Józefat Bolesław Ostrowski

WOJNA POLSKA 1831 R

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WOJNA POLSKA 1831.

OBJAŚNIENIA.

WOJNA POLSKA 1831 R.

Guillaume de Vaudoncourt Frédéric

Tłumaczenie wykonał, objaśnienia dołożył Ostrowski Józefat Bolesław

WOJNA POLSKA 1831.

Ostatnia wojna okresu, który przechodziemy, wyniknęła przez powstanie Polski, celem odzyskania niepodległości. Nie będziem rozbierać jej powodów. Są one zupełnie politiczne, i bydź może, że politika ku swoim widokom skierowała następstwa, które wywołać pragnęła. Dla tej przyczyny, niejako możnaby nierozbierać poruszeń wojennych, albowiem ich kierunek i skutek, był raczej dziełem diplomacii i wewnętrznych podstępów, aniżeli strategii. Błędy przecież i wielkie czyny, powinny zatrzymać właściwy sobie charakter, chociaż początek ich niepodpada zastosowaniu umiejętności wojny. (1)

Kiedy polskie powstanie wybuchnęło, wojsko narodowe liczyło 30, 000. Ale, przy rozpoczęciu nieprzyjacielskich kroków, na początku 1831, siły i położenie wojsk polskich i moskiewskich, można oznaczyć jako następuje:

Wojsko polskie miało 54 bataljonów, 15, 900; 96 szwadronów, czyli 15, 300 jazdy; 136 dział — razem blisko 75, 000 ludzi. Cztery diwizije liczące 12 bataljony, rozłożono naprzód Warszawy — od Siennicy przez Katuszyn i Stanisławów do Radzymina. Cztery bataliony miał Modlin, cztery Zamość, a cztery pod Jenerałem Klickim strzegły lewej strony Wisły po wyżej Warszawy. Pięć diwizii obejmujące 66 szwadronów, zajęły stanowiska: Pułtusk jedna diwizija — ku Siedlcom jedna diwizija, a trzy bliżej Warszawy. 30 szwadronów na lewym brzegu Wisły pod Jenerałem Klickim. Większa atoli część tych wojsk podniesiona przez nowe i szybkie zaciągi, pewnie i śmiało na pole bitwy nie mogła bydź przeniesiona. (2)

Armija moskiewska naznaczona przeciw Francii, zgromadziła się przed zachód niemi granicami państwa. Przez poruszenie środkowe, każdej chwili mogła wkroczyć do Polski. Skład jej był — 97 bataljonów — 155 szwadronów — 12 pułków kozackich — 396 dział — razem 135, 000 ludzi, pośród których samej jazdy 30, 000.

Główne wojsko pod Jenerałem Dybiczem składały korpusy Pahlena, Rozena. W. K. Konstantyna i Witta (95, 0001.) zgromadzone przed Białystokiem ku Tykocinowi. Na prawo korpusy Szachowskiego i Mandersterna 25, 000, stanęły przed Grodnem ku Augustowowi, na lewo korpusy Geizmara i Kreutza 12, 000 za Bugiem, zajmowały Uściług i Włodawę, dotykały wielkiej armii, przez oddział 3, 000 jazdy, która trzymała Brześć Litewski.

Przy tej różnicy sił należałoby uczynić zapytanie, dla czego Polacy, wiedzący, ze Rossija zebrała swoje wojsko przeciw Francii, zamiast walki prawie bez nadziei, nie naznaczyli powstania naówczas, kiedy wojsko moskiewskie przeszłoby nad Ren. Powstanie niewątpliwie zwyciężyłoby. Ubliżalibyśmy atoli przezorności naczelników Powstania, gdybyśmy przypuścili, że tych nieuczynili spostrzeżeń. Musiały przeto bydź przyczyny które wpłynęły na rozpoczęcie wojny przed stosownym czasem. Historija odkryta niektóre a przynajmniej główniejsze. Książe Lubecki we Wrześniu 1830, znał dokładnie naczelników i zamiary sprzysiężenia. Ośmielał ie i zapalał. Zupełnie poświęcony Moskwie, niezawodnie działał na rozkaz Moskwy, której zależało, aby powstanie wybuchło naówczas, kiedy jej wojsko jeszcze nie opuściło ziem Polski. Poruszenie albowiem później o sześć miesięcy mogło bydź niezrównie niebezpieczniejsze. (3)

Powstanie polskie objawiwszy rozległość i drżenie, których Rossija nieprzewidowała, jej wojsko rozpoczęto ruch miedzy 5 i 6 Lutego 1831. Prawy jej korpus szedł prawym brzegiem Narwi, pod Płockiem miał przejść Wisłę, i przez Zachód zagrozić Warszawie. Korpus lewy pod Puławami i Górą miał przejść na lewy brzeg Wisły. Główne wojsko według pierwszych zamiarów miało kierunek ku Ostrołęce. Dybicz zamierzał złudzić Naczelnego Wodza Polaków, przez poruszenie fałszywe swoim sitom ułatwić przystęp do Warszawy. Po części, dokazał. Jenerał Chłopicki zwrócił się na lewo, dwie dywizye piechoty zajęty Sierock i Pułtusk, jedna diwizija jazdy szła ku Ostrołęce. Jenerał Dybicz spostrzegłszy poruszenie natychmiast zmienił kierunek swoiej linii. Korpusy Pahlena i Rozena przez marsz gwałtowny 11 Lutego, przeszły pod Brokiem i Nurem; 12 Rozen zajął Węgrów, i armija zajęła stanowisko pod Sokołowem; 14 rano przeszedł Liwiec, i przez ruch na Kałuszyn, zakrywał poruszenie całej rossijskiej armii. Chłopicki poznał swój błąd, na prawił natychmiast, albowiem wojsko mógł przenosić krótkiemi drogami. Trzynastego, dwie polskie diwizije opanowały Kałuszyn i Dobre, po za niemi trzecia wspierała. Czwarta na lewo, pozostałaku Radzyminowi. Dybicz wstrzymał swoję wojsko, aby je wzmocnić spoczynkiem i dać czas nadejścia swoim oddalonym skrzydłom, szczególniej prawemu, które miało przejść wielki łuk od Augustowa do Wisły, poniżej Modlina, a jeszcze nie dosięgało Ostrołęki. Korpus Kreutza, zajął Lublin i pod Puławami przeszedł Wisłę. Korpus Geizmara był około Siennicy. Pierwsze zwycięztwo odnieśli Polacy 15 Lutego, Jenerał Dwernicki mający blisko 5, 000, przebywszy Wisłę pod Mniszewem, pod Stoczkiem point Geizmara, który utracił 12001. i 11 dział.

Siedmnastego wojsko moskiewskie rozpoczęło ruch. Pod Dobrem nastąpiła uporna potyczka polskiej diwizii pod Skrzyneckim przeciw korpusowi Rozena. Jenerał polski na czele 8000, przez cały dzień, stawiał opór 30, 000, i od tej chwili nabył wielkiej wziętości.

Dziewiętnastego, wojsko polskie zebrało się na równinach Pragi i po gwałtownej Litwie pod Wawrem, rozwinęło się pod Grochowem. To pole bitwy otoczone przez łańcuch wzgórz przytykających do lasu zajmowanego przez Rossijan, nie było dogodne Polakom. Artilerija rossijska nierównie liczniejsza, miała szczęśliwsze stanowisko. Polacy, na przypadek odwrotu mieli jeden tylko most, zakryty przez szańce nadto ścieśnione, aby mogły objąć i zasłonić całe wojsko. Dwudziestego Lutego Jenerał Dybicz uderzył na las, o który armija polska opierała swoje lewe skrzydło. Bitwa trwała cały dzieli. Wielkie straty poniesione przez Rossijan, zniweczyły ich pierwszy zamiar. Korpusy Szachowskiego i Mandersterna były naówczas pod Pułtuskiem. Dybicz przywołał pierwszy liczący 15, 000. Szachowski miał przechodzić Bug pod Zegrzem, iść po nad brzegami Wisły, ku Białołęce i zagrozić przez tył lewe skrzydło Polaków. Dwudziestego trzeciego Szachowski wykonał przejście przez Bug po lodzie. Dwudziestego czwartego, diwizija piechoty pod Krukowieckim i diwizija jazdy pod Jankowskim, wyszły przeciw niemu. Potyczka zrobiła Rossijan panami Białołęki. Lecz 25 Jenerał Krukowiecki odebrał ważne stanowisku i i rozproszył Rossijan. Atoli, miasto ściganiu i zupełnego pokonania, Krukowiecki zatrzymał sio i Szachowski minio znacznych strat, przybył na prawe skrzydło moskiewskiej armii. Dybicz widząc wojsko polskie osłabione, przez odjęcie dwóch dywizii, dał rozkaz natarcia. Bitwa pod Grochowem rozpoczęta się. Rossijanie wszystkie wysilenia zwrócili na las, okrywający lewe skrzydło Polaków. 25 bataljonów użyli kolejnie przeciw i polskim bataljonom. Koło południa zajęli blisko połowę lasu, lecz dwa świeże polskie bataljony na nowo wygnały ich. Błąd Krukowieckiego zrobił swoje następstwo. Kiedy się zatrzymowat bez celu, daleko pola bitwy, Szachowski skończywszy swoje poruszenie, swojemi siłami poparł uderzenie na las. Naówczas Chłopicki był raniony. Jenerał Lubieński opóźni! polecone natarcie — przyczyny które wpłynęły na utratę lasu, który zapełniały 10, 000 trupów moskiewskich i polskich. Jenerał Dybicz chciał uzupełnić powodzenie kupione drogo i polecił uderzenie trzem diwizijom jazdy we trzech kolumnach. Lewa pomieszała prawe skrzydło polskie, ale środkowa i prawa rozsypały się pod ogniem polskiej piechoty. Mimo wszystkich usiłowań, Moskale naprzód nie mogli postąpić.

Gdyby tej stanowczej chwili, rezerwy polskiej jazdy rzucono na nieprzyjaciela, można mniemać, że Rosijanie znękam, byliby opuścili pole bitwy. Heroiczne poświęcenie się Polaków, odniosłoby świetne zwycięztwo. Ale żadne poruszenie nie było wykonane i bitwa skończyła się gęstemi strzałami dział. Na polach Grochowa odebrała utwierdzenie zasada, którą czuje każde serce, posiadające prawdziwe męztwo i niezłomność woli — człowiek uczyni wszystko, co chce istotnie. 35, 000 ze stu działami zatrzymało pole bitwy przeciw 120, 000 i 400 działom. Wojsko polskie, podczas nocy pragnęło odnowić bój, przez śmiałe uderzenie na bagnety. Wzmocnione przez dywizye, które rano użyte bydź nie mogły, miało wielkie nadzieje zwycięztwa, ale wojsko polskie można powiedzieć nie miało wodza. Książe Radziwił pozbawiony rad Chłopickiego, nie miał potrzebnej śmiałości. Armija polska przeszła na lewy brzeg Wisły. —

Do końca Marca, obiedwie armije nie przedsiębrały żadnych poruszeń. Polacy skorzystali, nagrodzili poniesione straty, dopełniali środków obrony. Rossijanie osłabieni wielkiemi klęskami i zupełnie zrażeni przez pierwsze boje, nie mogli Cóżkolwiek działać przeciw nieprzyjacielowi. Dybicz oczekiwał posiłków: Gwardija cesarska nadchodziła przez Województwo Augustowskie, a korpus Pahlena przez Brześć Litewski. Nareszcie ostatnich dni Marca nowy naczelny Wódz polski Skrzynecki, wykonał zaczepny ruch. Dybicz nieco rozsiał swoję siły. Na prawo, Sackena posunął ku dołowi Wisły; sam uradziwszy przejście pod Stężycą przy wbiegli Wieprza, ku temu miejscu sprowadził swoje główne wojsko. Korpusowi Rozena polecił uważanie Pragi. Polskiemu Jenerałowi należało dostrzedz rozproszenie sil nieprzyjacielskich i odnieść jakie znaczne; korzyści. Jakoż odniósł je, popchniony przez naleganie opinii, oburzonej spoczynkiem i niedziałaniem wojska (4). Z 30 na 31 Marca: połowa polskiej armii przeszła most i uderzyła na stanowisko nieprzyjacioł. Korpus Rozena, po silnym oporze zniesiony pod Wielkim Dębem, rzucony na Siedlce, stracił 15, 000, między któremi samych jeńców 11, 000 i dziesięć dział. Polacy stanęli prawie przed samemi Siedlcami, gdzie armija rossijska miała swój wielki skład żywności i amunicii. Związek jej oddziałów był przecięty, i Jenerał polski miał sposobność odniesienia stanowczych zwycięztw. Należało postępować, zniszczyć magazyny Siedlec, i dawszy armii rozkaz nadchodzenia śpiesznemi marszami, przez Łuków uderzyć na główne moskiewskie wojsko, pokonać je, przeciąć odwrót na Bug i na Wołyń. Na przypadek niepomyślny, Polacy mieli bezpieczny odwrót, i przejście Wisły pod Warszawą albo Modlinem. Rossijanie zepchnieni na Wieprz, oderwani od swojego kraju i posiłków, byli wystawieni na zupełne pokonanie. Skrzynecki atoli, dokładny Jenerał dywizii, niepokazał ani jednego przymiotu koniecznego Naczelnemu Wodzowi. Przez swój charakter, który był zbyt niepewny, przez wczasy które za nadto kochał, nic użył rozlicznych sposobności podczas lej wojny, częściami niepokonał różnych wojsk moskiewskich. 3 kwietnia wojsko polskie zajęto stanowiska bliżej Warszawy. (5)

Na wiadomość klęski Rozena, Dybicz opuścił brzegi Wieprza, zwrócił się na Żelechów, aby zasłonić połączenie korpusów Pahlena i Rozena. Skrzynecki tym czasem zgromadziwszy swoję prawe skrzydło pod Lalowiczem, zamierzał naprawić swój pierwszy błąd i zająć Siedlce. Przedsięwzięcie spełzło przez złe wyrachowanie poruszeń. Bitwa pod iganiami oprócz 2, 500 jeńców i 3 dział, niedała obszerniejszych korzyści. 12 Kwietnia armija rosijska opanowała Siedlce, a Polacy na przeciw niej stanęli za Kostrzyniem. Maty oddział polski, wystany na lewo ku Węgrowowi, ustąpił przed rossijanami, którzy odzyskali wszystkie swoje związki (6). Armija polska za Kostrzyniem prawe skrzydło oparła o Ceglów.

Znowu nastąpił spoczynek. Spoczynek mogł bydź potrzebny Dybiczowi, który musiał zapełnić swoje straty, podnieść umysł żołnierzy, zniechęconych przez kieski, zabezpieczyć wojsko niepokojone przez rozpoczynające się powstanie Litwy. Ale Skrzynecki, przez swoję niepewności, jeżeli niepewnościami nazywać można niechęć działania, popełnił błąd niezmierny (7). 24 Kwietnia Dybicz zamierzał odrzucić Polaków na równiny Pragi, przez ruch dobrze wymierzony na prawe ich skrzydło, zmusił przejść po za Mińsk. Ale naówczas sam się zatrzymał i powrócił na pierwsze stanowisko po za Kostrzyniem.

Podczas tych wydarzeń, prawe skrzydło polskiej armii, przeszło na prawy brzeg Wisty. Pierwszych dni Marca Jenerał Dwernicki, na czele 6000 zajął Puławy, pokonał

Kreutza, odebrał Lublin i zwrócił się na Zamość. Oddział moskiewskiej armii, zajął opuszczony Lublin, i Dwernicki pozostał obcy działaniom polskiej głównej armii.

Rząd polski, przyspieszał uzbrojenie. Jenerał Skrzynecki wzmocnił prawe skrzydło, przez korpusy pod Jenerałami Sierawskim i Pacem, wynoszące 18 batalijonów i 21 dział. Pierwszy miał nieść posiłki Dwernickiemu; drugi miał strzedz przejścia Wisły. Ale Sierawski był pobity pod Wronowein. Dwernicki wszedł na Wołyń przez Krylów. Powstanie jeszcze się nie rozpoczęto i zdaje się że Dwernicki, zrażony obojętnym duchem mieszkańców, nie śmiał iść środkiem kraju. Swój pochód skierował na południe po nadgranicami austryackiej granicy. Od tej chwili wyprawa musiała upaść. Pokonał Rudigera; ale powstanie Wołynia przy samem zaczęciu zniszczyli Roth i Kajzarów; przez nich wzmocniony Rudisjer szedł za Dwernickim, który otoczony przeważnemi siłami i przyparty do granic Galicii, przeszedł na ziemie austryackie, gdzie ze swym oddziałem liczącym zaledwie 3, 000 złożył broń 26 Kwietnia (8).

Upadek wyprawy pod Jeneałem Dwernickim, wywołał jeszcze drugie szkodliwi następstwo. Skrzynecki przewidując niebezpieczeństwa, które groziły małemu oddziałowi rzuconemu na Wołyń, pierwszycli dni Maja polecił Chrzanowskiemu, mającemu 5, 000, nieść pomoc. Chrzanowski pokonał Kreulza (9). Ale odebrawszy wiadomość o złożeniu broni przez Dwernickiego, odcięty, schronił się pod działa Zamościa.

Polska piechota bezprzestannie pomnażana liczyła naówczas 81 bataljonów. Skrzynecki rozdzielił je jako następuje. — 54 batalijony, 5 diwizii, złożyły główne wojsko; 12 batalijonów zajmowało Warszawę, 6 Modlin, 6 Województwo Sandomirkie; 3 strzegło Potyczy powyżej Warszawy. Żaden pozór nieupoważniał dłuższej nieczynności. Armija moskiewska rozproszona od Wieprza do Łomży po nad Narwią, szczególniej na skrzydłach przedstawiała słabe strony. Skrzynecki mógł je wybierać. Postanowił uderzyć na brygady cesarskiej gwardii, które zajmowały Łomżę, Zambrów i Wysokie Mazowieckie. Zamiar swój osłaniał pozorem wysłania oddziału, któryby pośród wojsk moskiewskich po nad Bugiem przeszedł niedostrzeżony i na Litwie urządził powstanie. Myśl tego pozoru, który wyjawiono Rossijanom, ażeby jako mówiono odwrócić ich baczność, a przy niej istotne następstwo wyprawy, nie ma tej jasności, któraby rozpraszała wszelkie podejrzenie (10). Cóżkolwiek jest, Skrzynecki polecił Uminskiemu zakryj swój ruch, a sam na czele 4 dywizii, 15 Maja zajął Serock. Jenerał Dembiński przez Pułtusk szedł na Ostrołękę, którą zajmował korpus Sackena. Dwie diwizije jazdy pod Jenerałem Łubińskim, szły prawym brzegiem Bugu ku Brokom, aby zatrzymać poruszenie Dybicza. 3 Dywizye piechoty, reszta jazdy pod samym Skrzyneckim, lasami szły ku Łomży. Podczas tych obrotów Dybicz chcąc poznać rozłożenie polskiej armii, uderzył na Uminskiego, który po za Katuszynem pod Jędrzejowem, na silnem stanowisku ustawił swoje wojsko. Jenerał polski przez cały dzień, przeciw sitom nierównie mocniejszym, bronił swoję pole bitwy i chociaż je opuścił, przekonał Dybicza, że po za nim była cała polska armija.

Szesnastego Maja Skrzynecki napotkał pierwsze straże Gwardii, które ustępowały. Siedmnastego stanął przed głównym korpusem pod Sniadowem. Dowodził nim W. K. Michał. Zwycięztwo było pewne: czyniła je niewątpliwem sama wyższość numericzna. Sacken i Dybicz nie mogł i przyiść na pomoc. Ośmnastego rano zaledwie najsurowsza karność wstrzynowala polskich żołnierzy wołających oznak bitwy. Skrzynecki nierozpoczynał jej Przeciwnie, dywizija Giełguda szła do Ostrołęki aby pokonać Sackena. 19go Skrzynecki jeszcze nieuderzał, a w południe Gwardije rossijskie uwiadomione, że przed niemi stoi wszystka polska arniija, rozpoczęły odwrót na Tykocin. I niebyły ścigane. 18go Giełgud przybył do Ostrołęki którą poprzednio zajął Dembiński. Sacken zrobił polowe drogi do Łomży. 19go Giełgud ruszył ku niej, ale Sacken kończył swój odwrót. Dopiero dwudziestego, Skrzynecki nakazał poruszenie pozornie, aby doścignąć Gwardije, które mając dwa dni wolne, umknęły. W Tykocinie zatrzymał się. Przez ten czas dywizija Giełguda pospieszała do Łomży, do której weszła 21. Sacken zawsze uchodził, Giełgud zatrzymał się, albowiem po przejściu Narwi przez Gwardije, przed sobą nie miał nieprzyjaciela. Skrzynecki zawiódł zupełnie prawdziwy cel wyprawy przez błąd nieprzebaczony — albowiem, pod Sniadowem niechciał uderzyć na rossijskie Gwardije (11).

Ośmnastego Maja Dybicz odebrawszy wiadomość o niebezpieczeństwie grożącem Gwardii, poruszył swojo wojsko. Nie mógł iść ku Pradze, ani przez Pułtusk. Na pierwszy przypadek popchniona przezeń dywizija polska ku Warszawie, wzmocniona przez 10, 000 załogi stolicy, wstrzymałaby Rossijan, których magazyny i związki, przerwałby natychmiast Jenerał Skrzynecki przez ruch na Nur ku Siedlcom. Pochód na Pułtusk przedstawiał równeż niedogodności. Dybicz przeto wybrał najprostszy kierunek. Aby uniknąć, opóźnienia, które mógłby sprawić korpus pod Urokiem albo pod Nurem, postanowił przejść Bug pod Grannem, co przecież mógł wykonać dopiero 22. Z Grannego Dybicz zwrócił się na Nur celem schwytania albo rozproszenia dywizii polskiej pod Łubieńskim. Dywizija ta cofnęła się na Czyżew, przez Mad swojego naczelnika, przez niejaki czas wystawiona na zniszczenie. Skrzynecki uwiadomiony o przejściu Bugu przez Rossijan. 22 spiesznie opuścił Tykocin, 24 zajmował Nadbory nie daleko Sniadowa. Giełgud który przeszedł Łomżę powrócił do niej. Dybicz przymuszony zostawić cześć swoiej armii za Muchawcem, nie miał dosyć sił, aby przeciąć odwrót Polaków. 23go przybył do Wysokiego Mazowieckiego, gdzie oczekiwał na Gwardije, które szły naprzód za colającemi się Polakami.

Takie wzajemne położenie dwóch armii, jest za nadto przeciwne prawidłom wojny, abyśmy nad niem uwagi zatrzymać nie mieli. Skrzynecki uchybił pierwszy cel swojej wyprawy, albowiem pozwolił Gwardijom uchodzić. Nie mógł powątpiewać, że Dybicz ostrzeżony o ich niebezpieczeństwie pospieszy na pomoc. Naówczas miał wybór, albo spiesznie zająć stanowisko bliższe Warszawy, bądź pod Pułtuskiem, bądź nad Bugiem, opierając prawe skrzydło o most pod Zegrzem: — albo iść przeciw Dybiczówi, który przy sobie nie mógł mieć wszystkiej armii, — przez pobicie go, wynadgrodzić swój błąd. Na pierwszy i drugi przypadek, należało Skrzyneckiemu zgromadzić wszystkie swoje siły. Jeżeliby przeszedł na lewy brzeg Bugu pod Brokami, kiedy Dybicz pod Grannem przechodził na prawy, przez szybki ruch na Węgrów i Sokołów, byłby pokonał korpus Pahlena II, opanowałby magazyny i wielkie składy Rossijan. Korzyść tej natury zmieniłaby los wojny. Jeżeliby Skrzynecki uderzył na samego Dybicza, albo podczas przejścia Bugu, albo zaraz po zwycięztwie, byłby przymusił środek rossijskiej armii uchodzić ku Brańskowi i Bielskowi, podchwyciłby lewe jej skrzydło i magazyny. Ale Skrzynecki niewykonał żadnego ruchu.

Armija polska kończąc swój odwrót przeszła most pod Ostrołęką 25, jej część zajęta stanowiska jako następuje. Dwie dywizije na prawo Narwi zajęły wzgórza; Dywizija Lubińskiego stanęła przed Ostrołęką na lewym brzegu. Dywizija Giełguda nieopuścila Łomży, a oddział dwóch tysięczny jeszcze dalej na lewo stał przed Sackenem. Niepodobna, na jeden raz, więcej popełnić uchybień. Kiedy wszystko nakazowało całe wojsko na jedno miejsce zgromadzić, Skrzynecki część zostawia daleko, wystawia ją na zniszczenie jeśliby sam doznał klęski, i niejako szuka tej klęski przez rozproszenie swoich sił. Ostrołęka niemogła bydź broniona, zdrowy rozsądek doradzał przeprowadzić wszystkie wojsko na prawy brzeg Narwi, a most zniszczyć. Dywizija pod Łubieńskim zostawiona na lewym brzegu niemogąc długo wytrzymać uderzenia całej rossyjskiej armii, byłaby zmuszona gwałtownie rzucić się na most. Klęska byłaby nieuchronna, i rzeczywiście nastąpiła. Jenerał Dybicz zebrawszy Gwardije, rozpoczął ściganie polskiej armii: 26go Dywizija pod Lubieńskim, napadniona, prawic otoczona, mimo silnego oporu wojsk, była rzucona na Ostrołękę. Naciskana mocno, poniosła znaczne straty, i jedynie przez niesłychane męztwo polskich żołnierzy przeszła most. I Rossijanie przeszli natychmiast. Cala dywizija stanęła na prawym brzegu. Doświadczeńszy Jenerał byłby ukarał zuchwały ruch. Wystarczało przeciw dywizii rossijskiej, rzucić 20 batalijonów (Skrzynecki miał 30,) zepchnąć ją do Narwi. Ale Skrzynecki popychał oddzielne bataljony, kolejno rzucał je przeciw massom rossijskim. Fałszywie skierowana waleczność polska, dokazała wiele, albowiem niepozwoliła przejść świeżym wojskom moskiewskim. Armija polska straciła 7000; moskiewska blisko 15. Ależ Polska przeciw Rossii mogłaż walczyć samemi ludźmi? Z 26 na 27 armija polska przeszła Pułtusk; 29, zajęła okopy Pragi. Dywizija Giełguda zupełnie odcięta szła na stracenie. Oburzenie publiczne, które Skrzynecki wzbudził przeciw sobie przez swe postępowanie niewytłumaczone, okazujące przynajmniej że jest zupełnie niezdolny, wymagało głośno aby mu odjąć dowództwo. Armija była za Chłopickim. Ten wybór mógł jeszcze Polskę ocalić. Ale stronnictwo, które chciało nadać inny kierunek rewolucji, panowało nad Sejmem; mistrzowska chytrość oddaliła Jenerałów albo jasno rzecz widzących, albo zanadto gorliwych; oddała samowładztwo człowiekowi, który utracił i zasłużył utracić publiczne zaufanie. — Odtąd łatwo przewidować należało jaki Lodzie wypadek wojny. (12)

Dywizija Giełguda odcięła, szła do Litwy. 27go przebyła Sławiszki, 29go pod Rajgrodem zupełnie pobita Sackena. Ztąd na leżało Giełgudowi przez Grodno iść do Wilna. Na nieszczęście uradził ścigać Sackena który uchodził na Kowno, gdzie wojsko polskie przeszedłszy Niemen na dwóch miejscach przyszło 3, Czerwca. Giełgud przywołał oddziały Jenerała Dembińskiego i Pułkownika Sierakowskiego, zajął Kiejdany, gdzie, niewiadomo przez jakie powody, założył swoje strategiczne stanowisko i środek poruszeń. Po nadejściu Jene: Chłapowskiego, miał 12, 000. Po stracie 15 dni, Jenerał Giełgud, namyślił się nakoniec iść do Wilna, ale zapóźno. Pierwej przybył doń Sacken, wzmocniony przez Jenerałów Chrapowieckicgo i Frickena, tudzież przez Jenerała Kurutę, którego Dybicz pchnął za Giełgudem. Te wszystkie siły razem wynosiły 20, 000 ludzi i 60 dział, dwa razy więcej aniżeli wojsko polskie. Jenerałowie rossijscy zakryli miasto dobremi szańcami. Jenerał Tołstoj prowadził posiłki. 19go Czerwca Jenerał Giełgud pokazał się przed Wilnem; po 12 godzinach morderczej walki, po uderzeniach rozerwanych i niepewnych, pokonany, cofnął sio za Wiliją. Wojsko moskiewskie szło za nim. Jenerał Tołstoj, przybywszy do Wilna 20, szybko ruszył na Kowno, gdzie uprzedził Polaków. Odcięty od Polski Giełgud, cofał się przez Kiejdany i Rosienie, niemógł zdobyć Szawel, ściskany przez czterykroć mocniejszych nieprzyjacioł, zwołał wojenną radę, która postanowiła rozdzielić wojsko na trzy oddziały pod rozkazami Dembińskiego, Rolanda i Chłapowskiego. Każdy miał zostać panem swoich poruszeń. Roland i Chłapowski weszli do Pruss. Jenerał Giełgud, którego największym przestępstwem była, nadzwyczajna słabość charakteru, był zabity przez oficera. Tylko Jenerał Dembiński przez swoje męztwo zręczność powrócił do Warszawy.

Podczas tych wypadków na Litwie, Jenerał Dybicz, po kilku dniach wyruszył z Ostrołęki, i rozstawił swoje wojsko między Pułtuskiem, Nasielskiem, Gołyminem i Makowem. — 9go Czerwca Dybicz umarł, Szef Sztabu jenerał Tholl objął temczasowe dowództwo.

Rząd polski urządzał i dopełniał wojsko. Dopełnianie było łatwiejsze aniżeli urządzenie. — Niczbywało jeszcze na ludziach. Błąd atoli popełniony na początku wojny, przeto, że niechciano podwoić starych pułków nowemi zaciągami, błąd jeszcze większy, że we wszystkich trudniejszych działaniach, jedynie dawnych używano żołnierzy, prawie zupełnie zniszczył stare wojsko, przez co karność i wyćwiczenie mocno ucierpiały.

Pośród Czerwca po dopełnieniu polskiej armii, Jenerał Skrzynecki, aby uśmierzyć zniechęcenie, które wzbudził przez swoje biedy, jeżeli je tylko błędami nazwać można, był zmuszony przedsięwziąć cokolwiek. Korpus Rudigera zmniejszony bitwami przeciw Dwernickiemu, a teraz podniesiony do 18 tysięcy zajmował Lublin, i był zupełnie oddzielony od głównych sit moskiewskich rozłożonych około Pułtuska. Skrzynecki wynurzył zamysł, Rudigera otoczyć i zniszczyć: ale zamysł który przez swoje skutki, pokazał za nadto, jakie Skrzynecki miał prawdziwe zamiary. 14go Czerwca opuścił Pragę na czele trzech dywizii piechoty i prawie wszystkiej jazdy. Dywizija piechoty i dywizija jazdy, dawniej pod Jenerałem Umińskim a teraz pod Jankowskim, były naprzód Brzezin.

Ośmnastego rozpoczęto poruszenie. Jankowski przez Stoczek zajął Kock nad Wieprzem. Dywizija Rybińskiego opanowała Siedlce; Korpus Sandomirski pod Ramorino, nadchodził ku ujściu Wieprza; Jenerał Chrzanowski wzmocniwszy swój oddział, szedł na Lublin. Dwie dywizije pod Skrzyneckim trzymały Kałuszyn i Siennice. Był to znowu gruby błąd. Ponieważ prawe skrzydło miało działać przeciw Rudigerowi, lewe miało widoczne przeznaczenie, zasłaniać ruch i niedozwolić armii moskiewskiej stojącej pod Pułtuskiem przejścia przez Bug. Należało przeto postawić dywizije bliżej tej rzeki.

Ośmnastego, kiedy Jankowski szedł na Kock, Rudiger pod Łysobykami przebył Wieprz i zmierzał na Zelechów — tejże chwili Jenerał Ramorino przez Gołąb posunął się ku Bobrownikom. Jenerał moskiewski dostrzegł swoje niebezpieczne położenie. Jenerał Jankowski przestrzeżony o nadejściu nieprzyjaciół, przywołał dywizije Rybińskiego, która połączyła się dwudziestego. Tegoż dnia Chrzanowski wziął Lublin. Jeszcze dziewiętnastego, Jankowski i Ramorino złączyli swoje oddziały. Rudiger byłby zmuszony złożyć broń. Teatralna maszinerija ocaliła go. Siedmnastego Czerwca Tholl temczasowy dowódzca moskiewskiej armii, oceniwszy dokładnie swojego przeciwnika, odsłonił pozorny ruch na most pod Serockiem. Ruch nie miał żadnych następstw. Ale Skrzynecki natychmiast zwrócił obiedwie dywizije ku Pradze, prawemu skrzydłu dał rozkaz, aby spiesznie nadeszło. Na skutek tych rozporządzeń, 20go Czerwca, trzy Korpusy pod Jenerałem Jankowskim, wynoszące 24, 000, które Rudigera byłyby zupełnie zniszczyły, rozdzieliły się szybko. Ramorino powrócił na dawne stanowisko; Rybiński pospieszał ku Pradze. Chrzanowski odcięty, dwudziestego trzeciego opuścił Lublin, jedynie przez niedołężność Rudigera stanął pod Gołębiem i przeszedł Wisłę.

Przy końcu Czerwca Jenerał Paszkiewicz przybył i objął dowództwo. Naówczas zaczęto wykonywać plan kampanii ułożonej przez Rossijan po bitwie Ostrołęckiej. Cała armija miała przejść Wisłę po niżej Płocka, przez lewy brzeg tej rzeki uderzyć na Warszawę. Plan ów prawdziwie godny zastanowienia, albowiem przewracał najprostsze prawidła strategii. Litwę i Wołyń zajmowały wojska moskiewskie; roztropność zakazowała opuszczać je i przeto ośmielić ukrywane zaburzenie. Ruch armii rossijskiej od Pułtuska do miejsca gdzie przechodzić miała, blisko przez dwadzieścia mil, wystawił bok na działanie polskiej armii. Polacy przez Serocki Modlin, wystawiwszy 40, 000, które naówczas mieli, mogli uderzyć na bok pochodu wprzód, nimby Paszkiewicz zdołał przywrócić szyk bitwy, zadać klęskę, któraby niewątpliwie wstrzymała wykonanie zamiaru. Stanąwszy nad Wisłą, armija rossijska opuszczała swoje jedyne kommunikacije; żywności Prussy mogły dostarczyć. Ale posuniona ku samej Warszawie lewym brzegiem Wisły, doleko zostawiała jedyne swoje źródło pomocy, Prussy. Na jej tyle mogło wybuchnąć powstanie. Warszawa broniona przez 50, 000, obwarowana należycie, mogła długo zatrzymać nawet podwójne siły. Paszkiewicz pod jej murami niejako przykuły, otoczony przez powstające ludności, niemógłby uniknąć nie wątpliwego zniszczenia. Niepodobna przypuścić aby nieuczynił sobie tych wszystkich uwag, które byłyby umiarkowały koniecznie zwyczajny plan kampanii. Ale plan kampanii który Paszkiewicz wykonywał jedynie, byt następstwem rachub zagranicznej diplomacii, tudzież wewnętrznych podstępów które podzielał sam rząd narodowy. Rewolucya, przez konieczność obrony, przymuszona rozszerzać swoje zasady, przechodziła widoki i życzenia aristokratów, którzy mieli powierzony jej kierunek. Uchwalono przeto wydanie Warszawy; usuniono wszelkie przeszkody; — gorejące męztwo ludu i wojska postanowiono wykrzywić przez fałszywy kierunek. Szło jedynie o poświęcenie większej albo mniejszej ilości ludzi — drobnostka — która niemogła zatrzymać tych, którzy podobny zamiar powzięli. (13)

Obszerniejsze wytłumaczenie prosto politicznych działań tej części wojny, zostawiamy późniejszemu dziełu naszemu. Teraz zapisujem jedynie czyny strategiczne i ich następstwa.

Kiedy Paskiewicz obejmował dowództwo, armija rossijska miała 86, bataljonów, 168, szwadronów, 300, dział — razem 80, 000. Dwa pułki kozackie, które wysłano na Płock, odsłoniły prawdziwy zamiar Rossijan. Opinija publiczna rozdrażniona wymogła na Skrzyneckim, przynajmniej pozorne działanie. Jeszcze raz jako wachlarz rozciągnął polskie siły. Jedna dywizija szła pod Katuszyn, dwie stanęły pod Modlinem, ku któremu Skrzynecki posuwał wszystkie polskie siły. Paskiewicz ukończywszy przygotowania 7go Lipca rozpoczął swój ruch, czterema równoległemi kolumnami. Lewa miała przechodzić blisko Modlina. Ósmego wszystkie zbliżyły sio pod Płockiem, jako na miejsce gdzie przechodzić zamierzały, dla tego jedynie aby ku tej stronie odwołać powstanie mazowieckie. Tegoż dnia dwie polskie dywizije stojące pod Modlinem posunęły się na Bodzanów, jakoby na ściganie moskiewskiej armii. Same przecież stanowczo działać nie mogły, a Skrzynecki nie wspierał ich głównem wojskiem które miał przy sobie. Jedenastego kolumny rossijskie kończyły swój ruch na dół Wisty. Prusacy pod Toruniem przysposobili most, który, podwieziony przeciw biegowi rzeki o dwie mile, blisko wsi Osieka 17go Lipca na Wiśle złożono. Natychmiast trzecia kolumna rossijska pod Palilenem przeszła, a za nią parki i wozy, wiozące żywność i amunicije. Reszta armii rozłożona pod Kikołem, 19go uskuteczniła przejście. Każdy mniemał, że Skrzynecki wszystkiemi zgromadzonemi siłami uderzy na Rossijan tej chwili, kiedy przechodzili. Skrzynecki nieuderzał. Przeciwnie., cofnął wszystkie wojsko, wprowadził je do Warszawy. Naprzód Modlina, została dywizyą Milberga, pozornie, aby utrudniać pochód nieprzyjaciela. Dwudziestego trzeciego Milberg uwiadomiony, że korpus rossijski przez Łomże idzie na Ciechanów, kazał swojej jeździe zająć Raciąż, która istotnie nieprzyjacioł odcięta. Jej dowódzca Jenerał Turno, sam zatrzymał Rossijan i przymusił cofać sio na Ciechanów. Milberg przybył zapóźno na pole bitwy, opuścił szczęśliwie rozpoczęte zwycięztwo i wrócił pod Modlin. (14) Temi przecież drogami armija moskiewska odebrała wszystkie posiłki (15)

Na Podlasiu nie lepiej szła wojna. Rybiński szczupłemi siłami, nie mogąc działać przeciw Gołowinowi zajmującemu Siedlce i przeciw Rudigerowi, który nadchodził przez Lublin. Skrzynecki przywołał doń oddziały Chrzanowskiego i Ramoriny. Powierzył dowództwo Chrzanowskiemu, który zajął Wielkie Dębe. Tegoż dnia 13go Lipca, Gołowiu nieświadomy tych poruszeń szedł na Wielkie Dębe przeciw Rybińskiemu. Pozwolono zbliżać się. Ale Jenerał Jagmin przez Jakubów miał zająć Kałuszyn, a Ramorino przez Cegłów przeciąć wszystkie drogi odwrotu. Gołowin odepchniony pod Mińskiem uchodził nieporządnie. Przecież Jagmin wąchał się i pozwolił umykać. Ramorino nieopuszczał Cegłowa, a Chrzanowski nieprzeszedł Kałuszyna. Poruszenie zatem, które miało zniweczyć Gołowina, niewydało prawie żadnych skutków.

Armija rossijska aczkolwiek powolnie, zmierzała ku Warszawie; 28go Lipca Główna Kwalera była w Kowalu, 29go w Gostyminiu. Przednie straże zajęły Łowicz. Tegoż dnia, na wielkiej wojennej radzie w Warszawie postanowiono, że Skrzynecki potępiony przez sąd opinii, posiada zaufanie rządowe. Aby złagodzić zniechęcenie, obwieszczono zamiar stoczenia wielkiej bitwy. 3 Sierpnia armija polska zgromadzona pod Sochaczewem, zajęła stanowiska przed Bzurą. Lecz armija rossijska opanowała bieg tej rzeki pod Łowiczem, posunęła się do Arkadii, a na lewo pod Sochaczewem zostawiła Korpus Pahlena. Droga na Błonie Skrzyneckiemu mogła bydź odcięta; dla lego Skrzynecki spiesznie wzmocnił swój lewy bok, rozłożył się pod Bolimowem. Jedna dywizyą strzegła kierunku na Sochaczew. Naówczas bitwa przeciw moskiewskiej armii zmniejszonej przez oddalenie Pahlena, rozproszonej na równinie Arkadii, przed wąwozami i bagnami, które utrudziłyby jej odwrót, obiecowała dotykalne korzyści. Ale Skrzynecki spoczywał. Obiedwie armije zostały na swoich stanowiskach do 14 Sierpnia. Skrzynecki nie chciał bitwy, Paskiewicz czekał na posłki, które niedługo, jego wojsko do stu tysięcy podniosły. Kiedy dwa główne wojska stały na przeciw siebie nad brzegami Rawki, Rudiger mający naówczas przeszło 12, 000, 7go Sierpnia przeszedł Wisłę powyżej Puław, odepchnął słabe polskie oddziały i zajął Radom. Tychże dni, Dembiński przyprowadził do Warszawy czterotysięczny oddział.

Rząd narodowy, przymuszony odebrać dowództwo Skrzyneckieniu, 13go powierzył je Jłwi. Dembńiskiemu. Armija miała przyjść pod mury Warszawy. — 15 rozpoczęła ruch; — 16 stanęła na równinach Woli. Na skutek wewnętrznych zamieszali, nowy Wódz przybył na jej czoło. Rząd rozwiązał się. Jenerał Krukowiecki wziął rzeczywiste samowładztwo, a Jenerałowi Małachowskiemu poruczył kierunek wojsk. Armija polska, pod murami Warszawy, miała blisko 48, 000 piechoty i przeszło 9, 000 jazdy. Warszawa mogła dostarczyć przynajmniej 10, 000. Armija rossijska dopiero 20 zrobiła poruszenie: oczekiwane posiłki nadeszły. Zmieniła kierunek swoich działań, przez Raszyn Rudigier nadchodził do niej. Liczyła naówczas 118 butalijonów, 120 szwadronów, 394 dział — razem blisko 100, 000.

Warszawa zaczynała czuć niedostatek żywności. Skrzynecki zaniechał zupełnie zaopatrzenie stolicy. Składy jej byty prawic wypróżnione. (16) Rada wojenna poleciła Jenerałowi Lubieuskiemu, aby przez Modlin szedł po za Płock, ku rossijskim mostom. Na ten cel otrzymał diwiziją jazdy, pułk piechoty i jedną bateriją. Jenerał Ramorino we dwie dywizije piechoty i jedną dywizyą jazdy 20, 000 — miał wkroczyć na Podlaskie. Udzielone mu instrukcije mówiły głównie: 1. przesyłać żywność do stolicy: 2 przeszkadzać Rozenowi i Gołowinowi, nadchodzącym przez Brześć Litewski, aby na prawo nie ściskali Warszawy: 3 niedozwolić Jenerałowi Paskiewiczowi rzucić most na Wiśle, przez który złączyłby się z Gołowinem i Rozenem. Zakres przeto działań Jenerała Ramoriny nieprzechodził pięciu mil na około Pragi. Jednym przeto przyspieszonym pochodem, mógł wrócić do Warszawy. Przez odejście tych dwóch oddziałów, na obronę Warszawy pozostało 29, 000 piechoty i 2, 000 jazdy. Odejście było potrzebne, nie mogło bydź szkodliwe, albowiem Warszawa niemogła bydź zdobyta przez pierwsze uderzenie, a Ramorino, jednym dniem mogł nadejść. (17) Piątego Września armija rossijska zbliżyła się ku Warszawie; szóstego wykonała ogólne uderzenie — skutek łatwo przewidować należało z rozporządzeń, które poczynił Krukowiecki. Artilerija, która broniła szańców wynosiła 108 dział, niemogła zatem długo walczyć przeciw moskiewskiej. Jej ogień musiał zgasnąć. Całe wojsko rozłożone na szańcach nie miało żadnej rezerwy; Krukowiecki nie chciał zgromadzić gwardii narodowej, przez co, część wojsk liniowych mogłaby utworzyć rezerwy. Bardzo przeciwnie: mieszkańcom, którzy szańców bronić chcieli niepozwolil uzbroić się. Na drugi dzień bitwy, po rozpoczęciu układów z Jenerałem Paskiewiczem, przywołał wewnątrz miasta pułk jazdy i pułk piechoty, na jedyny cel, aby zapewnić skutek swoim zamiarom i powściągać obywateli. Uderzenie 6go było żywe, a obrona uporczywa. Walka trwała cały dzień. Rossijanie szańców niedotknęli. Siódmego po bitwie równie morderczej i zaciętej zdobyli je nakoniec, albowiem Polacy nie mieli żadnej rezerwy, któraby mogła wspierać miejsca najmocniej zagrożone przez nieprzyjaciela. Bój ustał przy rogatkach. Kiedy jeszcze trwał, Krukowiecki podpisał układ, podług którego armija polska miała opuścić Warszawę 8go rano, wydać most na Pradze i cofnąć się na Modlili. Układ był tajemny, i kiedy Sejm zaczął mieć podejrzenie o Krukowieckim, odjął mu dowództwo ze 7 na 8my, sam przez siebie chciał kierować środkami obrony, miał oznajmione że o dziesiątej wieczorem, wojsko rozpoczęło odwrót na Pragę. Musiano się poddać dokonanemu czynowi (18) Nie będziem rozbierać poruszeń polskiej armii pod Modlinem, albowiem tej chwili działania strategiczne ustały. (19)

Kiedy Jenerał Ramorino wychodził przez Pragę 20 Sierpnia, Jenerał rossijski Gołowin, który był blisko niej, szybko odwrócił się na Łuków, a ścigany przez Polaków uszedł pod Międzyrzec, gdzie wybrał mocne stanowisko. Jenerał Ramorino powinien był i mógł był nic ścigać Gołowina, albowiem za nadto oddalał się od Warszawy i Góry której miał pilnować. Uderzył jednakowoż na Rossijan 29go, pokonał ich i wytępił prawie całe prawe skrzydło Gołowina. Lecz po zwycięztwie nagle się zatrzymał, i nieprzyjaciel mniej więcej odcięty umknął. Należało teraz zwrócić się ku Warszawie, która jako dobrze wiedział Ramorino, każdej chwili przez Paskiewicza attakowana bydź miała. Ramorino jeszcze zajmował Międzyrzec 7go Września, kiedy o 5 rano i znowu o 5 wieczorem odebrał urzędowe zawiadomienie o rozpoczętej bitwie. Powolnie, nazajutrz, rozpoczął po. chód, 8go wieczorem przybył pod Siedlce, gdzie odebrał pewność o zajęciu stolicy. Po niejakich majaczeniach, szybko wybrał kierunek ku Galicii, gdzie cale jego wojsko złożyło broń. Postępowania Jenerała Ramoriny pod względem wojskowym, niepodobna jest usprawiedliwić. Pośród okoliczności mocno niebezpiecznych, niemiał rozkazu posuwania się daleko; posunął się jednakowoż, przez co, popełnił błąd nienaprawiony i uchybił swojemu prawdziwemu przeznaczeniu. Dalej, nieopuścił Międzyrzyca 7go rano, kiedy odebrał wiadomość o uderzeniu na Warszawę, nagłym pochodem niezbliżał się do niej. Ósmego wieczorem, mógł nadejść blisko Pragi połączyć się z Głównem wojskiem idącem na Modlin, które naówczas liczyłoby 40, 000. Wyższemu oficerowi, przyodzianemu naczelnym dowództwem, pośród wydarzeń tyle ważnych, niewolno się wymawiać brakiem wyraźnych rozkazów! Właśnie dla lego jest wyższym oficerem, aby miał możność, jeżeli uzna za konieczne, iść za własnym natchnieniem. Jeżeli nie umie narazić siebie na odpowiedzialność, nigdy niepowinien naczelnie dowodzić. (21)

Koniec wersji demonstracyjnej.

OBJAŚNIENIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej