Wilhelm Feldman

W SPRAWIE TEATRALNEJ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

W SPRAWIE TEATRALNEJ

Uwagi

Wilhelm Feldman

I.

W miesiącu kwietniu bieżącego roku ma w Krakowie być rozstrzygnięta sprawa, której doniosłość przekracza znacznie rozmiary sprawy lokalnej. Myślę o „wydzierżawieniu" teatru krakowskiego.

Nic łatwiejszego, jak na ten temat pisać o kulturze, która jest i której niema, o wielkiem mieście, które jest małem i o małem, które mogłoby być wielkiem; można snuć refleksye, polemiki, życzenia. Można robić rachunki z przeszłością, wykrywać plamy na białych togach kandydatów przyszłości; można zdzierać nimby, budować wieże pustych obietnic, całą zagrać orkiestrą popularnych melodyj. Nie o to jednak chodzi. Prostemi słowami, krótko, chcę rzucić zdanie, słowo, nazwisko, które z pewnością niejednemu drzemie w sercu, a dziwnym trafem dotąd wypowiedziane nie zostało.

Poco szukać, albo udawać, że się szuka, poco konkursowa komedya niewesoła i licytacya mało budująca. Wszak Kraków ma swoich murach artystę, który na kierownika wielkiej sceny jest stworzony, który scenę krakowską jednym rzutem potrafi dźwignąć na wyżyny, przez najśmielsze tylko umysły wymarzone.

Mowa oczywiście o Stanisławie Wyspiańskim.

Jestto wprost niepojęte, że wśród dyskusyi dość już ożywionej i wśród pertraktacyj podobno daleko już posuniętych, nazwisko Wyspiańskiego nie zostało dotąd wymienione. Na Boga, gdzież my żyjemy. Czyż obywatele, którzy rozstrzygnięcie mają w swoim ręku, nie wiedzą, że mają wpośród siebie człowieka wprost opatrznościowego, artystę, który nawet w wysoko rozwiniętych społeczeństwach raz na setki lat się pojawia? Czy nie wiedzą, że zanim rozpoczęli pisaniny, debaty, układy, było pierwszym ich obowiązkiem pójść do Stan. Wyspiańskiego i zapytać go, czy i na jakich warunkach on podjąłby się prowadzenia teatru?

Korona nie spadłaby wam z głowy, zacni ojcowie miasta, jak nie spadła Karolowi V, gdy schylił się, aby Tycyanowi podać pędzel.

Ktokolwiek myśli o „wydzierżawieniu teatru miejskiego" z większem trochę przygotowaniem i polotem, niż o wydzierżawieniu akcyzy miejskiej lub o konsensach na szynkownie, ten musiał sobie powiedzieć, że poza pieniężną, ma ta kwestya inne jeszcze strony, nie dające się zwyczajnym mierzyć szablonem. A teraz niechaj z wyższą tą miarą rozejrzy się w obecnej sytuacyi...

Nie nad poetą-Wyspiańskim niech się zastanowi, lecz nad praktykiem.

Pamiętne są dla teatru polskiego pierwsze przez Wyspiańskiego kierowane przedstawienia „Wesela", „Dziadów", „Wyzwolenia", „Bolesława". Pamiętne są, gdyż uwzględniając całą niedostateczność środków, jakie mała scena daje do dyspozycyi, mieliśmy przedstawienia, jakie może inscenizować tylko wyjątkowy człowiek, będący w jednej osobie genialnym poetą, malarzem i reżyserem. Więcej jeszcze: przedstawienia te są w dziejach inscenizacyi teatralnej datą przełomową: styl wprowadzają nowy.

Dużo byłoby do mówienia, chcąc wyłuszczać, na czem on polega, czem styl nowy różni się od starego. Inteligentny czytelnik, który miał szczęście być na tych przedstawieniach, będzie o tem miał wyobrażenie, skoro sobie uprzytomni różnicę, jaka zachodzi między surową powagą i cudownie zharmonizowanym artyzmem dekoracyj i kostyumów „Bolesława", a wcieloną tą banalnością i tandetno-historyczną malowniczością, jaką widzimy na zwykłych przedstawieniach np. Wilhelma Tella lub Szekspira. Różnica taka, jak między głęboko pomyślaną kompozycyą nowoczesnego artysty, a oleodrukami, modnymi w przedmiejskich salonikach. Charakter epoki, intuicyą wielkiego artysty odczuty, głęboką pracą przestudyowany i obmyślony, ujęty nareszcie w kompozycyę, dającą całość, w której wszystko jest koniecznem, nawskroś artystycznem, działającem niezmiernie suggestywnie, cudownie zharmonizowanem z dziełem, z każdą postacią, każdym jej ruchem falistym; z drugiej strony — praca poczciwego krawca i podług utartych szablonów pracującego dekoratora... Przedstawienia, przygotowane przez artystów-twórców we Wiedniu („Fiesco", „Tristan i Izolda"), w Berlinie („Salome"), kosztują setki tysięcy; u nas zamiłowany w pracy twórczej artysta urządzał je kosztem śmiesznie małym.

Na podstawie tych doświadczeń można twierdzić, że po pewnym czasie, teatr Stan. Wyspiańskiego byłby nietylko europejskim w Krakowie, lecz przykładem i wzorem w Europie; dawałby przedstawienia w Niemczech, by uczyć Niemców grać „Fausta", a w Paryżu imponowałby przedstawieniami sztuk Racine'a i Szekspira.

W parze bowiem z niebywałym darem inscenizacyi, idzie u Wysp. talent dobierania, używania i przygotowywania sił aktorskich. Znać się na ludziach, umieć odkrywać zdolności i korzystać z nich we właściwy sposób — rzecz to nie tak łatwa i nie tak częsta w pracy, wymagającej koordynacyi sił, a ileż razy pociąga za sobą marnowanie talentów i szkodę dla dzieła, któremu wszystko powinno służyć! Kto śledził działalność reżyserską Wyspiańskiego, ten dostrzegł w niej rys, który wszędzie i zawsze cechuje prawego artystę: umiejętność podporządkowania wszystkich sił i środków Sztuce, stawiania właściwych ludzi na właściwem miejscu, przejmowania wszystkich zapałem tym artystycznym, jaki w jego własnej płonie piersi. Artyści, którzy pracowali pod kierunkiem Stanisława Wyspiańskiego, poświadczą, że z chryzmatu Sztuki, jaki na nim spoczywa, na wszystkich współpracowników spływa namaszczenie i siła, potęgując zdolności, wydobywając z każdego najlepsze, ukryte jego siły, dodając skrzydeł. Jestto wpływ atmosfery, jaką stwarza panowanie wysokiego ideału artystycznego, jestto wpływ ducha świętego, obecnego tam, gdzie promienie swe roztacza jednostka genialna. Wpływ to jednak nietylko promieniowania bezwiednego: dla celu, o którym tutaj mowa, pierwszorzędne znaczenie ma fakt, że mimowolna suggestya idzie tu w parze z działaniem zupełnie świadomem i celowem. Wyspiański jest znakomitym pedagogiem. Cechą charakterystyczną niezwykłego tego umysłu jest — obok daru twórczego, będącego zawsze procesem bezwiednego natchnienia i syntetycznym — niezwykły dar analityczny. Wobec każdego zjawiska staje on z objektywizmem człowieka poznania, stara się dotrzeć do najgłębszej jego istoty, do zawartej pod skorupami prawdy. Ten zmysł jego udziela się wszystkim, z którymi pozostaje w stosunku pedagogicznym: adeptom malarstwa, artystom scenicznym. Artyści, którzy pod jego kierunkiem przygotowywali pewną sztukę, zawdzięczają mu niemało z zakresu nietylko tej jednej sztuki. Świat teatralny wie dobrze, że pierwszorzędni artyści scen polskich przyjeżdżają do niego po rady i informacye przy objęciu nowych ról odpowiedzialnych. Jednem słowem: zdolny on do stworzenia wielkiej szkoły dla artystów polskich, której teraz nigdzie nie mamy, do stworzenia wielkiego, na prawdzie opartego stylu dramatycznego.

A wszystkie te czynniki razem wzięte mogą nam dać to, czego dotychczas właściwie nie mamy: teatr nietylko w Polsce, lecz teatr polski. Syntezą wszystkich tych czynników będzie Słowacki odczuty nie jak się odczuwa Szekspira, Mickiewicz — nie a la Schiller, Fredro grany nie po Molierowsku, no i Wyspiański, grany jak go pojmuje Stanisław Wyspiański. Tak traktowany repertuar będzie odkryciem i dla nas i dla Europy; wniesie do koncertu sztuki europejskiej nową nutę; prezentowany zagranicą — zdoła olśnić ją, zadziwić, stanowić dla niej nowy świat, jak był nim np. skandynawski. I Kraków przemieni się z czasem w Bayreuth, do którego swoi i obcy będą pielgrzymowali. A jaki wpływ takie środowisko może mieć na szukające dróg i dojrzewające talenty artystyczne?!

W tym wysoce prawdopodobnym fakcie zawarta już odpowiedź na pytania mieszczańskie co do strony materyalnej „przedsiębiorstwa". Prawda, teatr, prowadzony przez Wyspiańskiego, wymagałby może większej subwencyi od tej, jaką w hojności swej dla Muz miasto i kraj obecnie dają. Ale ta też się opłaci; „z procentem" — ojcowie czcigodni. Powiedzą to wam ci szczęśliwi z pośród was, którzy mają hotele i inne przybytki gościnności, pamiętające napływ gości z Warszawy, Lwowa i innych stron świata na „Wyzwolenie", „Dziadów", „Bolesława". Powie to wam spotężniały puls życia, jaki zapanuje, gdy Kraków, najnudniejsze obecnie miasto w Polsce, stanie się znowu ogniskiem życia, Mekką, do której ludzie nabożnie będą śpieszyć, atrakcyą powszechną...

Tylko niech nie obawiają się zwolennicy wesołości, iż zostaną pozbawieni uciech krotochwilnych w teatrze; nikt tak dobrze śmiać się nie umie, jak prawdziwy artysta... Tylko niech ludzie hyperkrytyczni nie podnoszą zarzutów śmiesznych co do zdolności administracyjnych etc. — Wiemy już w Krakowie, co o tem myśleć; do rachunkowości zresztą są urzędnicy.

Kraków potrzebuje czego innego: człowieka idei, artyzmu, twórczości wielkiej. On jedyny zdoła przywrócić życie zgasłemu miastu, rozpiąć nad niem wielkie słońce, w które będą się wpatrywać, ku któremu będą zdążać bliscy i dalecy, nasi i obcy. On ze stolicy archeologii uczyni miasto ducha.

Człowiek ten żyje między nami. I oby synowie wasi, o patres patriae, nie cisnęli kiedyś zarzutu na waszą pamięć, żeście mieli wpośród siebie mistrza, jakiego nawet największe narody nie posiadają, i nie chcieli z rozmaitych niskich względów dać mu pola pracy; że dzięki waszemu krótkowidztwu lub marnej waszej polityce zginą te skarby artystycznej, wszechstronnej i wspaniałej twórczości scenicznej, której opisami utrwalić nie można, tylko praktyką, przykładem, żywem słowem i doświadczeniem.

Chwila osobliwa dla sztuki polskiej wybiła, bądźmy raz mądrzy — przed szkodą.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej