zdawało się, iż między wyobrażeniami przez smysły nabytymi jest coś pośredniczego.

O tym napisał księgi. Te są niezrozumiałe.

Aristot, głębokiej uwagi pisarz, wyrzekł najpierwszy, że to wszystko, co wyobraża rozum, muszą wprzódy uczuć smysły. Toż mniemał Hipokrat; tegoż zdania był Zenon.

Abeillard i Rosielin pierwsi z nowych pisarzy dostrzegli w dziełach Aristota tę myśl wielką. Tomazy przyłączył się do nich. Bacon rozwinął ją i stosunkami z doświadczeń objaśnił. Hobbes i Puffendorf jeszcze ją różnymi uwagami poparli. Gassendi dla jej wydoskonalenia wiele nowych myśli przysposobił.

Na koniec prostego rozsądku Lock obrażony mylnym Kartezego mniemaniem, podanym za zasadę nauki o wrodzonych wyobrażeniach, zebrał wszystkie wywody na utwierdzenie prawdy przez Aristotelesa wyrzeczonej.

Naukę Locka posunął daleko Condillac. Degerando postawia ją na drodze postępowania ku rzędowi umiejętności dokładnych.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ 7

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 8

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 9

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 12

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 15

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 26

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 27

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 57

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 58

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 66

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 67

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 68

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 71

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 72

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 74

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 77

Niedostępny w wersji demonstracyjnej