Artur Oppman

Wiersze o Starym Mieście

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Stare Miasto

Rynek Staromiejski

        Dzwonnik Kacper Dławiduda

Dachy

Grajek

Kanonia

Maciejowa i Bartłomiej

Stary dom

Konsyliarz Barnaba–Walenty

Stary Aktor

Zaułki

Piwnica Fukierowska

Szeroki Dunaj

Berek Jawor

Stary kapral

„Pod Syreną”

Trzy boginie

Maciej Flisak

Kamienne Schodki

Ostatni klasyk

Zapalają latarnie

Rynek Starego Miasta

Objaśnienia

Wiersze o Starym Mieście

Artur Oppman

Gdy wieczorna spływa chwila złota
I różowi dawnych domów ściany,
Ludzkie serca ogarnia tęsknota
I żal jakiś niewypowiedziany.
Myśl haftuje ledwo znacznym ściegiem
Dni istnienia chmurne i jaskrawe –
Wtedy, siadłszy nad wiślanym brzegiem,
Lubię patrzeć na Starą Warszawę.
Naprzeciwko, wprost twojego wzroku,
Cud się wznosi, co stworzyły lata,
Dołem ginie w gęstwiejącym mroku,
Górą skrawa gra na nim poświata.
Purpurowe, jak krwi czerwień, plamy
Kolorują mury starożytne –
A to wszystko zachód ujął w ramy
Od zórz – złote, od niebios – błękitne.
Noc wylewa zapomnienia czarę
Na Starego Miasta obraz śliczny –
I usypia cicho Miasto Stare
W księżycowej poświacie magicznej.
Patrzę w okno, w zapaloną świecę,
Gdzie ktoś może łzy wstrzymuje krwawe.
Chryste z Fary! miej w swojej opiece
I tę starą – i nową Warszawę...

Stare Miasto

(fragment)
Bliżej ku srebrnej Wiśle, za murami Fary
Majestatycznie Rynek rozpostarł się stary;
Z czterech stron go obsiadły, pnąc się w błękit siny,
Starożytne, omszone, trzypiętrowe tyny.
Jaskrawo lśnią na słońcu wąskich domostw dachy
Z miedzi, z czerwonej cegły, z malowanej blachy;
Ścian barwa pstra lub szara, okna wzięte w ołów,
A u szczytu figury smoków i aniołów.
Myśl i ducha przenoszą w dawno zmierzchłe czasy
Dziwaczne balustrady, krużganki, tarasy,
Wchodów pilnują furty misternej roboty
(Miast dzwonków na łańcuchach wiszą przy nich młoty);
Nad sklepami się chwieją (sklep jest w każdym domie)
Szyldy, o fachu kupca świadczące widomie,
Lub wyrzeźbiony w murze lśni znak: herb mieszczański:
Lewiatan, sfinks skrzydlaty albo Święty Pański...
(...............................................................................)
Rynek – król, w krąg ulice, jakby świta pańska:
Krzywe Koło, Rycerska, Piwna, Świętojańska,
Zapiecek, dwa Dunaje – Szeroki i Wąski;
Rynek – pień, to konary, gałęzie, gałązki;
Rynek – żmij, to ogony; wiją się w przeguby,
W skręty, jeden chwost cienki, drugi tłusty, gruby
Splotą się, to rozplotą, to znów złączą ściśle,
Niżej wciąż, niżej pełzną, w dół, ku srebrnej Wiśle.
Czy znacie te uliczki, te zaułki brudne,
Gwarem życia tętniące, zgiełkliwe i ludne,
Czasem rubaszne, ale dobre, kochające,
A takie ciepłe, jak to nasze polskie słońce?!
Pczciwe, chociaż razem nieopatrzne, butne,
Po staremu junackie, a czasem tak smutne
Jak sierota płacząca po macierzy stracie –
       Gzy znacie te uliczki, te zaułki znacie?
(..............................................................)

Rynek Staromiejski

I
Wśród kamienic niebotycznych
Staromiejski leży rynek –
Z rana kramów jest terenem,
A wieczorem – katarynek.
      Kamienice mieszczą w sobie
Wielce zacny świat mieszczański,
Zaś im nadał budowniczy
Styl gotycko–nadwiślański.
W każdym domu sklep na dole,
Każdy sklep ma swoje godło,
A na progu jest podkowa,
By się kupcom dobrze wiodło.
Jak są cztery świata strony,
Cztery rogi są w tym rynku;
Gwoli gardłom staromiejskim
Każdy z rogów ma po szynku.

II
Ledwie słońce przetrze oczy
I na stare zerknie mury,
       W rynku siedzą już przekupki
I ładowne stoją fury.
Ta swój towar ma na wozie,
Ten się rozparł przy kramiku –
(Wszyscy byli wprzód ,,na rożku”
Łyknąć ,,blaszkę” alembiku).
W starym rynku coraz ludniej,
      Targ ożywia się pomału –
Kędy spojrzeć, pełno warzyw,
Mięsa, chleba i nabiału.
Woń surowizn, głosy kłótni
Na wietrzyka mkną podmuchu;
Słońce sypie blaski złote
Na ten obraz pełen ruchu.

III
       Tłusty majster do warsztatu
Niesie w flaszce przedni trunek;
Że chłopakom nie dowierza,
Sam załatwił ten sprawunek.
Rozczochrany terminator,
Dziecko bruku od kolebki,
Jedząc „zalcka”, biegnie szybko
       I podrzuca nogą trepki.
Pod szynkownią, cała w słońcu,
Hogartowska drzemie para –
Ona gruba i czerwona,
On wyżółkły gdyby mara.
Wśród gawiedzi ożywionej
Dziwnie chmurne błysły lica –
Łzy wstrzymując, do roboty
Idzie głodna wyrobnica.

IV
Przy kramiku z warzywami
Wre zacięta jakaś sprzeczka –
To z przekupką się targuje
Filuterna mężateczka.
I przekupce, i mężatce
Z ust potokiem słowa biegną...
Chce nowalią stolarzowa
Ufetować majstra swego.
Fury z drzewem strzeże chłopek
Ogłupiały w tym rwetesie,
Tuż emeryt wygolony
Dla kanarków siemię niesie.
Ze swym kupnem biedna wdowa
Do facjatki biegnie małej –
Trochę sera, trochę chleba
Dla drobiazgu na dzień cały...

V
Cichnie rynek staromiejski
I wyludnia się pomału,
Pustoszeją kramy warzyw,
Mięsa, bułek i nabiału.
I przekupki, i przekupnie
Znów „na rożek” dążą miły,
By ochrypłe zwilżyć gardła
I zwątlone wzmocnić siły.
Gdzieś pod murem dziad pieśń nuci
I do szynku tęsknie zerka,
Gdzieś popsuta katarynka
Gra mazura czy oberka.
Z okien domów staroświeckich
Warsztatowe płyną echa,
Złote słońce z jasnych niebios
Dobrodusznie się uśmiecha.

        Dzwonnik Kacper Dławiduda

I
Przy kościele na Kanonii,
W kamienicy wielce starej,
Ma izdebkę Dławiduda,
Co dzwonnikiem jest u Fary.
I szeroko, i daleko
Słynie postać Dławidudy –
Jest wysoki na trzy łokcie,
Ale za to jak śmierć chudy.
Oczy wpadłe ma głęboko,
Lica żółte, jakby z wosku,
,,Po księdzowsku” on się strzyże
Oraz goli „po księdzowsku”.
Nigdy wzrok się nie rozchmurzy,
Nigdy z czoła mars nie znika –
Ma powagę Dławiduda,
Jak przystało na dzwonnika.

II
Nie od dzisiaj, nie od wczoraj
Zna Katedrę Kacper stary –
Już dzieciakiem pięcioletnim
Szeptał pacierz w kruchcie Fary.
Na ten urząd tak zaszczytny
Nie sprowadził go przypadek:
Jego ojciec był dzwonnikiem,
Był dzwonnikiem jego dziadek.
Swoją godność dobrze czuje,
Swą powagę on ochrania –
Zacny Kacper Dławiduda
Jest dzwonnikiem z powołania.
Ceni dziada Stare Miasto
I szacunek ma on wszędzie,
Bo takiego Dławidudy
I nie było, i nie będzie.

III
Kiedy wdrapie się na wieżę,
Kiedy dzwony rozkołysze,
Srebrne dźwięki płyną, płyną,
Sfer niebieskich mącąc ciszę.
Srebrne dźwięki płyną, płyną
Jak wspaniałych modlitw chóry,
Zda się całe Stare Miasto
Śle swój pacierz pod lazury.
Budzą serce Dławidudy
Uroczyste pieśni tonów,
On rozumie i odczuwa
Tajemniczą mowę dzwonów.
On wsłuchuje się w ich granie
Całą duszą swą prostaczą:
Dzwony śmieją się dla niego
I dla niego dzwony płaczą...

IV
Nie trzymają się dzwonnika
Żadne świeckie myśli płoche –
Z upodobań i z zawodu
Filozofem jest on trochę.
Trafnym okiem spostrzegacza
Chaos życia zbadał szumny,
Zna dokładnie ludzką drogę
Od kołyski aż do trumny.
Swe poglądy on wykłada
Najtreściwiej i najwierniej:
„Mało śmiechu, dużo płaczu,
Mało kwiatów, dużo cierni,
Potem kładzie śmierć koścista
Koniec złemu i dobremu –
I zadzwoni Dławiduda,
Jak już dzwonił niejednemu”.

V
Łzy gorące, łzy serdeczne
Gryzą oczy jak tabaka,
Gdy przypomni Dławiduda
Swego syna jedynaka.
W nieświęconej kędyś ziemi
Młody Kacper śpi na wieki,
Nawet wieści o umarłym
Nie przyniesie wiatr daleki.
Wygasł na nim ród sławetny,
Ród dzwonników taki stary –
Już nie będzie Dławiduda
U warszawskiej dzwonić Fary.
Myśląc o tym bardziej żółknie,
Bardziej dziad się zdaje chudy –
Nie zadzwoni Dławiduda
Na pogrzebie Dławidudy!...

VI
Gdy się zamknie w swej izdebce
Stary Kacper Dławiduda,
Drzemiącemu dzwonnikowi
Jakieś dziwne śnią się cuda.
Słyszy śpiewy archanielskie
I niebieskich dzwonów bicie;
Za ich pieśnią uroczystą,
Zda się, płynie po błękicie.
Zda się płynie po błękicie,
Aż do nieba, Kacper stary,
Gdzie syn jego jest dzwonnikiem
U anielskiej owej Fary.
I gorąco dziad się modli
Wśród tych marzeń, wśród tych cudów,
By na wieki było w niebie
Dwóch dzwonników Dławidudów.

Dachy

(fragment)
Świat dachów staromiejskich jest to świat odrębny,
Jak z blachy zardzewiałej dziwacznie pogięty,
Zjeżony karpiówkami jak potwór stuzębny
I sztucznie połamany w skręty i zakręty.
Na ten poemat dachów, gdy poglądam z góry,
Jak zbieracz, co odkopał precjoza rozliczne,
Podziwiam arabeski zamierzchłej kultury
I wnikam niespodzianie w zjawy fantastyczne.
Każdy dom ma tu swoją poetycką postać,
Do żadnego z sąsiadów niepodobny całkiem –
I gdybym kiedykolwiek miał czymś z muru zostać,
Tylko takiego dachu chciałbym być kawałkiem.
Mam słońce i lazury, mam zieleń facjatek
I podstrysze do marzeń jak piwnicę winiarz,
Cieszy mnie w oknie panna i w jej ręku kwiatek,
A straszy wyłażący z dymnika kominiarz.

Grajek

I
Na ulicy Świętojańskiej
Mieszka siwy pan Mateusz,
Staromiejskich, nowomiejskich,
Wszystkich grajków koryfeusz.
Pan Mateusz, dzielny skrzypek,
Pochylonym nie jest dziadem,
Choć na barkach dźwiga swoich
Dziewięćdziesiąt lat z okładem.
Wąs ma krótko przystrzyżony
(Mazowieckiej ślady wioski),
Nosi wąskie bakenbardy,
A la Józef Poniatowski.
Z tęgiej miny, z blizn na czole
Srebrnym włosem ocienionem,
Zaraz poznać szwoleżera,
Co wojował z Napolionem!

II
Pan Mateusz ma izdebkę
Na najwyższym domu piętrze,
Jasna strzeże jej Panienka
I Dzieciątko Przenajświętsze.
Ponad łóżkiem wisi skromnym
Duży portret,,lemperera”,
„Oblężenie Saragossy”
I „Zdobycie Somosierra”.
W klatce gwiżdże kos uczony,
Ulubieniec wielki grajka,
Rdzawa szabla stoi w kącie
I wiśniowa długa fajka.
Lecz największy klejnot starca
Kryje puszka posrebrzona:
Krzyż, przypięty za waleczność
Własną ręką Napoliona!

III
Pan Mateusz chodzi z skrzypką
Po podwórkach staromiejskich,
Rżnie od ucha dawne piosnki,
Pełne wspomnień czarodziejskich.
„Stoi ułan na pikiecie...”
„Czemuś oczki zapłakała...”
„Cztery latka wierniem służył...”
„Pastereczko moja mała...”
Jedną piosnkę, najpiękniejszą,
Skrzypek w tajnym ma zapasie,
Niegdyś graną i śpiewaną
Przy wojennych trąb hałasie.
Gdy ją zagra, twarz mu płonie,
Dziwnym blaskiem świecą oczy,
Drżą słuchacze, zapatrzeni
W lat ubiegłych świat uroczy.

IV
Stara piosnka, ułożona
W obcej ziemi gdzieś dalekiej,
Przyleciała niby ptaszę,
By pozostać tu na wieki.
Stara piosnka, taka prosta,
Z odrętwienia serca cuci,
Każe tęsknić, każe wierzyć,
Że minione wszystko – wróci!
Pan Mateusz pieśń tę kocha,
Najogniściej ją wygrywa:
Pod jej wpływem płacze majster
Nad kufelkiem pełnym piwa.
Szewcki chłopak, straganiarka
I wyrobnik drżący słucha,
Kiedy grajek na swych skrzypkach
Starą piosnkę rżnie od ucha.

V
Gdy złociste blednie słonko,
Gdy na „Anioł” dzwonią „Pański”,
Wraca grajek do izdebki
Na ulicy Świętojańskiej.
Przy łojowej blasku świeczki
Po przeszłości błądzi szlaku,
Słyszy gromki głos komendy,
Słyszy sygnał: ,,Do ataku!”
Zdaje mu się, że rżą konie,
Szumią barwne chorągiewki;
Tętent kopyt, brzęki szabel
I ułańskie słyszy śpiewki.
Widzi dawnych swoich wodzów,
Choć źrenice mglą mu łezki:
Stoją przed nim: Poniatowski,
Kozietulski, Niegolewski...

VI
Wzrok wytęża pan Mateusz
Przez okienka szybki małe:
Z swej izdebki pod chmurami
Stare Miasto widzi całe!
Przypomina swych słuchaczy
Pałające ogniem lica:
Od dzieciaka aż do starca —
Wszystkich dawna pieśń zachwyca!
Potem patrzy na katedrę,
Co się wznosi tak wspaniała!
Tylu burzom się oparła,
Tyle wichrów przetrzymała!
I swe skrzypki wydobywa,
Odmłodzony dawną wiarą,
I z uśmiechem, zamaszyście
Gra... dla siebie piosnkę starą!

VII
Choć się dzielnie trzyma skrzypek,
Choć od młodych krzepszy wielu,
Jednak czuje, że już wkrótce
Trzeba stanąć do apelu!
Wszak się śmierci nie ulęknie,
Kto wojował z Napolionem?...
Stary grajek dość ma życia
I za rychłym tęskni zgonem!
W mundur wtedy go ustroją,
By szedł godnie przed twarz Bożą,
A na piersiach, krwią zdobyty,
Srebrny krzyżyk mu położą.
Biała brzoza nad mogiłą
W takt mazurka zaszeleszcze:
Nawet w grobie będzie wiarus
Cudną piosnkę słyszeć jeszcze!...
Gołębie
Nad kościołem katedralnym
Śnieżnobiałe ptaki lecą,
Jak gwiazd deszczem lśnią nawalnym,
Jak liliami błękit kwiecą.
To się w lotną chmurkę wedrą,
To mknie w słońce rój skrzydlaty –
I wirują nad katedrą
Jakby żywe poematy.
A gdy dzwonią ,,Anioł Pański”,
Gdy gwar miasta mrze na mgnienie,
Na ulicy Świętojańskiej
Przelatują jak marzenie.
Białym stadem roztęsknionem
Do dzwonniczych płyną pował
I tak krążą ponad dzwonem,
Jakby dzwon ich oczarował.
Punkt dwunasta. Dzień słoneczny
Iskierkami złota prószy,
Stoi sobie dziad odwieczny
I gołąbkom bułkę kruszy.
A tuż obok trzpiot panienka
Jest dziadowi za sąsiadkę
I milutka biała ręka
Ciska ptaszkom – czekoladkę...

Koniec wersji demonstracyjnej.

Kanonia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Maciejowa i Bartłomiej

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Stary dom

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Konsyliarz Barnaba–Walenty

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Stary Aktor

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Zaułki

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Piwnica Fukierowska

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Szeroki Dunaj

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Berek Jawor

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Stary kapral

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

„Pod Syreną”

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Trzy boginie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Maciej Flisak

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Kamienne Schodki

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Ostatni klasyk

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Zapalają latarnie

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rynek Starego Miasta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Objaśnienia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej