Zuzanna Morawska

WITEK Z KLEPARZA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

WITEK Z KLEPARZA

Morawska Zuzanna

I.

KTO ONI?

— Witek, Witek, co ty tam robisz? — wołała średnich lat kobieta, przysłaniając sobie ręką oczy przed jaskrawymi promieniami porannego słońca.

I spojrzała pod gruszę, pod którą siedział kilkunastoletni chłopiec, o jasnych włosach i bardzo wyrazistej choć nieco bladej twarzyczce.

— Nic, nic, matusiu — ozwał się zagadnięty i skwapliwie trzymany w ręku kawałek drewna i nożyk, pospolicie kozikiem zwany, włożył za koszulę, a potem coprędzej zarzucił płócienną zasłonę na jakiś dość wysoki przedmiot przed nim stojący.

— To źle, że nic — zawołała już z pewnem zniecierpliwieniem kobieta. — Kazałam ci przecię pójść konie z błonia przy prowadzić i pomódz Maciejowi do wozu je założyć.

— Zaraz, zaraz, matusiu!

— No, zbieraj nogi i bież co tchu, kiedy ci mówię — dodała, i szybkim krokiem poszła do obory. Ranek był już późny a ona jeszcze całego gospodarstwa nie obeszła. Przy nadzwyczajnych zajęciach nie miała czasu na zwykłe i codzienne; a jeszcze jakaś myśl srodze frasobliwa przyzwyczajoną do cichego życia niewiastę tropiła.

— Wszystko to przez tego Witka — mówiła sobie — wczoraj licho go poniosło na rynek, jakiś pan ode dwora zobaczył te jego strugane patyki i dalejże zaraz się przypytał w odwiedziny...

Te odwiedziny poczciwą kobietę snadź nie mało trapiły, bo oto wstawszy jeszcze przed słońca wschodem, robiła porządki w izbie i przed maleńkim dworkiem, baw warsztacie, który po śmierci męża uczciwie prowadziła.

— Licho wie, mówią, że ten jakiś pańsko wyglądał, może i do warsztatu zajrzy, noże jakie beczki obstaluje albo i inny statek — myślała sobie. — Ale co mi po tem — rzekła po namyśle — niby to ja potrzebuje się wpraszać ze swoim towarem; mam ci obstalunków więcej niżeli czeladź nadążyć może. Toć oto zamówili aż do Bardyowa do browaru beczek 30, półbeczków 50, na gwałt trzeba dziś choćby dziesięć odstawić, dwa dni drogi, czas roboczy; nikt koni nie wynajmie, a tu ten Witek, zamiast iść po konie, to sobie zasiadł pod gruszą, ledwiem go wypędziła...

— Ale powinien-ci już z końmi wrócić ! — pocieszała się, wychodząc po niejakimś czasie z gospodarskiego podwórca. Jako zaś dobra gospodyni i zabiegliwa majstrowa podniosła z ziemi klepkę a przypatrując się jej rzekła.

— Nowa, jak mi Bóg miły, nowiusieńka, z szychty snadź świeżo wyciągnięta!

— Ani chybi; ten niecnota Witek ją wyciągnął, ba, albo to jedną, ot i tu wyciągnięta, ba i łupki kanciaste nie tak leżą jak wczoraj i pewnie i tych brakuje mówiła dalej oglądając przygotowane na beczki i inne obstalunki drzewo.

— Ach, jak ten chłopak marnuje mnie krwawicą! co ja z niego będę miała! Boże ! mój Boże! — biadała sobie nieboga.

— Niechno tylko wróci, wytataruję mu skórę, dalibóg wytataruję! — dodała i poszła dalej przez podwórzec.

— A toć on jeszcze nie poszedł! wołała nagle — spojrzawszy pod gruszę, gdzie Witek siedział jako i dawniej, tylko teraz tak był zajęty przybijaniem: skrzydła pucołowatemu aniołkowi, wyrzeźbionemu z drzewa, że nawet nadejścia Matki nie spostrzegł. Matkę też snadź gniew ominął, bo zamiast zabierać się do Witkowej skóry, stanęła opodal i w niemem podziwieniu jęła się robocie syna przypatrywać.

Witek zaś przytwierdziwszy skrzydła zabierał się do wygładzenia pleców aniołka i połączenia ich ze skrzydłami. Podniósł właśnie płaski kamień, który mu służył ku temu, gdy nagle ujrzał stojącą opodal matkę. Zaczerwienił się więc po uszy, bo mu się teraz przypomniało, że nie spełnił jej polecenia. Lecz gdy ujrzał, że matka nic nie mówiąc, przypatruje, mu się z daleka, zabierał się do dalszej roboty.

Tego już nadto było dla pracowitej kobiety, która wszystko co nie odnosiło się do rzemiosła i gospodarstwa przez nią prowadzonego, uważała za marną zabawkę. Przystąpiła więc do syna i zabierała się, aby mu ową obiecaną karę wymierzyć, gdy wtem wzrok jej padł na uśmiechniętą twarz aniołka i otwarte, jak żywe, jego oczy. Gniew ją snadź ominął, bo rękę spuściła i jakimś miększym głosem spytała.

— Gdzież to ty Witek, myślisz tego aniołka postawić ?

— Zawiozę go do Bardyowa, boć stamtąd nieboszczyk tatuś był rodem, poproszę więc księdza proboszcza, żeby mi pozwolił aniołka ustawić w kościele — odrzekł spokojnie chłopiec.

Wspomnienie Bardyowa snadź matce przypomniało odległe jakieś czasy; westchnęła więc mimowolnie. Wprędce się jednak z tego chwilowego rozczulenia opamiętała.

Z Bardyowem przyszły jej na pamięć i obstalowane beczki i wszystkie nieodłączne od rzemiosła kłopoty, bo zamiast dalej przypatrywać się pracy syna, zawołała załamując ręce.

— Nieszczęśliwsi moja dola z tym chłopcem, zamiast iść po konie, ażeby wóz jak najprędzej naładować, on się tu zabawia i zabawia.

— Ba i najpiękniejsze klepki mi pozabierał! — zawołała — podnosząc z ziemi zestrugane kawałki drewna, w których poznała resztki swojego skrzętnie przygotowanego przez siebie drzewa.

Chłopiec tymczasem zeskrobywał i gładził kamieniem plecy i skrzydła aniołka; zdawało się, że go nie w świecie oprócz roboty nie obchodzi.

Wtem matka biadając nad wrzekomą stratą kawałka drewna zawołała.

— Oj! nieszczęśliważ ze mnie kobieta! ślicznej doczekałam się pociechy z mego Witka! Toć już nawet i sąsiedzi, jak kogo chcą nazwać próżniakiem i darmozjadem, to nań wołają: "Witek z Kleparza". Oj doloż moja, dolo! I przy tych słowach niekłamanemi zalała się łzami.

Chłopiec usłyszawszy płacz matki, rzucił swą pracę i jak długi padł jej do nóg, wołając:

— Matko, matko moja kochana, nie płacz, doczekasz się z Witka pociechy, boć ja na chwałę Boga pracuję! Cóż ja zrobię, że jeno ciągle widzę przed sobą twarz Najświętszej Panny, Dzieciątka Jezus, Świętych Pańskich i Aniołów. I chciałbym też, żeby ich i inni widzieli; to też rzezam ich podobiznę na drzewie!

Pani bednarzowa, jakkolwiek rozgniewana na syna, ujrzawszy jednak jego pokorę, zmiękła odrazu i podniósłszy go z ziemi przytuliła do serca i gorącymi okrywała pocałunkami.

— Oj gdybym ci ja wiedziała, że twoja robota pójdzie Bogu na chwałę a ludziom będzie z niej jakowy pożytek, toćbym nie tyko tych kilku klepek i kawałków drzewa nie żałowała, ale wszystek jego zapas z ochotą oddała. Ale czy ja wiem — ciągnęła dalej, mówiąc już więcej do siebie niż do syna — ludzie starzy mówią, że takie rzezanie podobizny Świętych Pańskich, samego Jezusa i Jego Matki, to tylko obraza boskiego Majestatu.

— Skądże obraza! — zawołał z zapałem chłopiec — toć-że ja to wszystko do kościoła złożę, niechajże się tam ludzie przypatrzą tym Boskim osobom, ba i pomodlą się do nich...

— Co też ty mówisz chłopcze! — zgromiła go surowo matka. — Do twojej roboty mieliby się modlić!

— A toćże w kościele jest nawet wizerunek Pana Jezusa na krzyżu, przecie go ktoś musiał uczynić...

— Co tobie, co tobie, mój synu! — zawołała prawie z oburzeniem.

I patrząc zamyślonemi na syna oczami, nie mogła sobie zdać z tego sprawy, co do niej mówił.

Widziałać ona w kościele Pana Jezusa na krzyżu, ale nie zastanawiała się nigdy skąd się wziął ten wizerunek, teraz więc w umyśle jej dziwne się rzeczy działy.

— Prawda, że tam jest krzyż a na nim wisi Zbawiciel świata, aleć to pewnie jaki Święty tę jego postać wyrzeżbił. Czyż to podobna, żeby Witek mój syn, mógł takiego szczęścia dostąpić, ażeby jego rzezane figurki ustawiono w kościele — myślała sobie... Ludzie jej mówili, że chłopca pieści i pozwala, by się wyrzynaniem figurek bawił, że to jest nawet obraza Boska, żeby taki dzieciak ważył się Jego podobizną odtwarzać!

— Ach ale te jego aniołki takie śliczne... takie śliczne! — mówiła znów sobie. I biedna kobieta nie wiedziała co sobie teraz myśleć. Serce macierzyńskie napełniało się rozkoszą, gdy patrzyła na pracę syna, z drugiej zaś strony martwiło ją, że z takiego dużego chłopaka nie ma żadnej w domu pomocy.

A ludzie wciąż żartowali, że Witek wszystko drzewo na boczki jeszcze przez ojca przygotowane na figurki wyrzeza, ba, już i czeladź zaczynała na to szemrać!..

Nie dziw więc, że kobieta żyjąca tylko około swego gospodarstwa i warsztatu, nie wiedziała jak sobie o tej robocie syna myśleć i jak sobie dalej z nim poczynać.

Wśrod tego utrapienia, aż przysiadła na kłodzie tuż leżącego drzewa.

Gdy tak siedziała zamyślona a Witek oparłszy głowę na jej piersiach, dumał sobie również i korzystał z pieszczoty matczynej, nagle zakołatano do bramy.

— Chryste Fanie, może to te pany, co ci to wczoraj powiedzieli, że przyjdą! — zawołała zerwawszy się z miejsca.

— A tu nawet człek nie miał czasu, żeby się przyodziać jako należy! — dodała spoglądając na czystą wprawdzie lecz grubą kiecę (1), płócienną zapaskę i chustę na głowie zamiast czepca zawiązaną.

I w swojem zakłopotaniu stanęła jak wryta, nie wiedząc czy uciec do bokówki, ażeby się jakoś przystroić, czy też wyjść jak była do gości.

Nie miała też czasu uciekać, bo Witek nie czekając rozkazu matki, pobiegł furtę otworzyć, przez którą weszło dwóch małych chłopców a za nimi poważnie duchowny.

Za furtą, zaś zostało trzech pachołków, którzy chociaż ciekawie wewnątrz podwórca spojrzeli, ale nie mając wyraźnego rozkazu, skłonili tylko głowy przed duchownym i zatrzymali się przede drzwiami. Chłopcy zaś wchodząc, powitali Witka jak znajomego i zaraz jeden z nich zawołał:

— No, pokaż nam twoje rzezane figurki; tamte cośmy wczoraj wzięli, bardzo się ojcu podobały.

— Zabierzemy i ciebie i twoje figurki — wołał drugi, trzymając za rękę Witka.

— Ale gdzie są te figurki? — dodał, rozglądając się w podwórcu.

— Lente, lente! — rzekł duchowny, miarkując gorliwość chłopców. Starszy odrazu powstrzymał się w zapytaniach i z uszanowaniem stanął przy nauczycielu, młodszy zaś jakkolwiek przestał obrzucać pytaniami Witka i puścił jego rękę, rozglądał się po podwórcu, a bystre jego oczy dostrzegły stojącego pod gruszą aniołka, nad wykończeniem którego młody rzeźbiarz przed chwilą pracował.

— Ach, co za śliczny aniołek! — zawołał chłopiec, klaszcząc w dłonie.

I niepomny przestrogi nauczyciela, pobiegł pod gruszę, a za nim podążył i brat starszy. Nauczyciel spojrzał za nimi i chciał ku sobie przywołać, lecz i jego wzrok pełen podziwu zatrzymał się na stojącej zdala pracy Witka.

A wszystko się też ku temu składało, aby praca ta przedstawiła się jak najlepiej; na wyrzeźbioną bowiem misternie główkę aniołka i rozpięte jego skrzydła padały teraz promienie słońca; promienie te oblewały go wielką smugą złotego światła, nadając tem więcej blasku i jakiejś nadziemskiej piękności całej postaci.

Nauczyciel pociągnięty tym pięknym a niezwykłym widokiem, nie przywoływał już uczniów, lecz pełen zachwytu dążył szybkim krokiem ku miejscu, gdzie ów anioł roztoczył swoje złote skrzydła i pociągał urokiem niewysłowionej piękności swej dziecięcej twarzyczki.

— Ależ to prawdziwe arcydzieło! — zawołał duchowny, stając przed pracą Witka.

— Ach, Ojcze Janie, jakież to piękne! — zawołał jeden z chłopców.

— Zabierzemy to, zabierzemy zaraz! — wołał drugi, obchodząc dokoła posążek, jakby chciał zobaczyć w jaki sposób najlepiej byłoby go przenieść.

— Olbrachcie, nie dotykaj aniołka! — zawołał starszy — wiesz przecie, że Świętych dotykać się nie godzi.

— Czy to prawda co mówi Władysław?— zwrócił się Olbracht do nauczyciela. I nie czekając odpowiedzi, znowu zapytał:

— Czy ten aniołek poświęcany, czy naprawdę jest świętym?

— Świętym jest, bo ten co go wyrzeźbił, snadź szukał natchnienia w niebie, a sam Bóg udzielił mu łaski do odtworzenia owej świętości, jaka wieje z wyrzeźbionej przez niego postaci.

— Tak, jest to dzieło sztuki a sztuka jest świętą, bo jest wyższym darem niebios — dodał już jakby do siebie duchowny. I zamyślił się głęboko spoglądając uważnie na pracę Wita.

— Czyś ty widział kiedy aniołka takiego prawdziwego z nieba, żeś go tak ładnie zrobił? — zapytał Witka Olbracht.

— Zawsze się namyśl nim co powiesz — skarcił go brat starszy. — Przecież Witek nie mógł widzieć Pana Jezusa na krzyżu ani Matki Boskiej a jednak dał nam wczoraj na rynku ich wizerunek.

— Ty zawsze mi się sprzeciwiasz — odrzekł zadąsany Olbracht — a ja ci powiadam, że chyba ich widział, bo skądżeby wiedział jak wyglądają.

— No powiedz, powiedzą skąd ? — nalegał dalej na brata.

— Skąd, skąd... ja nie wiem, skąd on tam wie jak wyglądają, ale to wiem, że ich nie mógł widzieć — odrzekł Władysław, obstając przy swojem.

— A ja ci powiadam, że musiał widzieć — zawołał porywczo Olbracht.

— Ale gdzie ? — wołał Władysław spoglądając z pewnem politowaniem na brata.

I wzruszywszy ramionami odwrócił się od niego.

— Otóż widział, widział, i jeszcze raz powiadam ci: widział!

Władysław już nic nie odrzekł, tylko odwrócił się i obchodził poważnie dokoła aniołka, o który taki zacięty spór z bratem wiedli. Ale Olbracht nie dał za wygraną, zabiegł drogę bratu i stając naprzeciwko niego, zawołał z silnem przeświadczeniem.

— Widział go we śnie!

Nauczyciel tymczasem cały zajęty podziwianiem pracy Wita, usłyszawszy sprzeczkę swych wychowańców, spojrzał na nich surowo i podniósłszy rękę ku górze, tym jedynym ruchem uspokoił zupełnie.

Chłopcy bowiem zawstydzeni, spuścili oczy i stanęli spokojnie, nie śmiąc się nawet tłomaczyć.

Nauczyciel zaś zbliżył się do nich i przyciszonym rzekł głosem:

— Wit może mieć łaskę Boga i wiel-

kiej rzeczy dokonać, bo zapewne nie jest zarozumiałym i nie kłóci się nigdy.

— A i pracuje też pilnie — dodał.

I spojrzawszy znacząco na zawstydzonych chłopców, odwrócił się ku stojącemu zdala Witowi i zapytał:

— Któż ciebie tak rzeźbić nauczył?

Wit zarumienił się po uszy i odparł nieśmiało:

— Nikt mnie nie uczył...

— To proszę Wielebnego Ojca, on tak sam z siebie — rzekła matka, skłaniając się do nóg duchownego.

— No, no, i dawno tak rzeźbi? — zapytał tenże.

— Oj, proszę Wielebnego, toć on tak struga od samego dzieciństwa. Jak tylko nóż w ręku mógł utrzymać, zaraz począł wyrzynać na drzewie rozmaite rzeczy. Odbierałam mu nóż, boć to i bałam się, żeby dzieciak sobie szkody nie uczynił, ale ja jemu nóż z ręki, to on zacznie prosić: "Matulku, toć ja sobie nic złego nie zrobię". To mój nieboszczyk — (niech mu tam Pan Bóg da niebo) — woła: "No, dajże mu,

Jaj, — niech się tam, dzieciak pobawi". I rzezał tak chłopak. To dopóki mój żył, — ciągnęła dalej gadatliwa niewiasta, — bawił się Witek jako chciał, psował też drzewo i niewiela na to zważałam. Ale teraz oto od dwóch lat mego już Pan Bóg zabrał, samej niewieście trudno prowadzić rzemiosła — mówiła dalej, wzdychając — toćbym rada z takiego wyrostka mieć już jaką wyrękę. Nieraz się i srodze pogniewam za tę jego zabawkę. To on pokornie się do nóg skłoni, przeprosi i niby do wyginania obręczy lub ciosania klepek się weźnie; ale juści po małej chwili spojrzę, a on zamiast klepki, rzeza znów jakąś figurkę.

— Nie przeszkadzajcież mu, matko, w tej jego pracy, — rzekł duchowny, — widzicie przecie jakie on piękne rzeźbi postacie...

— Pięknećto, prawda, proszę Wielebnego — rzekła znów kłaniając się po swojemu. — Mnie matce to miło jest patrzeć na tę jego pracę, a chociaż dużo drzewa napsuje i wolałabym, żeby się bednarstwem zajął, aleć zwyczajnie jako matka nie mówiłabym już nic, jeno ludzie śmieją się ze mnie, że syna miasto na porządnego rzemieślnika, coby warsztat uczciwie po ojcu prowadził, wychowam na próżniaka i obieżyświata, co z figurkami będzie po świecie latał, niby jaki przybłęda. A jeszcze powiem Wielebnemu i to, — mówiła dalej, głos zniżając, — są i tacy, co powiadają, że to obraza Boska, że on podobizny Ukrzyżowanego i Matki Najświętszej a też Aniołów Pańskich rzeza...

— Co też wam w głowie, niewiasto! — przerwał z oburzeniem nauczyciel. — Skądże Pan Bóg miałby się o to gniewać, że chłopiec wyobrażenie Jego i Jego Świętych rzeźbi, aby w ludziach większą pobożność rozbudzić i do modlitwy zachęcić!..

— To nie ma w tem żadnego grzechu ? — przerwała, pytając ciekawie.

— Ależ najmniejszego, owszem zasługa. Robotą Witka mogą być przyozdobione świątynie Pańskie, a też sam Pan Bóg mu znać natchnienie do tej pracy daje, — mówił poważnie duchowny.

Matka Wita uszczęśliwiona, iż pracę iei syna taki poważny i stateczny duchowny pochwala, ze łzami tej mowy słuchała.

Witek tymczasem ze skrzynki drewnianej, którą miał opodal pod gruszą, wyjął kilka rzeźbionych mniejszych i większych aniołków i pokazywał małym swym gościom. Ci snadź nawykli ze wszystkiem odnosić się do swego nauczyciela przybiegli, i chwaląc się nową zdobyczą wołali:

— Ojcze Janie, ojcze Janie, ja tego aniołka wezmę dla mamy! — wołał Olbracht, trzymając główkę z pięknie rzeźbionymi jakby naturalnymi włosami.

— A ja tego staruszka wezmę dla ojca, — mówił Władysław, pokazując główkę z wijącymi się na rzeźbionej brodzie kędziorami.

— To ma być św. Józef... — dodał nieśmiało Witek.

Ojciec Jan spojrzał z nowym podziwem na pracę Witka i rzekł jakby do siebie:

— Osobliwe, doprawdy osobliwe! jak ten chłopiec to wszystko prześlicznie rzeźbi!

Potem zaś dodał.

— Nie można tak pracy Wita zabierać, oddajcie mu je!

Chłopcy, jakkolwiek dość niechętnie, oddali zaraz swoje zdobycze, ale Witek przyjąć ich nie chciał, tylko rzekł:

— Eh weźcie to, weźcie, — dajcie waszemu ojcu i matulce; toć ja mam jeszcze dużo takich główek...

I znowu się zaczerwienił. Ojciec Jan uśmiechnął się dobrotliwie a przypatrując się Witkowi zapytał łagodnie:

— A miałbyś ty ochotę uczyć się w szkole czegoś więcej jak rzezania figurek.

Chłopiec zarumienił się po same uszy a po chwili padł do nóg duchownego.

— Ale cóż jabym sobie poczęła, biedna kobieta — zawołała matka, obawiając się, żeby jej nie zabrano syna.

— A przecież wam nikt syna gwałtem nie weźmie, — rzekł ojciec Jan, podnosząc chłopca z ziemi.

— Chodź z nami — wołał Olbracht, będziesz się z nami uczył.

— I będziesz nam rzeźbił takie piękne figurki, — dodał Władysław.

Ale i konie także!

— I rycerzy!

— I całe wojsko! — wołali naprzemian chłopcy.

Tymczasem matka Wita stała zasmucona, zapomniawszy o zaniedbanym domowym stroju i gościach, w których z całej rozmowy i pachołków stojących przed bramą domyślała się dostojnych osób. Patrzyła czas jakiś na swego jedynaka zasmuconemi oczyma, aż wreszcie łzy spłynęły jej po licu, które grubą ocierała zapaską.

— Ależ nie płaczcie, poczciwa niewiasto — rzekł ojciec Jan. — Przecież waszemu synowi krzywda się nie stanie, jeżeli nieco nauki nabierze; toć nauka w jego rzemiośle będzie mu bardzo pomocną...

— Eh co tam mówić o rzemiośle! — przerwała kobieta — mój nieboszczyk nie znał żadnych nauk, bednarską robotę tylko rozumiał, a miał swoje poszanowanie i w cechu i na świecie, ba, i mnie i syna bez grosza nie zostawił. A też i materyału na długie lata i warsztat doskonale urządzony zostawił.

— Ale co to z tego, — dodała, wskazując na syna, widzę ja, że pociechy wedle bednarstwa z mego Witka mieć nie będę...

— Ależ matko kochana, — przedstawiał Witek, całując jej rękę.

— Wiem, wiem, ty jesteś dobry i potulny chłopak, ale cię snadź ktoś urzekł, bo żadnej porządnej roboty się nie imasz, jenobyś strugał i strugał... — mówiła rozżalona matka, potrząsając głową.

— Bo, bo... — jąkał chłopak, nie wiedząc co dalej powiedzieć.

— Bo co? — zapytał ojciec Jan.

— Bo, bo jak zacznę koło bednarskiego rzemiosła, czy obręcz wyginać, czy klepki obrabiać, chociaż i siedzę spokojnie, to mi zaraz przed oczyma stają takie piękne postaci aniołów! A byłem tylko nóż wziął do ręki i kawał drewna, zaraz mi się taki robi. jakby mi kto szeptał do ucha a rękę popychał. Zapominam wtedy o klepkach, o obręczach, ba i o całym świecie, a nie wiedzieć skąd się to weźmie, że wystrugam to aniołka, to jaką inną główkę, to skrzydła i co mi tam wejdzie do głowy i pod rękę. Czasem to mi się w głowie robi tak gorąco, a w piersi tak duszno, iż nie wiem gdziebym się podział. Czasem znów zdaje mi się, że widzę całe niebo otwarte a tam Boga w Wielkim Majestacie, Świętych Pańskich i aniołów. Wtedy chwytam za kozik lub dłuto i chciałbym każdą z tych osób odrazu wyrzeźbie. Ach, gdybym mógł ich tak wyrzeźbić; gdybym mógł, wszystko to, co widzę, z drzewa wyrobić! Całe niebo, całe, calusieńkie sprowadziłbym na ziemię — mówił chłopiec jakby do siebie, zapominając o gościach słuchających go z podziwem i matce kiwającej z politowaniem głową i patrzącej na niego z smutnem jakiemś rozżaleniem.

Umilkł na chwilę Witek i wzniósłszy wzrok ku niebu, patrzył w nie z takim zachwytem, jakby rzeczywiście otworzyło ono przed nim nieznane światy i przedstawiło postaci, które widział oczyma swojego ducha i wyobraźni. Ojciec Jan i jego mali uczniowie patrzyli też w milczeniu na niego, nie przerywając tej ciszy żadnem pytaniem.

Zdawało się, że zachwyt młodego chłopca udzielił się i otaczającym.

Tylko matka jego wciąż smutnie kiwała głową, wreszcie zbliżyła się do ojca Jana i rzekła po cichu.

— Widzicie, widzicie sami Wielebny, — jaki to dziwny ten mój chłopak i jakto nie martwić się, kiedy oto mojego jedynaka Pan Bóg jakimś obłędem a nieszczęściem nawiedził!

I znowu łzy otarła zapaską.

— Nie bluźnij, nie bluźnij niewiasto! — odrzekł duchowny, a potem dodał:

— Miasto biadać i martwić się, dziękujcie oto Najwyższemu, że wam syna taką laską obdarzył; nie zmartwienie on wam, ale pociechę przyniesie.

Kobieta westchnęła i machnęła tylko ręką z pewną niechęcią.

— Tak, tak, dobra niewiasto — mówił ojciec Jan dalej, rzemieślnikiem Wit wasz nie będzie, ale będzie artystą, rzeźbiarzem. Wielki to dar niebios, jeżeli kto może takie piękne rzeczy tworzyć a na chwałę Boga pracować...

— Ba, żebym to ja przynajmniej wiedziała — przerwała kobieta, — że chwała Boga z tego urośnie, aleć to są tacy, co mi mówią, że to grzech ciężki.

— Nie słuchajcież, moja jejmość, byle jakich bredni, grzechów też sobie nie wymyślajcie, boć ich i tak dużo jest pomiędzy ludźmi — odrzekł ojciec Jan z oburzeniem. — Za cóżby się miał Pan Bóg gniewać, że wasz syn postaci świętych i aniołów wyobraża i ludziom przedstawia — mówił dalej duchowny. — Ale wam i to powiem, że chcąc ową rzeźbę dalej prowadzić, a na doskonałego wyjść artystę, trzeba się dużo innych jeszcze rzeczy uczyć. To też nie przeszkadzajcie chłopcu rzeźbić, ile mu się podoba,. a ja się postaram, ażeby się dostał do szkoły, a może i na dwór możnego pana, który mu dopomoże do prowadzenia dalej rzeźby i rozwinięcia jego przyrodzonych zdolności.

Kobieta słuchała pilnie słów ojca Jana, czasami łza w jej oczach zabłysła, to znów radość po jej licu przemknęła. Snadź wewnętrzną jakąś walkę z sobą staczała, wśród której miłość macierzyńska z dawno uświęconym zwyczajami w jej rodzie stawały naprzeciw siebie. Wzdychała też często, jakby kazania w kościele słuchała, aż schyliwszy się do nóg ojca Jana rzekła.

— Toćbym ja szczęśliwa była, żeby mój Witek nauki nabrał, aleć mnie samej jednej niewieście trudno zostać bez jakowej podpory i pomocy w rzemiośle...

— Sami przecie mówicie, że z Witka przy warsztacie niewielka pociecha. lepiej więc niech się wyuczy tego, ku czemu ma większą skłonność, aniżeliby miał pozostać bylejakim rzemieślnikiem i fortunę uczciwie przez ojców zapracowaną przez nieumiejętne prowadzenie onego rzemiosła roztrwonić.

Trafiło to snadź do przekonania pani bednarzowej, bo silnie się zamyśliła. Wtem gwałtowne pukanie i kołatanie do bramy podwórca, głosy zmieszane kilku ludzi i rżenie koni przerwało zamyślenie kobiety.

— Ani chybi — zawołała — toć to ciek z końmi z błonia wraca, a ktoś przed bramą napastuje.

A jako oględna, dbająca o całość dobytku gospodyni, nie dosłuchała już nawet słów ojca Jana i szybko ku bramie się zwróciła, aby dobytek swój od napaści ochronić.

Odsunęła więc zaporę, chcąc swoim ukazaniem się zwaśnionych, jak mniemała, pogodzić. Stanęła jednak na chwilę zdziwiona. Ci co z jej parobkiem spór wiedli, wyglądali tak dostatnio i takie mieli pokaźne szaty, iż jeżeli sami nie byli panami, to przynajmniej do dworu jakiegoś wielkiego pana należeć musieli.

Stropiła się więc trochę, bo już teraz sama nie wiedziała, czy goście, których zostawiła w podwórcu, czy też ci, co spór wiedli z parobkiem są owymi dostojnikami, o których Witek i cała jej czeladź rozpowiadałała, że ich przedwczoraj podczas jarmarku na rynku w mieście spotkali.

Lecz matka Wita była odważną i śmiałą niewiastą; prowadząc zaś sama warsztat przyzwyczaiła się do obcowania z ludźmi i dawania sobie z nimi rady w rozmaitych terminach. Wkrótce więc odzyskała swą śmiałość, a widząc że jeden z pachołków ujął konie za uzdy a drugi odpycha Maćka od bramy, butnie spytała:

— A czemuż to waszmoście mojemu parobkowi i koniom wzbraniają wejść na moje podwórze, hę?

I ująwszy się pod boki, groźnie na nich spojrzała.

Pachołcy porozumiewali się ze sobą oczyma, nie puszczali jednak ani trzymanych za uzdę koni, ani też ujętego za kark parobka.

— Jeżeliście Waszmość w gościnę do mego ubogiego dworku przybyli, alboli też macie obstalunek w moim warsztacie, to proszę do wnętrza, proszę.

Pachołcy nic na to nie rzekli, ale też koni i parobka z rąk nie puszczali.

— Krzywdy mojemu słudze ani koniom uczynić nie pozwolę — wołała cala zaczerwieniona — a na napastników choćby na dworze królewskim sprawiedliwość znajdę!

Wtem Władysław i Albrecht, którzy przez cały ciąg rozmowy ojca Jana z matką Wita zabawiali się oglądaniem i ustawianiem rzeźbionych figurek, usłyszawszy gwałt przy bramie, przybiegli zobaczyć, co się tam dzieje, a i ojciec Jan też nadciągnął za nimi.

Albrecht usłyszawszy, że matka Wita chce szukać sprawiedliwości choćby na dworze królewskim, roześmiał się wesoło i chciał coś powiedzieć, ale Władysław wprędce go powstrzymał, szepnąwszy:

— Daj spokój, wiesz przecie, że ojciec nie kazał mówić kim jesteśmy...

Pachołcy na widok paniczów i duchownego przybrali postawy pełne uszanowania, niemniej jednak zdobyczy swej nie puszczali.

— Możecie ich wpuścić, — ozwał się ojciec Jan łagodnie.

Pachołcy w tej chwili ustąpili, a skłoniwszy się ku ziemi, stanęli potem wyprostowani, jakby dalszych czekając rozkazów.

Matka Wita prawie oniemiała. Zwykle taka rezolutna, nie wiedziała teraz, czy gości swoich, czy tych przed bramą przepraszać, czy też swemu parobkowi dawać rozkazy, by konie wprowadził do podwórza.

Ten ostatni, nie czekając nawet rozkazów, raz uwolniony z silnych dłoni pachołków, prowadził konie mimo stojących tuż przy bramie gości.

— Bo, bo ja przepraszam waszmościów — rzekła dygając i odzyskując swój rezon kobieta — ale na jarmark do Bardyowa trzeba obstalunek ładować, nie mogę więc na żadną mitręgę pozwolić...

— Dobrze, dobrze robicie, moja jejmość — odrzekł ojciec Jan z uśmiechem. — Nie będziemy wam tez czasu zabierali i w swoją pójdziemy drogę — dodał, zabierając się do wyjścia.

— A Witek, a Witek ? — zapytali obaj jego uczniowie.

— Po Witka przyjdziemy kiedyindziej, — ozwał się ojciec Jan — tymczasem jego matka się namyśli, czy mu pozwoli chodzić do szkoły! Bez jej pozwolenia chłopca zabierać nie możemy — dodał.

— Jakto, kiedy nasz ojciec kazał ? — ozwał się Albrecht.

Ale ojciec Jan spojrzał na niego surowo, ten zaś pomiarkowawszy się wprędce, już dalej nie nalegał, za to Władysław zapytał, prosząc:

— To pozwólcie nam przynajmniej, ojcze Janie, pożegnać się z Witkiem i zabrać te śliczne aniołki, które nam Witek podarował.

I na skinienie nauczyciela pobiegli obaj bracia do młodego rzeźbiarza, który nie troszcząc się o nic zgoła zabrał się do wykończania skrzydeł u wielkiego anioła, zapomniawszy o gościach i wszystkiem, co się wkoło niego działo.

Czoło miał zmarszczone, ale w oczach i na całej twarzy błyszczała radość, tak zaś gorliwie pracą swoją był zajęty, iż nie spostrzegł prawie nadchodzących.

— Bywaj zdrów Witek! — zawołał Władysław, stając tuż przy nim.

— Wkrótce przyjdziemy po ciebie! — dorzucił Albrecht.

— Dobrze, dobrze, ja też będę już z powrotem z Bardyowa — odrzekł Witek, nie odrywając się od pracy.

— A skłońże się ichmościom do nóg! — zawołała matka, trącając go za ramię, chcąc niejako tą grzecznością nagrodzić owo znalezienie się z tymi, co byli przy bramie.

Witek podniósł teraz głowę a ujrzawszy pogodny wzrok ojca Jana utwiony w swoją robotę rzekł:

— Jam sobie przyrzekł, że tego anioła do kościoła w Bardyowie zawiozę.

I znowu wziął się do roboty.

— Niechaj ci Bóg dopomaga! — ozwał się ojciec Jan, kładąc dłoń swą na głowie pochylonego nad swą pracą chłopca.

Teraz Witek porzucił nożyk i młotek a podniósłszy głowę, spojrzał na duchownego. Nagle, jakby sobie coś przypomniał upadł do jego kolan i obejmując je z pokorą zawołał:

— O tak, Bóg mi dopomoże, kiedy wy mi błogosławicie; ale wy też dopomóżcie i dajcie naukę, której tak pragnę!

— Dobrze, dobrze mój chłopcze, — odrzekł duchowny — wyjednamy u matki pozwolenie, a byłeś tylko miał ochotę, nauki ci nie poskąpimy.

Władysław i Albrecht tymczasem zabierali darowane im przez młodego rzeźbiarza figurki, ten zaś ucieszony obietnicą ich nauczyciela, wybrał jeszcze kilka pięknie rzeźbionych główek i rzekł:

— Weźcie i to jeszcze, na podarek dla waszego tatusia i matusi.

Ojciec Jan na ten wykrzyknik uśmiechnął się znowu łagodnie, — chłopcy zaś, uradowani podarunkiem, zabierali główki, kładąc je w kieszenie swoich skromnych samodziałowych kubraczków.

Obdarowani goście podążyli ku bramie a Wit odwrócił się zaraz do swej pracy, którą pilno mu było wykończyć. Matka zaś jego przeprowadziwszy gości, gdy już za nimi furtę zamknęła, odetchnęła swobodnie. Lżej jej się teraz zrobiło na sercu, bo chociaż ci goście napełnili dumą jej macierzyńskie serce, chociaż cieszyła się z pochwał i słów zachęty, jakie jej syn za swą pracę po raz pierwszy odbierał, rada była się ich już pozbyć. Rządnej bowiem i zabiegliwej pani bednarzowej chodziło o to, aby jak najprędzej ładowano pod jej okiem znaczny obstalunek, który pragnęła aby jak najprędzej do Bardyowa bez szwanku dojechał.

— Muszę dojrzeć wszystkiego, — mówiła sama do siebie, wzdychając i krzątając się około woza, — boć oto nie mam się kim wyręczyć.

I zaraz dodała, zamyśliwszy się nieco:

— Bo ja wiem, moie to i trzeba będzie tak uczynić, jak ten duchowny mówił... może to Witkowi sądzono czem innem się zajmować....

— No, no — przerywała sobie myślenie — ten ksiądz i te chłopaki tak niepokaźnie wyglądają, a oto snadź chyba z jakiegoś dwora, a dostojni, kiedyć ci co stali przed bramą, tak z dworska wyglądają, z takiem uszanowaniem się przed nimi skłaniali...

— No, no! — powtarzała sobie ciągle, chodząc około swej pracy.

— Ale kto oni?... kto oni?... — dodawała.

(1) Kieca = suknia zwierzchia jaką XVI wieku nosiły kobiety.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej