Aleksander Iwanowicz Hercen

WIĘZIENIE I ZESŁANIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

WIĘZIENIE I ZESŁANIE

(1834-1838)

Hercen Aleksander Iwanowicz

ROZDZIAŁ I

Przepowiednia. — Aresztowanie Ogariewa. — Pożar. — Liberał moskiewski. — M. F. Orłow. — Cmentarz.

Pewnego razu wiosną 1834 roku przyszedłem z rana do Wadima; nie było go w domu, a także jego braci i sióstr. Poszedłem na górę do jego niewielkiego pokoju i zasiadłem do pisania.

Drzwi cicho się otworzyły i weszła staruszka, matka Wadima; kroki jej ledwo było słychać, z bolesnym i zmęczonym wyrazem twarzy podeszła do fotela i siadając powiedziała mi:

— Proszę pisać, proszę pisać, przyszłam zobaczyć, czy wrócił Wadim; dzieci poszły na przechadzkę, na dole jest taka pustka, że zrobiło mi się smutno i strasznie; posiedzę tutaj; nie będę panu przeszkadzać, niech pan robi swoje.

Miała zamyśloną twarz, na której silniej niż zazwyczaj widać było cień tego wszystkiego, co wycierpiała w przeszłości, oraz ową nieufność i lęk wobec przyszłości i życia, które pozostają zawsze po wielkich, długich i licznych klęskach.

Rozgadaliśmy się. Opowiadała mi o Syberii. — Wiele, bardzo wiele przecierpiałam; co też jeszcze mnie czeka — dodała kiwając głową — serce moje nie przeczuwa nic dobrego.

Przypomniałem sobie, jak staruszka, przysłuchując się czasem naszym śmiałym opowieściom i demagogicznym rozmowom, bladła, po cichu wzdychała, wychodziła do drugiego pokoju i długo nie odzywała się ani jednym słowem.

— Pan — ciągnęła — i pańscy przyjaciele zdążacie ku pewnej zagładzie. Ściągniecie nieszczęście na Wadię, na siebie i wszystkich; przecież i pana kocham jak syna.

Łza spłynęła po Jej wychudłym policzku. Milczałem. Ujęła mnie za rękę i siląc się na uśmiech dodała:

— Niech się pan nie gniewa, mam rozstrojone nerwy; rozumiem wszystko. Idźcie sobie waszą drogą: nie ma dla was innej, a gdyby istniała, bylibyście wszyscy nie tacy, jakimi jesteście. Wiem o tym, lecz nie mogę przezwyciężyć obawy; przeżyłam tak wiele nieszczęść, że sił mi nie staje na dalsze. Niech pan tylko Wadi nic o tym nie mówi; zmartwi się i zacznie mi perswadować... Oto on — dodała staruszka, pośpiesznie wycierając łzy i jeszcze raz prosząc mnie spojrzeniem, bym milczał.

Biedna matka! święta, wielka kobieta! Dorównuje to kornelowskiemu „qu'il mourût!" Przepowiednia jej wkrótce się ziściła; na szczęście tym razem burza przeszła ponad głowami jej rodziny, lecz biedaczka doznała wiele strachu i zmartwienia.

— Jak to, zabrali? — pytałem zrywając się z łóżka i obmacując sobie głowę, by się przekonać, czy to sen, czy jawa.

— Policmajster przyjechał w nocy z dzielnicowym i kozakami jakieś dwie godziny po pańskim odejściu, zabrał dokumenty i odjechał z M. P.

Był to kamerdyner Ogariewa. Nie mogłem pojąć, jaki powód wymyśliła sobie policja — ostatnimi czasy było spokojnie. Ogariew przyjechał dopiero poprzedniego dnia... I czemu zabrano jego, a nie mnie?

Pozostawanie w domu z założonymi rękoma było niemożliwe, ubrałem się więc i wyszedłem, nie mając przed sobą określonego celu. Była to pierwsza klęska, która się na mnie zwaliła. Czułem się kiepsko, męczyła mnie moja bezsilność.

Błądząc po ulicach przypomniałem sobie jednego przyjaciela, któremu jego stanowisko społeczne dawało możność dowiedzenia się, o co chodzi, a być może i udzielenia pomocy.

Mieszkał okropnie daleko; na letnisku za Polem Woroncowskim; wsiadłem do pierwszej lepszej dorożki i pomknąłem do niego. Było to około godziny siódmej rano.

Poznaliśmy się z Wasilczykowem około półtora roku temu; był to swego rodzaju lew salonów Moskwy. Wychowywał się w Paryżu, był bogaty, mądry, wykształcony, dowcipny i wolnomyślny; siedział za sprawę 14 grudnia w twierdzy Pietropawłowskiej i był w liczbie tych, którzy zostali zwolnieni; choć nie zaznał zesłania, jednak nadal cieszył się odpowiednią opinią. Był urzędnikiem i dobrze był widziany u generał-gubernatora. książę Golicyn lubił ludzi o niezależnym sposobie myślenia, zwłaszcza jeżeli umieli dobrze wysłowić się w języku francuskim: rosyjskim książę władał nieszczególnie.

Wasilczykow był o dziesięć lat starszy od nas i zadziwiał nas swymi praktycznymi uwagami, znajomością spraw politycznych, francuskim krasomówstwem i żarliwym liberalizmem. Miał dużą wiedzę, znał mnóstwo szczegółów i przyjemnie i płynnie opowiadał; sądy jego były dobitnie sformułowane, na wszystko znajdował odpowiedź, radę i rozwiązanie. Czytał wszystko: nowe powieści, rozprawy, pisma, wiersze, a ponadto bardzo interesował się zoologią, pisał projekty dla księcia i układał plany książek dla dzieci.

Liberalizm jego był najczystszej trójbarwnej wody, lewego skrzydła, coś pośredniego między Mauguinem a generałem Lamarque.

W gabinecie jego wisiały portrety wszystkich rewolucyjnych znakomitości od Hampdena i Bailly do Fieschi i Armanda Carrela. Pod tymi rewolucyjnymi ikonami znajdowała się cała biblioteka zakazanych książek. Szkielet, kilka wypchanych ptaków, wysuszonych amfibii i moczonych wnętrzności dodawały zbyt zapalnemu charakterowi jego gabinetu poważnego kolorytu rozmyślań i kontemplacji.

Z zazdrością podziwialiśmy jego doświadczenie i znajomość ludzi; jego subtelny i ironiczny sposób oponowania miał na nas duży wpływ. Patrzyliśmy na niego jak na rewolucjonistę czynu, jak na męża stanu in spe.

Nie zastałem Wasilczykowa w domu. Poprzedniego wieczora pojechał do miasta, by się zobaczyć z księciem; kamerdyner jego powiedział, że na pewno wróci do domu za jakie półtorej godziny. Pozostałem, by na niego zaczekać.

Willa, którą zajmował Wasilczykow, była wspaniała. Gabinet, w którym czekałem, był obszerny, wysoki i znajdował się au rez-de-chaussée; wielkie drzwi prowadziły na taras i do ogrodu. Dzień był upalny, z ogrodu dolatywał zapach drzew i kwiatów, dzieci z głośnym śmiechem bawiły się przed domem. Bogactwo, dostatek, dużo przestrzeni, słońce i cień, kwiaty i zieleń... a w więzieniu — ciasno, duszno, ciemno. Nie wiem, czy długo tak siedziałem pogrążony w gorzkiej zadumie, gdy nagle kamerdyner stojący na tarasie przywołał mnie z jakimś dziwnym ożywieniem.

— Co się stało? — zapytałem.

— Niech pan tu pozwoli i popatrzy.

Nie chcąc go urazić, wyszedłem na taras i osłupiałem. Całe półkole domów płonęło, jak gdyby wszystkie zaczęły się palić jednocześnie. Pożar szerzył się z niesłychaną szybkością.

Pozostałem na tarasie. Kamerdyner patrzył na pożar z jakąś nerwową satysfakcją, dogadując:

— Świetnie chwyta, ten dom na prawo też się zapali, musowo się zapali.

Pożar ma w sobie coś rewolucyjnego: kpi sobie z własności, niweluje majątki. Kamerdyner zrozumiał to instynktownie.

Po pół godzinie czwarta część widnokręgu przesłonięta już była dymem, czerwonym u dołu, a szaroczarnym u góry. Tego dnia spłonęło całe Lefortowo. Był to początek tych podpaleń, które powtarzały się w ciągu pięciu miesięcy; będę o nich jeszcze mówił.

Wreszcie przyjechał Wasilczykow. Był w dobrym humorze, sympatyczny i uprzejmy, opowiadał mi o pożarze, obok którego jechał, i o powszechnej famie, która głosiła, że to podpalenie. Potem na wpół żartem dodał:

— Pugaczowszczyzna, zobaczy pan, że i nas z panem to nie ominie, wbiją nas obu na pal...

— Ale — rzekłem — zanim nas wbiją na pal, boję się, aby nie uwiązano nas na łańcuchu. Czy pan wie, że dziś w nocy policja aresztowała Ogariewa?

— Policja? Co pan powie?

— Po to do pana przyjechałem. Trzeba coś zaradzić, niech pan pojedzie do księcia i dowie się, o co chodzi, niech pan wyjedna dla mnie pozwolenie zobaczenia się z nim.

Nie otrzymawszy odpowiedzi spojrzałem na niego i wydało mi się, że zamiast Wasilczykowa widzę jego starszego brata o twarzy osowiałej, o rysach zrezygnowanych — wzdychał i był zaniepokojony.

— Co panu jest?

— A mówiłem przecież, zawsze panu mówiłem, do czego to doprowadzi... Tak, tak, tego należało oczekiwać i proszę bardzo — nie zawiniłem ani ciałem, ani duszą, a gotowi są i mnie wsadzić; to nie są żarty, wiem, co to kazamaty.

— Czy pojedzie pan do księcia?

— Na miłość boską, po co? Radzę panu po przyjacielsku: niech pan o Ogariewie nawet nie wspomina, niech pan żyje możliwie jak najspokojniej, bo w przeciwnym razie będzie źle. Pan nie wie, jakie to są niebezpieczne sprawy; szczerze panu radzę: niech pan się trzyma na uboczu; choćby nie wiem jak pan zabiegał, Ogariewowi pan nie pomoże, a sam pan wpadnie. Oto czym jest samowładztwo — czyż istnieje jakieś prawo, jakaś obrona; czy są adwokaci, sędziowie?...

Tym razem nie byłem usposobiony do wysłuchiwania jego śmiałych zapatrywań i ostrych sądów. Chwyciłem kapelusz i odjechałem.

W domu zastałem ogólne zaniepokojenie. Ojciec był na mnie zły za aresztowanie Ogariewa, a obecny już tutaj Senator szperał w moich książkach i odkładając te, które jego zdaniem były niebezpieczne, dawał wyraz swemu niezadowoleniu.

Na stole znalazłem liścik od M. F. Orłowa: zapraszał mnie na obiad. Czy czasem on nie mógłby coś zaradzić? Aczkolwiek doświadczenie dało mi już nauczkę, lecz kupić nie kupić, potargować można.

Michał Fiodorowicz Orłow był jednym z założycieli słynnego „Sojuza Błagodienstwija" i jeśli nie znalazł się na Syberii, to nie zawdzięczał tego sobie, lecz swemu bratu, który cieszył się szczególną przychylnością Mikołaja, ponieważ 14 grudnia pierwszy przycwałował ze swoją gwardią konną dla obrony pałacu Zimowego. Orłowa zesłano do własnej wsi, a po kilku latach pozwolono mu zamieszkać w Moskwie. Żyjąc samotnie na wsi studiował ekonomię polityczną i chemię. Gdy spotkałem się z nim po raz pierwszy, mówił o nowej nomenklaturze chemicznej. U wszystkich energicznych ludzi, zabierających się do jakiejś nauki w późnym wieku, zjawia się pociąg do przestawiania mebli i rządzenia się według swego widzi mi się. Jego nomenklatura była bardziej skomplikowana od ogólnie przyjętej francuskiej. Chciałem zwrócić na siebie jego uwagę i stosując captatio benevolentiae zacząłem dowodzić, że jego nomenklatura jest dobra, jednakże dawna lepsza.

Orłow trochę podyskutował, lecz potem zgodził się z tym.

Moja kokieteria odniosła skutek, od tego czasu byłem z nim w bliskich stosunkach. Widział we mnie dobrze zapowiadającego się młodzieńca, ja zaś w nim — weterana naszych poglądów, przyjaciela naszych bohaterów, szlachetne zjawisko w obecnym życiu.

Biedny Orłow podobny był do lwa w klatce. Wszędzie obijał się o kraty, nigdzie nie znajdował przestrzeni ani pracy, a pragnienie czynu pożerało go.

Po upadku Francji niejednokrotnie spotykałem tego rodzaju ludzi, którzy opanowani potrzebą działalności politycznej nie umieli się znaleźć w czterech ścianach swego gabinetu lub w życiu rodzinnym. Tacy nie umieją być sami; w samotności opanowuje ich hipochondria, stają się kapryśni, kłócą się z resztką pozostałych przyjaciół, wszędzie dopatrują się skierowanych przeciwko sobie intryg i sami je zaczynają knuć, by ujawnić, kto wykopał pod nimi nieistniejące dołki.

Jak powietrze potrzebni im są widzowie i scena; na scenie są doprawdy bohaterami i zniosą to, co wydaje się być nie do zniesienia. Niezbędny im jest hałas, grzmoty, łoskot, muszą wygłaszać mowy, słyszeć protesty wrogów, potrzebna im jest podnieta walki, gorączka niebezpieczeństwa; bez tych narkotyków nudzą się, więdną, zaniedbują się, stają się ociężali, usiłują się z tego wyrwać i popełniają błędy. Takim jest Ledru-Rollin, który, nawiasem mówiąc, nawet z twarzy przypomina Orłowa, zwłaszcza odkąd zapuścił wąsy.

Był on bardzo urodziwy; wysoka postać, szlachetna postawa, piękne i męskie rysy, całkowicie wyłysiała czaszka, a wszystko to harmonijnie połączone dodawało jego powierzchowności nieodpartego uroku. Popiersie jego to pendant do popiersia A. P. Jermołowa, któremu zachmurzone, kwadratowe czoło, namiot siwych włosów i spojrzenie przeszywające dal przydawały takiej samej piękności steranego w bitwach wodza, jaką widziała Maria Koczubej w Mazepie zakochawszy się w nim.

Orłow z nudów nie wiedział, co ze sobą począć. Próbował prowadzić fabrykę kryształów, w której wyrabiano średniowieczne witraże, przy czym koszty własne przewyższały cenę, za jaką je sprzedawał; zabrał się też do pisania książki „O kredycie". Nie, nie tam rwało się jego serce, lecz nie było innego wyjścia. Lew skazany był na bezczynne włóczenie się między Arbatem a Basmanną, nie ważąc się nawet popuścić cugli swemu językowi.

Odczuwało się niesłychany żal na widok Orłowa, usiłującego stać się uczonym i teoretykiem. Miał jasny i świetny umysł, lecz absolutnie nie spekulatywny, a tymczasem plątał się w różnych przez siebie wynalezionych systemach na tematy dawno już znane, jak na przykład nomenklatura chemiczna. Wszystko, co było abstrakcją, zdecydowanie mu się nie udawało, pomimo to zawzięcie zajmował się metafizyką.

Nieostrożny, niepowściągliwy w wyrażaniu się, stale popełniał błędy; porwany pierwszym wrażeniem, które zawsze cechowała rycerska szlachetność, nagle przypominał sobie swoją sytuację i zawracał w połowie drogi. Te dyplomatyczne kontrmarsze nie udawały mu się jeszcze bardziej niż metafizyka i nomenklatura; plącząc się w jeden postronek, plątał się w dwa, trzy, starając się z nich uwolnić. Besztano go za to; ludzie tak są powierzchowni i roztargnieni, że więcej zważają na słowa aniżeli na czyny i więcej przywiązują wagi do poszczególnych błędów niż do całokształtu charakteru. Z naciągniętego regulusowskiego punktu widzenia nie ma tu co winić człowieka — winić należy ponure środowisko, w którym każde szlachetne uczucie przemycane jest jak kontrabanda pod połą i przy zamkniętych drzwiach; a jeśliś odważył się na głośne słowo, to przez cały dzień tylko o tym myślisz, czy prędko przyjdzie policja...

Na obiedzie było wiele gości. Wypadło mi siedzieć obok generała Rajewskiego, brata żony Orłowa. Rajewski był również w niełasce od 14 grudnia; syn sławnego N. N. Rajewskiego już jako chłopak czternastoletni wraz ze swym bratem towarzyszył ojcu pod Borodinem; umarł później na Kaukazie wskutek ran. Opowiedziałem mu o Ogariewie i zapytałem, czy Orłow mógłby i czy chciałby coś dla niego uczynić.

Twarz Rajewskiego zachmurzyła się, lecz nie był to wyraz płaczliwej obawy o siebie, którą widziałem tego rana, lecz jakaś mieszanina gorzkich wspomnień i wstrętu.

— Nie ma tu co chcieć lub nie chcieć — odrzekł — tylko wątpię, czy Orłow będzie mógł wiele zdziałać; niech pan po obiedzie przejdzie do gabinetu, przyprowadzę go tam. A więc — dodał po chwilowym milczeniu — przyszła kolej na was: otchłań ta wszystkich wciągnie.

Wypytawszy mnie Orłow napisał list do księcia Golicyna prosząc o widzenie.

— Książę — powiedział mi — jest człowiekiem przyzwoitym: jeśli nic nie zrobi, to przynajmniej powie prawdę.

Pojechałem następnego dnia po odpowiedź. Książę Golicyn powiedział, że Ogariew został aresztowany z najwyższego rozkazu, że wyznaczono komisję śledczą i że bezpośrednim powodem była jakaś uczta 24 czerwca, na której śpiewano gorszące pieśni. Nic nie mogłem z tego zrozumieć: tego dnia były imieniny mego ojca, cały dzień spędziłem w domu, a Ogariew był u nas.

Pożegnałem Orłowa z ciężkim sercem; również i on czuł się kiepsko; gdy podałem mu rękę, wstał, uścisnął mnie, mocno przygarnął do szerokiej piersi i pocałował.

Jak gdyby czuł, że na długo się rozstajemy.

Później widziałem go tylko jeszcze raz, dopiero po sześciu latach. Gasł. Wyraz cierpienia, zamyślenia i jakaś nowa kanciastość twarzy zdumiały mnie; był smutny, czuł, jak organizm jego niszczeje, wiedział o katastrofie majątkowej i nie widział wyjścia. Po dwóch miesiącach umarł — dostał skrzepu krwi w żyłach.

...W Lucernie jest zdumiewający pomnik wykuty przez Thorwaldsena w dzikiej skale. We wgłębieniu leży umierający lew; jest śmiertelnie ranny, krew cieknie mu z rany, w której sterczy ułamek strzały; mocarny łeb położył na łapę, jęczy, spojrzenie jego wyraża nieznośny ból; dokoła pustka, u dołu staw; wszystko to przesłonięte górami, drzewami i zielenią; przechodnie idą nie domyślając się, że umiera tutaj król zwierząt.

Pewnego razu, długo siedząc na ławce naprzeciwko kamiennego męczennika, nagle przypomniałem sobie moją ostatnią wizytę u Orłowa...

W powrotnej drodze od Orłowa do domu przejeżdżałem obok siedziby oberpolicmajstra i wpadło mi do głowy poprosić go otwarcie o widzenie się z Ogariewem.

Nigdy przedtem nie zdarzyło mi się bywać u żadnej osoby z policji. Musiałem długo czekać, wreszcie oberpolicmajster wyszedł.

Moje zapytanie zdziwiło go.

— Co pana do tego skłania, by prosić o to widzenie?

— Ogariew jest moim krewnym.

— Krewnym? — zapytał patrząc mi prosto w oczy. Nie dawałem odpowiedzi, lecz również patrzałem jego ekscelencji prosto w oczy.

— Zezwolenia panu dać nie mogę — powiedział — pański krewny jest au secret. Bardzo żałuję!

...Niepewność i bezczynność były zabójcze. W mieście nie było prawie nikogo z przyjaciół, toteż absolutnie niczego nie można się było dowiedzieć. Zdawało się, że policja o mnie zapomniała lub ominęła mnie. Było mi ogromnie smutno. Lecz gdy już całe niebo przesłoniły szare chmury i zbliżała się noc zesłania i więzienia, padł na mnie jasny promień.

Kilka słów pełnych głębokiej sympatii, wypowiedzianych przez siedemnastoletnią dziewczynę, którą uważałem za dziecko, wskrzesiło mnie.

Po raz pierwszy w mym opowiadaniu zjawia się kobieca postać... a zresztą tylko ta Jedna zjawiła się w ciągu całego mego życia.

Przelotne, młodzieńcze, wiosenne i niepokojące duszę miłostki zbladły, znikły przed nią jak obrazy za mgłą; żadne nowe nie pojawiły się.

Spotkaliśmy się na cmentarzu. Stała oparta o nagrobek i mówiła o Ogariewie. Przyniosło mi to ukojenie.

— Do jutra — powiedziała i podała mi rękę uśmiechając się przez łzy.

— Do jutra — odrzekłem... i długo patrzałem na jej znikającą postać.

Miało to miejsce dziewiętnastego lipca 1834 roku.

ROZDZIAŁ II

Aresztowanie. — Rzetelny. — Kancelaria cyrkułu Preczystieńskiego. — Sąd patriarchalny.

...„Do jutra", powtarzałem zasypiając... Było mi na duszy niezwykle lekko i dobrze.

Około drugiej w nocy obudził mnie kamerdyner ojca; był nieubrany i wystraszony.

— Prosi pana jakiś oficer.

— Jaki oficer?

— Nie wiem.

— Ale ja wiem — powiedziałem mu i narzuciłem na siebie szlafrok.

W drzwiach salonu stała jakaś postać otulona w wojskowy płaszcz; przy oknie widać było biały pióropusz, z tyłu widniały jeszcze jakieś twarze, dojrzałem kozacką czapkę.

Był to policmajster Miller.

Powiedział mi, że z rozkazu wojskowego generał-gubernatora, który trzymał w ręku, musi obejrzeć moje papiery. Przyniesiono świece. Policmajster wziął moje klucze; dzielnicowy i porucznik zaczęli grzebać w książkach i w bieliźnie. Policmajster zajął się papierami; wszystko wydawało mu się podejrzane, wszystko odkładał i nagle, zwracając się do mnie, rzekł:

— Poproszę, by się pan tymczasem ubrał; pan ze mną pojedzie.

— Dokąd? — zapytałem.

— Do cyrkułu Preczystieńskiego — odrzekł policmajster uspokajającym głosem.

— A później?

— Poza tym w rozkazie generał-gubernatora nic nie jest powiedziane.

Zacząłem się ubierać.

Tymczasem wystraszona służba obudziła moją matkę; pobiegła ze swojej sypialni do mego pokoju, lecz w drzwiach między bawialnią a salonem zatrzymał ją kozak. Krzyknęła, drgnąłem i skierowałem się tam. Policmajster porzucił przeglądanie papierów i wyszedł za mną do salonu. Przeprosił matkę, przepuścił ją, zbeształ kozaka, który nie był winien, i wrócił do papierów.

Potem wszedł ojciec. Był blady, lecz usiłował zachować spokojną postawę. Atmosfera stawała się ciężka. Matka siedziała w kącie i płakała. Ojciec mówił z policmajstrem o obojętnych sprawach, lecz głos jego drżał. Bałem się, że nie wytrzymam tego à la longue, a nie chciałem, by dzielnicowi mieli satysfakcję widząc, że płaczę.

Pociągnąłem policmajstra za rękaw.

— Jedźmy!

— Jedźmy — rzekł z radością.

Ojciec wyszedł z pokoju i po chwili wrócił; przyniósł medalionik, powiesił mi go na szyi i powiedział, że ojciec jego umierając pobłogosławił go nim. Byłem wzruszony; religijny ten podarunek dał mi poznać, do jakiego stopnia staruszek był przestraszony i wstrząśnięty. Uklękłem, gdy mi go wkładał; podniósł mnie, uścisnął i pobłogosławił.

Na medalioniku widniała zrobiona z emalii odcięta głowa Jana Chrzciciela na talerzu. Cóż to miało oznaczać: przykład, radę czy przepowiednię, nie wiem, lecz byłem przejęty treścią tego wizerunku.

Matka była prawie nieprzytomna.

Cała czeladź odprowadzała mnie na dół po schodach ze łzami w oczach, całowano mnie po rękach — za życia byłem obecny na swoim pogrzebie; policmajster sposępniał i zaczął przynaglać.

Gdyśmy wyszli za bramę, zebrał swych podkomendnych; asystowało mu czterech kozaków, dwóch dzielnicowych i dwóch policjantów.

— Czy pozwala mi pan pójść do domu? — zapytał policmajstra brodaty człowiek, siedzący przed bramą.

— Idź — powiedział mu Miller.

— Cóż to za jeden? — zapytałem wsiadając do dorożki.

— „Rzetelny". Wie pan przecież, że bez „rzetelnego" policji nie wolno wchodzić do domu!

— Czy dlatego zostawiliście go przed bramą?

— Czcza formalność! Niepotrzebnie przerwano człowiekowi sen! — odezwał się Miller.

Pojechaliśmy w asyście dwóch konnych kozaków.

W cyrkule nie było dla mnie oddzielnego pokoju. Policmajster kazał zostawić mnie do rana w kancelarii. Sam mnie tam zaprowadził, rzucił się na fotel i, ziewając ze zmęczenia, mruknął:

— Przeklęta służba; na wyścigach byłem od trzeciej godziny, no i z panem przemarudziłem do rana — chyba już jest czwarta, a jutro o dziewiątej muszę pojechać z raportem. Do widzenia — dodał po chwili i wyszedł.

Podoficer zamknął mnie na klucz mówiąc, że jeśli będę czegoś potrzebował, to mogę zastukać do drzwi.

Otworzyłem okno; zaczynał się już dzień, podniósł się poranny wiatr; poprosiłem podoficera o wodę i wypiłem cały kubek. O śnie nawet nie myślałem. Zresztą nie byłoby gdzie się położyć: oprócz brudnych obitych skórą krzeseł i jednego fotela w kancelarii znajdował się tylko wielki stół zarzucony papierami, a w kącie mały stolik jeszcze bardziej zarzucony papierami. Lampka nocna skąpym swym płomykiem nie mogła oświetlić pokoju, lecz rzucała na sufit chwiejącą się plamę światła, która w miarę świtania bladła coraz bardziej.

Usiadłem na miejscu komisarza policji i wziąłem do rąk pierwszy lepszy leżący na stole dokument — było to zawiadomienie o pogrzebie służącego księcia Gagarina i świadectwo lekarskie, że umarł on według wszelkich przepisów nauki. Wziąłem jeszcze jeden — był to regulamin policyjny. Przebiegłem go oczami i znalazłem w nim paragraf, w którym było powiedziane: „Każdy aresztowany ma prawo po trzech dniach od chwili zaaresztowania go dowiedzieć się o przyczynie uwięzienia lub być zwolniony". Paragraf ten zapamiętałem sobie.

Po godzinie ujrzałem przez okno, jak przyjechał nasz kamerdyner i przywiózł mi poduszkę, kołdrę i płaszcz. Prosił o coś podoficera, prawdopodobnie o zezwolenie widzenia się ze mną. Był to siwy starzec, któremu, gdy sam byłem jeszcze dzieckiem, trzymałem do chrztu dwoje lub troje dzieci. Podoficer szorstko i lakonicznie odmawiał mu. Jeden z naszych stangretów stał obok. Zawołałem ich przez okno. Zaniepokojony tym podoficer kazał im się wynosić. Stary kłaniał mi się w pas i płakał; stangret, smagnąwszy konia, zdjął kapelusz i wytarł oczy — powóz zaturkotał, a mnie ciurkiem polały się łzy. Miałem duszę przepełnioną bólem. Były to moje pierwsze i ostatnie łzy podczas całego pobytu w więzieniu.

Z rana kancelaria zaczęła się napełniać, zjawił się pisarz, który nie wytrzeźwiał jeszcze od wczorajszego dnia; postać suchotnicza, ruda, pryszczawa, o zwierzęco-zmysłowym wyrazie twarzy. Miał na sobie frak ceglastego koloru, bardzo kiepsko uszyty, brudny, wyświecony. W ślad za nim przyszedł jeszcze jeden pisarz w płaszczu podoficerskim, niezwykle gadatliwy. Natychmiast zwrócił się do mnie z zapytaniem:

— Czy wpadł pan w teatrze?

— Aresztowano mnie w domu.

— Czy sam Fiodor Iwanowicz?

— Któż to jest Fiodor Iwanowicz?

— Pułkownik Miller.

— Tak, on.

— Rozumiem — mrugnął do rudego, który nie zdradzał żadnego zainteresowania. Kantonista nie kontynuował rozmowy; pojął, że nie zatrzymano mnie ani za awanturowanie się, ani za pijaństwo, i przestałem go zupełnie pochodzić, a być może, bał się prowadzić rozmowę z niebezpiecznym aresztantem.

Nieco później zjawili się różni dzielnicowi, zaspani i niewyspani, wreszcie petenci i procesujące się strony.

Właścicielka domu publicznego skarżyła się na szynkarza, że w szynku swoim publicznie ją zwymyślał i to używając takich wyrazów, że nie wypada jej, jako kobiecie, powtórzyć ich przed władzą. Szynkarz przysięgał, że słów takich nigdy nie użył. Właścicielka domu publicznego przysięgała, że wymawiał je kilkakrotnie i to bardzo głośno, przy czym dodała, że się na nią zamierzył, a gdyby się nie uchyliła, to rozpłatałby jej całą twarz. Szynkarz zaś twierdził, że po pierwsze nie spłaca mu ona długu, po drugie obraziła go we własnym jego szynku, a i tego było jej za mało, bo odgrażała się, że zbije go na śmierć przy pomocy swych wielbicieli.

Właścicielka domu publicznego, wysoka, niechlujna kobieta z podpuchniętymi oczami, krzyczała głośno i przeraźliwie skrzeczącym głosem i była bardzo gadatliwa. Szynkarz posługiwał się raczej mimiką i gestami niż słowami.

Salomon-dzielnicowy zamiast rozsądzić, kto ma rację, wymyślał im obojgu od ostatnich.

— Za dobrze im jest, to się żrą jak psy! — mówił. — Siedziałyby bestie cicho, skoro już milczymy i patrzymy na nich przez palce. Patrzcie no, jacy się stali ważni! Nawymyślali sobie i zaraz zawracać głowę władzy. Też mi wielka pani! Jak gdyby dla pani to pierwszyzna! Przecież o pani nawet mówić nie można, żeby nie zakląć — taki to już pani fach.

Szynkarz potrząsnął głową i wzruszył ramionami na dowód wielkiego zadowolenia. Dzielnicowy natychmiast na niego napadł.

— A ty, psie jeden, czemu spoza lady szczekasz?! Do ciupy chcesz? Ty sprośna gębo! Śmiesz jeszcze łapsko podnosić... a może chcesz dostać lanie... co?

Dla mnie scena ta miała powab nowości i została mi w pamięci na całe życie; był to pierwszy patriarchalny proces rosyjski, jaki zdarzyło mi się widzieć.

Właścicielka domu publicznego i dzielnicowy krzyczeli tak długo, aż przyszedł komisarz policji. Nie pytając, co ci ludzie tu robią i czego chcą, krzyknął jeszcze bardziej dzikim głosem:

— Precz stąd, wynosić się! Czy tutaj jest łaźnia albo szynk?!

Wygnawszy „hołotę" zwrócił się do dzielnicowego.

— Jak panu nie wstyd dopuszczać do takiego bałaganu? Ile to razy panu mówiłem? Stracą do miejsca urzędowego szacunek, a potem wszelkie tałałajstwo będzie tu robić Sodomę. Zbyt pobłaża pan tym łotrom. A to co za jeden? — zapytał wskazując na mnie.

— Aresztant — odrzekł dzielnicowy — którego przywiózł Fiodor Iwanowicz; tu jest papier.

Komisarz przeczytał dokument, spojrzał na mnie, z niezadowoleniem spotkał się z moim nieruchomym wzrokiem, który utkwiłem w jego twarzy, przygotowując się już z góry do dania mu odprawy zaraz przy pierwszym jego słowie, i rzekł: „Przepraszam".

Sprawa właścicielki domu publicznego i szynkarza znów wypłynęła; żądała ona złożenia przysięgi; przyszedł pop; zdaje się, że oboje przysięgali — nie widziałem końca. Zawieziono mnie do oberpolicmajstra, nie wiem po co; nikt ze mną nie zamienił ani słowa, potem znów przywieziono mnie do cyrkułu, gdzie przygotowano dla mnie pokój tuż pod wieżą. Podoficer zwrócił mi uwagę, że jeśli chcę coś zjeść, to muszę posłać kogoś po zakupy, urzędowy wikt bowiem nie jest i nie będzie mi jeszcze przyznany przez dwa dni; oprócz tego, ponieważ wartość jego nie przewyższa trzech lub czterech kopiejek w srebrze, przyzwoici więźniowie rezygnują z niego.

Przy ścianie stała brudna kanapa; była to już popołudniowa pora, czułem straszne zmęczenie, więc rzuciłem się na kanapę i zasnąłem kamiennym snem. Gdy obudziłem się, było mi na duszy lżej i spokojniej. Męczył mnie ostatnio niepokój o Ogariewa; teraz przyszła i na mnie kolej, niebezpieczeństwo widziałem już nie z daleka, lecz byłem nim otoczony, chmura wisiała tuż nad moją głową. To pierwsze prześladowanie miało być naszym wyświęceniem.

ROZDZIAŁ III

W więzieniu. — Lizboński dzielnicowy. — Podpalacze.

Do życia w więzieniu człowiek szybko nawyka, o ile nie jest pozbawiony jakiej takiej treści duchowej. Rychło przyzwyczaja się do ciszy i zupełnej swobody w klatce, nie ma żadnych kłopotów, żadnych rozrywek.

Z początku nie dawano mi książek — komisarz policji zapewniał, że z domu książek zabierać nie wolno. Prosiłem, by mi kupił. „Chyba że jakiś podręcznik lub jakąś gramatykę, bo jeśli co innego, to trzeba o to zapytać generała". Propozycja czytania z nudów gramatyki była niesłychanie komiczna, pomimo to jednak uchwyciłem się jej obiema rękoma i poprosiłem komisarza o kupienie mi gramatyki włoskiej i słownika. Miałem przy sobie dwie dziesięciorublówki, dałem mu jedną z nich; natychmiast posłał porucznika po książki i jednocześnie wręczył mu mój list do oberpolicmajstra, w którym, powołując się na przeczytany przeze mnie paragraf, prosiłem o podanie mi przyczyny mego uwięzienia lub wypuszczenie mnie.

Komisarz policji, w którego obecności pisałem ten list, namawiał mnie, bym go nie posyłał. „Nadaremnie, jak Boga kocham, nadaremnie fatyguje pan generała; powie: co za niespokojni ludzie — i może to tylko panu zaszkodzić, a na pewno nic pan nie wskóra".

Wieczorem zjawił się dzielnicowy i powiedział, że oberpolicmajster kazał mi ustnie oświadczyć, iż o przyczynie mego aresztowania dowiem się w odpowiednim czasie. Następnie wyciągnął z kieszeni zatłuszczoną gramatykę włoską i uśmiechając się dodał: „Tak się dobrze złożyło, że gramatyka zawiera również leksykon, a więc słowniczek jest już niepotrzebny". O zwróceniu reszty nawet nie wspomniał. Chciałem znów napisać do oberpolicmajstra, lecz rola Hampdena w miniaturze w cyrkule Preczystieńskim wydała mi się zbyt komiczna.

Po upływie półtora tygodnia od dnia mego aresztowania, około dziesiątej godziny wieczorem, przyszedł niziutki, czarniutki i ospowaty dzielnicowy. Kazał mi się ubrać i udać do komisji śledczej.

W czasie mego ubierania się zaszło następujące komiczne a jednocześnie przykre zdarzenie. Obiad przysyłano mi z domu; służący oddawał go na dole dyżurnemu podoficerowi, a ten przysyłał mi go przez żołnierza. Dopuszczalne było przysyłanie wina gronowego w ilości od pół do całej butelki dziennie. M. Sazonow, korzystając z tego pozwolenia, przysłał mi butelkę wspaniałego „Johannisbergera". Obaj z żołnierzem znaleźliśmy sposób na otwarcie butelki za pomocą dwóch gwoździ; aromat zachwycał już z daleka. Winem tym chciałem się delektować w ciągu trzech-czterech dni.

Trzeba posiedzieć w więzieniu, by pojąć, ile w człowieku pozostaje dziecinnego i jak mogą cieszyć drobiazgi, począwszy od butelki wina, a kończąc na płataniu figlów dozorcy.

Ospowaty dzielnicowy zauważył moją butelkę i zwrócił się do mnie z prośbą, bym mu pozwolił nieco się napić. Było mi szkoda wina, lecz odrzekłem, że bardzo chętnie. Nie miał kieliszka. Potwór ten wziął szklankę, nalał tak pełno, jak tylko się dało, i duszkiem ją wychylił; ten sposób pochłaniania wódek i win istnieje jedynie u Rosjan i Polaków; w całej Europie nie widziałem ludzi, którzy by wychylali jednym haustem całą szklankę lub kieliszek. Aby utratę tej szklanki wina uczynić bardziej dotkliwą, ospowaty dzielnicowy wycierając usta niebieską chustką powalaną tabaką, dziękował mi powtarzając: „Madera — jak się patrzy!"

Spojrzałem na niego z nienawiścią i odczułem złośliwą radość, że ludzie nie zaszczepili dzielnicowemu krowiej ospy, a natura nie oszczędziła mu ludzkiej.

Ten znawca win przywiózł mnie do domu oberpolicmajstra, znajdującego się na bulwarze Twerskim, zaprowadził do bocznej sali i pozostawił samego. Po upływie pół godziny z dalszych pokoi wyszedł leniwie i dobrodusznie wyglądający grubas; rzucił tekę z dokumentami na krzesło i odprawił stojącego przy drzwiach żandarma.

— Pan zapewne — rzekł zwracając się do mnie — w sprawie Ogariewa i innych młodych ludzi, niedawno aresztowanych?

Odpowiedziałem twierdząco.

— Pobieżnie coś o tym słyszałem — ciągnął. — Dziwna sprawa, nic z niej nie rozumiem.

— Siedzę za tę sprawę w więzieniu już od dwóch tygodni i nie tylko nic nie rozumiem, lecz po prostu nic nie wiem.

— No, to świetnie — rzekł, mierząc mnie przenikliwym spojrzeniem — niechże pan i nadal o niczym nie wie. Proszę mi wybaczyć, ale dam panu radę: jest pan młody, ma pan jeszcze gorącą krew, chciałoby się panu pogadać, a to jest właśnie nieszczęście; niech pan nie zapomina, że pan o niczym nie wie, to jedyna droga ratunku.

Patrzałem na niego ze zdziwieniem: twarz jego nie wyrażała nic złego, domyślił się i rzekł z uśmiechem:

— Sam byłem przed dwunastu laty studentem Uniwersytetu Moskiewskiego.

Wszedł jakiś urzędnik; grubas zwrócił się do niego jako zwierzchnik, a po wydaniu rozkazów wyszedł skinąwszy ml serdecznie głową i kładąc na ustach palec. Nigdy potem nie spotkałem już tego pana i nie wiem, kim on był, lecz szczerości jego rady doświadczyłem na sobie.

Potem wszedł policmajster, jakiś inny, nie Fiodor Iwanowicz, i zawołał mnie do pokoju, gdzie zasiadała komisja. W wielkiej, dość ładnej sali siedziało przy stole pięć osób; wszyscy byli w wojskowych mundurach z wyjątkiem jednego wątłego staruszka. Palili cygara rozpiąwszy mundury i wesoło ze sobą rozmawiali siedząc wygodnie w fotelach. Oberpolicmajster przewodniczył.

Gdy wszedłem, zwrócił się do jakiejś postaci pokornie siedzącej w kącie pokoju ze słowami:

— Proszę, niech ojciec pozwoli!

Wtedy dopiero dostrzegłem, że w kącie siedzi stary pop o siwej brodzie i czerwonosinej twarzy. Pop drzemał, miał ochotę już odejść do domu, myślał o czymś innym i ziewał przykrywając usta ręką. Przeciągłym i nieco śpiewnym głosem zaczął mnie strofować; tłumaczył, że to grzech zatajać prawdę przed osobami wyznaczonymi przez cara i że taki brak szczerości jest nadaremny wziąwszy pod uwagę, że ucho boskie wszystko słyszy; nie zapomniał nawet powołać się na odwieczne teksty, że „nie ma władzy krom boskiej" i że „co cesarskie należy się cesarzowi". Na zakończenie powiedział, abym ucałował świętą ewangelię i krzyż na dowód przysięgi (której zresztą nie składałem, a której on nie żądał), że szczerze i otwarcie wyłożę całą prawdę.

Skończywszy, szybko zaczął zawijać krzyż i ewangelię. Cyński powstawszy nieco z fotela powiedział mu, że może odejść. Potem zwrócił się do mnie i przełożył mowę kapłańską na język świecki:

— Do słów kapłana dodam jedno: wypierać się pan nie może, gdyby pan nawet chciał.

Wskazał na stosy dokumentów, listów i portretów, umyślnie rozrzuconych na stole.

— Jedno szczere wyznanie może złagodzić pański los; zostać zwolnionym czy też znaleźć się w Bobrujsku lub na Kaukazie — to zależy od pana.

Pytania zadawano na piśmie, naiwność niektórych z nich była zdumiewająca. „Czy nie wie pan o istnieniu jakiegoś tajnego stowarzyszenia? Czy należy pan do jakiegoś stowarzyszenia literackiego lub innego? Jak się nazywają jego członkowie? Gdzie się zbierają?"

Na wszystko to było ogromnie łatwo odpowiedzieć jednym nie.

— Jak widzę, pan o niczym nie wie — powiedział czytając odpowiedzi Cyński. — Uprzedziłem pana, pan skomplikuje swoją sytuację.

Na tym skończyło się pierwsze badanie.

...Po ośmiu latach, w drugiej połowie tego domu, gdzie urzędowała komisja śledcza, mieszkała kobieta, niegdyś bardzo urodziwa, ze swą piękną córką; była to siostra nowego oberpolicmajstra.

Bywałem u nich i za każdym razem przechodziłem przez tę salę, gdzie Cyński z towarzyszami sprawował nad nami sądy; w sali tej wisiał wtedy, jak i potem, portret Pawła; — portret ten wisiał tu czy jako przypomnienie, do jakiego stopnia może człowieka poniżyć niepowściągliwość i nadużycie władzy, czy też po to, by zachęcić policjantów do wszelkiego okrucieństwa — nie wiem, lecz był tu; przedstawiał Pawła, zasępionego, z laseczką w ręku i z zadartym nosem. Za każdym razem zatrzymywałem się przed tym portretem, wówczas jako więzień, a teraz jako gość. Znajdujący się obok niewielki salonik, gdzie wszystko tchnęło kobietą i urodą, był jakoś nie na miejscu w tym domu srogości i śledztw; czułem się tam nieswojo i było mi jakoś żal, że cudownie rozkwitły kwiat trafił na ponury mur cyrkułu. Gawędy nasze i rozmowy niewielkiego grona przyjaciół, które się zbierało u nich, dźwięczały tak ironicznie, tak zadziwiały ucho wśród tych ścian przywykłych do badań, donosów i meldunków o powszechnych rewizjach, wśród tych ścian dzielących nas od szeptu dzielnicowych, od westchnień więźniów, od brzęczenia ostróg żandarmskich i szabli kozaka uralskiego...

Po tygodniu lub dwóch znów przyszedł ospowaty dzielnicowy i znów zawiózł mnie do Cyńskiego. W przedsionku siedziało i leżało kilku ludzi zakutych w kajdany, otaczali ich żołnierze z karabinami; w przedpokoju również znajdowało się kilka osób z różnych warstw społecznych, bez kajdanów, lecz pilnie strzeżonych. Dzielnicowy powiedział mi, że to są podpalacze. Cyński znajdował się na miejscu pożaru, należało więc czekać na jego powrót; przyjechaliśmy około dziesiątej wieczór; o godzinie pierwszej w nocy nikt jeszcze się o mnie nie zapytał i wciąż jeszcze najspokojniej sobie siedziałem w przedpokoju z podpalaczami. Spośród nich wzywano to jednego, to drugiego; policjanci biegali tam i z powrotem, kajdany dzwoniły, żołnierze z nudów postukiwali karabinami i wykonywali nimi rozmaite chwyty. Około pierwszej przyjechał Cyński pokryty sadzą i kopciem i nie zatrzymując się wpadł do gabinetu. Minęło z pół godziny, wezwano mego dzielnicowego; wrócił blady, zmieszany i z konwulsyjnie drgającą twarzą. Wnet za nim wysunął głowę Cyński i rzekł:

— A pana, monsieur H., komisja oczekiwała cały wieczór; ten bałwan przywiózł pana tutaj, gdy tymczasem wzywano pana do księcia Golicyna. Bardzo mi przykro, że pan tu tak długo czekał, lecz to nie moja wina. Cóż począć z takimi wykonawcami? Sądzę, że służy z pięćdziesiąt lat, a wciąż jest takim samym cymbałem. No, a teraz wynosić się do domu! — dodał tonem o wiele brutalniejszym, zwracając się do dzielnicowego.

Dzielnicowy podczas całej drogi powtarzał:

— Mój Boże, co za nieszczęście! Człowiek ani myśli, ani przypuszcza, co mu się przytrafi; teraz to już da mi się on we znaki. Nic by jeszcze nie było strasznego, gdyby tam pana nie oczekiwano, a tak to dla niego hańba. Mój Boże, co za nieszczęście!

Przebaczyłem mu wino reńskie, zwłaszcza gdy mi oświadczył, że kiedy pewnego razu tonął niedaleko Lizbony, mniej był przestraszony niż obecnie. Ostatnia ta okoliczność była dla mnie tak nieoczekiwana, że pobudziła mnie do szalonego śmiechu.

— Jakże pan trafił do Lizbony? Na miłość boską, do czegóż to podobne? — zapytałem go.

Staruszek był przed dwudziestu pięciu laty oficerem marynarki. Nie można nie zgodzić się z ministrem, który zapewniał kapitana Kopiejkina, że w Rosji w pewnym sensie żadnej pracy nie pozostawia się bez wynagrodzenia. Los uratował go w Lizbonie po to, by po czterdziestoletniej służbie Cyński złajał go jak smarkacza. On zaś prawie że nie zawinił.

Komisja śledcza wyznaczona przez generał-gubernatora nie spodobała się cesarzowi, który powołał nową pod przewodnictwem księcia Siergiusza Michajłowicza Golicyna. Członkami tej komisji byli: komendant Moskwy Staal, inny książę Golicyn, pułkownik żandarmerii Szubiński i poprzedni audytor Orański.

W rozkazie oberpolicmajstra nie było powiedziane, że komisja została przeniesiona; zupełnie zrozumiałe zatem, że lizboński dzielnicowy zawiózł mnie do Cyńskiego...

W cyrkule panował również wielki niepokój; jednego i tego samego wieczora zdarzyły się trzy pożary, a poza tym z komisji przysyłano dwukrotnie z zapytaniem, co się ze mną stało, czy czasem nie uciekłem. Komisarz policji nie szczędził „lizbończykowi" wymysłów, którymi nie zdążył go obdarzyć Cyński, czego też należało się spodziewać; komisarz policji był bowiem również częściowo winien, nie dowiedziawszy się, dokąd właściwie należy się udać. W kancelarii leżał ktoś w kącie na krzesłach i stękał; spojrzałem tam — był to młody człowiek o ładnej powierzchowności i czysto ubrany; pluł krwią i jęczał; lekarz prywatny radził, by rano jak najwcześniej oddano go do szpitala.

Gdy podoficer zaprowadził mnie do mego pokoju, zapytałem go o rannego. Był to dymisjonowany oficer gwardii; miał romans z jakąś pokojówką i był u niej, gdy zapaliła się oficyna. Był to okres największej obawy przed podpalaczami; w rzeczywistości nie było dnia, żeby nie rozlegał się po trzy-cztery razy dzwon na alarm; co noc z okna widziałem dwie-trzy łuny. Policja i mieszkańcy zawzięcie szukali podpalaczy. Oficer, by nie skompromitować dziewczyny, przelazł przez płot, jak tylko zaczął się alarm i schował się w szopie sąsiedniego domu, wyczekując chwili dogodnej dla wyjścia. Mała dziewczynka, znajdująca się wówczas na podwórzu, zobaczyła go i powiedziała policjantom, którzy pierwsi nadjechali, że podpalacz schował się w szopie, ci rzucili się tam z całym tłumem ludzi i z triumfem wyciągnęli stamtąd oficera. Tak mocno go pobili, że następnego dnia z rana umarł.

Zaczęło się wypytywanie schwytanych ludzi: połowę wypuszczono, innych uważano za podejrzanych. Policmajster Brianczaninow przyjeżdżał co rano i badał ze trzy lub cztery godziny. Badanych niekiedy bito lub smagano rózgami, a wtedy wrzaski, krzyki, błagania, piski i kobiecy jęk dochodziły do mnie po społu z szorstkim głosem policmajstra i jednostajnym czytaniem kancelisty. Było to okropne, wprost nie do zniesienia. Dźwięki te śniły mi się po nocach i budziłem się jak oszalały, myśląc o tym, że męczennicy ci leżą o kilka kroków ode mnie na słomie, w kajdanach, z poszarpanymi, pobitymi plecami i z pewnością są zupełnie niewinni.

By wiedzieć, co to jest więzienie rosyjskie, sąd rosyjski i policja, trzeba być chłopem, rzemieślnikiem lub mieszczaninem. Więźniów politycznych, którzy po większej części wywodzą się ze szlachty, traktuje się surowo, okrutnie się ich karze, lecz los ich nie da się absolutnie porównać z losem biednych brodaczy. Z takimi policja zupełnie się nie certuje: do kogóż bowiem pójdzie potem na skargę chłop lub rzemieślnik, gdzie znajdzie sprawiedliwość?

Tak wielki jest nieporządek, okrucieństwo, samowola i deprawacja sądu rosyjskiego i policji rosyjskiej, że jeśli prosty człowiek zostaje oddany pod sąd, to boi się nie samej kary, lecz procedury sądowej. Czeka z niecierpliwością, kiedy wyślą go na Sybir: męka jego kończy się wówczas, gdy zaczyna się kara. A teraz weźmy pod uwagę, że trzy czwarte ludzi, którzy na skutek podejrzenia zostali schwytani przez policję, są przez sąd zwalniani po przejściu takich samych tortur co i winni.

Piotr III zniósł katownię i tajną kancelarię.

Katarzyna II skasowała tortury.

Aleksander I jeszcze raz je skasował.

Odpowiedzi wydobyte drogą „zastraszenia" nie są według prawa brane pod uwagę. Urzędnik torturujący podsądnego sam podlega sądowi i surowej karze.

Ale w całej Rosji — od Cieśniny Beringa aż do Taurogów — stosuje się tortury; tam gdzie niebezpiecznie jest ćwiczyć rózgami, torturuje się za pomocą nieznośnego gorąca, pragnienia, słonej strawy; policja w Moskwie postawiła jakiegoś podsądnego boso na żelaznej podłodze podczas dziesięciostopniowego mrozu; zachorował on i umarł w szpitalu, którego kierownikiem był książę Mieszczerski. Książę opowiadał o tym z oburzeniem. Władze o tym wiedzą, gubernatorzy to tolerują, rządzący senat pobłaża, ministrowie milczą, car i synod, ziemianie i dzielnicowi — wszyscy zgadzają się z Selifanem, że „czemu się nie ma batożyć chłopa? Chłopa czasem bić trzeba".

Komisja utworzona dla zbadania sprawy podpaleń sprawowała sądy, to znaczy wymierzała chłosty w ciągu sześciu miesięcy z rzędu i niczego nie wychłostała. Cesarz rozgniewał się i kazał zlikwidować tę sprawę w ciągu trzech dni. Sprawa więc skończyła się w ciągu trzech dni; znaleziono winnych i skazano ich na wychłostanie knutem, napiętnowanie i zesłanie na katorgę. Zebrano dozorców ze wszystkich domów, by przyglądali się okropnemu ukaraniu „podpalaczy". Miało to miejsce zimową porą i znajdowałem się już wówczas w koszarach krutickich. Obecny przy tej karze rotmistrz żandarmerii, dobry staruszek, opowiedział mi o tych szczegółach, które tu powtarzam. Pierwszy ze skazanych na wychłostanie knutem głośno przysiągł wobec ludu, że jest niewinny, i oświadczył, że sam nie wie, jakie dawał odpowiedzi pod wpływem bólu. Zdjął przy tym koszulę i obróciwszy się plecami do ludu dodał: „Spójrzcie, prawosławni!"

Jęk zgrozy przeszedł przez tłum: plecy jego były jedną siną, pasiastą raną i po tej ranie miano go jeszcze bić knutem. Szemranie i posępna postawa zebranego ludu zmusiły policję do pośpiechu, kaci wymierzyli należną według prawa ilość uderzeń, inni piętnowali, jeszcze inni skuli im nogi i zdawało się, że sprawa jest skończona. Jednakże mieszkańcy tak byli tą sceną wstrząśnięci, że mówiono o niej we wszystkich sferach Moskwy. Generał-gubernator doniósł o tym cesarzowi. Cesarz kazał zwołać nowy  sąd, a zwłaszcza rozpatrzyć sprawę owego podpalacza, który protestował przed wymierzeniem mu kary.

Po upływie kilku miesięcy przeczytałem w gazetach, że cesarz, pragnąc wynagrodzić dwóch niewinnych wychłostanych knutem, kazał wypłacić im po dwieście rubli za każde uderzenie i dać im specjalny paszport, świadczący o ich niewinności pomimo hańbiącego piętna. Dotyczyło to podpalacza, który zwrócił się do ludu oraz jednego z jego towarzyszy.

Historia podpaleń w Moskwie w 1834 roku, która powtórzyła się po dziesięciu latach w różnych miejscowościach na prowincji, pozostaje wciąż jeszcze zagadką. Że podpalania miały miejsce, nie można o tym wątpić; w ogóle ogień, „czerwony kur" — to nasz narodowy sposób zemsty. Nieustannie słyszy się o podpaleniu pańskiego dworu, stodoły, spichlerza, lecz co spowodowało pożary w Moskwie właśnie w roku 1834, tego nikt nie wie, a najmniej — członkowie komisji.

Przed 22 sierpnia, który był dniem koronacji, jacyś psotnicy podrzucili w różnych miejscach listy, w których donosili mieszkańcom, by nie troszczyli się o iluminację, gdyż oświetlenie nastąpi.

Wywołało to popłoch wśród tchórzliwych władz moskiewskich. Od rana w cyrkule pełno było żołnierzy, szwadron ułanów stał na podwórzu. Wieczorem konne i piesze patrole bez przerwy krążyły po ulicach. Przygotowano artylerię, policmajstrzy cwałowali tam i z powrotem wraz z kozakami i żandarmami; sam książę Golicyn z adiutantami konno przejechał przez miasto. Ten wojenny wygląd skromnej Moskwy robił dziwne wrażenie i działał na nerwy. Do późnej nocy leżałem na oknie mojej wieży i patrzałem na podwórze... Ułani, którzy zsiedli z koni, sadowili się obok nich gromadkami, inni dosiadali koni, oficerowie przechadzali się, lekceważąco spoglądając na policjantów; adiutanci placu, z żółtymi kołnierzami, przyjeżdżali z zatroskanymi minami i niczego nie dokonawszy odjeżdżali.

Pożarów nie było.

Bezpośrednio po tym zjawił się w Moskwie sam cesarz. Niezadowolony był z przebiegu naszego śledztwa, które dopiero się zaczęło; niezadowolony był, że pozostawiono nas w rękach oficjalnej policji, a także z tego, że nie znaleziono podpalaczy, słowem, niezadowolony był ze wszystkich i ze wszystkiego.

Wkrótce odczuliśmy obecność jego wysokości na własnej skórze.

ROZDZIAŁ IV

Koszary krutickie. — Opowieści żandarmskie. — Oficerowie.

Po upływie trzech dni od przyjazdu cesarza, późnym wieczorem — sprawy takie załatwia się po ciemku, by nie trwożyć ludzi — przyszedł do mnie oficer policji z rozkazem spakowania rzeczy i udania się za nim.

— Dokąd? — zapytałem.

— Zobaczy pan — mądrze i grzecznie odparł policjant. Potem nie wdawałem się już oczywiście w dalsze rozmowy, spakowałem rzeczy i poszedłem.

Jechaliśmy długo, chyba z półtorej godziny, wreszcie minęliśmy Klasztor Simonowski i zatrzymaliśmy się przed ciężkimi wrotami w murze, przed którymi kroczyło dwóch żandarmów z karabinami. Był to Klasztor Kruticki zamieniony na koszary żandarmerii.

Zaprowadzono mnie do niewielkiej kancelarii. Pisarze, adiutanci, oficerowie — wszyscy byli ubrani na błękitno. Dyżurny oficer w kasku i pełnym umundurowaniu poprosił mnie o zaczekanie i zaproponował nawet, bym zapalił sobie fajkę, którą trzymałem w ręku. Potem zabrał się do wypisywania pokwitowania z przyjęcia więźnia; wręczywszy je dzielnicowemu wyszedł i wrócił z innym oficerem.

— Pański pokój jest gotów — rzekł do mnie ten ostatni — chodźmy.

Żandarm oświetlił nam drogę; zeszliśmy ze schodów, zrobiliśmy parę kroków przez podwórze i weszliśmy przez niewielkie drzwi do długiego korytarza oświetlonego jedną latarnią; po obu jego stronach znajdowały się niewielkie drzwi, jedne z nich otworzył dyżurny oficer; drzwi prowadziły do malutkiej kordegardy, a za nią znajdował się niewielki pokoik, wilgotny i zimny, w którym czuć było piwnicą. Oficer z akselbantami, który mnie tu przyprowadził, zwrócił się do mnie po francusku, mówiąc, iż jest désolè d'étre dans la nècessitè przeszukania moich kieszeni, lecz że służba wojskowa, obowiązek, karność... Po tym wymownym wstępie w bardzo prosty sposób obrócił się do żandarma i wskazał na mnie oczyma. W tejże chwili żandarm sięgnął swą nieprawdopodobnie wielką i szorstką ręką do mojej kieszeni. Zwróciłem grzecznemu oficerowi uwagę, że jest to całkowicie zbyteczne, gdyż sam przecież mogę wywrócić kieszenie bez uciekania się do tego rodzaju przemocy. Ponadto, cóż mogłem posiadać po przebyciu półtora miesiąca w więzieniu?

— Wiemy — rzekł oficer z akselbantami uśmiechając się z wyrazem takiego samozadowolenia, które z trudem dałoby się naśladować — wiemy, jakie porządki panują w cyrkułach.

Dyżurny oficer również uśmiechnął się złośliwie, jednakże polecili oni żandarmowi, aby jedynie się przyglądał; sam wyjąłem wszystko, co miałem.

— Niech pan wysypie na stół swój tytoń — rzekł oficer désolè.

Miałem w kapciuchu scyzoryk i ołówek, które były zawinięte w papier; od samego początku o nich myślałem i rozmawiając z oficerem bawiłem się kapciuchem, póki scyzoryk nie trafił mi do ręki; uchwyciłem go poprzez materiał i śmiało wysypałem tytoń na stół; żandarm wsypał go z powrotem. Scyzoryk i ołówek były uratowane — oto nauczka dla żandarma z akselbantami za dumne lekceważenie policji mundurowej.

Wypadek ten wprawił mnie w świetny humor, wesoło zacząłem się przyglądać mojej nowej siedzibie.

W mnisich celach, zbudowanych przed trzystu laty i już zapadających się w ziemię, urządzono kilka świeckich cel dla więźniów politycznych.

W moim pokoju stało łóżko bez siennika, mały stolik, na nim kubek z wodą, a obok krzesło; w wielkim miedzianym lichtarzu paliła się cienka łojówka. Wilgoć i chłód przenikały aż do kości; oficer kazał napalić w piecu, potem wszyscy odeszli. Żołnierz obiecał przynieść siana; tymczasem, podłożywszy sobie pod głowę płaszcz, położyłem się na nagim łóżku i zapaliłem fajkę.

Po chwili zauważyłem, że sufit pokryty był karaluchami. Dawno już nie oglądały świecy i ze wszystkich stron zdążały ku oświetlonemu miejscu, tłoczyły się, potrącały, padały na stół i biegły potem pędem tam i z powrotem po krawędzi stołu.

Nie lubiłem karaluchów, jak w ogóle żadnych nieproszonych gości; sąsiedzi moi wydali mi się okropnie wstrętni, lecz nie miałem na to rady — nie wypadało przecież skarżyć się na karaluchy — więc wziąłem w cugle swoje nerwy. Zresztą po jakichś trzech dniach wszystkie karaluchy przeniosły się za przepierzenie do żołnierza, u którego było cieplej; czasem tylko zjawiało się parę karaluchów, poruszały wąsami i zaraz biegły z powrotem grzać się.

Pomimo moich usilnych próśb żandarm zamknął piecyk. Robiło mi się niedobrze, czułem zawrót głowy, chciałem wstać i zastukać do żołnierza; istotnie wstałem, lecz na tym kończy się wszystko, co pamiętam...

...Gdy oprzytomniałem, leżałem na podłodze i okropnie bolała mnie głowa. Wysoki, siwy żandarm stał ze złożonymi rękoma i patrzał na mnie z bezmyślną uwagą, jak patrzy pies na żółwia w powszechnie znanych statuetkach z brązu.

— Tęgo pan zaczadział, wasza miłość — rzekł widząc, że się ocknąłem. — A ja panu przyniosłem chrzanu z solą i kwasem; dawałem już to panu do powąchania, a teraz niech pan wypije.

Wypiłem; podniósł mnie i położył na łóżku; czułem się bardzo kiepsko; okno miało podwójną ramę i nie było w nim lufcika; żołnierz poszedł do kancelarii i poprosił, by pozwolono mi wyjść na podwórze; dyżurny oficer kazał powiedzieć, że nie ma ani pułkownika, ani adiutanta i że na własną odpowiedzialność zezwolenia tego dać mi nie może. Musiałem pozostać w pokoju pełnym czadu.

Zadomowiłem się również i w koszarach krutickich, odmieniając włoskie czasowniki i czytając byle jakie książczyny. Z początku rygor był dość surowy. O dziewiątej wieczorem, skoro tylko przebrzmiał ostatni dźwięk pobudki, do pokoju wchodził żołnierz, gasił świecę i zamykał drzwi na kłódkę. Musiałem więc siedzieć po ciemku od dziewiątej wieczorem do ósmej rano następnego dnia. Nigdy wiele nie sypiałem, w więzieniu zaś, ponieważ nie używałem żadnego ruchu, wystarczył mi czterogodzinny sen; jakaż to dla mnie była kara — nieposiadanie świecy. Ponadto wartownicy z obu stron korytarza co kwadrans wołali przeciągle i głośno: „Czu-u-u-waj".

Po kilku tygodniach pułkownik Siemionow (brat słynnej aktorki, w przyszłości księżny Gagarinej) zezwolił na pozostawianie mi świecy zabraniając jednocześnie czymkolwiek zasłaniać okno, które znajdowało się poniżej podwórza, tak że wartownik mógł widzieć wszystko, co się działo w pokoju więźnia. Zabronił również wołać w korytarzu „czuwaj".

Potem komendant zezwolił nam mieć kałamarz i spacerować po podwórzu. Dawano nam liczone arkusze papieru pod warunkiem, by wszystkie pozostały całe. Pozwolono raz na dobę spacerować po ogrodzonym podwórzu, otoczonym łańcuchem wartowników, w asyście żołnierza i dyżurnego oficera.

Życie upływało jednostajnie i spokojnie: wojskowa punktualność nadawała mu jakiejś mechanicznej regularności w rodzaju cezury w wierszach. Rano gotowałem na piecu przy pomocy żandarma kawę; około dziesiątej zjawiał się dyżurny oficer, w rękawiczkach z ogromnymi wyłogami, w kasku oraz płaszczu, pobrzękując szablą i przynosząc ze sobą zimny powiew mrozu; o pierwszej żandarm przynosił brudną serwetkę i miseczkę zupy; miskę trzymał zawsze za brzegi, wskutek czego oba jego kciuki były wyraźnie czystsze od reszty palców. Karmiono nas znośnie, lecz nie należy zapominać, że za wikt pobierano od nas po dwa papierowe ruble dziennie, co po dziewięciu miesiącach spędzonych w więzieniu stanowiło dla niezamożnych dość pokaźną sumę. Ojciec jednego z więźniów po prostu oświadczył, że nie ma pieniędzy; odpowiedziano mu z zimną krwią, że potrącą mu tę sumę z pensji. Gdyby nie otrzymywał pensji, prawdopodobnie wsadzono by go do więzienia.

Wreszcie należy dodać, że z kancelarii komendanta placu przysyłano pułkownikowi Siemionowowi do koszar rubel pięćdziesiąt na kupno wiktu dla nas. Z tego powodu podniósł się nawet gwałt, lecz korzystający z tych pieniędzy adiutanci placu przekupili dywizjon żandarmerii lożami na premiery i benefisy i na tym sprawa się skończyła.

Po wieczornym capstrzyku zalegała zupełna cisza, której nie przerywały nawet kroki żołnierza skrzypiące pod samym oknem po śniegu ani też nawoływania wartowników. Zazwyczaj czytałem do godziny pierwszej, a potem gasiłem świecę. Sen przenosił mnie na wolność, czasami we śnie zdawało mi się: tfu, jakie mi się śniły wstrętne rzeczy — więzienie, żandarmi i cieszyłem się, że to tylko mara; aż tu nagle w korytarzu zabrzęczy szabla lub dyżurny oficer w asyście żołnierza trzymającego latarnię otworzy drzwi, albo wartownik nieludzkim głosem zawoła „kto idzie?", lub wreszcie trąbka pod samym oknem przeraźliwą pobudką przetnie poranne powietrze.

W chwilach gdy się nudziłem, a nie chciało mi się czytać, gawędziłem z pilnującymi mnie żandarmami, a zwłaszcza z owym staruszkiem, który leczył mnie, gdy uległem zaczadzeniu. Pułkownik, na dowód łaski, spokojną funkcję pilnowania zamkniętego człowieka powierzał starym żołnierzom, zwalniając ich tym samym od służby w szeregach; nad nimi wyznaczał zaś starszego — szpicla i cwaniaka. Całą tę służbę pełniło pięciu lub sześciu żandarmów.

Staruszek, o którym tu mowa, był istotą prostą, dobrą i pełną oddania z wdzięczności za okazywaną mu życzliwość, którą — przypuszczalnie nie często — go w życiu darzono. Odbył kampanię 1812 roku, pierś jego pokryta była medalami; swoje lata już wysłużył, lecz pozostał dobrowolnie w wojsku nie mając gdzie się podziać.

— Dwukrotnie — mówił — pisałem do rodzinnej wsi w guberni mohylowskiej, ale nie otrzymałem odpowiedzi, widać z moich nie ma już nikogo, strach bierze na myśl o powrocie; pobędzie się tam, pobędzie, a potem jak wyklęty pójdzie się dokąd oczy poniosą, na żebraninę.

Jakież to barbarzyńskie i okrutne urządzenie owa służba wojskowa w Rosji z jej potwornie długim terminem! Osobowość człowieka wszędzie u nas dusi się bez najmniejszej litości, bez jakiejkolwiek rekompensaty.

Stary Filimonow wyobrażał sobie, że zna niemiecki język, którego uczył się na leżach zimowych po zajęciu Paryża. Bardzo udatnie dostosowywał niemieckie słowa do rosyjskich wyrazów: konia nazywał fiert, jaja — jery, rybę — pisz, owies — obier, bliny — pankuchy.

Opowiadania jego cechowała naiwność, skłaniająca mnie do smutku i zamyślenia. W Mołdawii, podczas tureckiej kampanii 1805 roku służył on w oddziale kapitana, niezwykle poczciwego człowieka, który dbał o każdego żołnierza jak o syna, a podczas bitwy zawsze był na czele.

— Oczarowała go pewna Mołdawianka; widzimy: nasz dowódca kompanii jest zatroskany, bo, wie pan, przyuważył, że Mołdawianka chadza sobie do drugiego oficera. Otóż pewnego razu zawołał mnie i jeszcze jednego kolegę — chwacki to był żołnierz, potem pod Małym Jarosławcem oderwało mu obie nogi — i nuże nam opowiadać, jak ta Mołdawianka go skrzywdziła oraz czy chcemy mu pomóc i dać jej nauczkę. „Czemu nie, odpowiadamy — zawsze jesteśmy do usług pana kapitana". Podziękował, wskazał nam dom, w którym mieszkał ten oficer i mówi: „Stańcie w nocy na moście, ona musowo tędy do niego pójdzie, a wy ją bez hałasu cap i do rzeki". „Można i tak, panie kapitanie" — odrzekliśmy i postaraliśmy się o worek. Siedzimy sobie; a dopiero koło północy biegnie Mołdawianka; wtedy my, wie pan, zwracamy się do niej: „Cóż to pani się tak spieszy?" — no i daliśmy jej raz po głowie; biedactwo nawet nie pisnęło, a my ją do worka i buch do rzeki. A kapitan nazajutrz przychodzi do oficera i mówi: „Niech pan na Mołdawiankę się nie gniewa, zatrzymaliśmy ją troszeczkę, to znaczy jest ona teraz w rzece, a z panem zmierzyć się mogę na szable czy na pistolety, jak pan sobie życzy". No i rąbali się. Tamten ciachnął naszego kapitana mocno w pierś, zasłabł serdeńko, a po trzech miesiącach wyzionął ducha.

— A Mołdawianka — zapytałem — czy utonęła?

— Utonęła — odrzekł żołnierz.

Podziwiałem dziecinną niefrasobliwość, z jaką stary żandarm opowiadał mi tę historię. A on, jak gdyby domyślając się czy też po raz pierwszy zastanowiwszy się nad nią, dla uspokojenia mnie i dla pogodzenia się ze swoim sumieniem dodał:

— Była to poganka, to samo co niechrzczona, taki już jest ten naród.

Na każdą galówkę dawano żandarmom po czarce wódki. Wachmistrz pozwalał Filimonowowi, by zrzekał się swej porcji pięć lub sześć razy z rzędu po to, by otrzymać pięć czy sześć czarek na raz. Filimonow karbował sobie na drewnianej żerdzi, ile szklaneczek przepuścił i w największe święta udawał się po nie. Wódkę tę wlewał do miseczki, drobił w nią chleb i jadł łyżką.

Po takiej zakąsce zapalał sobie wielką fajkę z malutkim cybuszkiem; tytoń jego był nieprawdopodobnie mocny, sam go drobił i dlatego nazywał go dowcipnie „samodróbka".

Paląc kładł się na niewielkim oknie — krzesła w pokoju żołnierskim nie było — i zgiąwszy się we dwoje śpiewał piosenkę:

Poszły sobie w las dziewuszki, Gdzie murawa i kwiatuszki.

W miarę tego jak stawał się coraz bardziej pijany, zaczynał zniekształcać słowo kwiatuszki, wymawiając je jak „kwituszki", „kwiotuszki", „chwiatuszki"; doszedłszy do „chwiatuszków" zasypiał. Jakież zdrowie posiadał ten człowiek, który mając ponad sześćdziesiątkę, a będąc dwukrotnie ranny, mógł wytrzymać takie śniadanie!

Zanim skończę z tymi koszarowo-flamandzkimi obrazami à la Wouwerman-Calot oraz z więziennymi plotkami, podobnymi do wspomnień wszystkich uwięzionych, powiem jeszcze kilka słów o oficerach.

Przeważnie byli to ludzie dobrzy, bynajmniej nie szpicle, którzy do dywizjonu żandarmerii dostali się przypadkowo. Młodzi szlachcice, którzy niewiele albo wcale się nie uczyli, nie posiadali majątku i nie wiedzieli, do czego się -zabrać, stawali się żandarmami, ponieważ nie znajdowali innego zajęcia. Funkcje swoje spełniali z całą wojskową dokładnością, lecz nie zauważyłem ani śladu gorliwości z wyjątkiem zresztą adiutanta, który właśnie dlatego był adiutantem.

Gdy oficerowie bliżej mnie poznali, starali się mój pobyt w więzieniu nieco złagodzić i ułatwić, o ile to tylko od nich zależało; zgrzeszyłbym, gdybym na nich narzekał.

Pewien młody oficer opowiadał mi, że wysłano go w 1831 roku, by znalazł i ujął jakiegoś polskiego ziemianina, który ukrywał się w pobliżu swego majątku i był podejrzany o stosunki z emisariuszami. Po zebraniu informacji oficer udał się na miejsce, gdzie ukrywał się ziemianin; zjawił się tam z oddziałem, otoczył dom i wszedł do niego z dwoma żandarmami. Dom był pusty: przeszli przez wszystkie pokoje, poszperali — nie było nigdzie nikogo, a tymczasem niektóre drobiazgi wyraźnie świadczyły o tym, że w domu niedawno znajdowali się mieszkańcy. Pozostawiwszy żandarmów na dole, młody człowiek po raz drugi wszedł na strych; po uważnym obejrzeniu go zauważył niewielkie drzwi, prowadzące do alkierza lub do jakiejś komórki; drzwi były zamknięte od wewnątrz; pchnął je nogą; drzwi się otworzyły i stanęła przed nim piękna, wysoka kobieta; w milczeniu wskazała mu mężczyznę, trzymającego na rękach prawie nieprzytomną dziewczynkę lat około dwunastu. Był to właśnie poszukiwany ziemianin ze swoją rodziną. Oficer się zmieszał. Wysoka kobieta spostrzegła to i zapytała:

— Czy będzie pan tak okrutny i zgubi ich?

Oficer przepraszał mówiąc zwykłe banały o obowiązku bezwzględnego posłuszeństwa, o powinności i wreszcie zrozpaczony, widząc, że słowa jego absolutnie nie działają, skończył swoją przemowę zapytaniem:

— Więc cóż mam począć?

Kobieta dumnie spojrzała na niego ł rzekła wskazując mu ręką drzwi:

— Zejść na dół i oświadczyć, że tu nikogo nie ma.

— Jak Boga kocham, nie wiem — opowiadał oficer — jak to się stało i co się wówczas ze mną działo, lecz zszedłem ze strychu i kazałem podoficerowi zwołać oddział. Po dwóch godzinach gorliwie szukaliśmy go w innym majątku, gdy tymczasem on przedostawał się przez granicę. Ależ to była kobieta! Muszę się przyznać!

... Nie ma nic bardziej ograniczonego i nieludzkiego niż oskarżanie ryczałtem całych stanów według szyldu, według moralnego katalogu lub głównej właściwości cechu. Nazwy — to rzecz okropna. Wyjątkowo słusznie powiada J. P. Richter: jeśli dziecko skłamie, nastraszcie je, że będzie to miało zły skutek, powiedzcie mu, że skłamało, lecz nie nazywajcie go kłamcą. Określając je jako kłamcę niweczycie jego moralną wiarę w siebie. „To zabójca" — mówią — i zaraz widzimy ukryty sztylet, bestialski wyraz twarzy, złe zamiary, jak gdyby zabójstwo miało być stałym zajęciem lub rzemiosłem człowieka, któremu zdarzyło się raz w życiu kogoś zabić. Nie można być szpiclem lub kuplerem i jednocześnie uczciwym człowiekiem, lecz można być oficerem żandarmerii, nie zatraciwszy całej godności ludzkiej, podobnie jak na każdym kroku można spotkać się z kobiecością, tkliwością serca i nawet szlachetnością nieszczęśliwych ofiar „niepowściągliwości społecznej".

Czuję wstręt do ludzi, którzy nie mają chęci i nie chcą jej mieć lub nie zadają sobie trudu, by posunąć się poza nazwę, by spojrzeć poza przestępstwo, poza zaplątaną, fałszywą sytuację, i tylko cnotliwie się odwracają lub brutalnie ją odpychają. Czynią to zazwyczaj natury oderwane od życia, oschłe, samolubne, wstrętne w swojej nieskazitelności lub też natury plugawe, niskie, którym nie udało się lub które nie miały jeszcze potrzeby pokazać oficjalnie, czym są; na dnie brudów, dokąd inni wpadli, oni czują się jak w domu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej