Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

OD TŁÓMACZA.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

POPRZEDNICY TEGOCZESNYCH PSYCHOLOGÓW POZYTYWNYCH W ANGLII.

JOHN STUART MILL

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

HERBERT SPENCER.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ALEKSANDER BAIN.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

JERZY LEWES

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

SAMUEL BAILEY

ZAKOŃCZENIE.

I.

II.

WSPÓŁCZESNA PSYCHOLOGIJA POZYTYWNA W ANGLII

Ribot Théodule

OD TŁÓMACZA.

Autor niniejszego dzieła jest powszechnie cenionym psychologiem, wybornym tłómaczem i znakomitym sprawozdawcą. Krytyk jego odznaczają się przedewszystkiem nadzwyczajną starannością w wiernem oddaniu myśli autora i prawdziwie naukową bezstronnością. Umysł jego trzeźwy, gruntowny i spokojny, jasny w myślach, prosty w wyrażeniach, posiada nadto rzadki dar ożywiania najbardziej oderwanych przedmiotów i nadawania im tego uroku, który zjednywa zarówno specyjalistę, jak i ogólnie wykształconego czytelnika.

Ribot jest jeszcze młodym, i niewątpliwie to, co dotychczas zdziałał, można uważać za piękny wstęp do przyszłej działalności. Urodzony w r. 1840 w Guingamp, małem miasteczku Bretanii, w 1862 r. wszedł do Szkoły Normalnej w Paryżu. Ukończywszy ją w roku 1865 przez siedm lat wykładał filozofiją w różnych liceach prowincyi. Czując niezbędną potrzebę oparcia filozofii na umiejętnej podstawie nauk przyrodniczych, wrócił w r. 1872 do Paryża, i studyjował tam anatomiją, fizyjologiją, oraz zapoznał się gruntowniej z innemi działami nauk przyrodniczych. Kilkakrotnie proponowano mu katedrę filozofii: lecz chcąc pozostać niezależnym, wolał onraczej przystąpić do urzeczywistnienia wybornej myśli założenia pisma filozoficznego, któreby skupiając w sobie wszystkie naukowe kierunki filozoficzne, dawało zarazem dokładny obraz tego, co się w piśmienictwie filozoficznem pojawia. Pismo to, noszące tytuł: Revue philosofique de la France et de l'etranger ukazało się z początkiem bieżącego (1876) roku i jest bezwarunkowo ze wszystkich filozoficznych najlepszem. Oprócz tego ogłosił Ribot następujące prace:

1) La psychologie anglaise contemporaine (ecole experimentale) Paris 1870. Drugie wydanie poprawione i powiększone wyszło w roku 1875. Istnieje nawet przekład angielski tej pracy, który szybko został wyczerpany i obecnie przygotowuje się już drugie wydanie angielskie.

2) L'hérédité; étude psychologique sur ses phenomenes, ses lois, ses causes, ses consequences. Gruby tom in 8-o. 1873. I to dzieło przełożono natychmiast na język angielski (w 1874).

3) La philosophie de Schopenhauer 1874.

4) Herbert Spencer; Principes de psychologie, 2 vol in 8-o traduits par Th. Ribot et A. Espinas. 1874 — 1875.

5) La psychologie de Wundt — La Mesure des sensations. Są to studyja drukowane w Revue scientifique; autor ma zamiar uzupełnić je innemi sprawozdaniami z prac niemieckich i ogłosić razem jako Zarys współczesnej psychologii niemieckiej.

Drugie wydanie Psychologii angielskiej różni się dość znacznie od pierwszego, a niemniej i w polskim przekładzie, dokonanym według ostatniego wydania francuzkiego, znajdzie czytelnik pewne zmiany. Sam autor porobił już pewne skrócenia, mające na celu ciągłość wykładu, a w tłómaczeniu mojem znalazło się ich więcej jeszcze. Sąto jednak nietyle opuszczenia ile raczej skupienia szerszych ustępów i zboczeń w więcej zbite okresy; przez co oszczędziło się nieco miejsca, bez uszczerbku dla myśli autora, która wszędzie najstaranniej została uszanowaną. Wreszcie, skrócenia te dotyczą głównie tylko części wstępnych, a natomiast działy, właściwą treść zawierające, zostały w kilku miejscach rozszerzone. Tak np. uważałem za konieczne, choć w krótkich słowach, naszkicować rozwój psychologii empirycznej w Anglii, w epoce poprzedzającej współczesne prace w tym kierunku. Autor sam czuł tę potrzebę i w drugiem wydaniu zaczął już nie od James'a Milla, lecz od Hartley'a. Ale Hartley nie był bynajmniej twórcą pozytywnego kierunku w nowszej psychologii. Ojcem jej był niewątpliwie Locke. Dodałem więc krótki szkic psychologii Locke'a i jego następców: Hume'a. Browna i Priestley'a . mianowicie z uwzględnieniem teoryi asocyjacyi, będącej podstawą całej dzisiejszej psychologii. Co do James'a Milla, to ten niebędąc właściwie przedstawicielem szkoły pozytywnej, ani tem mniej współczesnej, został opracowanym krócej niż u Ribota, i nie w rzędzie przedstawicieli, lecz tylko poprzedników dzisiejszego kierunku. Do wykładu Johna Stuarta Milla i Aleksandra Baina dodałem kilka szczegółów biograficznych, a nadto w całem dziele, tu i owdzie, znajdzie czytelnik drobne dodatki informacyjne, jużto w tekście, już też w formie oddzielnych przypisków, które, jak sądzę, ułatwią zrozumienie rzeczy. Polemiki wogóle unikałem, gdyż byłoby to rozszerzyło objętość książki znacznie poza kres oznaczony; ograniczyłem się do paru przypisków większych i mniejszych, poruszających kwestyje zasadnicze.

Dzieło Ribota będzie miało zawsze tę wielką zasługę, że nietylko Francuzów, ale i inne narody skłoniło do pilniejszego zajęcia się pracami psychologów angielskich, którzy dziś przodują w nauce. Rzecz godna uwagi, że kiedy we Francyi Ribot, Cazelles i Espinas upowszechnili postępy przez Anglików dokonane, w Niemczech psychologija angielska prawie zupełnie była nieznaną i dopiero w ostatnich latach Hartsen, Brentano, Strumpf i kilku innych poczęli rachować się z jej zdobyczami, a Biblioteka międzynarodowa zapoznała Niemców z niektóremi pracami Baina, Spencera i Maudsleya, Logika Milla znaną była już dawniej. U nas, dzięki licznym rozprawkom po pismach rozrzuconym, wpływ psychologii angielskiej nierównie wcześniej się wyraził i dlatego właśnie sądzę, że dopóki nie będziemy mogli zdobyć się na większe prace lub przekłady oryginalnych dzieł angielskich, sprawozdanie Ribota stanie się pożytecznym materyjałem zarówno dla zwolenników, jak i dla przeciwników kierunku pozytywnego w toczących się sporach naukowych. Dokładność i bezstronność jego wykładu odpowiada najzupełniej celowi instrukcyjnemu, i mimo ogólnego tła, jakie dziełu temu sam charakter nowszych prac angielskich nadaje, jest ono raczej zbiorem pobudek do pracy w różnych kierunkach, aniżeli dogmatycznym wykładem jednego systemu

W końcu winienem nadmienić, że wszystkie zmiany w przekładzie wprowadzone, zyskały zezwolenie autora.

I.

Gdy chodzi o określenie filozofii, łatwiej jest powiedzieć czem była, aniżeli czem będzie. Początkowo stanowiła ona całość olbrzymią, obejmującą wszystko—ogół wiedzy: była nauką uniwersalną. Dopiero stopniowo zaczęły się z niej wydzielać pojedyncze nauki szczegółowe i możemy ją w tym względzie przyrównać do owych organizmów pierwotnych, w których fizyjologiczny podział pracy nie ustalił się jeszcze w braku odrębności organów; ale dalszy rozwój tej nauki, wydzielał z niej stopniowo pojedyncze działy wiedzy, podobnie jak w rozwoju zarodka wyosabniają się stopniowo jego organa, do szczegółowej pracy przeznaczone.

Przebiegnijmy pokrótce ten rozwój organiczny filozofii, a może znajdziemy w nim wskazówki do określenia tego, czem ma być ona w przyszłości.

Pierwszą gałęzią wiedzy, która wydzieliła się z pnia wspólnego, była nauka liczb i wielkości: matematyka. Pomieszana jeszcze z filozofią w szkole pitagorejskiej, w dwa wieki później, wydziela się z niej w sposób stanowczy. Platon nie przypuszczał wprawdzie, ażeby można być filozofem nie będąc pierwej geometrą, ale geometryja niedbała już o filozofiją. Tłómaczy nam to zresztą sama natura badań matematycznych. Ze wszystkich nauk, matematyka, najmniej potrzebuje się kłopotać o inne, i najmniej też zależy od doświadczenia. A chociażby pierwotnie, co jest prawdopodobnem, miała ściślejszy związek z doświadczeniem, to jednak bardzo prędko wzniosła się do pojęć oderwanych, ogólnych i zdobyła właściwą sobie metodę czysto rozumową. To też począwszy od trzeciego wieku przed Chrystusem istniał już w Grecyi cały szereg nauk matematycznych szczegółowych, odrębnych od filozofii.

Wiele jednak wieków upłynąć miało zanim, ten przykład wyzwolenia się matematyki znalazł odgłos i w innych działach wiedzy. Filozofija starożytna, która w pracach Platona i Arystotelesa osiągnęła najwyższy swój wyraz, pozostaje jeszcze długi czas nauką powszechną, a przynajmniej prawie powszechną. Metafizyka następuje w niej po fizyce, polityka po wykładzie moralności, próbki studyjów fizyjologicznych mieszają się z psychologicznemi (Timejos-De anima); jest ona jeszcze nauką o wszystkiem co tylko istnieje, o człowieku, o przyrodzie, o Bogu. Taką też pozostaje i w wiekach średnich: po za nią są tylko różne działy matematyki, lub nauki stosowane a właściwie sztuki, jak ówczesna medycyna i alchemija. Ale oto wzrasta nauka nowa. wspomagana i rachunkiem i doświadczeniem, zbierająca fakta i szukająca praw i która czuje się już dość silną, aby ogłosić swą niepodległość: mówię tu o fizyce. Wyzwalanie się jej było powolne i stopniowe. Galileusz chociaż zerwał z Arystotelesem, był jeszcze "filozofem." Chlubił się nawet tem, że "więcej lat poświęcił filozofii, aniżeli miesięcy matematyce;" nauka jego, w wyroku inkwizycyi nazwaną jest "absurdem filozoficznym." Dla Dekarta filozofija jest "drzewem, którego korzeniem jest metafizyka a pniem fizyka." Fizyka jego, podobnie jak fizyka Newtona, wyłożona jest pod napisem: Principia philosophiae. Nauczanie filozofii aż do końca XVIII w. obejmowało i fizykę. Oderwanie się tej nauki nie było więc nagłem, ale sam wzrost zdobyczy szczegółowych, wyradzał stopniowo poczucie jej odrębności i musiał spowodować wyzwolenie.

Od tej chwili filozofija nie mogła już utrzymywać, że ma za przedmiot wszystko, co tylko istnieje — Boga, człowieka i naturę. Fizyka wydarła jej naturę, lecz czy przynajmiej pozostawiono jej Boga i człowieka ?

Jedną z nauk dotyczących człowieka, a którą pierwej dorywczo uprawiali filozofowie, uznając jej doniosłość,—była nauka języka. Platon daje jej szkic w Kratylu. Wiadomo, że z późniejszych: Stoicy i Epikurejczycy wiele pisali o tym przedmiocie. Z nowszych dość wspomnieć imiona Leibnitza, Locke'a, Condillaca i ich uczniów. Nareszcie, niespełna przed upływem wieku, odkrycie sanskrytu pozwoliło lingwistyce ustalić swą metodę i wzmocnić swą odrębność. Od tego czasu zbiera ona fakta, stwierdza prawa, dzieli języki, wyznacza pierwiastki, ma już swe słownictwo i swe działy odrębne, fonetykę, morfologiją i t.p.

I niewątpliwie dziś już niepoczuwa się do najmniejszej wspólności z metafizyką. Tym sposobem mamy nową naukę z dziedziny człowiekoznawstwa, oderwaną od pnia wspólnego.

W ostatnich czasach i tak zwana niegdyś nauka moralności ogłosiła swą niepodległość. Niektórzy z badaczów poczęli rozwijać teoryją prawa i obowiązku, nietylko niezależnie od religii ale nawet od filozofii, oswabadzając ją od wszelkiej uprzedniej doktryny metafizycznej, z którejby miała wypływać. W ten sposób pojęta etyka znalazła licznych obrońców i nieprzyjaciół, ale nam tu nie chodzi w tej chwili o wykazywanie lub krytykowanie jej wartości — dość nam zaznaczyć, że nawet i ona usiłowała wydobyć się zpod dawnego zwierzchnictwa.

W tem miejscu moglibyśmy okazać, że i psychologija pragnie się oderwać od metafizyki — ale właśnie cała książka niniejsza dokładnie ma to czytelnikowi uprzytomnić.

A czyż mamy dodawać jeszcze, że fizyjologija jest już niezależną od filozofii? Ona, która jeżeli była uprawianą niegdyś przez filozofów, to jednak rozwijała się prawie w odosobnieniu. Możnaby nawet powiedzieć, że nauka ta nie powstała z owej nauki powszechnej, jaką pierwotnie była filozofija. lecz raczej była dzieckiem sztuki — medycyny. Medycyna, jakąkolwiek była, nie mogła się przecież obejść bez studyjów nad ciałem ożywionem: fizyologija też była pierwej środkiem dla sztuki lekarskiej, zanim się stała odrębną i specyjalną nauką. Podobną jest ona w tym względzie do chemii, która też służyła pierwej celom praktycznym, łącząc się także z filozofiją. Wiadomo, że w wiekach średnich nazwy filozofa i alchemika były prawie jednoznacznemi.

Jednem słowem, wszystkie nauki, jakie dziś istnieją, pochodzą z podwójnego źródła: z filozofii albo ze sztuki. Specyjalizacyja wytworzyła cały szereg nowych nauk, z których każda niemal jest już dzisiaj olbrzymią całością, mającą swe własne pole działania, z każdym dniem jeszcze rozszerzające się. W samej rzeczy, jeżeli naprzykład, chemija jest tylko drobną gałązką ogólnej wiedzy, to jednak jakże olbrzymiem jest własny jej obszar, w którym jeszcze tyle drobnych specyalności znajdujemy! Cóż więc dziwnego, że obszar ten całkiem wystarcza dla chemika i odbiera mu nawet ochotę wyglądania po za swój własny chemiczny widnokrąg? A toż samo ma miejsce i w innych działach. Co więcej, ów rozbiór szczegółowy, który zmusił filozofiją do rozpadnięcia się na pojedyncze nauki, zmusza i te ostatnie do wytwarzania nowych podziałów. Fizyka np. rozpadła się na termologiją, optykę, akustykę; biologija na fizyologija, histologiję i t.d. I niemożemy nawet temu procesowi wyosobnień naznaczyć żadnej granicy — owszem, z każdym krokiem naprzód, coraz więcej oddalamy się od pierwotnej jedności.

II.

Cóż więc dziś pozostaje filozofii, po owych stratach stopniowych? Jakiemiż są dzisiejsze jej roszczenia, jej przedmiot, jej granice?

Trudno nie zauważyć, że pod względem pojęcia filozofii, panuje dziś niezwykłe zamieszanie. Filozofem nazywają tego, który bada zjawiska duchowe, i tego, który pisze o przymiotach Boga, i tego który nam rozwija teoryją siły lub materyi, który uczy praw rozumowania lub praw moralności i t.d. A gdyby nas spytano: na czem polega to zamieszanie? powiedzielibyśmy, że przedewszystkiem na tem, iż pod wyrazem filozofija można rozumieć dwie całkiem różne rzeczy: mianowicie tę, która jest i tę, która zdaje się powstawać. Pierwsza składa się z dość luźnego połączenia czterech lub pięciu nauk — druga prawdopodobnie ściślej da się określić, będzie miała i przedmiot i cel i zakres dokładniej oznaczony.

Dziś jednak ogół stoi jeszcze na gruncie pierwszej. W tem znaczeniu, filozofija jest badaniem czysto rozumowem, zaczynającem od poznania duszy i pojedynczych jej objawów. Studyjując rozum dochodzi do logiki, studyjując serce do estetyki, z badania woli wyprowadza prawa etyczne, ażeby następnie z poczucia moralnego wznieść się do pierwszej przyczyny wszechrzeczy, do Boga. Filozofija ta nie ma oczywiście ściśle oznaczonego przedmiotu. Czyż bowiem może ona twierdzić, że właściwym jej przedmiotem jest człowiek, skoro tymże człowiekiem zajmują się i fizyologija i anatomija i lingwistyka i prawo i ekonomija i historyja wreszcie. Naturę badają właściwie nauki przyrodnicze. Pozostawałby więc tylko Bóg i jakaś cząstka duchowej sfery człowieka. To za mało, ażeby mieć prawo do nazwy nauki zasadniczej i powszechnej. A jeśli dodamy do tego owe usiłowania mające na celu odosobnienie psychologii, jako nauki empirycznej czyli spostrzegawczej, odosobnienie moralności jako nauki niepodległej, wreszcie odosobnienie logiki jako części psychologii — to pojęcie nasze dotychczasowej filozofii stanie się jeszcze bardziej niepewnem i chwiejnem—a nawet będziemy mogli przewidywać, że w przyszłości, przy nowych próbach emancypacyjnych stanie się nareszcie całkiem nieujętem. Czemże więc ma być filozofija?

III.

Ażeby na to pytanie odpowiedzieć, przyjrzyjmy się dzisiejszemu stanowi nauk szczegółowych, stanowczo już od filozofii oderwanych.

Matematycy dzisiejsi traktują matematykę całkiem inaczej, aniżeli to czynili dawniejsi jej uprawiacze — filozofowie. Nie zajmują się oni wykryciem mistycznego znaczenia liczb, jak Pitagorejczycy i Platon, nie starają się godzić Newtona z Leibnitzem, ani Locka z Kantem pod względem odrębnego pojmowania przestrzeni i czasu, nie rozbierają kwestyi, czy metoda matematyki jest właściwą lub nie, nie stawiają na czele kwestyi zasad, nie dochodzą czem jest, jako taka, ilość albo miara, nie wynajdują trudności w samych zasadniczych pewnikach, jak to czynił Zeno-Eleata — lecz przyjąwszy je wprost i przyjąwszy wprost samą metodę i owe pojęcia przestrzeni i czasu, miary i liczby jako gotowe, postępują dalej na podstawie raz uznanych pewników. Dlatego też niema między nimi; takich wrogich sobie stronnictw jak w filozofii — a niema właśnie dla tego, że owe kwestyje zasadnicze początku i natury wszechrzeczy, początku i natury pewników matematycznych dotyczące postawili po za obrębem dyskussyi i poszli naprzód raz obraną drogą.

Tak samo rzecz się ma z fizyką. Do czasów Galileusza była ona raczej metafizyką z pewną liczbą faktów, co najwyżej bardzo dorywczo objaśnianych. U Arystotelesa dwie te nauki zaledwie się odróżniają od siebie. Dziś, przeciwnie, pytania takie jak o istocie materyi—co to jest natura?—czy obejmuje ona i materyją i formę?—co to jest władza a co akt, czy istnieje świat rzeczywisty i t.d. — wszystkie te pytania, mówię, dziś niezajmują wcale fizyka. Przyjmuje on rzeczywistość świata na równi z każdym śmiertelnikiem i kłopocze się tylko o to, ażeby fakta, które obserwuje, poznane były ściśle i ściśle ze sobą porównane — a wszystkie powyższe pytania odstępuje bez pretensyi filozofom. Podobnież i chemija, która dochodzi do uznania pierwiastków, nie kłopocze się o to czy są one takiemi w istocie, nie kłopocze się o to, jaką jest pierwotna, twórcza ich przyczyna i czy cząsteczki, które uważa za niepodzielne są takiemi aż do nieskończoności czy też do pewnej tylko granicy. Wszystko to jest dla niej na dziś obojętnem.—W dziedzinie językoznawstwa, kwestyja początku mowy w ogóle, również wyłączoną została. Podniesiona jeszcze za czasów Demokryta, rozbierana i w nowszych czasach w teologicznej szkole de Maistre'a i Bonalda, od czasów ustalenia się lingwistyki jako nauki odrębnej została odsunięta na bok — i jakkolwiek jest ona raczej ciemną tylko, aniżeli całkiem niedostępną, lingwiści posuwają naprzód swe prace pozostawiając tę kwestyja w odwodzie, jako przedwczesną.

I badania ekonomiczne w nowszych czasach zyskują coraz to trwalszą podstawę. Ale też ekonomija polityczna trzyma się przedewszystkiem faktów, a główne zasady filozoficzne zakłada jako pewne, nie podciągając ich pod dyskussyją. Locke w swojej pracy o rządzie cywilnym, nie oddzielał jeszcze tej nauki od innych działów socyjologii; Boisguillebert uczynił ją nieco wyrazistszą; wreszcie Quesnay i Smith wyrobili jej stanowisko odrębne, niezawisłe, i niezależność ta zwłaszcza odnośnie do metafizyki, wzrastała z dniem każdym.

Na zakończenie tego szeregu, przytoczymy jeszcze biologiją, która badając objawy życia, nie kłopocze się wcale o wewnętrzną jego istotę i jej początek. Animizm, witalizm i t.p. teoryje uważa ona tylko za dowcipne hipotezy, których jednak sprawdzić niepodobna. I tak się też dzieje we wszelkich naukach specyjalnych, że kwestyja zasad filozoficznych, kwestyje istoty, początku i celu, stanowczo usuwane są jako nienależące do dyskusyi, a tymczasem badania spostrzegawcze doświadczalne odbywają się w najlepsze. I na nieszczęście dla metafizyki, widziemy to w każdej z nauk szczegółowych, że postęp ich zaczął się właśnie dopiero od chwili zawieszenia tych sporów zasadniczych i przystąpienia wprost do dzieła. Od tej chwili i to najwyraźniej, datuje się ich postęp. W matematyce od Archimedesa i Euklidesa, w astronomii od Keplera i Kopernika, w fizyce od Galileusza, Huyghensa i Newtona, w chemii od Lavoisiera, w biologii od Bichata, w językoznawstwie od Boppa i Maksa Müllera. I niema w tem nic dziwnego. Najprzód bowiem zmiana taka oszczędzała pewną liczbę sił ściśle naukowych, i zużywanych poprzednio na spekulacyje metafizyczne, a powtóre przez taki zwrot, zamiast liczby teoryj, powiększała się liczba faktów — wiadomo zaś, że teoryje, przechodzą — a fakta zostają. W ten sposób stało się, że właściwie wszystkie dzisiejsze nauki szczegółowe nie mają pierwszych rozdziałów. Zaczęły one swoje badania, że tak powiem, na ślepo, dochodząc i próbując weszły wreszcie na drogę stałą a tymczasem te pierwsze krętaniny, próby i błądzenia jako niezapisane dokładnie wyszły im z pamięci. Dziś dopiero spostrzegają, że, ażeby się do- j stać na właściwą sobie drogę, którą dostatecznie wyexploatowały, musiały pierwej przebyć cały obszar krętych dróżek, przechodząc je po omacku, nie rozbierając i nie obserwując tego, co tam było i śpiesząc tylko do prostego gościńca empiryi. Jeżeli jednak na to pominięcie rozbioru pierwszych kroków filozofija je potępi — to niewątpliwie doświadczenie rozgrzeszy.

Rozbierając zaś dzisiejsze położenie tych nauk, które się jeszcze z filozofii nie wydzieliły, będziemy mogli na podstawie znajomości przeszłych faktów powiedzieć — że, jeżeli nauki te chcą zacząć postępować na dobre, to powinny tylko przyjąć pewne postulaty, pewne założenia, na teraz nie podawane już w wątpliwość, od nich zacząć, wziąć je za punkt wyjścia i postępować naprzód, nie oglądając się na walki zasad ogólnych. Tak np. moralność nie potrzebuje szukać istoty bezwzględnego dobra i dość będzie, jeśli nam wskaże, jak je pojmować mamy względnie do nas żywych i śmiertelnych. Psychologija nie będzie potrzebowała pytać się jaką jest istota duszy, dość jej będzie przyjąć pewną siłę nieznaną i badać dostępne jej objawy. Oto są niezbędne warunki postępu tych nauk. W przeciwnym razie postęp ten nie -mógłby się zacząć, gdyż przy braku środków sprawdzalnych nie wyszlibyśmy nigdy z walki o pierwsze zasady. Niech sobie więc będzie początek niepewny i chwiejny, ale niech będzie początek; a rozbiór istoty rzeczy doprowadzałby nas tylko do początku wstępu, i to coraz innego, zależnie od punktu widzenia. Tak samo zaś jak naturalista mógł rozpocząć doświadczenia, nie wiedząc nic o tem jaką jest istota materyi, tak też i psycholog może rozpocząć swe badanie, chociażby nic o istocie duszy nie wiedział.

IV.

Teraz już będziemy mogli oznaczyć, czem filozofia prawdopodobnie stać się musu jeżeli ma odzyskać swą doniosłość, jaką chwilowo utraciła. Powszechna w zarodku i w "przyszłości stać się musi powszechną—ale w sposób całkiem odmienny. Niegdyś była ona chaotycznym zbiorem faktów i zasad; dziś jest w części ogólna nauką zasad, w części zbiorem pewnych faktów mianowicie duchowych (psychologija empiryczna uważana jako część filozofii) — w przyszłości stać się musi tylko nauką praw ogólnych i zasad ogólnych, i w ten sposób znowu będzie powszechną. Właściwą dziedziną i właściwym przedmiotem filozofii będzie właśnie ta sfera niewiadomych, nad któremi nauki szczegółowe przechodzą do porządku dziennego, nie zajmując się niemi bliżej. Ribot wyraża się w tem miejscu tak: będzie ona metafizyką i niczem więcej. Ale wyrażenie to nie wydaje mi się odpowiedniem: filozofija bowiem w obec postępu nauk szczegółowych niemoże poprzestać tylko na rozbiorze pierwszych przyczyn i pierwszych zasad, pomijanym przez nauki specyjalne, ona musi jeszcze rachować się z rezultatami ich badań empirycznych i przejąć w siebie te prawa ogólne, do których doszły nauki szczegółowe, badając fakta. Dlatego to do wyrażenia Ribota, że filozofija przyszła obejmie "tylko spekulacyje ogólne pierwszych zasad i ostatecznych przyczyn wszechrzeczy" dodałem: że stanie się ona zarazem nauką praw ogólnych i właśnie na tej zasadzie stanie się powszechną. Nietylko więc pierwsze ale i ostatnie rozdziały nauk szczegółowych weźmie filozofija w opiekę: pierwsze, ponieważ są w nich pojęcia i zasady wzięte za punkt wyjścia a pozostawione bez bliższego filozoficznego rozbioru — drugie, ponieważ są w nich wyniki badań szczegółowych: prawa ogólne, które dopiero z prawami ogólnemi innych dziedzin szczegółowych porównane, mogą nas doprowadzić do praw jeszcze ogólniejszych, do praw powszechnych, I tylko wtedy filozofija stanie się istotnie i w pochlebnem znaczeniu tego wyrazu, nauką uniwersalną (1).

Gdybyśmy zaś powiedzieli, że filozofija będzie "tylko metafizyką i niczem więcej," to zdanie to przedewszystkiem naprowadzałoby na myśl, że filozofija przyszła, podobnie jak dotychczasowa metafizyka w ogóle, ma się zajmować tylko pierwszemi przyczynami i ostatecznemi celami wszechrzeczy; a tymczasem i sam autor tego dzieła, uznając granice naszej wiedzy, wymagać tego nie może i w ogóle cały dzisiejszy jej kierunek zmierza raczej do tego, ażeby kwestyje na dziś niedostępne pozostawić lepiej w zawieszeniu, niż szeroko się nad niemi rozwodzić; powiedziałbym nawet, że określenie takie, ze wszystkich jakie podano, najmniej odpowiada umiejętnemu pojęciu filozofii, i że, jeżeli ma się ona zająć rozbiorem pojęć z pierwszych rozdziałów nauk szczegółowych, to jednak główną jej treść stanowić będą nie owe badania pierwszych przyczyn, lecz właśnie ostatecznych rezultatów empiryi. do jakich doszły nauki szczegółowe — a więc prawa ogólne. W dalszym ciągu niniejszej pracy przekonamy się, że owo wyrażenie autora, które uważam za niedokładne, było istotnie tylko niedokładnem wyrażeniem, nie zaś konsekwentnym wynikiem jego własnych poglądów, i w tym celu powracam do dalszego ich wykładu.

Postęp nauk szczegółowych doprowadzał je do uogólnień, co raz to powszechniejszych i szerszych, opartych na faktach, ale częstokroć wychodzących po za ich granicę, a takiemi są hipotezy, które objaśniają tyle zjawisk, streszczają tyle faktów i które wytrzymały tyle już prób sprawdzalnych, że możemy je prawie za pewne uważać. Będą to także materyjały dla przyszłej filozofii. Prawo powszechnego ciążenia i prawo wzajemnej przemiany sił, pozwalają nam przewidywać ile jeszcze praw wielkich wykryć może nauka, zbierając fakta i pracując nad niemi, przy pomocy rachunku i metod ścisłych. Przypuśćmy np. w chemii podobne odkrycie. Przypuśćmy, że odnośnie do zjawisk życia w podobny sposób zedrzemy jego tajemnicę, że i biologija znajdzie swego Newtona. Dajmy na to, że i ze zjawisk myśli, zdobędziemy pewne uogólnienie, takie np. które nam pozwoli połączyć je z oryginalnemi zjawiskami życia, że dzieje ludzkie choć w części odsłonią nam swą tajemnicę. Dodajmy wreszcie wszystkie owe rzuty oka na całość, których przewidzieć niepodobna, wszystko to, co nam dadzą nauki powstać dopiero mające: czyż możemy przypuszczać, że wówczas zabraknie treści dla rozwagi umysłów filozoficznych, umysłów poszukujących prawd ogólnych? I niech nam nikt nie mówi. że sprzecznością jest dowodzenie powrotu wszystkich nauk do filozofii, wtedy gdy się dowiodło ich odstępstwa od niej. Jest to niejako podwójna konieczność, z samej natury rzeczy wynikająca i do pojęcia nietrudna. Wszelka nauka powstaje przez podwójny proces rozkładu i składu, analizy i syntezy. Dochodzi ona do wiedzy ścisłej, dokładnej, sprawdzalnej nie inaczej jak zstępując do ilości nieskończenie małych, gdy odróżnia, dzieli i oddziela, szuka wyjątków i różnic najdrobniejszych. Ale gromada faktów najdokładniej sprawdzonych nie jest jeszcze nauką: pozostają jeszcze do ujęcia stosunki,—podobieństwo do zbliżenia, prawo do wyprowadzenia, prawdy ogólne do wykrycia. W ogóle więc mieć będziemy w filozofii dwa rodzaje zadań, w gruncie rzeczy tożsamych: te z których powstają nauki i te, do których dochodzą. Filozofija przez całe wieki sondować będzie tę podwójną głąb' niewiadomości. Ogół wiedzy ludzkiej podobny jest w tym względzie do rzeki olbrzymiej, toczącej swe nurty pełnem i dobrze wyżłobionem korytem, pod blaskiem jasnego i pogodnego nieba, ale której, źródeł zarówno jak i ujść nie znamy, ponieważ rodzą się i giną we mgle nieprzeniknionej. Najzuchwalsze umysły nie zdołały nigdy ani mgły tej rozproszyć, ani stracić jej z oczu. Znajdzie się zawsze dosyć śmiałków, rzucających się w tę otchłań niedostępną, z której wracają oślepieni, odurzeni tyloma tajemnicami i opowiadający rzeczy tak dziwne, że świat uważa ich za otumanionych lub tumaniących.

Ale czyż można przypuszczać, że ich kiedy zabraknie; czyż wreszcie takie zaciskanie się metafizyczne, chociażby nie przyniosło rezultatów pozytywnych, nie jest godnem ludzkiego ducha? Podniosłość badań nie mierzy się ich powodzeniem. Poszukiwanie bez nadziei, nie jest ani tak niedorzecznem, ani tak pospolitem; można coś przewidzieć, jeżeli nie znaleźć. Prawdziwe szlachectwo umysłowości ludzkiej polega nie tyle na jej zdobyczach, ile raczej na celu, jaki sobie zakłada i na wysileniach, jakie przedsięwziąć ośmiela się, aby je zdobyć. Filozofija będzie zawsze tylko zamachem na niewiadomą. Całkowicie zniszczyć jej nie zdoła—a że nie zdoła zniszczyć jej całkowicie, to tem lepiej dla nas. Bo cóż mogłoby być okropniejszego, nad ów stan zupełnego usunięcia wszelkich wątpliwości, wystarczającej odpowiedzi na wszelkie nasze pytania? Doprawdy! gdyby metafizyka dotrzymywała wszystkiego tego, co przyrzeka, lepiejby było zmusić ją do milczenia. Przypuśćmy, że nasze zagadnienia dotyczące Boga, przyrody i nas samych rozstrzygnięte zostały—cóż pozostałoby wówczas dla rozumu naszego? Rozwiązanie takie byłoby jego śmiercią. Zaprawdę słusznie powiedział Lessing, że przyjemniejszem jest dochodzenie prawdy aniżeli zdobycie jej. Czyż nie dosyć przysługi wyświadczy nam filozofija, jeżeli wiecznie umysł nasz utrzymywać będzie w czujności, podnosząc go ponad poziom zakutego dogmatyzmu, ukazując mu w oddali owę tajemniczą sferę nadzmysłowości, która każdą nauką otacza i uciska?

1) Bliższe rozwinięcie tych myśli podałem we Wstępie do filozofii. Warszawa 1872. (Przyp. Tłum).

V.

A teraz, po tych uwagach ogólnych, możemy już przystąpić do właściwego przedmiotu naszych badań,—do psychologii. Celem naszym jest najprzód wykazanie, że psychologija może się ustalić jako nauka samoistna, dalej, rozbiór warunków, przy których to będzie możebnem i sprawdzenie czy czasem taka samoistność psychologii nie jest już u niektórych badaczów współczesnych faktem spełnionym. Przyznaję, że na pierwszy rzut oka dążność taka może się wydawać niewłaściwą. Nie jestże psychologija podstawą filozofii,—a przedmiot jej badań najstalszym, jeżeli nie najdawniejszym przedmiotem badań filozoficznych? Jakże więc je oddzielać?

Musiemy to pytanie wyjaśnić. Psychologija, podobnie jak fizyka, podobnie jak chemija lub fizyjologija, zawiera w sobie kwestyje ostateczne, nadzmysłowe, a raczej, jak się filozofowie, wyrażają transcendentalne, mianowicie kwestyje zasad, przyczyn, substancyi czyli istoty rzeczy: czeni jest dusza, zkąd pochodzi, co się z nią dzieje po śmierci? Są to wszystko pytania czysto filozoficzne. Ale psychologija zawiera jeszcze całkiem inne rzeczy, zawiera fakta jej właściwe, trudne do obserwowania, trudniejsze jeszcze do podziału, ale które jednak niemniej stanowią najwybitniejszą i najmniej wątpliwą treść samej nauki. A właśnie takie wyłączne badanie faktów może złożyć naukę samoistną. Zresztą od czasów Wolffa wszyscy już odróżniają psychologiją empiryczną czyli doświadczalną, zajmującą się zjawiskami duchowemi i psychologiją racyjonalną czyli rozumową, zajmującą się istotą duszy. Ale gdy podług Wolffa i jego następców dwa te działy stanowią tylko dwie części jednej nierozdzielnej całości, podług nas, przeciwnie, psychologiją doświadczalna sama jest całą psychologiją,—reszta zaś należy do filozofii lub metafizyki, a tem samem po za jej obręb wychodzi.

Przymierzmy teraz to nasze pojęcie do tego, co we współczesnej nam literaturze psychologicznej znajdujemy.

VI.

Otwórzmy którykolwiek z nowszych podręczników tej nauki i zobaczmy jak ją tam pojmują. "Psychologiją, mówi Jouffroy, (1) jest nauką o pierwiastku rozumowym, o człowieku, o jaźni" "Psychologiją jest tą częścią filozofii, która ma za przedmiot poznanie duszy i jej władz, badanych wyłącznie przy pomocy wewnętrznej świadomości." (Dict. des sciences phil., artykuł Psychologie).

Definicyom tym przedewszystkiem musiemy uczynić ten zarzut, że mieszają dwie rzeczy różne, że mieszają objawy czyli fakta psychologiczne i ich podścielisko (substratum), albo jakby Kant powiedział fenomena i numena. Nie wchodząc zaś w rozbiór pytania czy w ogóle mamy jakąkolwiek wiedzę rzeczy samych w sobie, możemy w każdym razie przyjąć, że jest ona bardzo niejasną i niepewną, ponieważ niema najmniejszej w tym punkcie zgody, nie jest zaś ściśle naukową, ponieważ wymyka się z pod wszelkiego sprawdzenia. Wprawdzie i w ostatnich jeszcze latach powtarzano za Maine de Biran'em i Jouffroy "że dusza poznaje się, ujmując się bezpośrednio,"—ale pominąwszy już tę okoliczność, że dziwnem wydać się musi odkrycie owej wiedzy bezpośredniej, dopiero po 20 lub 30 latach pracy,—odkrycie to i tak nie posunęło naprzód naszej wiedzy; po długich badaniach i rozmyślaniach doszli ci panowie zaledwie do takich objaśnień natury duszy dotyczących, jak to, iż jest ona "bezwzględną czynnością," "duchem czystym niezależnym od przestrzeni, czasu i t. p." zkąd możemy wnosić, że ostatecznie najwyraźniejszem z całej naszej wiedzy jest to, co wiemy o zjawiskach. Na nieszczęście badania zjawisk tak płodne w następstwa, poświęcano zbyt często dla czczych, mglistych domysłów co do wewnętrznej istoty ducha, zamiast oddać się badaniom powolnym i drobnym, ale wyraźnym i pewnym.

Ale to nie wszystko jeszcze. Powiadają nam, że psychologija jest nauką o duszy ludzkiej. A gdzież się wówczas podzieją umysłowe objawy zwierząt? Czyż biologiją nazywał kto kiedykolwiek nauką o życiu ludzkiem? Czy fizyjologija utrzymywała kiedy, pominąwszy chyba czasy jej dzieciństwa, że tylko człowieka ma za przedmiot? Czy przeciwnie, nie uważają one za wchodzące w zakres ich badań, wszystkiego tego, co ma ustrój życiowy, wszystkiego, co objawia życie, tak dobrze w człowieku jak w wymoczku? A przy tem, skoro tylko odrzucamy pogląd Dekarta na zwierzęta jako bezmyślne maszyny, który to pogląd dziś wcale chyba nie ma zwolenników, to przecież musiemy przyznać, że zwierzęta mają swe wrażenia, uczucia, pożądania, przyjemności i bóle, wreszcie, właściwy sobie charakter, tak jak my,—że jest w nich cały obszar zjawisk psychologicznych, których nie mamy najmniejszego prawa wyłączać i wyrzucać z nauki. A któż badał te fakta? Przyrodnicy, nie psychologowie.

Gdybyśmy zaś dalej jeszcze poszli, to nie trudno byłoby wykazać. że psychologija ograniczając się na człowieku, bynajmniej nie objęła całości jego dziedziny, że nawet nie zatroszczyła się o rasy niższe (czarne i żółte), że poprzestała poprostu na uznaniu zasadniczej równości władz u wszystkich ludzi, uznając tylko stopnie, jak gdyby różnica w stopniu, nie była często tego rodzaju, że wystarcza za różnicę zasadniczą, że w człowieku uważała władze duchowe tylko w pełnym ich rozkwicie, i że bardzo rzadko zajmowała się sposobem ich rozwoju, tak, iż ostatecznie psychologija, zamiast być nauką o zjawiskach duchowych, wzięła tylko za przedmiot człowieka dojrzałego, z rasy najwyższej i w dzisiejszym stopniu oświaty. Możnaby nawet powiedzieć, że filozofowie badając własną duszę, pisali o człowieku tak, jak gdyby tylko sami filozofowie byli na świecie.

A teraz zobaczmy jeszcze jak dotychczasowa psychologija pojmowała swą metodę. Oto opierano się wyłącznie na rozwadze i obserwacyi wewnętrznej. Nikt zapewne nie wierzy silniej od nas w konieczność takiej obserwacyi, i ci, którzy temu przeczyli, jak Broussais i August Comte, tak dalece zagalopowali się przeciw wszelkiej oczywistości, i dali tak dobrą broń w ręce swoich przeciwników, że najwierniejsi ich uczniowie nie poszli za niemi w tym względzie. Nie ulega wątpliwości, że anatom i fizyjolog mogliby całe wieki spędzić nad badaniem mózgu i nerwów, nie mając najmniejszego pojęcia o tem, co to jest ból lub rozkosz, gdyby ich nie czuli wewnętrznie. Pod tym względem nic nie zastąpi świadectwa świadomości i będziemy zawsze musieli przyznać słuszność zdaniu owego anatoma, który powiedział, że "w obec włókien mózgu zawsze podobni jesteśmy do dorożkarzy, znających ulice i domy, ale nie wiedzących nic o tem, co się dzieje we środku. Czyż jednak tem samem obserwacyja wewnętrzna ma być jedyną metodą psychologii? Czyż ona objawia nam wszystko i we wszystkiem wystarcza ? Ściśle rzecz biorąc, uznanie takie uczyniłoby samą naukę niemożebną. Chociaż bowiem świadomość mówi o tem, co się we mnie dzieje, to jednak jest całkiem bezsilną, gdy chodzi o przeniknięcie tego, co się w innych dzieje. Potrzeba do tego bardziej złożonego postępowania. Weźmy przykład. Toczy się rozmowa, ktoś z obecnych nie zwraca na nią dostatecznej uwagi, od czasu do czasu odzywa się jakby machinalnie, uśmiecha się jakby zmuszony do tego; ztąd wnoszę, że mu coś dolega, że mu coś słuchać przeszkadza. Mógłbym nawet odgadnąć przyczynę tego roztargnienia, jeżeli mam zmysł spostrzegawczy i jeżeli człowiek ten i jego poprzednie stosunki są mi znane. Ale taki domysł psychologiczny jest działaniem bardzo złożonem, w którem mianowicie możemy znaleźć następujące składniki: spostrzeganie zewnętrzne, ujęcie znaków i ruchów, tłómaczenie wyrazu twarzy, wnoszenie z objawów o ich przyczynie, wnioskowanie, sądzenie przez analogiją. Wszystko to ma wspólność z obserwacyja wewnętrzną o tyle tylko, o ile ta ostatnia ułatwia nam poznanie drugich na podstawie znajomości samego siebie. Tak więc z dwojga jedno: albo psychologija ma się ograniczać na obserwacyi wewnętrznej, i wtedy mając charakter wyłącznie indywidualny, osobnikowy, będzie zamkniętą w błędnem kółku, po za które wyjść nie zdoła i utraci wszelką cechę naukową; albo też rozciąga się ona i do innych ludzi, poszukuje praw, uogólnia, wnioskuje, i wtedy zdolną jest do rozwoju i postępu, ale metoda jej jest w znacznej części przedmiotową, i obserwacyja wewnętrzna, a więc podmiotowa, nie wystarcza do zbudowania najskromniejszej psychologii.

Innym błędem metody, pospolicie dotychczas używanej, jest to że doprowadziła ona i doprowadzić musiała do czysto oderwanych pojęć, do abstrakcyj. Była ona powodem tego, że filozofowie badali zjawiska umysłowe raczej pod względem logicznym, niż psychologicznym, raczej jako myśliciele niż jako spostrzegacze. A jednym z głównych tego wyników, była pospolita teoryja władz duchowych. Pod wielu względami wprawdzie można powiedzieć, że teoryja ta była pożyteczną, konieczną nawet. Psychologija ma fakta do podziału, podobnie jak fizyka lub botanika, oddziela więc odmienne, zbliża podobne i tworzy w ten sposób działy; każdemu z działów nadaje nazwę, która podobnie jak nazwy ciepła, magnetyzmu, światła, oznacza nieznaną przyczynę znanych zjawisk. Ale nieuniknionem prawie niebezpieczeństwem takiego postępowania jest uosabianie przyczyn, wytwarzanie z nich bytów odrębnych i samodzielnych. Zapomina się, że były to tylko oderwania, uogólnienia, formułki dogodne przy wykładzie nauki, które mają wartość o tyle tylko, o ile się je odnosi i sprowadza do rzeczywistości, z której wyszły; że tam tylko leży cała ich wartość, cała ich prawdziwość. Historyja starożytnej fizyki, uwikłana w sieć form bytowych i przyczyn tajemniczych, dostatecznie nam wskazuje, jak dalece najbystrzejsze umysły ulegają skłonności do uosabiania pojęć. Ztąd to w psychologii wynikła owa przewaga badań wyrazowych (nad władzami) odnośnie do badań istotnych (nad zjawiskami). Drugiem zaś następstwem takiego kierunku było powstanie zagadnień bezcelowych i sztucznych raczej niż naturalnych, takich, jak to: czy świadomość jest władzą odrębną—a w części nawet i owe spory wolności woli dotyczące. Trzecim błędem jest zamaskowanie jedności w składzie zjawisk duchowych. Zycie duchowe ma swe stopnie i, że tak powiem, swoje piętra; w podziale ich nie ma granic takich, któreby pozwalały odrywać jedne od drugich, a tymczasem teoryja władz uważa je za stałe i bezwględne. Słusznie o tego rodzaju błędzie wyraża się jeden z filozofów, których rozbierać mamy:

"Przedstawiano sobie, mówi on, władze działające jako czynniki samoistne, dające początek ideom, udzielające ich sobie wzajemnie i załatwiające u siebie swe zadania. W tego rodzaju frazeologii, umysł występował często jako pole, na którem władze spostrzegawcze, pamięć, wyobraźnia, rozum, wola. świadomość i uczucie były potęgami odrębnemi. łączącemi się lub walczącemi z sobą. Niekiedy jedna z tych władz króluje a inne są jej posłuszne, jedna wykłada a drugie słuchają tylko, jedna oszukuje a druga jest oszukiwaną. A tymczasem duch czyli owa istota rozumowa, całkiem bywa spuszczany z uwagi w owych układach, w których zdaje się najmniejszego nie przyjmować udziału. Inną razą ukazują nam znów owe władze, układające się ze swym właścicielem czy panem, stanowiące dlań jakiś rodzaj ministeryjum, działające pod jego nadzorem lub kierunkiem, dostarczające mu wiadomości, uczące go, oświecające swemi natchnieniami, jak gdyby on sam był czemś odrębnem, czemś samoistnem po za owemi władzami, które posiada, któremi dowodzi lub których słucha." (Samuel Bailey: Letters on philosophy of human mind t. I, 1, 3.)

Podobną uwagę można uczynić i co do zmysłów: narzędzia zmysłów są niewątpliwie odrębne od ducha, ale zmysły same nie są takiemi. Gdy człowiek widzi lub słyszy, to przecież on sam, jego istota świadoma widzi i słyszy. Mówić, że zmysły widzą lub słyszą, jestto uosabniać je, robić z nich jakieś byty odrębne, podczas, gdy w rzeczywistości mamy tu do czynienia tylko z pewnemi procesami umysłowemi.

Hobbes, Locke, Leibnitz, Hume — niejednokrotnie krytykowali ten nie ścisły sposób wyrażania się, chociaż sami uniknąć go nie umieli. Bailey przytacza liczne tego przykłady. Najwinniejszym w tym względzie byłby Kant, gdyby po nim nie znalazł się jeszcze Wiktor Cousin.—Według filozofa niemieckiego większe czyli główne zdanie syllogizmu odnosi się do rozsądku, mniejsze do władzy sądzenia a wniosek do rozumu.

"Tak więc, pisze Bailey, istota duchowa jako monarcha konstytucyjny, rządzi prawidłowo przy pomocy swych ministrów. Rozsądek jest Sekretarzem Stanu do spraw wewnętrznych, władza sądzenia jest: Chief Justice of the Common pleas, a Rozum: First Lord of the Treasury.''

Czy podobna zawsze uniknąć takich uosobień? Bezwątpienia, nie, ale też nie myślemy bynajmniej występować przeciw nazwie władz w pospolitem jej znaczeniu i użyciu. Chodzi tylko o to, ażeby nie zapominano, że są one abstrakcyjami tylko i ażeby nie brano ich za byty rzeczywiste. Byłoby też rzeczą równie nieuzasadnioną wyrzucanie z psychologii wyrażeń: rozum, pamięć, wola i t. d. jak wyrzucanie z mowy potocznej wyrażeń: mało, wiele, kilka. Ale cóżbyśmy powiedzieli o statystyku, któryby zamiast powiedzieć nam, że w pewnym kraju każde małżeństwo posiada przecięciowo czworo dzieci i że trzy piąte ludności umieją czytać i pisać, ograniczył się na powiedzeniu nam, że małżeństwa posiadają kilkoro dzieci, i że wielu jest takich, którzy czytać i pisać umieją?

Podobnież nie dosyć jest powiedzieć, że dany proces psychologiczny jest aktem rozumu: trzeba jeszcze rozebrać go szczegółowo, a wtedy przekonamy się, że owo powołanie się na rozum, było tylko skróconem wyrażeniem, którego nadużywać nie można. W przeciwnym razie stalibyśmy w psychologii na tym stopniu, na którym stała fizyka, gdy jeszcze rozprawiano o formie w oderwaniu od materyi, o jakiejś lekkości substancyjonalnej, o wstręcie natury do próżni i t.p. ogólnikach, (1)

1) Melanges philosophiques str. 191 w 3-em wyd. Stara się on nawet dowieźdź, że psychologija jest nauką o całkowitym człowieku, ponieważ fizyjologija zajmuje się tylko zwierzęciem.

VII.

Psychologija więc, w dotychczasowem jej pojęciu, była zajęta raczej uogólnianiem niż faktami, była nauką opartą na metodzie podmiotowej, i przepełnioną rozprawami metafizycznemi. Zobaczmy teraz czem może być psychologija pojęta jako nauka samodzielna.

Widzieliśmy już, że warunkiem niezbędnym dla wyosobnienia się pewnej nauki, jest stałe badanie faktów niezależnie od poglądów metafizycznych. Otóż odnośnie do psychoolgii, faktów mamy już tak wiele, że dotychczas nikt nie zdołał uporządkować ich, podzielić i złożyć w jeden umiejętny całokształt. Badania nad mechanizmem wrażeń, nad warunkami pamięci, nad wpływami fantazyii assocyjacyją wyobrażeń, nad marzeniami sennemi, somnambulizmem, ekstazą, złudzeniami, obłąkaniem i idyjotyzmem, nieznane dotychczas badania nad stosunkiem ciała i ducha, nowe pojęcie moralnej psychologicznej natury człowieka, z gruntownego rozbioru dziejów i plemion, języków wreszcie,—wszystko to dało nam olbrzymi materyjał psychologiczny, wystarczający dla najobszerniejszej nauki.

W ostatnich czasach nawet próbowano wprowadzić miarę do badań psychologicznych (Fechner, Helmholtz, Hirsch, Wundt, Marey i in.), i dziś już mamy tysiące książek, rozpraw, spostrzeżeń i doświadczeń, ogromny zbiór faktów czekających na swojego Keplera lub Newtona. Porównajmy teraz w myśli wszystkie te dane doświadczalne, z tą odrobiną, jaką nam starożytność zostawiła, (Arystoteles: Traktat o duszy, o czuciu, o pamięci, o śnie etc.) a potem porównajmy owę psychologiją ontologiczną naszych czasów z metafizyka Platona i Arystotelesa. Gdzież tu postęp?

W wieku XVII nauka o duszy nazywała się jeszcze metafizyką. Niema ona żadnej innej nazwy u Dekarta, Malebranche'a i Leibnitza. Locke nawet i Condillac przemawiają tym samym językiem. Jednakże nazwa psychologii wynaleziona przez Gocleniusa (2) stała się tytułem pracy Wolffa. Encyklopedyści, jakkolwiek używają jeszcze nazwy metafizyki, ograniczają jednak jej znaczenie. "Locke mówi d'Alembert, w swojej wstępnej rozprawie do encyklopedyi, sprowadził metafizykę do tego, czem powinna być w samej rzeczy, do fizyki doświadczalnej duszy." Szkoła szkocka używa jej z zastrzeżeniami i przekłada nazwę "filozofii umysłu ludzkiego." Wreszcie nazwa psychologii staje się wyrażeniem potocznem, prawie pospolitem we Prancyi, Niemczech i Anglii. Jeżeli nadto zauważymy, że w tych ostatnich krajach, psychologiją uprawianą jest jako nauka samoistna, od metafizyki oderwana: przez pisarzy, którzy nietylko nie ogłosili się wyraźnie za pozytywistów, ale są nawet w zupełnej niezgodzie z tym kierunkiem w wielu bardzo punktach, to jak sądzę, każdy chętnie przyzna, że samoistność ta jest czemś więcej niż prostem dążeniem, że raczej pod wielu względami jest już faktem spełnionym. Od czasów Spinozy widziemy coraz to większe rozpowszechnianie się badań psychologicznych, podczas gdy dawniej w obec ontotogii zajmowały one nader poślednie miejsce. Dziś wzrost psychologii kosztem innych działów filozofii na każdym kroku spostrzegać się daje.

Ale nowa ta psychologiją będzie już nauką czysto spostrzegawczą, zajmować się będzie tylko zjawiskami, ich prawami i najbliższemi przyczynami, kwestyją zaś istoty duszy jako leżącą po za obrębem wszelkiej sprawdzalności, wcale zajmować się nie będzie. A jeśliby się to komu dziwnem wydało, że nauka o duszy nie będzie nam mówić o duszy, to niech sobie przypomni, że i bijologija nie zajmuje się życiem. ani fizyka materyją, lecz tylko objawami życia i objawami materyi, że właśnie dopóki przedmiotem ich było życie i materyja, dopóty postępy ich były żadnemi, i że psychologija wzrosła na podstawie faktów doświadczalnych, podczas gdy metafizyka jej, od czasów Arystotelesa, bodaj czy jeden krok naprzód postąpiła.

Czy psychologija taka będzie spirytualistyczną, czy materyjalistyczną ?

Dla nas pytanie to nie ma zupełnie znaczenia, tak samo jak nie miałoby go odnośnie do fizyki doświadczalnej. Spirytualizm i materyjalizm bowiem wymagają rozstrzygnięcia zagadnienia o istocie, które należy do metafizyki. Być może, że psychologija rozszerzając zakres własnych swych badań, przechyli się ku jednemu lub drugiemu kierunkowi, podobnie jak fizyjolog może się skłaniać ku mechanicznej lub animicznej teoryi, ale tak czy owak, będą to zawsze domysły osobiste, których nie należy brać za jedno z nauką. Psychologija będzie miała swoją metafizykę, podobnie jak każda inna nauka, ale nie mniej przeto pozostanie odrębną. Odosabniając ją, niewątpliwie czynimy ją niezupełną, ale trudno,—jest to okup za postęp. Gdyby psychologija chciała być dziś od razu i psychologija i metafizyką, nie byłaby ani jedną ani drugą. Zresztą po cóż ma odbierać chleb filozofii ? Wszakże to całe zadanie tej ostatniej rozbierać kwestyje zasadnicze.

Metoda psychologii powinna być i podmiotową i przedmiotową. Spory tych, którzy, jak Jouffroy,a i dziś jeszcze Fortlage, chcą się oprzeć wyłącznie na obserwacyi wewnętrznej, z tymi, którzy, jak Broussais, Comte i dzisiejsi materyjaliści, tylko zewnętrzną uznają, podobne są zawsze do owych walk nierozstrzygniętych, po których każda strona przypisuje sobie zwycięztwo.

Pierwsi chwalą się tem, że na mocy rozbioru wewnętrznego i prostej uwagi, wykryli co to jest czucie, pożądanie, uogólnienie, drudzy odpowiadają, że owa rozmowa jaźni z jaźnią, nie może trwać długo i że wolą uprawiać raczej płodniejszą rolę doświadczenia zewnętrznego. A tymczasem każda z tych metod potrzebuje drugiej. Wewnętrzna jest najniezbędniejszą, ponieważ bez niej nie wiedzielibyśmy nawet o czem jest mowa; zewnętrzna—najpłodniejszą, ponieważ pole jej badań jest prawie nieograniczonem. Lecz na czem polega owa metoda zewnętrzna? Oto na badaniu zjawisk psychicznych w zjawiskachmateryjalnych które nam je tłómaczą. nie zaś w świadomości, w której się rodzą. Wyraz naturalny uczuć, różnorodność języków i wypadków historycznych, są to wszystko fakta, pozwalające nam przeniknąć aż do ich przyczyn duchowych.—Uszkodzenia wyjątkowe ustroju, choroby i potworności duchowe są jakby doświadczeniami przygotowanemi dla psychologii przez naturę, tem szacowniejszemi, że są rzadsze. (1) Badanie instynktu ,namiętności i nałogów rozmaitych zwierząt, dostarcza faktów, których rozbiór przez indukcyją, dedukcyją lub analogiją, pozwala nam do pewnego stopnia odczuć i odtworzyć wewnętrzną prawidłowość ich życia duchowego. Wreszcie metoda przedmiotowa, zamiast być osobistą tylko, jak proste zastanawianie się nad samym sobą, staje się owszem nieosobistą, traci tę cechę osobnikową, przemawiając raczej głosem faktów. Między innemi korzyściami dość wspomnieć dwie: wprowadza ona do psychologii ideę postępu i umożliwia psychologija porównawczą. Badanie samego siebie nigdy nam nie objawi tak dokładnie owego rozwoju i postępu, jakie spostrzegamy obserwując dzieci, dzikich, zwierzęta, a więc używając drogi zewnętrznej. A jednocześnie przez nią tylko możemy zdobyć materyjał do porównań i zestawień, jakich nam wewnętrzna rozwaga nie daje. Cóżbyśmy zaś powiedzieli o fizyjologu, któryby badał jedno tylko zwierzę ssące, lub choćby wreszcie zwierzęta kręgowe tylko, a nie starał się znaleźć analogii w organizmach niższych, właśnie dla tego, że są prostsze i mniej rozwinięte! Dziś już żaden przyrodnik nie zaprzeczy, że właśnie takie badania porównawcze stały się najobfitszem źródłem postępu; tymczasem dotychczas nie mamy ich w psychologii. Idea psychologii porównawczej wykluwa się zaledwie.

W ten sposób pojęta psychologija straciłaby swój charakter oderwany, który ją czynił tak bardzo podobną do logiki. Ta ostatnia powinna była brać pod uwagę umysł dojrzały, rozwinięty zupełnie, ponieważ zadaniem jej było studyjowanie ścisłych, umiejętnych praw rozumowych,—ale psychologija ma zupełnie inne zadanie, ona powinna nam objaśnić rozwój tych władz, powolny, stopniowy, jego różne fazy, początek i przeobrażenia. Niemniej też pod tym względem psychologija wyróżnia się stanowczo od etyki i w niczem nie powinna być od niej zależną. Etyka ma nam wskazywać: jak być powinno, jak powinniśmy postępować, jak zdobywać ideały,—a tymczasem psychologija bada to tylko, co jest i jak jest. Psycholog jest tem względem moralisty, czem botanik względem ogrodnika. Dla pierwszego niema roślin złych lub dobrych: wszystkie zarówno są przedmiotem jego badań; dla drugiego, przeciwnie, są rośliny szkodliwe lub pasożytne, które wypleniać należy. Poddawanie się wpływowi etyki wiele już szkodziło psychologii, ponieważ wytwarzało uprzedzenia, naciągania, i sprawiało to, że psycholog wyrażał raczej własne swoje życzenia, przedstawiał nam raczej to,co być powinno, niżli to, co jest.

1) Ciekawego czytelnika odsyłam do rozbioru pojęcia władzy, jaki podałem w rozprawie O wolności woli. (Przyp. Tłóm.)

2) Aż do r. 1594 dzieła psychologiczne nosiły najczęściej tytuł De anima. Dopiero od tego czasu, mianowicie w dziełach Gocleniusa z Marburga i jego uczniu Cassmanna znajdujemy nazwę φυχολογια lub Psychologiją. (Przyp. Tłóm.)

3) Winienem zwrócić uwagę, że autor pomieszał ta badania zewnętrzne z pośredniemi. Studyja nad dziejami i pomnikami ludzkiej działalności nie są właściwie badaniami zewnętrznemi, lecz pośredniemi. Do pierwszych należy wyłącznie obserwacyja z doświadczeniami istot nas otaczających, a więc badanie wyrazu uczuć, doswiadczeniem w bezpośredniemedniem pożyciu, z ludzmi, doświadczenia psychologiczne i t.p. Mamy więc właściwie trzy drogi do poznania zjawisk duchowych prowadzące: wewnętrzną (badanie samego siebie), zewnętrzna (badanie innych istot) i pośrednia (badanie pomników ludzkiej działalności (Przup. Tłóm.)

VIII.

Psychologija obejmująca wszystkie objawy duchowe u wszystkich istot i na różnych stopniach rozwoju, przedstawia niewątpliwie tak obszerne pole do badań, że przy niem dotychczasowe podręczniki tej nauki są zaledwie drobnym i niedokładnym jej wyrazem. Wyrzućmy z nich wspomnienia historyczne, cóż zostanie? Mglisty szkic faktów i oderwane formułki. A o ileż większą okaże się jeszcze różnica, gdy je porównamy z podręcznikami przyrodniczemi! Ileż tu szczegółów faktycznych, ile ścisłych rozbiorów, choćby w opisie jednej i tej samej rośliny! A czyżby mniej było do powiedzenia o duszy niż o roślinie? Czyż ów obszar zjawisk czucia, myśli i woli u wszelkich istot żywych mniej jest rozległym od obszaru materyjalnych przejawów? Zaiste,—nie. I jeśli uprzytomnimy sobie całą tę różnorodność zjawisk duchowych, to będziemy mogli przypuścić nawet, że i psychologija, podobnie jak botanika lub zoologija, rozpadnie się na wiele poddziałów, które pracy specyalistów wymagać będą. Dzisiaj już widziemy pewne ślady takiego podziału pracy. I tak: mamy psychologija przeważnie opisową, która nam opowiada o różnych formach tego, co się w duszy dzieje: o wrażeniach, myślach, uczuciach i popędach. Takie zaś badania stanowiąc podstawę dla wszelkich innych, muszą się uzupełniać przedewszystkiem przez rozwój psychologii porównawczej a następnie przez studyja nad psychologija zboczeń. Tymczasem z wyjątkiem Listu o ślepych Diderota, który mniej dotrzymuje, aniżeli przyrzeka, z wyjątkiem kilku studyjów Dugalda Stewarta nad Mitchelem (Zasady filozofii umysłu ludzkiego, t. III), i kilku spostrzeżeń tu i owdzie rozrzuconych, psychologija zupełnie zamknęła oczy na tego rodzaju zboczenia i wyjątki. Tylko fizyjologowie zajęli się bliżej zbadaniem ciekawej istoty Laury Bridgmann. studyja nad obłąkaniem więcej postąpiły, — a czyż nie stało się to z olbrzymią dla psychologii korzyścią ?

Jeśli teraz z dziedziny rozbiorowej, analitycznej, przerzucimy się na pole syntezy, to napotkamy przedewszystkiem proponowany przez J. St. Milla nowy dział psychologii—ethologiją, zajmującą się wykazaniem, w jaki sposób i z jakich składników powstaje charakter. Dotychczas zajmowały się nim więcej frenologija i kranioskopija, aniżeli psychologija. Nauka o charakterze daje nam niejako psychologjię praktyczną, czyli stosowaną, której doniosłość dla wychowania, dla życia, dla polityki nawet, nie może ulegać wątpliwości. Prawdopodobnie też będzie można odróżnić w przyszłości etologiją osobników, ludów i plemion. (3)

Takim jest podział tej nauki, przy wyłączeniu z niej wszelkich pytań metafizycznych. Obszar jej tak wielki, że zaiste nie zbraknie materyjału do studyjów i pozostaje tylko życzyć, ażeby psychologija weszła jak najprędzej na tę drogę specyjalizacyi, na tę drogę pozornego zamieszania ale rzeczywistej płodności, gdzie każda kwestyja opracowywaną jest szczegółowo i badaną do głębi. Skoro nie każdy może być budowniczym, bądżmyż mularzami. Znośmy więc po cegiełce do przyszłej wielkiej budowy, nauka zyska przez to właściwy swój charakter przedmiotowy, a przyszłość i o tej drobnej naszej pracy nie zapomni. Multi pertransibunt, sed augebitur scientia.

1) A jednak człowiek ślepy, głuchoniemy, lub bardziej jeszcze upośledzony od natury, nie jestże najlepszym przedmiotem dla metody różnic, tak płodnej w zdobycze naukowe? Dotychczas tylko

2) Urodzona 1828 w Bostonie, bez rozwiniętych zmysłów wzroku i słuchu, raciła nadto w pierwszym roku życia smak i powonienie. Przy pomocy jednak dotyku i zmysłu mięśniowego, i w skutek umiejętnej pracy wychowawczej doszła do pewnego rozwoju umysłowego, który zadziwiał lekarzy. (Przyp. Tłóm).

3) Dziś już istnieją w Niemczech bardzo cenne studyja nad tak zwaną psychologią ludów (Völkerpsychologie) w piśmie wydawanem przez Steinthalai Lazzarusa a świeżo wyszłe pośmiertne wydanie pracy Filareta Chasles: "La psychologie sociale des nouveaux peuples. Paris 1875," jest nową próbką tego rodzaju. Tu także dodać należy ciekawe studyja Lubbocka i Quineta nad psychologija człowieka przedhistorycznego. Z większych zaś działów należało jeszcze wspomnieć psychologiję kryminalną, która posiada już godne uwagi prace Dankwarta, Despine'a, Blumenstocka Maudsleya, Benedicta, psychologija mowy w pracach Geigera, Renana, Casparego, Chaigneta etc., i wreszcie psycho-fizykę jako naukę o zewnętrznych stosunkach objawów duchowych z fizycznemi (Fechner, Wundt, Dumont, Mosso i inni). (Przyp. Tłóm.)

POPRZEDNICY TEGOCZESNYCH PSYCHOLOGÓW POZYTYWNYCH W ANGLII.

Locke, HARTLEY, HUME, BROWN, PRIESTLEY JAMES MILL

Ojcem nowszej psychologii empirycznej był John Locke (1632— 1704). W zasadniczem swem dziele o umyśle ludzkiem: "An essay concerning human understanding in fourbooks", wydanem po raz pierwszy w Londynie 1690 r., rozwija on myśli i poglądy, które na wszystkie późniejsze prace stanowczy wpływ wywarły, nadając psychologii coraz to wyraźniej jej dzisiejszy empiryczny charakter. Teoryja jego da się streścić w następujących zdaniach:

Dusza jest istotą od ciała odrębną i prawdopodobnie niemateryjalną, ale sama przez się nie ma żadnej treści,— jest tablicą niezapisaną. Nie ma więc żadnych pojęć ani zdań wrodzonych i dopiero wrażenia zmysłów działając na duszę, zostawiają na niej swe ślady. Niema nic takiego w umyśle, coby pierwej nie było w zmysłach, Nihil est in intellectu, quod non fuerit in sensu. Wiedza, jaką posiadamy, nie jest jednak cała bezpośredniem dziełem zmysłów. Ma ona źródło podwójne: jedna jej część pochodzi z wrażeń zmysłowych (sensation), czyli ze spostrzeżeń zewnętrznych, druga z rozwagi  (reflexion) czyli ze spostrzeżeń wewnętrznych. Pierwsze pozwalają nam poznać świat zewnętrzny, zmysłowy; drugie, świat wewnętrzny, umysłowy. Pierwsze i drugie razem dają nam pojęcia siły, jedności i inne. Z pojedynczych idei (wyobrażeń), tworzy umysł złożone, dotyczące sposobu (modus) przejawienia się zjawisk, ich podścieliska (substantia) i stosunków (relationes). Olbrzymią zasługą Locka w psychologii jest gruntowny rozbiór stosunku naszych pojęć do wyrazów  i wykazanie różnych błędów z nadużycia frazeologii wynikających, a nadto imię Locka łączy się z nazwa assocyjacyi, której ślady znalazł u Hobbesa, której jednak, jako teoryi, bliżej nie rozwinął, uważając asocyjaeyję tylko za skojarzenie przypadkowe, niezależne od przebiegu procesów rozwagi.

Pod względem terminologii dzieła Locka stały się olbrzymim źródłem dla następców. On to pierwszy np. używa wyrazu Consciousness i Self-consciousness dla oznaczenia świadomości i samowiedzy (Essay ks. II, roz. 27, §. 10. 16, 17). Uważając świadomość tylko w związku z myśleniem wystąpił przeciwko zdaniu Dekarta, iż dusza zawsze myśleć musi, i zbijał je na zasadzie tej uwagi, "iż niepodobna jest myśleć nie czując tego, co się myśli" że więc w śnie głębokim dusza wcale czynna nie jest.

Odnośnie do teoryi władz odrębnych, której odrzucenie jest jednym z pierwszych objawów pozytywnego kierunku w psychologii, przytoczę tu jeszcze następujące uwagi Locka: "Wyraz władza (mówi on w drugiej księdze swego Essay (roz. XXI. §. 6), jest dosyć odpowiednim, jeśli go używamy tak, jak powinniśmy używać wszelkich wyrazów, to znaczy w ten sposób, ażeby ztąd nie powstało żadne zamieszanie, jakby to mogło mieć miejsce odnośnie do wyrazów siła albo władza, które uważano za nazwy jakichś jakoby odrębnych bytów w duszy, sprawiających, że pojmujemy coś albo pożądamy czegoś.. Obawiam się, by tego rodzaju sposób mówienia o władzach duszy nie przywiódł komu na myśl nieścisłego wyobrażenia o tyluż działaczach istniejących w nas samodzielnie, mających odrębne funkcyje, odrębne uzdolnienie, panujących, ulegających i wykonywających swe zadanie w odosobnieniu, co właśnie stało się powodem mnóstwa bezpłodnych dyskussyj etc."

Powyższe zdania wystarczą nam do uprzytomnienia sobie psychologicznego stanowiska Locka, rzucając światło i na dalszy rozwój psychologii w Anglii.Łatwo przewidzieć, iż uznanie pewnej dwoistości ciała i duszy, a głównie owego podwójnego źródła naszych pojęć w zmysłach, z jednej, a rozwadze z drugiej strony, musiało wywołać w następcach Locka dążenia bardziej jednostronne. I tak, biskup Berkeley (1685— 1753) rozwinął jego teoryją samodzielnie w kierunku idealnym, a lekarz Hartley (1704—1757) w kierunku realnym. Pierwszy mało nas tu obchodzi, ponieważ nie był właściwie psychologiem: drugi, przeciwnie, wywarł wielki wpływ na dalszy rozwój psychologii, i dla tego musiemy się bliżej z nim zapoznać.

Pierwsza praca Hartleya, w której znajdujemy zawiązki jego teoryi, ma za przedmiot zmysły, ruch i pochodzenie wyobrażeń; wyszła ona w r. 1731 p. t. "Conjecturae quaedam de sensu, motus et idearum generatione." Główne zaś dzieło w 18 lat później, a w 59 po studyjach Locka wydane nosi tytuł: "Observations on Man, his frame, bis duty and his expectations. London 1749.

W tej ostatniej pracy szczegółowo jest wyrażona teoryja, która ma dwie odrębne strony. Pierwsza z nich jest podstawą, jego fizyjologii, druga psychologii, a mianowicie:

1. Teoryja drgań, (vibrations), przy pomocy której Hartley tłómaczy działania nerwowe i w ogóle wszelkie zjawiska fizyczne.

2. Teoryja skojarzeń (associations), która objaśnia działania umysłowe i w ogóle wszelkie zjawiska duchowe.

Co do pierwszej, to powstała ona w umyśle Hartleya pod wpływem Newtona. W III-ej księdze swojej Optyki próbował Newton sprowadzić siłę powszechnego ciążenia do drgań sprężystego eteru. Ale przypuszczenie to postawione było tylko dorywczo—sposobem próby, podczas gdy w ogóle Newton, jak wiadomo, był głównym przedstawicielem teoryi wypływu uznającej różne płyny nieważkie i zwalczał zawzięcie teoryję drgań (Huygensa). Przypuszczał on tylko, że z wypływem płynu świetlnego, cieplikowego i t.p. łączą się drgania, które mianowicie w organach zmysłów powstają i wrażenia do duszy przenoszą.

Otóż tę-to myśl Newtona rozwinął Hartley szczegółowo, a trzeba nam zauważyć, że była ona w każdym razie znacznym odskokiem od ówcześnie panujących poglądów. W wieku XVII wszystko tłómaczyło się przez różne płyny i duchy. Przyjmowano nietylko płyn cieplikowy elektryczny i magnetyczny, ale nawet płyny życiowe. W szkole Dekarta nazywano je także duchami życiowemi lub płynem nerwowym. Pośredniczył on pomiędzy duszą a światem zewnętrznym, już to w jednym już drugim kierunku, przepływając kanałami nerwów, które wyobrażano sobie jako delikatne rureczki: (Boerhave). Wszystkie te pojęcia Hartley odrzuca stanowczo. Dla niego nietylko ciepło, światło, elektryczność i t. p. ale nawet wszystkie działania nerwowe, są dziełem drgań materyjalnych. Cząsteczki nerwów drgają oscylacyjnie, podobnie jak cząstki powietrza przy dźwięku, i przenosząc ten ruch do mózgu, (którego białą substancyją Hartley błędnie uważał za główne ognisko procesów nerwowych) pozostawiają w nim ślady tem trwalsze, im częściej się powtarzają.

Te ślady, czyli obrazy pozostałe po wrażeniach, nazywamy wyobrażeniami. Przemiana ta tak się odbywa, że najprzód z drgań powstają wrażenia, potem te pozostawiają po sobie jeszcze subtelniejsze drgania (vibrationcules), z których dopiero powstają obrazy, czyli wyobrażenia. Tu właśnie występuje assocyjacyja. Jeżeli drgania A, B, C i t.d. powtarzały się łącznie dostateczną liczbą razy, to wszystkie one kojarzą się także z drganiami odpowiedniemi, subtelniejszemi (vibrationcules) a, b, c, tak, że samo drganie A może wywołać drgania B, C, i t.p. z tej samej seryi.

Podobnież jeżeli wrażenia A, B, C i t. d. powtarzały się łącznie dostateczną liczbę razy, to kojarzą się one z wyobrażeniami odpowiedniemi a, b, c i t.d. tak ściśle, iż wrażenie A samo wywoła wyobrażęnia b, c i t.p. z tej samej seryi. Odróżniał on nadto dwa rodzaje assocyjacyi i skojarzenia na zasadzie współczesności (synchronous) i następstwa (successive), nie odróżniał zaś skojarzeń napodstawie podobieństwa i kontrastu, z czego mu zarzut robiono.

Na podstawie całej tej teoryi J. St. Mill nazywa Hartleya: "pierwszym ojcem nauki o asocyjacyi" jestto jednak ojcowstwo względne, ponieważ, pominąwszy już to, że zawiązki jej są u Hobbesa i u Locka, który nawet na pedagogiczne znaczenie skojarzeń zwrócił uwagę, zastosowanie tej teoryi do całego obszaru umysłowości znajdujemy także u Hume'a, którego główne dzieło wyszło na rok przed "Obserwacyjami Hartleya (1). Hume rozbiera nawet prawa skojarzeń szczegółowiej. Przyjmując główne poglądy Locka, potępia on jednak pojmowanie assocyjacyj tylko jako przypadkowych skojarzeń i rozróżnia w ogóle dwa ich rodzaje: 1) skojarzenia przypadkowe i nieprawidłowe, czyli nieścisłe pod względem logicznym; tu należą assocyjacyje na podstawie zetknięcia w przestrzeni lub czasie; i 2) skojarzenia istotne czyli prawidłowe na zasadzie podobieństwa i na zasadzie przyczynowości.

Przytaczam te szczegóły, ponieważ teoryja assocyjacyi jest podstawą całej dzisiejszej psychologii pozytywnej i u następnych badaczów znajdziemy umiejętne jej rozwinięcie. Praca Hume'a była właśnie pierwszą, która przez swą gruntownośc i jasność wykładu zwróciła uwagę wszystkich psychologów na prawa kojarzenia się pojęć. "Chociaż sam fakt (mówi Hume), że różne idee łączą się z sobą, zbyt jest widocznym, ażeby mógł ujść uwagi filozofów, to jednak żaden z nich nie wyliczył nam i nie ułożył porządnie wszystkich zasad tej assocyjacyi, chociaż, jak sądzę, sam przedmiot godzien jest uwagi." (Jnquiry etc. sect. III).

Hume, jak widzieliśmy, przyjmował trzy zasady skojarzeń: podobieństwo, zetknięcie się i przyczynowość. Otóż podział ten znalazł krytyka w osobie Browna (1778—1820). Brown sądzi, że przyczynowość jest tylko szczegółowym przypadkiem zetknięcia (w przestrzeni i czasie), że więc niema dostatecznej racyi do wyróżniania ich jako zasad odrębnych, i w rezultacie przyjmuje tylko dwa rodzaje połączeń: na podstawie podobieństwa i na podstawie zetknięcia (w przestrzeni lub czasie).

Brown odróżnia nadto skojarzenie proste, kiedy np. dźwięk nazwiska przypomina mi postać przyjaciela, w którym to wypadku między jednem a drugiem niema zupełnie żadnego ścisłego stosunku, ponieważ postać przyjaciela może mi przypomnieć tak dobrze dźwięk jego nazwiska, jak i widok pokoju, w którym mieszkał, książki, którą czytał i t.p. niema tu, jednem słowem, żadnego porównywania przedmiotu wywołującego z wywołanym—co właśnie ma miejsce w skojarzeniach stosunkowych, kiedy np. widząc owcę i konia, porównywam je między sobą, upatruję cechy wspólne i cechy odrębne, lub kiedy to samo czynię z pojęciami dwu figur geometrycznych. Ten ostatni rodzaj skojarzeń jest podstawą wszystkich naszych nauk, a tem samem w charakterze całej naszej wiedzy leży owa stosunkowość, owa względność, którą psychologowie angielscy stale głoszą, i która też jest zasadą dzisiejszej psychologii pozytywnej. Poraź pierwszy jasno ją wypowiedział Locke i dlatego też jego uważać powinniśmy za punkt wyjścia dzisiejszej psychologii pozytywnej, która z góry oznajmia, że może się zajmować tylko stosunkami zjawisk, nie zaś wewnętrzną niedostępną dla nas istotąducha.

Brown należał do tak zwanej szkoły szkockiej, której założycielem był Reid (1709—1796), (a pod której wpływem i nasz Jan Śniadecki swą filozofiją umysłu ludzkiego opracował). Szkoła szkocka powstała głównie z opozycyi przeciw sceptycyzmowi Huma w obronie zasad religijnych, i powoływała się na tak zwany zdrowy rozsądek (common sense) zarówno przeciwko idealizmowi Berkeleya jak i przeciw niedowiarstwu Huma. Owo powoływanie się na oczywistość, na ów zmysł ogólnie-ludzki, który każe nam wierzyć w rzeczywistość świata zewnętrznego, a zarazem i w pewne prawdy moralne, nadawało też ich psychologii pewien realistyczny charakter, pomimo że niektóre pojęcia uważali za niezależne od doświadczenia. Obok zaś tego na wpół idealnego kierunku rozwijał się także inny nawpół materyjalistyczny; mówię "nawpół" ponieważ czystych materyjalistów Anglija wówczas nie miała. Hartley, który może być uważany za twórcę kierunku fizyjologicznego w psychologii i który, jak widzieliśmy, wyobrażenia najściślej łączył z pewnemi drganiami mózgu, stanowczo jednak potępiał zdanie, jakoby drgania owe i myśli nasze były jednem i temsamem. "Materyja nie może myśleć", mówił on, i bardzo się o to obawiał, ażeby kto z jego teoryi wniosków materyjalistycznych nie wyprowadził. Rzecz godna uwagi, że nawet uczeń jego. Priestley, który ów kierunek fizyjologiczny jeszcze bardziej stanowczo wyrażał, niemniej jednak usiłował wnioski swe godzić z poglądami teologii.

Priestley (1733—1804) napisał studyjum krytyczne nad pracami Reida, Beattie'go i Oswalda, a więc szkoły szkockiej, w którem zasada jej ów zmysł powszechny, odrzuca, jako rzecz niedającą się uchwycie, jako qualitas oceniła. Wrażenia i spostrzeżenia nasze są zawsze względne, chociaż prawda sama w sobie bezwzględną być musi. Przeciwieństwo ducha i materyi jest dla niego niepojętem, i człowieka uważa on nie jako zestaw ciała i duszy, lecz jako całość, jako utwór jednorodny choć złożony (some uniform composition). Nietylko uczucie zmysłowo ale i każda czysto duchowa siła jest wynikiem budowy mózgu: ztąd Priestley dochodził do zaprzeczenia nieśmiertelności, którą Hartley uznawał. Duszę ludzką uważał też tylko jako wyższy stopień rozwoju (famy zwierzęcej i przeczył jej niemateryjalności. Wszystkie pojęcia pochodzą ze zmysłów. Uwaga jest tylkoprzedłużonem wrażeniem. Tylko ciało ma prawo mówić o swojej duszy, nie zaś dusza o swojem ciele.

Pomimo to wszystko, Priestley uważał się za chrześcijanina, materyjalizm swój starał się oprzeć na powadze biblii i uznawał władzę Boga nad ciałem i nad duszą! Bóg podtrzymując ciało mógł i duszę ożywić na nowo.

U wszystkich dotychczas wymienionych autorów nie widzie my jeszcze owego ścisłego zbliżenia do faktów, jakiego nowsza psychologija wymaga. Pominąwszy niektóre rozbiory indukcyjne, ogół tych prac jest tylko zbiorem teoryj i hipotez, zbyt jeszcze poplątanych z zagadnieniami metafizycznemi i teologicznemi, ażeby mogły złożyć samoistną psychologiją spostrzegawczą, ku której jednak powolnym ale pewnym krokiem zmierzały.

Ostatnie takie ogniwo przeszłości z teraźniejszością stanowi James Mill (zm. 1836), ojciec współczesnego nam badacza.

Pod względem formy przypomina on Hartleya. Wykład jego jest suchy, ale ścisły; niema tam deklamacyi ani mistycyzmu, jest za to poczucie samodzielności nauki, wzrastające stopniowo. Jeszcze jednak nie znajdujemy w jego psychologii tego charakteru faktyczności, opisowości, który nawet i u J. St. Milla słabo występuje. Jest on jeszcze raczej filozofem, niż spostrzegaczem, raczej logikiem, niż psychologiem. Metoda jego jest jeszcze podmiotową — raczej wykłada, niż bada.

Psychologiją porównawczą Mill się nie zajmuje, a mówiąc o człowieku w ogóle, mówi właściwie tylko o człowieku dojrzałym i oświeconym. Niemniej jednak wierzy w samodzielną potęgę psychologii i uważa ją za niezbędną podstawę dla logiki, etyki i pedagogiki. To też prace jego zasługują na to, ażeby ich treść przytoczyć tutaj dokładniej, aniżeli wszystkich poprzednich autorów.

Zaczniemy od rozbioru wrażeń i wyobrażeń, Hunie przyjmował tylko trzy stopnie życia duchowego: wrażenia, wyobrażenia i skojarzenia wyobrażeń. Toż samo czyni James Mill. (Wyrazu "wyobrażenie" używamy tu w najobszerniejszem znaczeniu, to jest obejmując nim i wyobrażenia uczuciowe i pojęcia i idee najogólniejsze).

Wrażenia dzieli na ośm gromad: węchowe, słuchowe, wzrokowe, smakowe, dotykowe, wrażenia z rozstroju części ciała, wrażenia mięśniowe i wrażenia od przewodu pokarmowego pochodzące. Było to odstępstwo od szkoły szkockiej (Reid, Dugald Stewart i inni), która tylko pięć zwykłych działów przyjmowała. James Mill ma tę zasługę, że pierwszy zwrócił uwagę na olbrzymią doniosłość wrażeń mięśniowych, dających nam poczucie siły, kierunku, oporu i t. p. Po ustaniu wrażeń, pozostają w umyśle ich ślady, ich odbicia, które nazywamy wyobrażeniami. Zamknąwszy oczy, mogę sobie jednak wyobrazić przedmiot przed chwilą widziany. Ponieważ zaś mamy ośm rodzajów wrażeń, wiec też i wyobrażenia tyleż odmian przedstawiać muszą.

Cała nasza umysłowość jest zbiorem tych składników, łączących się w assocyjacyje.

Skojarzenia dotyczą zarówno wrażeń jak i wyobrażeń. Chodzi tylko o to, czy są jakie stałe prawa, od których te połączenia zależą? Szukajmy ich.

Przedewszystkiem zauważmy, że układ wrażeń musi być wynikiem układu zjawisk w naturze. Ponieważ zaś zjawiska te mogą być albo współczesne albo następcze, więc i między wrażeniami musi zachodzić łączność, oparta na ich porządku w przestrzeni lub czasie. Wrażenia od jabłka pochodzące a objaśniające nas o jego smaku, zapachu i twardości, muszą być skojarzone jako współczesne. Jeśli zaś patrzę na kamień wyrzucony w górę, śledzę go oczyma, uważam jego spadek i wreszcie odbicie od ziemi, to ulegam szeregowi wyobrażeń skojarzonych na podstawie następstwa. Skąd też i wyobrażenia nasze powstaję i istnieją przedewszystkiem w takim układzie, w jakim istniały wywołujące je wrażenia. Takiem jest prawo ogólne. Jeżeli w porządku wrażeń nie było ładu, lub jeżeli go inne wpływy zatarły, to i w odtwarzaniu się wyobrażeń ładu nie będzie. Tak np. zauważono w sądach, że świadkowie naoczni, pilnują się w zeznaniach porządku chronologicznego, to jest porządku, w jakim odbierali wrażenia, podczas, gdy świadkowie niepewni lub kłamliwi opowiadają bezładnie.

Z trzech zasad assocyjacyi Hume'a, a dwu Browna, James Mill przyjmuje tylko jedne: zasadę zetknięcia sir w przestrzeni lub czasie.

Za przykładem Locka. Mill poświęca dużo miejsca rozbiorowi logiczno-psychologicznemu mowy, a mianowicie wykazaniu znaczenia wyrazów dla pojęć ogólniejszych, poczem przystępuje do rozbioru wyobraźni i pamięci.

Podobnie jak świadomość jest wyrazem ogólnym, służącym do oznaczenia wszystkich naszych faktów duchowych, tak wyobraźnia jest nazwą obejmującą przebieg pewnych szeregów wyobrażeń. Charakter ich jest różnym u różnych ludzi. Inne wyobrażenia przebiegają po głowie kupca zajętego swą pracą, inne po głowie prawnika, lekarza lub męża stanu, żołnierza lub metafizyka. "Wyobrażenia poety np. pochodzą z najbardziej uderzających wrażeń zjawisk wzrokowych i z najbardziej zajmujących stron uczuciowości i namiętności ludzkich. Nic też dziwnego, że ten rodzaj wyobrażeń barwistych i przyjemnych bardziej i wcześniej zajmował uwagę ogółu, aniżeli inne szeregi wyobrażeń...."

Pamięć jest odtwarzaniem wyobrażeń. To zaś odbywa się na podstawie skojarzenia. Chcąc sobie coś przypomnieć, przebiegamy rożne szeregi wyobrażeń w nadziei, że które z nich przywoła nam do świadomości to, którego poszukujemy. Lecz wyobraźnia polega także na kojarzeniu wyobrażeń: jakaż więc jest różnica pomiędzy niemi?

Pamięć jest przedewszystkiem dwojaka: przypominamy sobie albo wrażenia albo wyobrażenia przeszłe. W obu razach przebieg przypominania składa się z następujących części: 1. stan świadomości obecny, który nazywamy "ja" przypominającem; 2. stan świadomości, późniejszy, czyli "ja" które już sobie przypomniało, i wreszcie 3. wszystkie te stany pośrednie, które kolejno doprowadzały od jednego do drugiego. Jestto mianowicie ów przebieg wyobrażeń, jaki się odbywa w naszej głowie, gdy chcemy dotrzeć do wrażeń lub wyobrażeń świadomych niegdyś w pewnej danej chwili, i ten-to właśnie szybki przebieg nadaje wyobrażeniom wspominanym charakter przeszły i stanowi różnicę wyobraźni od pamięci.

Przechodzimy teraz do czynności, które nam dostarczają pojęć ogólnych: do podziału czyli klassyfikacyi i odrywania czyli abstrakcyi.

"Wyraz "człowiek" mówi Mill, był najprzód nadany jednemu, potem komuś drugiemu i t.d. tak, że nareszcie obudzał on w myśli już nietylko wyobrażenie tego lub owego, lecz ludzi w ogóle, czyli pewne wyobrażenie niejasne, a jednak zrozumiałe, złożone ze śladów po wrażeniach od najrozmaitszych ludzi pochodzących.

W ten-to sposób łączymy wyobrażenia szczegółowe w grupę jednego pojęcia, i w odróżnieniu od innych nadajemy mu osobną nazwę.

Abstrakcyja jest według Milla władzą odrywania pewnej części z treści danego wyobrażenia w celu uważania jej jako całości.

Tak np. z treści wyobrażenia danego ciała kolorowego, twardego i t.d. mogę wziąć tylko jednę cechę, np. rozciągłość i uważać ją w oderwaniu jako całość pojęciową. Będzie to abstrakcyja, która jak łatwo zauważyć bardzo ściśle się łączy z klassyfikacyją, ponieważ i przy tej ostatniej odrywaliśmy cechy wspólne wszystkim ludziom z cech osobnikowych, i łączyliśmy pierwsze w jednę całość, w jedno pojęcie ogólne.

James Mill, podobnie jak wielu psychologów angielskich, uważa wszystkie objawy psychiczne jako różne objawy wiary w coś. Następująca tablica jego najlepiej to objaśni:

I. Fakta rzeczywiste:

a. bieżące:

obecne np. oto jest róża.

nieobecne np. kościół św. Pawła istnieje.

b. przeszłe

np. widziałem palący się ten a ten dom

c. przyszłe

np. jutro będzie dzień.

II. Świadectwo.

np. podania o wielkim pożarze Londynu.

III. Prawde zdań.

identycznych, np. człowiek jest zwierzęciem rozumnem

nieidentycznych, np. człowiek jest zwierzęciem.

"Każdemu z wrażeń, jakie od danego przedmiotu odbieramy (np. od róży, wrażenia koloru, zapachu, kształtu etc.) przypisujemy w naszej wyobraźni pewną przyczynę, tym zaś, razem wziętym, pewną inną wspólną, i tę nazywamy ich podścieliskiem (substratum) powiadamy np. róża (jako substratum) ma własności takie a takie.

Owo podścielisko razem z jego własnościami nazywamy przedmiotem.

Odnośnie do przedmiotów nieobecnych przed nami (kościół św. Pawła) ten sam proces ma miejsce, z tą różnicą, że podstawą jego jest pamięć, wspomnienie. Wreszcie, odnośnie do faktów przyszłych, opieramy się na indukcyi, jest to jednak także działanie skojarzeń—i podczas gdy inni psychologowie uważali wnioski odnoszące się do przyszłości za coś cudownego i niedającego się wytłómaczyć, za dzieło jakiegoś instynktu, Mill nazywa je wprost dziełem asocyjacyj indukcyjnych. Ściśle rzeczy biorąc, mówi on, każde nasze wyobrażenie przyszłości jest właściwie wyobrażeniem przeszłości, jest wspomnieniem. Wierzę, że jutro będzie dzień, że dorożki będą jeździły po ulicach; to znaczy: wspominam, że tak było wczoraj, onegdaj i dawniej. Stałe postarzanie się dnia po nocy przypomina mi zawsze jedno po drugiem i każe wierzyć w ich następstwo. Wierzę, że kamień, który mam rzucić w górę, spadnie, ponieważ zawsze tak było, ile razy go rzucałem, lub ile razy kto inny go rzucał; to znaczy: wyobrażenie spadku skojarzyło się w moim umyśle, jako stałe następstwo, z wyobrażeniem rzutu. Siłę wiary w rzeczywistość przyszłego faktu stanowi właśnie siła czyli nierozdzielność tego skojarzenia.

W podobny sposób powstają i inne rodzaje wiary, tylko że proces ich jest bardziej złożony; zawsze jednak opiera się on na assocyjacyi.

Obszerny rozdział swoich rozbiorów poświęca Mill pojęciom czasu, przestrzeni, ruchu i innym najogólniejszym. Wielką zasługę autora stanowi wykazanie, iż pewne pojęcia oderwane zdają się niewyjaśnionemi, dlatego tylko, żeśmy się w nich zanadto oddalili od faktów, że są zbyt abstrakcyjne. I oderwanie bowiem ma swoje stopnie. Pojęcie czerwony jest abstrakcyja, kolor jeszcze większa abstrakcyja niż kolor czerwony, a własność jeszcze większa niż kolor.

Szkoda tylko, że nie zawsze możemy stopnie te wykryć i pojęcie oderwane zbliżyć do faktów, dlatego też wydaje nam się ono tajemniczem.

Gdy mówimy: przestrzenny lub przestrzenna, to myślemy albo o linii, albo o powierzchni, albo o bryle. Wyobrażenia te zawdzięczamy pewnej liczbie wrażeń zmysłowych, głównie dotykowych i mięśniowych. W pojęciu przestrzenności jest zarazem dane pojęcie oporu, jaki ciała stawiają. Lecz możemy je wydzielić z pojęcia przestrzenności, i wtedy otrzymamy Iiniji matematyczną, powierzchnię lub bryłę matematyczną. Lecz czemże jest bryła bez oporu? Jest właściwie tylko miejscem dla bryły. A miejsce to—czemże jest? Jest przestrzenią. W pojęciu przestrzeni danem jest pojęcie nieskończoności. Nieskończoność może być albo w przestrzeni, albo w liczbie, albo w czasie. Uważanie danego szeregu punktów, liczb, albo chwil za nieskończony, polega również na assocyjacyi. Jestto poprostu stałe skojarzenie wyobrażenia jakiejś wielkości z wyobrażeniom drugiej większej. Pojęcie czasu jest pojęciem następstwa, niczem więcej. Mówię o rzeczach przeszłych, teraźniejszych lub przyjść mających; potem nie mówię już o żadnych wypadkach szczegółowych, więc powiadam tylko: przeszłość teraźniejszość, przyszłość. Wreszcie, nie mówię już o żadnej z tych w szczególności, używam więc jednego tylko wyrazu czas. I oto: jak powstaje to pojęcie.

Pojęcie ruchu jest oderwaniem od wyobrażenia ciała poruszającego się. Tak więc chcąc dysputować nad tem, czem jest ruch powinniśmy się zwrócić do wrażeń pochodzących od ciał, które nazywamy poruszającemi się. Przy bliższym rozbiorze przekonywamy się, że jakkolwiek ruch wyobrażamy sobie zwykle wzrokowo, to jednak pojęcie jego zawdzięczamy głównie wrażeniom mięśniowym przy ruchu mięśni powstającym. Ślepy od urodzenia ma jednak doskonałe pojęcie ruchu.

A. teraz przejdziemy do rozbioru uczuć i woli.

W ogóle można zauważyć, że psychologija uczuć i woli mniej była uprawiana w Anglii, niż psychologija intelligencyi. Jedni nie dotykali jej wcale, drudzy, jak Herbert Spencer i John Stuart Mill, zaledwie ją poruszyli, a dwaj tylko starali się zbadać ją gruntowniej, mianowicie: Aleksander Bain, a z dawniejszych ten autor, który nas właśnie zajmuje.

Wszystkie nasze wrażenia są albo przyjemne albo nieprzyjemne, albo obojętne. Pierwsze staramy się przedłużyć, drugie skrócić, trzecie wcale nie pobudzają nas do działania. Mill przypuszcza, że są one najliczniejsze, ale bliżej tej kwestyi nie rozbiera.

Przyczyny wrażeń przyjemnych lub przykrych mogą być blizkie lub odległe. Wstrętne lekarstwo, które zażywam, jest bezpośrednia przyczyną przykrości — zaś wyrok sędziego będzie odległą przyczyną kary czyli przykrości dla zbrodniarza Ale to nie wszystko jeszcze. Wiemy już, że wszelkie wrażenia mogą być zachowane i odtworzone w duszy, i że te odtworzenia duchowe wrażeń nazywamy wyobrażeniami. W podobny sposób mogą się odtwarzać wrażenia przyjemne lub przykre, stanowiąc uczucia przyjemności lub przykrości. Pojęcia przyjemności i przykrości są każdemu z nas doskonale znane, lecz pojęcie przyjemności nie jest jeszcze przyjemnością, a pojęcie bólu nie jest bólem. Wyobrażenie przyjemności nazywa się pragnieniem, wyobrażenie bólu nazywa się wstrętem. Przez pamięć, wrażenia lub wyobrażenia przyjemności lub bólu mogą się odnosić do przeszłości; przez indukcyję skojarzeń—do przyszłości. Gdy pewne wrażenie przyjemne uważamy za przyszłe, nie mając jednak pod tym względem pewności, to stan iaki nazywa się nadzieją; gdy zaś jesteśmy pewni, nazywa się radością. Podobnież niepewny stan odnośnie do przyszłych wrażeń przykrych będzie się nazywał obawą, a gdy jesteśmy pewni przykrości—smutkiem. Wrażenie przyjemne albo jego wyobrażenie połączone z wyobrażeniem przyczyny, która je powoduje, obudza dla tej przyczyny sympatyją albo miłość. Wrażenie przykre, połączone z wyobrażeniem jego przyczyny, obudza dla niej antypatyją albo nienawiść.

Według ciekawej uwagi autora bezpośrednie przyczyny uczuć mniej nas zajmują, niż odległe, ponieważ te ostatnie więcej rozbudzają działalność umysłu, a tem samem budzą większą liczbę uczuć.

Do odległych przyczyn zalicza autor:

1-o Bogactwo, władzę, godność i ich przeciwieństwa.

2-o Naszych bliźnich: krewnych, przyjaciół, rodaków etc.

3-o Przedmioty uważane za piękne lub wzniosłe.

Inaczej nazywa te przyczyny odległe: 1) samolubnemi, 2) społecznemi, 3) estetycznemi, i rozbiera je szczegółowo.

Gdy wyobrażenie pewnej naszej działalności, jako przyczyny, skojarzy się z wyobrażeniem pewnej przyjemności, jako skutku, to powstaje szczególny stan duszy, który nazywamy popędem. Popęd więc jest wyobrażeniem pewnej przyjemności, którą możemy osiągnąć. Nietylko jednak przyjemności i przykrości, ale także przyczyny ich mogą się stać motywami działania, czyli popędami, mianowicie: gdy się kojarzą z temi aktami naszej działalności, przez które dają się osiągnąć. Bogactwo, władza, godności, ludzie i przedmioty, które przez assocyjacyją staję się wyobrażeniami uczuciowemi, mogą się też stać popędami.

Odnośnie do woli, badania Jakóba Milla są jeszcze bardzo niedokładne; miesza on działania dowolne z odruchami, przykładów używa nieścisłych; ale, co zasługuje na uwagę, to właśnie sama metoda spostrzegawcza, której Mill stara się trzymać i która w pracach, jego następców tak świetne wydała owoce.

Kwestyi wolności woli, nie dotyka prawie, mówiąc tylko, i słusznie, że badania woli sprowadzają się wyłącznie do rozbioru stanu duchowego poprzedzającego działanie.

Na tem kończymy przegląd poprzedników dzisiejszej psychologii; a czytelnik przekona się w dalszym ciągu pracy, o ile nauka ta postąpiła, trzymając się ściśle drogi spostrzegawczej, wytkniętej przez Locka; przekona się, że niedokładności poprzednich systematów ustępują miejsca ściślejszym spostrzeżeniom i rozbiorom, obszar doświadczeń rozszerza się i nauka o duszy zdobywa przez nie tę życiową doniosłość i pewność, jakiej w metafizyce znaleźć nie mogła.

1) Teoryja skojarzeń jest dziełem nowszej psychologii, ale ślady jej dadzą się; odszukać nawet w starożytności. Porównaj Arystotelesa: O pamięci i przypominaniu, Zenona (Diog. Laert., VII, 52) — Epikura (Tamże X, 32). Mervoyer: Etude sur rassociation des idées. Paris, 1864. (Przyp. Tłóm).

2) Właściwiej może byłoby użyć w tym przykładzie innego wyrazu np. matka. Wyraz człowiek mógł bowiem być utworzonym już po ustaleniu się pojęcia człowieka w odróżnieniu od zwierzęcia, podczas gdy pojęcie matki niewątpliwie w ten sposób powstaje, że dziecko za matkę uważa tylko swoje matkę, a potem dopiero uczy się pojęcie to rozciągać do wszystkich kobiet mających dzieci. (Przyp. Tłóm.).

JOHN STUART MILL

Autor, do którego obecnie przystępujemy, jest najwięcej znanym 2 całej nowszej szkoły psychologicznej angielskiej. Znanym jest zarówno jako filozof, ekonomista i psycholog. Prace jego, mianowicie Logikę i Ekonomiją polityczną, przetłómaczono na liczne języki i nawet w Niemczech, gdzie nowsza psychologija angielska zaledwie od kilku lat jest znaną, logika Milla oddawna i kilkokrotnie była już tłómaczoną. Francuzi posiadają wszystkie jego dzieła w przekładzie, (a i u nas istnieje już kilka tłómaczeń, mianowicie: Zasady ekonomii politycznej, O poddaństwie kobiet, O wolności, O rządzie reprezentacyjnym i O utylitaryzmie (P. Tłóm.).

W Millu uderza nas przedewszystkiem potęga siły krytycznej, mistrzowstwo w ścisłem rozumowaniu, obok prostoty języka. Nie unosi się on nigdy, nie używa przenośni, nie zjednywa czytelnika wymową, ale narzuca się ścisłością swych wywodów i głębokością wniosków; to też dzieła jego są przedewszystkiem wyborną szkołą myślenia. Wreszcie czytelnik sam to oceni najlepiej z przytoczonych w dalszym ciągu wyjątków.

Urodzony w r. 1806, kształcił się Mill pod kierunkiem ojca na wzorach starożytnych, rozwijając przedewszystkiem swe władze rozumowe, z pewnem zaniedbaniem strony uczuciowej,—nie w ten sposób jednak, ażeby mógł na tem ucierpieć charakter jego, który owszem z tej szkoły stoickiej wyszedł czystym i silnym, ale przewaga owa rozumowi zapewniona, uczyniła go przedewszystkiem myślicielem, krytykiem, nie pozwalając mu powodować się uczuciem lub fantazyją. Można powiedzieć, że Mill od urodzenia był filozofem. Uczucia jego, których najpiękniejszy przykład mamy w jego miłości dla żony, były spokojne i ciche. Namiętność nie zajrzała nigdy do tego dzielnego serca, które kochając przedewszystkiem prawdę, nie ulegało żadnej słabości koteryjnej i pobudzało tylko ducha do ciągłej, niezmordowanej pracy dla idei postępu.

Jako polityk i mąż stanu nie miał Mill powodzenia, umysł jego bowiem, przywykły do cichej abstrakcyjnej pracy, nie mógł odpowiedzieć warunkom gorącej, politycznej karyjery i wymaganiom praktycznym. Mill nie umiał się naginać do wymagań chwilowych i zapalać drugich wymową. Ale o ileż za to potężniejszym od tej publicznej działalności, był wpływ owych cichych jego prac w dziedzinie teoryi! Jako wydawca London Review i Westminster Review, zamieszczał w nich drobne swe prace, które i polityki dotykały. Wyszły one potem oddzielnie w trzech wielkich tomach, i w roku 1867 doczekały się nawet drugiego wydania. Około roku 1858 pracował jako urzędnik w Kompanii Wschodnio-Indyjskiej; później jako poseł Westminsteru: w 1865 zasiadał w parlamencie, gdzie energicznie popierał sprawę równouprawnienia kobiet, ale urząd ten w krótce utracił. W roku 1873 w celu poprawienia zdrowia mieszkał w Awinijonie, w południowej Francyi, i tam. d. 9 Kwietnia tegoż roku. życie zakończył. Już po jego śmierci wyszły dwie ostatnie jego prace, mianowicie: Pamiętniki (Autobiografija) i Studyja nad religiją.

J. St. Mill uważany jest powszechnie za pozytywistę. Nie należy jednak sądzić, że jest on wyznawcą systemu Comte'a. W dziele swem o pozytywizmie Comte'a wyjaśnił Mill dostatecznie swe stanowisko. Twórca pozytywizmu francuzkiego wyłączył z dziedziny filozofii wszelkie badania przechodzące zakres zjawisk, uznawał jako zasadnicze prawo trzech stanów, na mocy którego wszelki rozwój, a w szczególności rozwój każdej nauki, musi przedstawiać trzy fazy kolejne: teologiczną, metafizyczną i pozytywną: dzielił nauki na konkretne czyli faktyczne i abstrakcyjne czyli rozumowe i układał te ostatnie w jeden szereg na zasadzie wzrastającej zawiłości a zmniejszającej się powszechności przedmiotów, które badają, i otrzymał tym sposobem następujący łańcuch nauk: 1. Matematyka, 2. Astronomija, 3. Fizyka, 4. Chemija. 5. Bijologija,

6. Socyjologija (1).

Otóż ktokolwiek nie uznaje wszystkich tych zasad, uważany jest przez szkołę Comte'a za odstępcę, a Mill właśnie w bardzo wielu punktach zasadniczych z nim się nie zgadza. To też Littré głośny comtysta we Francyi, nie uważa Milla bynajmniej za ucznia Comte'a. (Ob. w tym względzie jego artykuł w Revue des deux mondes z 15 sierp. 1866 i książkę o Auguście Comcie, zawierającą między innemi listy do Milla pisane).

Mill, jeżeli uznaje do pewnego stopnia prawo trzech stanów (ob. jego dzieło p. t. August Comte i Pozytywizm), jeżeli unika wszelkich badań przechodzących zakres naszej wiedzy, to jednak czyni w tym względzie bardzo ważne zastrzeżenia, mówiąc: "pozytywny sposób myślenia nie wymaga koniecznie zaprzeczenia nadzmysłowości". Pod względem zagadnień o początku wszechrzeczy pozostawia on filozofowi wszelką swobodę zdania i potępia Comte'a za to, że chciał koniecznie widzieć pewność i stanowczość tam, gdzie tylko znak zapytania postawić było można. Co do podziału nauk, to uważając go za bardzo zręczny, niemniej jednak zarzuca mu przedewszystkiem pominięcie psychologii (Comte uznawał tylko fizyjologiją) i tego co się z nią wiąże t. j. logiki, teoryi poznania i t. p.. wreszcie wyrzuca mu jego niechęć dla ekonomii politycznej i odmawia prawa do nazwy twórcy socyjologii.

Nie mniej jednak, pojmując pozytywizm nierównie szerzej aniżeli to czynił Comte, uznajemy Milla za jednego z najgłówniejszych przedstawieli tego kierunku. Dla nas pozytywizm nie jest bynajmniej systemem skończonym, któryby miał swoich wyznawców, ograniczając tem samem swobodę własnych ich myśli. Prawdziwy pozytywizm nie chce i nie może być dogmatycznym; nie można go się nauczyć z tej lub owej książki, tak jak się uczyło systemu Kanta lub Hegla, jest on przedewszystkiem metodą naukową, i nie wyklucza bynajmniej różnicy poglądów tam, gdzie nie możemy osiągnąć zupełnej ich pewności — jest też jedyną szkołą filozoficzną, która ma przyszłość przed sobą, ponieważ jej nie przesądza, ponieważ nie zamyka dyskusyi, ponieważ nie decyduje tego dziś, co dopiero jutro rozjaśnić się może, lub co wiecznie pozostanie niedostępnem.

Pozytywizm taki polega przedewszystkiem na rozumnem ograniczeniu własnych sądów. Podając hipotezę hiemówi on, że przynosi prawdę bezwzględną, w którą jak w Ewangeliją można tylko wierzyć albo nie wierzyć; to, o czem pozytywista twierdzi stanowczo, powinno być sprawdzalnem, a więc może być przyjętem przez każdego, kto uznaje naukowe kryteryja prawdy, niezależnie od tego. czy wierzy w sąd ostateczny albo w pochodzenie Ducha Św. od Ojca i od Syna, czy też tylko od Ojca. Są to bowiem kwestyje wiary, przechodzące zakres wszelkiej wiedzy i o których tymczasem pozytywista nic nie mówi. Ten zaś kierunek naukowy, ograniczający dziedzinę wiedzy do sfery dla nas dostępnej, opierający się przedewszystkiem na spostrzeżeniach i prawach zjawiskowych, nie jest bynajmniej dziełem Comte'a. Mill uważa za jego głównych promotorów Bakona, Dekarta, Newtona, Hume'a, Kanta, a nawet Hamiltona, których prace poprzedziły ukazanie się dzie-ła Comte'a. Co do nas, nie uważamy jednak tej listy za ścisłą. Najprzód bowiem Kartezyusz, jakkolwiek wziął za punkt wyjścia wątpienie o wszystkiem, zanim czegoś dowieśdź potrafił, nie trzymał się jednak ściśle tej zasady i w bardzo wielu kwestyjach, (dość wspomnieć np. jego poglądy na duszę, która w jednym punkcie miała się stykać z ciałem), bynajmniej nie ograniczał pola swych twierdzeń do zakresu dostępnej nam dziedziny faktów. Powtóre, jeżeli chodzi o promotorów kierunku pozytywnego w ogóle, to należało wspomnieć przedewszystkiem Locka, który, mianowicie w psychologii, może być uważany za twórcę tego kierunku.

Ale w tej chwili dość nam zaznaczyć, że pozytywizm nie jest bynajmniej wyłącznem dziełem Comte'a, i że Mill ma wszelkie prawo do godności jednego z najdzielniejszych szermierzy na polu filozofii ścisłej, którą mianem pozytywnej od wszelkich innych kierunków dogmatycznych i metafizycznych wyróżniamy, bez względu na to, czy wynikiem ich był ateizm czy teologizm.

"Filozoflja pozytywna, mówi Mill, jest wyrazem tradycyi wszystkich wielkich badaczów naukowych, których odkrycia uczyniły ludzkość tem, czem dziś jest. Wprawdzie i Comte sam nieinaczej rzecz tę przedstawiał, ale traktując filozoflja pozytywną w sposób sobie właściwy, zrobił z niej rzeczywiście własny tylko system."

W Millu zaś przedewszystkiem uznać musiemy tę objektywność sądu, tę gotowość podjęcia wszelkich zarzutów, wszelkich wątpliwości, bez uprzedzenia i bez owej szkolarskiej ciasnoty, która nie pozwala przyznać się do niewiadomości i zostawić jej usunięcie przyszłym pracom wtedy, gdy dzisiejsze okażą się niedostatecznemi.

Stanowisko Milla jest na wskroś psychologicznem, powiedziałbym nawet, że jest w tym jednym względzie jednostronnem; i jeżeli równie jednostronnym jest Littré, który w myśl Comte'a psychologiją tylko fizyjologicznie traktuje, to jednak zarzut jego uczyniony Millowi, że się wyłącznie prawie na obserwacyi i refleksyi wewnętrznej opiera, nie jest bez słuszności. Podobnież nie dziwimy się wcale, że Littré potępia jego definicyją filozofii, która ma być "nauką o człowiek jako istocie rozumnej, moralnej i socyjalnej." Wprawdzie w tej istocie rozumnej schodzą się istotnie wszelkie zagadnienia filozoficzne, a nawet możemy powiedzieć, że i świat, o ile go wyobrażamy, jest właściwie tylko wyrazem naszych zmysłów; nie mniej jednak idealizm taki w definicyi zbytby nas daleko zaprowadził, a tymczasem wygląda ona tak, jak gdyby filozoflja rzeczywiście była tylko antropologiją; czego przecież przyznać nie możemy.

Ale te kwestyje w tej chwili mniej nas obchodzą i, zaznaczywszy tylko psychologiczny nastrój umysłu Milla, przechodzimy do właściwych jego badań nad tą nauką: ponieważ zaś Mill oddzielnie psychologii nie opracował, musiemy zebrać jego poglądy z różnych prac filozoficznych, a mianowicie z jego Rozpraw i z Rozbioru filozofii Hamiltona.

1) Szczegółowy rozbiór tych zasad z uwzględnieniem stosunku Milla do Comte'a znajdzie czytelnik w moim wstępie i poglądzie ogólnym na filozofija pozytywną. " (Przyp. Tłóm.) 

ROZDZIAŁ I.

O METODZIE PSYCHOLOGII

Jeżeli gdzie to w psychologii przedewszystkiem kwestyja metody jest jedną z najważniejszych. Jeżeli psychologija nie rozwijała się,—to przez nią, jeżeli dziś zmężniała—to także przez nią. To też dobrze nam się trafia, że pierwszy z autorów, których prace przeglądać mamy, opracował tę kwestyja nieco gruntowniej i że był nim właśnie znakomity autor Logiki.

"Psychologija, mówi on, ma za cel zbadanie prawidłowości następstw w życiu duchowem, zbadanie praw pierwotnych i pochodnych, na zasadzie których jeden stan duchowy następuje po drugim, jest przyczyną drugiego, a przynamniej przyczyną jego przejawu."

W ten sposób pojmując psychologija i uznając zjawiska duchowe tylko za pasmo następstw, Mill uważa za ideał taką psychologija, któraby z danych uprzednich umiała wyrachować następstwa, z charakteru i wpływów, jakie działają na człowieka,—jego czyny, podobnie jak astronomija przepowiada zaćmienia i w ogóle ruchy na niebie. Wprawdzie, ze względu na różnorodność tych dwóch dziedzin, mechanicznej i psychicznej, i ze względu na nierównie większe skomplikowanie tych ostatnich zjawisk, przy mniejszej ich widoczności, zadanie jest nierównie trudniejszem, i psychologija nigdy może nie dojdzie do tak ścisłych wyrachowań, jak astronomija; ale ztem wszystkiem celem jej jest właśnie zbliżenie się do tej doskonałości, gdyż wtedy tylko będzie ona nauką ścisłą, gdy będzie mogła przewidywać. Uogólnienia przybliżone wystarczają dla życia praktycznego i jeżeli odnośnie do pojedynczych ludzi prawidłowość taka jest tylko prawdopodobną, to za to odnośnie do mass całych, do społeczeństw, staje się pewną, i na tem właśnie polega doniosłość i praktyczność psychologii. (Logika, ks. VI, T. III).

Jakąż droga dojść może do tego, ażeby się stała przybliżenie ścisłą nauką?

Mill zwraca uwagę, że zarówno August Comte, jak i metafizycy nie-mieccy odciągali psychologija z tej drogi, po której ona iść powinna.

"Comte przyznaje samym fizyjologom tylko znajomość naukową objawów umysłowych i moralnych. Odrzuca całkowicie, jako metodę niemającą żadnej wartości, obserwacyją czysto psychologiczna, czyli wewnętrzna. Sądzi, że powinniśmy poznawać umysł tylko obserwując drugich. Lecz jakże moglibyśmy badać i objaśniać umysłowe działania drugich, nieznając własnych? Oto, czego na nieszczęście nie tłómaczy. Uważa jedynie za rzecz oczywistą, że badanie nas samych przez nas samych może nas tylko bardzo niewiele nauczyć o uczuciach, a nic wcale o umysłowości: w gruncie zaś rzeczy takie przeciwstawianie się umysłu samemu sobie, uważa wprost za niemożliwe. Dla zbicia tego sofizmatu, dodaje Mill, niepotrzeba rozwodzić się długo: dość uczynić dwie następujące uwagi: 1-o możnaby odesłać Comte'a do doświadczeń i do pism psychologów, dla przekonania się, że umysł może więcej niż jedno wrażenie, a nawet dość znaczną ich liczbę, w jednej chwili ujmować, i to ujmować uważnie, a 2-o mógł wreszcie Comte i o tem wiedzieć, że możliwą jest rzeczą badanie własnych wrażeń i czynów przy pomocy pamięci, niekoniecznie w chwili bezpośredniej ich świadomości: a tą jest właśnie droga, przy pomocy której zdobywamy najlepszą część naszej wiedzy o działaniach umysłowych. Zresztą wiemy przecież, co się w nas dzieje, już to dzięki świadomości, już pamięci, a więc zawsze przez prostą drogę wewnętrzną, nie zaś (jak to ma miejsce odnośnie do czynów naszych w stanie somnambulicznym) tylko przez ich następstwa i przez pośrednictwo drugich. Ten jeden fakt niweczy całe dowodzenie Comte'a. Wszystko, o czem mamy świadomość bezpośrednio, możemy też obserwować bezpośrednio." (August Comte i pozytywizm). "Następczość zjawisk duchowych nie może być wyprowadzoną z praw fizyjologicznych naszej organizacyi nerwowej; i musielibyśmy długo jeszcze, jeżeli nie zawsze, poszukiwać tylko tej realnej znajomości, jaką zdobyć możemy przy bezpośredniem badaniu następstwa naszych myśli w nas samych."

Patrząc na mózg, moglibyśmy, co najwyżej, wykryć drgania cząsteczkowe, ale nie zobaczylibyśmy myśli i nie zrozumielibyśmy ich jakości.

"Psychologija jest więc nauką odrębną i samoistną. Bezwątpienia, nie powinniśmy nigdy tracić z oczu, ani też lekceważyć związków tej nauki z fizyjologiją. Nie należy nigdy zapominać, że prawa duchowe mogą być pochodnemi praw życia zwierzęcego w ogóle, i że w ostatecznym rozbiorze mogą się okazać zależnemi od warunków fizycznych.... Lecz, z drugiej strony, uważam za błąd równie wielki w zasadzie, a większy jeszcze w praktyce, uprzedzenie zaniedbujące środki, jakich nam wewnętrzna analiza dostarcza, i ograniczające całą psychologija do tych szczupłych danych fizyjologicznych, jakie nam dziś nauka ta przedstawia. Jakkolwiek bowiem niedokładną jest jeszcze dzisiejsza nasza nauka o duszy, to jednak, śmiem twierdzić, że jest nierównie więcej naprzód posuniętą, niż odnośna część fizjologii (fizyjologija mózgu); i opuszczenie jednej dla drugiej byłoby przeniewierzeniem się względem prawdziwych zasad filozofii indukcyjnej."

Zauważmy jeszcze, że dzisiejsi wyznawcy comtyzmu, mianowicie Litrré i Lewes, nie obstają już przy uprzedzeniach mistrza względem metody wewnętrznego badania, i przejdźmy do uwag Milla nad kierunkiem wprost przeciwnej szkoły: niemieckiej metafizyki. Przedstawicieli jej nazywa on ogólnie filozofami a priori t. j. takimi, którzy z góry narzucają swe poglądy, zamiast ich szukać pierwej w faktach, czyli drogą aposterioryczną, i uznają jakieś pierwiastki z góry nadane, zamiast ich szukać w rozwoju doświadczenia. Bóżnice, jakie między temi kierunkami zachodzą, nie dotyczą faktów samych, lecz ich pochodzenia. (Jestto więc właściwie walka na polu ontologii, nie zaś psychologii). Można je scharakteryzować krótko w ten sposób, że jeden z nich uważa najbardziej złożone objawy ducha za wytwór doświadczenia—drugi zaś uważa je za pierwotne i niedające się wywieśdź z doświadczenia. Psychologija aprioryczna utrzymuje, że w każdym akcie naszej myśli, najprostszym nawet, jest pewien element, który nie był dany duchowi przez doświadczenie, lecz był dany przez niego doświadczeniu." Tak np. najprostszy ze wszystkich objawów, wrażenie zmysłowe, potrzebuje według niej, pewnego pierwiastku duchowego poprzednio istniejącego, ażeby mogło się stać percepcyją, czyli spostrzeżeniem. Pojęcia przestrzeni, liczby, siły, czasu i t. p. jakkolwiek zdobywane przy pomocy zmysłów, nie są kopijami wrażeń, lecz wytworami praw pierwotnych, właściwych naszemu umysłowi, które tylko przejawiają się za pośrednictwem doświadczenia. Doświadczenie zamiast być źródłem i pierwowzorem naszych pojęć, samo jest wynikiem sił właściwych naszemu umysłowi, który obrabia wrażenia, jakie z zewnątrz otrzymujemy: te ostatnie więc zawierają zarówno pewien pierwiastek duchowy, jak i pewien pierwiastek zewnętrzny. Próżną jest rzeczą usiłowanie zdania sobie sprawy z duchowych praw przy pomocy doświadczenia, ponieważ to ostatnie przez nie dopiero możliwem się staje. Jeżeli zaś doświadczenie samo siebie nie objaśnia, to tem samem nie objaśnia ono pojęć moralnych, pojęć rzeczy nadzmysłowych.

Psychologija aposterioryczna, przeciwnie, uznając również istnienie pewnego składnika duchowego w naszych pojęciach, uznając również, że nasze pojęcia rozciągłości, czasu, cnoty i t. p. nie są wprost odbiciem wrażeń zmysłowych, lecz wynikiem pracy umysłu, niemniej jednak nie uważa tych wyników za dzieło jakichś praw szczególnych i niedających się zbadać. Sądzi przeciwnie: że zbadanie takie jest możebnem: że ów składnik duchowy istniejąc, nie jest jednak prostym, ostatecznym; że można go rozebrać i sprowadzić do praw prostszych i do taktów ogólniejszych; że można, jednem słowem, wykryć ów proces umysłu wytwarzający wszelkie idee, czyli oznaczyć ich genezę.

Zestawmy, naprzykład, różnicę dwóch tych szkół w psychologii. Aprioryści badając nasze pojęcia przestrzeni i czasu dochodzą do wniosku, że w nich ukrytą jest niezbędnie idea nieskończoności; ponieważ zaś nie mamy żadnej doświadczalnej wiedzy o nieskończoności, skoro wszystko, o czem nas uczy doświadczenie, dotyczy przedmiotów i pojęć skończonych, przeto nie możemy powoływać się w tym względzie na zmysły; jest zaś rzeczą niemożebną pojmowanie przestrzeni i czasu nie jako nieskończonych: są to więc czyste i konieczne wytwory samego umysłu.—Ze swej strony psycholog aposterioryczny uznając, że musiemy uważać przestrzeń i czas za nieskończone, niemniej jednak nie uważa tego za fakt pierwotny i ostateczny. Widzi w nim po prostu zwykły objaw prawa asocyjacyi, prawa, które wymaga koniecznie wywoływania jednego wyobrażenia przez drugie z niem połączone na podstawie częstości doświadczalnego powtarzania. Ponieważ nie widzieliśmy nigdy jednego punktu przestrzeni bez możności istnienia innych po za nim, ani jednego punktu czasu bez innych po nim idących, przeto prawo nierozdzielnego skojarzenia sprawia, że nie możemy sobie wyobrażać żadnego punktu przestrzeni i czasu, bez przypuszczenia po za nim innych punktów, dalszych. To nam tłómaczy charakter nieskończoności panujący w tych pojęciach, a tłómaczy, bez potrzeby uznawania jakiejś z góry narzuconej konieczności. Być może, że przestrzeń i czas są ograniczonemi, ale dla nas uznanie tego jest rzeczą niemożliwą. Gdybyśmy mogli stanąć na granicy przestrzeni, doświadczylibyśmy niewątpliwie pewnych nowych i dziwnych wrażeń, o których jednak dziś najmniejszego pojęcia wyrobić sobie nie możemy.

Z powyższych przykładów wyjaśniają nam się dwie następujące główne zasady psychologii doświadczalnej:

I że najzawilsze zjawiska duchowe powstały z prostszych, pierwotnych.

II że prawo, na podstawie którego powstanie to miało miejsce, jest prawem skojarzeń.

Tak więc to ostatnie jest zasadniczem w całej psychologii umiejętnej, doświadczalnej. Obejmuje ono wszystkie fakta duchowe: pojęcia, uczucia i pragnienia, i całe nasze zadanie polega na tem, ażeby wykazać, o ile i w jaki sposób prawo to nam je objaśnia. Na tym punkcie mogą być, oczywiście, różnice w poglądach, które niemniej jednak są warunkiem postępu nauki.

Ten sposób pojmowania zjawisk duchowych, mówi dalej Mill, nazywano nieraz materyjalistycznym; ażeby się jednak przekonać, o ile zdanie to jest niedokładnem, dość wspomnieć, że idealizm Berkeleya był właśnie tylko rozwinięciem teoryi asocyjacyi. Jeżeli materyjalistycznem jest wyznaczanie warunków materyjalnych dla naszych czynności duchowych, to w takim razie wszystkie teoryje psychologiczne, choć trochę uzasadnione, należałoby nazwać materyjalistycznemi. Być może, że nigdy nie będziemy wiedzieli czy organizm sam przez się może wytworzyć myśl i życie, ale to wiemy z pewnością, że umysł działa za pośrednictwem narzędzi materyjalnych. Jeżeli zaś to przyjmiemy, to czyż staniemy się materyjalistami, idąc za objaśnieniami fizyjologicznemi, aż do tej granicy, dokąd doniosłość ich sięga? Niewątpliwą prawdą jest, że psychologija skojarzeń przedstawia nam wyższe objawy duchowe jako powstałe z niższych, ale czyż przez to pierwsze przestają być wyższemi? Tylko dla umysłów pospolitych wielki i piękny przedmiot traci swój urok. gdy przestaje być tajemniczym, gdy odsłonimy część zagadki ukrytej w jego naturze.

J. St. Mill dodaje przytem, że powinniśmy być surowymi względem objaśnień na teoryi asocyjacyi opartych: nie należy się ograniczać na pozorach rozbioru. Nic zaś nie jest tak pożytecznem dla sprawy przeniknięcia do głębi złożonych objawów ducha, jak rozbiór wyjątków i w ogóle rzadszych faktów. Dzieci, młode zwierzęta, istoty pozbawione pewnych zmysłów, ślepi od urodzenia, którzy wzrok odzyskali, ludzie wzrośli w odosobnieniu jak Kasper Hauser (ob. Memoires de l'Academie des sciences morales tom I, 1832): są to wszystko liczne źródła wiedzy, z których, niestety, zbyt mało dotychczas czerpano.

Ostatecznie uznać musiemy dwa rodzaje badań, zarówno dla psychologii niezbędne, teżsame, jakich i nauki przyrodnicze potrzebują: jeden, którego najlepszym przykładem są uogólnienia Newtona, sprowadza fakta do praw, a te — do innych praw ogólniejszych; drugi, którego wzorem jest rozbiór chemiczny i który dotyczy nie następstw zjawisk, lecz zjawisk złożonych samych w sobie, rozkładając je na prostsze składniki. (Preface to James Mill's Analysis p. 6).

Jeżeli weźmiemy pod uwagę ten fakt, że każda rozwinięta nauka, dostarcza nam pewnych zastosowań praktycznych, to możemy spytać: czy i psychologija jako teoryja nie może się stać podstawą dla jakiej nauki stosowanej? W istocie, nic tak źle nie świadczy o jej dotychczasowym rozwoju, jak właśnie ta okoliczność, że nie wytworzyła ona żadnej sztuki pożytecznej, że nie dała nam żadnych praktycznych zastosowań. Toż samo było z chemiją i fizyką przez ciąg całych wieków, toż samo wreszcie z naukami bijologicznemi, których wyniki zaledwie dziś przewidujemy. A któż jednak zaprzeczy temu, że gdyby prawa rządzące umysłem były odkryte; gdyby warunki ich modyfikacyi były znane; gdybyśmy, jednem słowem, mieli w ręku to, co jest zasadniczem i to, co jest przypadkowem; gdybyśmy mogli odtworzyć syntetycznie pewien dany stan psychiczny, tak jak umiemy obliczyć pewne położenie astronomiczne; gdybyśmy mogli przewidywać, — któż zaprzeczy, mówię, że wówczas mielibyśmy do rozporządzenia potężne sposoby poznawania ludzi, kształcenia dzieci, że zyskalibyśmy podstawę dla polityki, dla wszystkich nauk moralnych i społecznych, i że te wówczas, we wszystkiem, opierałyby się na psychologii tak, jak nauki przyrodnicze opierają się dziś na fizyce?

Możność takiej nauki stosowanej, na psychologii opartej, jest zaledwie przeczuwaną przez kilku badaczów. (Barn wydał w tym względzie studyjum p.t. on the study of character including an estimate of phrenology). Zobaczymy dalej jak Mill objaśnia jej naturę i metodę, dając jej nazwę etologii czyli nauki o charakterach. (Logika ks. VI,r. V).

Psychologija ma za przedmiot najogólniejsze prawa natury ludzkiej—etologija prawa pochodne. Psychologija zajmuje się rodzajem etologija—gatunkiem i odmianami. Byłaby to więc pedagogika, ale , w najobszerniejszem znaczeniu tego wyrazu, obejmująca, tworzenie się charakterów narodowych, społecznych i osobnikowych (tamże § 4). Etologija objaśniałaby nas nie o tem, co jest, lub coby stale dziać się miało, lecz o tem, jakiemby było następstwo pewnych przyczyn, gdyby w działaniu ich nie zaszła żadna przeszkoda. Byłaby więc nauką czysto dedukcyjną, dopuszczającą sprawdzenia. Właściwe doświadczenie nie da się tutaj zastosować; robić doświadczenia czyli próby nad ludźmi i narodami mógłby chyba jaki wschodni despota. Podobnież nie da się tu zastosować obserwacyja. ponieważ nie możemy mieć spisanych wszystkich wpływów, jakie przez ciąg życia działały na człowieka lub całą gromadę ludzi — etologija więc, opierając się na psychologii, musi być sama nauką czysto-dedukcyjną. Gdy są znane prawa rozwoju charakterów w ogóle, dość jest tylko skuombinować je z pewnemi okolicznościami, ażeby teoretycznie przewidzieć rezultaty.

Etologija, nie istnieje jeszcze, ale powstanie jej stało się nareszcie możliwem, jakkolwiek dotąd bardzo mało przygotowano w tym względzie. Postęp zaś jej zależeć będzie od podwójnego sposobu postępowania:

1. Gdy są dane okoliczności szczegółowe, należy wyprowadzić rozumowo etologiczne ich wyniki, przez porównanie z tem, czego nas uczy zwykłe doświadczenie.

2. Wykonać działanie odwrotne, to znaczy, badać różne typy ludzi, rozbierać je, zapisywać okoliczności, w których typ dany przeważa nad innemi, i wyjaśniać rysy charakterystyczne typu, przez właściwości warunków. Nie potrzebujemy prawie dodawać, mówi Mill, że w etologii, podobnie jak w każdej nauce dedukcyjnej, sprawdzanie a posteriori powinno iść w parze z dedukcyją a priori: ponieważ wyniki teoryi, o tyle jedynie zasługują na zaufanie, o ile są sprawdzane przez obserwacyja. Zgoda obu tych rodzajów prób jest jedynie wystarczającą podstawą dla tego rodzaju nauki jak etologija.

ROZDZIAŁ II.

PSYCHOLOGIJA.

Świadomość. — "Jeżeli wyraz duch ma cośkolwiek wyrażać, to znaczy on to. co czuje". Objawami jego są czucia, wyobrażenia, uczucia i pożądania. Świadomość jest intuicyjną znajomością, stanowiącą istotę owych objawów duchowych, które istnieją w świadomości i przez świadomość: mieć wyobrażenie, mieć wrażenie, znaczy mieć świadomość wyobrażenia, mieć świadomość wrażenia (1). Zeznanie świadomości jest bez apellacyi. Sceptyk, któryby o tem wątpił, nie zasługiwałby na uwagę, ponieważ przecząc wszelkiej wiedzy, właściwie nie przeczyłby żadnej. Nie należy tylko mieszać wiedzy intuicyjnej, bezpośredniej, z rozumowaniem, uogólnianiem, objaśnianiem i innemi procesami duchowemi, które już są złożone, pochodne, podlegają błędom i wymagają sprawdzenia.

Według powyższego, zdawałoby się. że Mill nie uznaje bezwiednych działali duchowych. Otóż ciekawem będzie streszczenie jego rozumowań w tym względzie.

William Hamilton był prawdopodobnie pierwszym z filozofów angielskich, który uznawał istnienie bezwiednych działań duchowych, chociaż według Milla należało przedewszystkiem dowieśdź. że działanie albo uczucie bezwiedne nie jest niepojetem. Hipotezę tę która od tego czasu znalazła zwolenników i w Anglii i w Niemczech i we Francyi, opierał Hamilton na trzech rodzajach faktów:

1. Jeżeli mamy jaką naukę lub jaki język, to istnieją one w nas w stanie utajonym, dopóki z nich nie czynimy użytku.

2. Pewne stany chorobliwe, jak: obłąkanie, majaczenie, somnambulizm, zdradzają różne wiadomości i przyzwyczajenia, o których w stanie zwykłym nie mieliśmy najmniejszej świadomości.

3. Wreszcie, w życiu potocznem, każdy przedmiot widzialny okazuje się jako złożony z części bardzo drobnych, z najmniejszych ilości widzialnych: minima visibilia. Lecz samo minimum visibile składa się z części jeszcze mniejszych, które, z osobna wzięte, dla świadomości są zerem. Toż samo odnośnie do składników słuchowych (np. słyszenie odległego szmeru morza składa się z szumu każdej pojedynczej fali, która osobno nie dałaby wcale świadomego wrażenia słuchowego): są to minima audibilia. Nakoniec pewne skojarzenia wyobrażeń dają się wytłómaczyć tylko przez przyjęcie pewnych pośrednich ogniw asocyjacyi, całkiem bezwiednych.

Mill poddawszy te fakta krytyce sprowadza je do stanów fizyjologicznych :

"Nie jestem dalekim, mówi on, od zgodzenia się z Hamiltonem i przyjęcia tych zmian bezwiednych, ale pod jedną tylko formą, dla mnie zrozumiałą, mianowicie: jako bezwiednych modyfikacyj w nerwach (An examination, XV). Jeżeli żołnierz podczas bitwy zraniony, pod wpływem zapału bojowego nie czuje jednak bólu, to fakt ten najprawdopodobniej da się wytłómaczyć w ten sposób, że nerwy były podrażnione, ale ponieważ mózg był zajęty czem innem, podrażnienie to nie mogło się dostać do niego, a tem samem nie stało się świadomem. Toż samo odnośnie do skojarzeń utajonych: jeżeli przyjmiemy (co ze stanowiska fizyjologii staje się coraz bardziej prawdopodobnem), że wszelkie nasze czucia i uczucia mają za poprzedniki fizyczne pewne szczególne stany nerwów, to będziemy mogli przypuścić, że każda przerwa między dwoma wyobrażeniami jest wypełnioną fizycznie przez pewne stany nerwów, które są jednak za słabe, albo za szybko następują po sobie, ażeby z nich między wyobrażeniami A i D powstać mogły inne, świadome, B i C.

Nawiasem dodamy, że już Leibnitz przyjmował, jeżeli nie następczość, to przynajmniej równoległość stanów duchowych ze stanami fizycznemi, że więc teoryja taka nie prowadzi jeszcze do materyjalizmu. Dość nam wiedzieć, że każdy stan duchowy ma odpowiedni sobie stan materyjalny: czy zaś są one jednej czy wprost odrębnej natury, to pozostaje nierozstrzygniętem.

Spostrzeganie. Według wszelkiego prawdopodobieństwa pojęcia "ja" i "nieja" nie ukazują się odrazu, lecz powstają zwolna i stopniowo. Pojęcie nieja zdobywamy dopiero po odebraniu znacznej liczby wrażeń zewnętrznych, na zasadzie praw stałych i w pewnych grupach, i nie jest rzeczą prawdopodobną, ażeby pierwsze zaraz wrażenie, jakiego doświadczamy, obudzało w nas pojęcie własnego ja. (An examination XIII). Przeciwstawność dwu tych pojęć, ja i nieja, podmiotu i przedmiotu, ducha i materyi, sprowadza się do przeciwstawności pomiędzy czuciem pojętem podmiotowo i czuciem pojętem przedmiotowo. Istnieje z jednej strony szereg stanów świadomości, będących podmiotem czucia lub spostrzeżenia, z drugiej, grupa stałych możności wrażeń częściowo urzeczywistnianych w czuciu obecnem i stanowiących przedmiot czucia lub spostrzeżenia. Mamy zaś zwyczaj ujmowania jednych zpomiędzy naszych spostrzeżeń głównie podmiotowo, drugich przedewszystkiem przedmiotowo. W pierwszym wypadku uważamy je głównie w ich stosunku do różnych naszych uczuć, a więc do podmiotu, który jest ich summą: w drugim uważamy je głównie w ich stosunku do jednej lub wielu grup owych możności wrażeń, które nazywamy przedmiotem. "Bóżnica między temi dwoma rodzajami spostrzeżeń odpowiada tej różnicy, jaka większość filozofów ustaliła pomiędzy drugorzędnemi i pierwszorzędnemi własnościami materyi."

Do pierwszych zalicza Mill: opór, rozciągłość i kształt. Najgłó-wniejszy jest opór, którego wyobrażenie dają nam wrażenia mięśniowe; że zaś z niemi zawsze łączą się wrażenia dotykowe, ponieważ nie możemy czuć oporu danego ciała nie dotykając się go, przeto, na zasadzie nierozdzielnego skojarzenia, wyobrażenia dotknięcia i oporu występują zawsze w połączeniu. Przedmiot dotykający naszej skóry, chociażby bez wszelkiego ciśnienia i bez wywołania jakiegokolwiek ruchu (a więc wrażeń mięśniowych), powoduje nas zawsze, w sposób machinalny do uznania jakiejś przyczyny zewnętrznej. Przez skojarzenie, nasze wrażenia dotykowe stały się symbolami wrażeń oporu, podobnie jak różne kolory, jakie widziemy, poruszając oczy w te lub ową stronę i czucia mięśniowe tych ruchów ocznych, stały się symbolami wrażeń dotyku i zmiany miejsca. Tym sposobem oceniamy odległości, i stan skupienia przedmiotów okiem, prawie tak, jak gdybyśmy przechodzili od jednego do drugiego i dotykali się ich.

Drugie zkolei pojęcie: rozciągłości, było długi czas uważane za pierwotne i niedające się rozłożyć na składniki, mianowicie przez szkołę intuicyjną Reida i Stewarta, ale rozbiór szkoły doświadczalnej wydał wprost przeciwne rezultaty. J. St. Mill idzie w tym względzie za pracami Spencera i Baine'a, dlatego też tutaj pokrótce tylko o tym przedmiocie wspomniemy.

Czucie ruchu mięśniowego nieznajdującego oporu, daje nam pojęcie przestrzeni pustej; czucie zaś takiegoż ruchu w obec przeszkody— pojęcie przestrzeni zajętej czyli rozciągłości. Pojęcie przestrzeni pochodzi od zjawisk, które nie są współczesnemi lecz następczemi. A jeżeliby to komuś wydawało się nieprawdopodobnem, to tylko z tej przyczyny, że oko biorąc udział w wytwarzaniu się naszego pojęcia przestrzeni, narusza właściwy jego charakter i przeszkadza nam uznać, że pierwotnie opierało się ono na poczuciu następstw. Dla stwierdzenia tego poglądu w sposób ścisły, musiałby się znaleźć psycholog ślepy od urodzenia, tak jak widziemy niewidomych od urodzenia geometrów i matematyków. Jego zeznania i objaśnienia byłyby stanowczemi. Lecz jakkolwiek takiego przykładu nie znamy, posiadamy jednak fakt analogiczny: niewidomego od urodzenia, którego Platner lekarz i filozof zeszłego wieku badał i pielęgnował. Platner rozpoczął swe badania w r. 1784. Od tego czasu mieliśmy już inny niezmiernie ciekawy okaz: niewidomego z Cheselden, który zajmował wszystkich psychologów. Mill przytacza nadto dwa inne przykłady, a mianowicie: operowanego przez D-ra Franza w Lipsku 1841 r. i drugiego, z późniejszego czasu, którym się zajmował prof. Fraser w sprawozdaniu swem pomieszczonem w North British Review.

Platner tak się wyraża w tym przedmiocie: "Spostrzeżenia te przekonały mnie, że zmysł dotyku, sam przez się, jest całkowicie niezdolnym do wytworzenia w nas pojęcia przestrzeni i rozciągłości, i że nawet nie daje nam poznać miejscowej zewnętrzności: jednem słowem, że człowiek pozbawiony wzroku, niema bezwzględnie żadnego pojęcia o świecie zewnętrznym, zwyjątkiem jednego tylko poczucia czegoś działającego, odrębnego od własnej jego bierności. (1) Dla ślepych od urodzenia czas zastępuje miejsce przestrzeni. Blizkość lub dalekość nie znaczy w ich mowie nic więcej, nad czas krótszy lub dłuższy, większa lub mniejsza ilość czuć, pośredniczących pomiędzy pierwszem a ostatniem czuciem doświadczonem."

Tak więc pojęcie przestrzeni, jest w gruncie rzeczy pewnym rodzajem pojęcia czasu, a pojęcie rozciągłości lub odległości wyobrażeniem ruchu mięśni, dłużej lub krócej trwającego.

Skojarzenia duchowe. J. St. Mill jest stanowczym zwolennikiem teoryi asocyjacyi. Prawo skojarzeń jest dla niego najogólniejszem prawem objawów duchowych. "Czem prawo powszechnego ciążenia dla astronomii, czem własności zasadnicze tkanek dla fizyjologii, tem jest prawo skojarzeń dla psychologii (Ang. Comte and positivism str. 53).

I jakkolwiek u Milla nie znajdujemy tak obszernego rozbioru asocyjacyi, jak u Spencera a szczególniej u Baine'a, to jednak zobaczymy w jego wywodach kilka ważnych zastosowań.

Pierwszym objawem prawa skojarzeń jest to, że wyobrażenia podobne dążą do wzajemnego wywoływania się.

Drugim to, że gdy dwa wrażenia lub dwa wyobrażenia były świadome współcześnie, albo w bezpośredniem po sobie następstwie, to jedno z nich dąży do wywołania drugiego.

Trzecim, że większe natężenie jednego z nich lub obu, sprawia większą łatwość wzajemnego ich wywoływania się, podobnie jak większa częstość ich skojarzenia (Logika ks. VI roz. IV i ks. III roz. VI).

Poznawszy więc prawo skojarzenia, psychologija może lub będzie mogła wytłómaczyć wszystkie złożone objawy duchowe. Cała trudność tego zadania polega tylko na tem, że często połączenie się różnych przyczyn wytwarza objawy tak złożone, iż trudno dopatrzeć się w nich składników prostszych. Takie zaś wytwory złożone mają albo charakter mieszanin czy kombinacyj mechanicznych albo też połączeń chemicznych. W pierwszym wypadku każdą z przyczyn odnajdziemy w skutkach, tak jak gdyby działała pojedynczo; skutek przyczyn składowych jest ściśle równy summie skutków każdej z nich, osobno wziętej. Przeciwnie, w złożeniach chemicznych dwa składniki dają wytwór całkiem od obu razem i od każdego z nich zosobna odrębny.

Prawa objawów duchowych przedstawiają analogiją już to z prawami mechanicznemi już też z chemicznemi. Jako przykład kombinacyi duchowej, można przytoczyć kolor biały powstający z nagłego następstwa po sobie siedmiu kolorów tęczy (światła białego rozłożonego przez pryzmę) w naszem oku. Przeciwnie, wyobrażenie pomarańczy powstaje z połączenia wyobrażeń prostych: koloru, kształtu, smaku etc, ponieważ badając naszą świadomość, możemy wynaleźć w wyobrażeniu pomarańczy wszystkie te składniki pojedyncze. Są więc pewne fakta chemii duchowej. przy których ściślej jest wyrażać się. że wyobrażenia pojedyncze wytwarzają wyobrażenia złożone, aniżeli, że je składają. Toteż znajomość składników w chemii psychologicznej, nie uwalnia nas bynajmniej od badania samego faktu, tak jak znajomość własności tlenu i siarki nie uwalnia nas od zbadania własności kwasu siarczanego.

Mill tłómaczy dwie wielkie odmiany umysłu dwoma odmiennemi rodzajami skojarzeń. Skojarzenia współczesne przeważają u osób obdarzonych żywą wrażliwością organiczną; jest bowiem faktem stwierdzonym, że wszystkie czucia lub wyobrażenia doświadczone pod wpływem żywych wrażeń, ściśle kojarzą się ze sobą. Taka zaś przewaga skojarzeń współczesnych, wyradza skłonność do pojmowania rzeczy w postaci konkretnej, barwistej, dotykalnej, bogatej w szczegóły: jestto usposobienie umysłu stanowiące przymiot malarzy i poetów. Skojarzenia następcze przeważają u osób mniej wrażliwych. Jeżeli posiadają wyższą intelligencyję, poświęcają się historyi lub innym naukom raczej niż sztukom. Wynikiem ich miernej wrażliwości będzie prawdopodobnie miłość nauki lub prawd oderwanych, brak poczucia estetycznego i zapału.

Pojęcie przyczyny.—Jeżeli teoryja świadomości i spostrzeżeń zewnętrznych jest podstawą całej psychologii, to teoryja przyczyny jest kluczem do całej filozofii. Mill zaznacza przedewszystkiem, że "nie zajmuje się przyczyną pierwszą czyli metafizyczną czegokolwiekbądź." — "Wyłącza tak zwane causae efficientes i zajmuje się tylko tak zwanemi przyczynami fizycznemi, t. j. takiemi, które wyrażają, że pewne zjawisko jest przyczyną drugiego; czem zaś są przyczyny pierwsze i czy w ogóle istnieją, tego nasz autor nie rozbiera. W pewnych, dziś panujących szkołach filozoficznych pojęcie przyczynowości uważane jest jako pojęcie pewnego tajemniczego węzła; a ponieważ między dwoma zjawiskami fizycznemi związek tego rodzaju zachodzić nie może, wnoszą więcztąd, że dla znalezienia przyczyny prawdziwej niezbędnem jest wzniesienie się ponad te przyczyny fizyczne, aż do wewnętrznej istoty wszechrzeczy i że tym tylko sposobem znaleźć możemy przyczynę, po której nietylko następuje skutek, ale która skutek tworzy. Niemniej jednak Mill, uważając tę dziedzinę za niedostępną, pozostaje na gruncie zjawisk.

W swoim rozbiorze filozofii Hamiltona ostro krytykuje teoryję przyczynowości tego autora. Według Hamiltona pojęcie przyczyny objaśnia się niemożnością bezwzględnego początku jakiej rzeczy. Sprowadza się ono do pewnika: ex nihilo nihil, in nihilimi nil posse reverti. Właśnie dlatego, że nie możemy pojąć, ażeby nic mogło się stać czemś, pytamy się zawsze o przyczynę każdego faktu, t.j. o to, z czego ów fakt powstał, czego jest przeobrażeniem. Otóż. jeżeli z tej teoryi Hamiltona wyprowadzimy ostateczne jej konsekwencyje, to przekonamy się, że prowadzi ona do uznania pewnego odwiecznego podścieliska, którego wszystkie przyczyny i wszystkie skutki byłyby tylko czasowym objawem, czyli, że jest przeciwną pojęciu wyłącznie empirycznemu, którego Mill broni.

Zjawiska natury, mówi on, jedne odnośnie do drugich znajdują się w dwu odrębnych stosunkach: współczesności i następstwa. Przyczynowość należy właśnie do tej drugiej kategoryi, ale nie każdy stosunek następstwa jest stosunkiem przyczynowym; potrzeba do tego ażeby wypełniał jeszcze warunki, które musiemy bliżej oznaczyć.

Pewne fakta następują, i, jak sądzimy, zawsze następować będą po pewnych innych faktach. Niezmienny poprzednik nazywamy przyczyną—niezmienny następnik skutkiem. Zazwyczaj stosunek przyczynowy ma miejsce pomiędzy pewną grupą poprzedników i pewną grupą następników, chociaż częstokroć w sposób czysto samowolny, wybieramy jedne tylko z tych poprzedników jako przyczyny, inne nazywając jedynie warunkami. Tak np. ktoś zjadł pewną potrawę i umarł; mówią wtedy, że potrawa ta była przyczyną śmierci. Tymczasem właściwy stosunek przyczynowości zachodzi pomiędzy całym ogółem poprzedników (szczególnego nastroju ciała, stanu zdrowia, stanu powietrza i t.p.) a ogółem następników (zjawisk stanowiących śmierć). W mowie ścisłej, jakiej używać powinien filozof, przyczyna jest więc "summą warunków dodatnich i ujemnych razem wziętych, ogółem wpływów wszelkiego rodzaju, po których wynik następuje nieodmiennie skoro się tylko urzeczywistnią."

Jednakże powyższe określenie przyczyny jest tylko cześciowem. Niezmienne następstwo nie jest jeszcze tem samem, co przyczynowość; potrzeba, ażeby to następstwo było nadto bezwarunkowem.

Istnieją następstwa tak dalece stałe, jak tylko można, których przecież nie uważamy za wypadki przyczynowości; tak np. noc niezmiennie następuje po dniu, a jednak nikt chyba nigdy nie wniósł ztąd. że noc jest przyczyna dnia. Oto dlatego, że następstwo to nie jest bezwarunkowem; powstanie dnia zależy od warunku, którym bynajmniej nie jest poprzedniość nocy, lecz obecność słońca. I tę-to właśnie ścisłą zależność chcą wyrazić autorowie utrzymujący, że pojęcie przyczyny wymaga pojęcia konieczności.

Konieczność znaczy bezwarunkowość. Przyczynę więc zjawiska możemy określić jako: poprzednik lub pewne połączenie poprzedników, których skutek jest niezmiennem i bezwarunkowem następstwem.

Lecz powiedzieć, że pewien fakt następstwa jest koniecznym, bezwarunkowym, innemi słowy, niezmiennym przy wszelkich możliwych zmianach okoliczności—nie jestże to uznawać w przyczynowości pierwiastek wiary niepochodzący z doświadczenia?—Bynajmniej, właśnie doświadczenie samo uczy nas, że pewne następstwo jest warunkowem, pewne zaś inne bezwarunkowem; że następstwo dnia i nocy np. jest następstwem pochodnem, zależnem od czegoś innego; czyli, jednem słowem, doświadczenie, bez wszelkiej nad niem leżącej pomocy, tłómaczy nam nasze pojęcie przyczynowości. (Logika ks. III. r. V. § 5).

Co zaś do teoryi, która w działalności naszej woli widzi jedyne źródło tego pojęcia, która utrzymuje nawet, że ona-to daje nam pojęcie owej przyczyny pierwotnej, Mill odpowiada na to, że nie znajduje w woli nic więcej nad przyczynę zjawiskową, taką jak wszystkie inne znane; że jest ona przyczyną naszych ruchów cielesnych w podobny sposób jak mróz jest przyczynę lodu, a iskra przyczyną wybuchu prochu. Chcenie jest poprzednikiem, ruch członków następnikiem; ale nasze bezpośrednie poczucie tego następstwa nie jest takiem, jakiemby je mieć chciała teoryja wolności woli. Mill zgodnie z Hamiltonem czyni uwagę, "że teoryja ta upada wobec tego faktu, że pomiędzy objawem ruchu cielesnego, o którym mamy świadomość, i aktem wewnętrznym postanowienia, o którym również mamy świadomość, pośredniczy cały szereg aktów przejściowych, których bynajmniej nie znamy; że więc ostatecznie nie możemy mieć świadomości związku przyczynowego pomiędzy dwoma końcami łańcucha, jak mniema teoryja, o której mowa." (Logika ks. III. str. V. § 9).

Prawdy konieczne. Widziemy, że pojęcie przyczynowości jest prostym wynikiem doświadczenia: nie oznacza ono nic więcej nad stale i bezwarunkowe następstwo pewnych zjawisk. W podobny sposób Mill sprowadza do doświadczenia również i wszelkie pewniki, czyli prawdy konieczne.

Zauważmy przedewszystkiem, że istnieją dwa rodzaje sądów ogólnych: jedne, które według powszechnego mniemania. pochodzą z doświadczenia i nie górują nad niem, ponieważ są tylko uogólnieniem doświadczeń (np. wszyscy ludzie są śmiertelni); inne, jakkolwiek obudzone pod opływem doświadczenia, zdają się przechodzić jego zakres przez swój charakter konieczności (np. dwie linije równoległe nigdy się z sobą nie przetną). Według Milla tego rodzaju sądy nie są prawdami pierwotnemi, apriorycznemi, jak chcą racyjonaliści, a Hobbes na ich czele. Czemże więc są? — Sądami doświadczalnemi (Tamże ks. II. roz. V. VI i VII).

Mill dowodzi tego w następujący sposób:

Pewniki nie są nam dane z góry, lecz powstają tylko z uogólniania postrzeżeń. Zdanie, że dwie linije proste nie mogą ograniczyć przestrzeni, jest wręcz oparte na świadectwie naszych zmysłów. Wprawdzie doświadczenie uczy nas tylko tego, co w danej chwili widziemy, ale łatwo zauważyć, że wyobraźnia przedłuża niejako spostrzeżenie: tworzymy sobie obraz umysłowy dwu linij równoległych i przekonywamy się, że ile razy chcemy je zbliżyć do siebie, tyle razy linije te przestają być prostemi. Tak więc owe mniemane aprioryczne wiadomości polegają właściwie na umysłowem odtworzeniu i przedłużeniu doświadczenia.

Co zaś do charakteru konieczności, to Mill tak się w tej kwestyi wyraża: Powiadamy, że prawdą konieczną czyli bezwzględną jest taka, której zaprzeczenie byłoby nie tylko błędem, ale wprost pojąćby się nie dało. Otóż owo kryteryjum niemożności pojęcia Mill odrzuca całkowicie. Niemożność pojęcia antytezy, wbrew Spencerowi i Lewesowi, uważa on za zupełnie niewystarczającą do przyjęcia tezy. Nie mamy najmniejszego prawa do mówienia: to a to nie istnieje, ponieważ jest niemożliwem do pojęcia. Historyja nauk dostatecznie zwalcza takie uprzedzenie. Ileżto razy uważano za niepojęte i odrzucano prawdy, które uznawano następnie: np. istnienie antypodów, system Kopernika, i t.p. Niepojętość przeczenia jest tylko faktem nierozdzielnej assocyjacyi. Nadzwyczaj nam trudno połączyć poraz pierwszy dwa przedtem obce sobie wyobrażania; następnie zaś, w skutek powtarzania, przez przyzwyczajenie, łączą się one ze sobą tak ściśle, że ich rozdział wydaje nam się tak niemożliwym, jakpierwej wydawało się ich połączenie.

Jednem słowem prawdy bezwzględne, nie są niczem innem tylko owocem doświadczenia; należą one do najogólniejszych indukcyj doświadczalnych, do uogólnień najpospolitszych i najprostszych z tych faktów, jakich nam dostarczają zmysły i wewnętrzne życie duchowe. (Logika, II, VI, § 1).

Rozumowanie. Różny sposób pojmowania i nadawania przewagi temu lub owemu rodzajowi rozumowania znajduje się w ścisłym związku z całym charakterem filozofii danego myśliciela. Idealista daje zwykle przewagę dedukcyi, jako mającej za punkt wyjścia prawdy ogólne;—realista, przeciwnie, indukcyję uważa za zasadniczy proces rozumowania, jako zaczynającą od faktów—dedukuyję zaś tylko za środek sprawdzania indukcyi. Takiem też jest zdanie Milla.

Ażeby rozumować, to znaczy dochodzić od tego, co się zna, do tego, czego się nie zna, potrzeba mieć jakiś punkt wyjścia. Tym punktem wyjścia są szczegóły (fakta).

Rozróżniają się najczęściej dwa sposoby przechodzenia od prawd wiadomych do niewiadomych: indukcyja i syllogizm. Ale istnieje jeszcze trzeci rodzaj wnioskowania, który nietyIko nie jest mniej ważnym od dwu pierwszych, ale nawet stanowi ich podstawę. Mówię tu o wnioskowaniu ze szczegółu o szczególe. Takiem jest w gruncie rzeczy każde rozumowanie. "Nietylko możemy wnioskować ze szczegółu o szczególe, nieprzechodząc przez ogół, ale nawet prawie nigdy nie postępujemy inaczej." Wszystkie pierwotne nasze wnioski są tego rodzaju. Od chwili pierwszego błysku intelligencyi wyciągamy wnioski, ale całe lata upływają, zanim nauczymy się używać pojęć i wyrażeń ogólnych. Dziecko, które sparzyło palec i unika powtórnego zetknięcia się z ogniem, rozumowało sobie i wywnioskowało, jakkolwiek nie myślało wcale o zasadzie ogólnej: "ogień parzy"—ono nie uogólnia, ono wnosi tylko o fakcie szczegółowym z innego faktu szczegółowego. Wnosi, że sparzyłoby się drugi raz, ponieważ raz się sparzyło. Prawdopodobnie w tensam sposób rozumują zwierzęta. Nawet i my, wyprowadzając wnioski z naszego doświadczenia, przechodzimy częściej od szczegółu do szczegółu wprost, aniżeli przez pośrednictwo zdań ogólnych, wbrew dotychczasowemu mniemaniu logików. "Zauważono, mówi Mill, z jaką podziwu godną pewnością, ludzie zmysłem praktycznym obdarzeni, stosują środki do celów, chociaż nie umieliby podać ogólnych zasad swego postępowania. Jest to tylko prostem następstwem tego, iż ludzie ci, posiadając bogaty zapas faktów doświadczalnych, przyzwyczaili się wnioskować z jednych faktów szczegółowych o drugich, niezajmując się bynajmniej ustaleniem odpowiednich zasad ogólnych. Zdania ogólne są poprostu owocem wniosków szczegółowych już dokonanych i krótkiem ich sformułowaniem. Formułki te ze swej strony mogą służyć do wytworzenia innych ogólniejszych jeszcze. Składamy w nie i skupiamy w nich nasze doświadczenia, dla potocznego użytku. Tak więc rozumowanie przechodzące od szczegółu do szczegółu prowadzi nas do indukcyi. Indukcyja jest w samej rzeczy wnioskowaniem ze szczegółu o ogóle, na podstawie poprzedniego wnioskowania ze szczegółu o szczególe, krócej mówiąc jest ona "uogólnieniem doświadczeń." (Logika, ks. III roz.III). Inaczej: jest ona "sposobem wykrywania i sprawdzania sądów ogólnych." Podstawą jej nie jest, jak mniemała Szkoła Szkocka, wiara w jednostajność biegu spraw natury, ponieważ sama ta wiara jest przykładem indukcyi—i to indykcyi bardzo złożonej i pracowitej — podstawą jej jest pojęcie przyczyny. "Pojęcie przyczyny jest podstawą wszelkiej teoryi indukcyi." (Logika ks. III. roz. V § 2). Przyczyna zaś, jak widzieliśmy, jest niezmiennym poprzednikiem, a stosunek przyczynowy bezwarunkowem następstwem. Jeżeli więc mamy dwa fakta albo dwie gromady faktów, takie, które nam doświadczenie stale i bez wyjatku przedstawiało jako zostające w stosunku stałego i bezwarunkowego następstwa, to wynika ztąd, że z jednej z nich możerny wnosić o drugiej, z przyczyny o skutku; i tym sposobem możemy przechodzić od tego, co widziemy, do tego. czego już albo jeszcze nie widziemy, a więc zarówno w kierunku od przyczyny do skutku jak i w kierunku od skutku do przyczyny; i wreszcie ponieważ jednostajność przyczyn pozwala wnosić o jednostajności skutków, i naodwrót: przeto możemy się wznosić od szczegółu do ogółu. "Proces indukcyjny jest w gruncie rzeczy poszukiwaniem wypadków przyczynowości: i gdybyśmy mogli oznaczyć dokładnie jakim przyczynom jakie odpowiadają skutki, i naodwrót, znalibyśmy temsamem cały bieg spraw natury."

"Wszystkie te odpowiedniości. będące prostym wynikiem przyczynowego układu rzeczy, byłyby wówczas odkryte i wyjaśnione, i każdy wypadek szczegółowy mógłby być przepowiedzianym, przy dostatecznej liczbie danych..."— "Oznaczanie zaś skutku każdej przyczyny i przyczyny każdego skutku jest właśnie głównem zadaniem indukcyi." (Logika roz. VI).

Co zaś do syllogizmu, to nie jest on niczem innem jeno użyciem sądów ogólnych w rozumowaniu. Zaś sąd ogólny jest tylko wspomnieniem, skupieniem, skondensowaniem," jak się Mili wyraża, całej massy wniosków wyprowadzonych szczegółowo. Takie sądy ogólne upraszczają rozumowanie, a dla wielu nauk (mianowicie matematycznych) postępowanie od ogółu do szczegółu, czyli dedukcyja, jest niezbędnym warunkiem ich postępu.

A teraz łatwo zauważyć, że owo przechodzenie od szczegółu do szczegółu będące podstawą wszelkich innych sposobów rozumowania, jest samo objawem kojarzenia się wyobrażeń. Dziecko wnosi o tem, że może się sparzyć zbliżywszy palec do ognia, ponieważ wyobrażenia ognia, palca sparzonego i bólu, skojarzyły się w jego umyśle i jedno przypomina drugie. Właściwe, czyli ścisłe rozumowanie wtedy tylko ma miejsce, kiedy skojarzenie odbywa się na podstawie nie przypadkowych, lecz stałych i bezwarunkowych następstw, t. i. takich, które nazywamy przyczynowemi.

Wolność woli. J. St. Mill nie jest ani fatalistą, ani zwolennikiem wolności woli, sądzi bowiem, że cała ta kwestyja była fałszywie pojmowaną i w tym względzie stoi na jednym wspólnym gruncie z całą szkołą angielska.

Wyznawca przeznaczenia mówi: wola jest skutkiem; jako skutek ma swą przyczynę: tą przyczyną są popędy. Któż zaprzeczy, że gdybyśmy znali z gruntu charakter jednostki i wszystkie okoliczności, w jakich ona działa, mogliby postanowienia jej przewidzieć najdokładniej?

Zwolennik zaś samowoli mówi: przedewszystkiem mam za sobą poczucie wewnętrzne mojej wolności, następnie, moje zamiary, moje widoki: najpospolitsze nawet czyny mego życia okazują, że bynajmniej nie jestem sługą jakiejś konieczności, że nie działam jak automat, lecz że biorę udział w moich czynach.

Obie te doktryny mają w części słuszność i w części jej nie mają. Niezgoda i zamieszanie pochodzą tylko z błędnej teoryi przyczynowości, uważającej stosunek przyczyny do skutku jako coś koniecznego, jako wyraz pewnego tajemniczego przymusu wywieranego przez poprzednika na następnik, który to przymus, istotnie, gdyby istniał, niweczyłby wszelką wolną wolę. Jesteśmy zaś pewni, że w naszych postanowieniach woli przymus tego rodzaju tajemniczy nie ma miejsca. Czujemy, że nie jesteśmy zmuszani, jakby przez jakieś wyższe zaklęcie do słuchania wyłącznie jednego danego popędu lub jednej danej pobudki. Wielu ludzi nie sądzi i mało czuje w życiu tę prawdę, iż przyczynowość jest tylko niezmiennem prawem i bezwarunkowem następstwem... Ci zaś, którzy myślą, że przyczyny pociągają za sobą skutki na zasadzie jakiegoś związku tajemniczego i fatalistycznego, mają racyję sądząc, że stosunek postanowień woli do ich poprzedników jest całkiem innej natury. Lecz dziś już żaden wybitniejszy umysł filozoficzny nie przypuszcza, że jakakolwiek przyczyna wywiera na swój skutek ów przymus tajemniczy."

Błędem zwolenników fatalizmu jest to, że uważają konieczność naszych czynów za coś więcej niż za prawidłowość następstwa, pozwalającego na ich przewidywanie.

Powodem zaś błędu jest sam wyraz "konieczność," w którym mieści się pojęcie jakiejś fatalnej nieprzepartości, podczas, gdy my właściwie wiemy tylko o pewnej zgodzie i stałości następstw. Jeżeli zaś wyrażenie to daje się istotnie zastosować do działaczów przyrody, które działają po większej części w sposób nieprzeparty, to za to, zastosowanie go do pobudek działań ludzkich bynajmniej nie jest ścisłem. "Istnieją następstwa fizyczne, które nazywamy koniecznemi, jak np. śmierć przy braku powietrza lub pokarmu, ale są też i inne, które nieprzestając być przyczynowemu, nie są przecież dziełem tak zwanej konieczności, jak np. śmierć w skutek otrucia, którą zadanie przeciwśrodka lub użycia pompy żołądkowej, częstokroć oddalić może." Czyny ludzkie należą właśnie do tej ostatniej kategoryi, i możemy je pojąć tylko odrzuciwszy ten niewłaściwy wyraz "konieczność." Doktryna wolnej woli daje nam właśnie poznać tę część prawdy, którą nazwa konieczności błędnie przedstawia, a mianowicie władzę, jaką posiada człowiek, współdziałania przy wytwarzaniu się własnego charakteru."

Poczucie wewnętrzne wolności, na które się zwykle powołuje odgrywa w tej kwestyi bardzo małą role. Mieć świadomość wolności woli znaczy tylko: mieć świadomość, zanim się postanowi, że możemy postanowić tak, albo inaczej. Ta zaś świadomość, a właściwie ta wiara (gdyż świadomość może się odnosić tylko do tego, co jest, nie zaś do tego, co być ma) nie rozstrzyga bynajmniej kwestyi. Weźmy przykład. Powiadają, że jeśli postanawiam popełnić morderstwo, czuję jednak, iż mógłbym się od niego powstrzymać. Ale czyż mam świadomość, że mógłbym się od niego powstrzymać, gdyby mój wstręt do zbrodni i moja obawa jej następstw, były słabszemi aniżeli popęd do niej? Jeżeli zaś wybieram powstrzymanie się, to wprawdzie czuję, że mógłbym wybrać popełnienie zbrodni, ale w tym jednym tylko razie, jeżeliby moje pragnienie zbrodni było silniejszem aniżeli wstręt do morderstwa. (My sobie wyobrażamy przypuszczalnie, że moglibyśmy postąpić inaczej aniżeliśmy postąpili, przypuszczamy zawsze pewną różnicę w poprzednikach czynu. Wewnętrzna więc świadomość nie uczy nas bynajmniej, że możemy działać wbrew najsilniejszym pobudkom.

Na przewidywany zarzut: że pokonywając jaki popęd, czuję pewne wysilenie, pewne zmęczenie nawet, że więc wola istotnie może sama przez się działać i walczyć: Mill odpowiada—że nie jestto bynajmniej walka woli, czyli nas samych z czemś, co już nie jest nami samymi, ale owszem walka jednej cząstki mego ja z drugą, jednych popędów z drugiemi: taka zaś walka, podobnie jak wszelkie ścieranie się sił w organizmie, wyczerpuje go i sprawia owo poczucie znużenia czyli wysilenia.

Przechodząc do kwestyi odpowiedzialności, Mill tak o niej mówi: "Przypuśćmy, że istnieją dwie rasy ludzi odrębne: jedna tak z natury uorganizowana, że jakkolwiekbyśmy ją kształcili i wychowywali, zawsze działać będzie w sposób zasługujący na uznanie i błogosławieństwo reszty ludzi,—druga zaś taka, że mimo wszelkich starań i wpływów, ani wychowaniem, ani karami, nie da się powstrzymać od złego; to jakkolwiek ani jedna ani druga, nie miałaby wolnej woli, jako przeznaczona z góry do takiego nie zaś innego postępowania, jednakże my, ze swej strony, nie moglibyśmy powstrzymać się od uważania jednych za półbogów—drugich za szkodliwe zwierzęta, które w ostatnim razie i zabijać byśmy mogli, gdyby nie było innego zabezpieczenia się od nich. Widziemy więc, że nawet wziąwszy teoryję konieczności w jej krańcowej formie, nie zatracilibyśmy jednak bynajmniej różnicy w pojęciu dobrego i złego. Rzeczywistość rozróżnień moralnych i wolność naszej woli, są więc kwestyjami całkiem od siebie niezależnemi. I utrzymuję, że człowiek, który kocha swych bliźnich bezinteresownie i stale, który kocha wszystko to, co jest z ich dobrem związane, który żywi niekłamany wstręt do wszystkiego, co im szkodzi—i działa zawsze w myśl tych swoich uczuć i zasad—będzie zawsze z samej natury rzeczy i bezwarunkowo przedmiotem podziwu, miłości, i życzliwości." Ten zaś, który ma skłonności przeciwne, będzie naturalnie i słusznie przedmiotem wstrętu i wzgardy—a wszystko to zupełnie niezależnie od tego, czy ma wolną wolę lub nie.

Tak więc, według Milla, fatalizm bezwzględny nawet nie wyklucza odpowiedzialności, to znaczy, kary. ("Responsability means punition." An Examination str. 570. Przeczytaj w tej kwestyi list XXV w Opera posthuma Spinozy adresowany do H. Oldenburga; list XII w przekładzie francuzkim Saisseta). Przyjąwszy ów bezwzględny fatalizm, mówilibyśmy, że ludzie rodzą się złymi lub dobrymi, tak jak dziś mówimy, że się ktoś urodził pięknym lub brzydkim, gienijuszem lub idyjotą; ale wówczas tak samo nie lubilibyśmy zbrodni, jak dziś nielubimy brzydoty, pomimo, że ona od woli ludzkiej nie zależy.

Nie zapominajmy jednak, że Mill nie jest fatalistą.

Wielu, mówi on, kłopocze się tą kwestyją: jak można usprawiedliwić karę, jeśli czyny ludzkie są wynikiem popędów? Ale nierównie więcej kłopotliwem byłoby pytanie: jak można ją usprawiedliwić w razie, jeśli te czyny nie są determinowane pobudkami? Kara ma za punkt wyjścia właśnie to przypuszczenie, że wolą kierują pobudki, gdyż kara sama ma być pobudką. Gdybyśmy przypuścili, że wola jako w sobie odrębna, może przeciwdziałać popędom, wtedy właśnie kara nie miałaby usprawiedliwienia. (Tamże str. 576). W konkluzyi, Mill streszcza trzy hipotezy odnośnie do kwestyi woli i odpowiedzialności: dwie z nich odrzuca a trzecią uznaje.

Oto pierwsza: fatalizm w swej najczystszej i najprostszej formie — fatalizm azyjatycki, fatalizm Edypa, utrzymujący, że czyny nasze nie zależą od naszych chęci. Władza wyższa, przeznaczenie niezłomne panuje nad wszelkiem naszem postępowaniem. Miłość dla dobra i wstręt do złego, jakkolwiek chwalebne, nie grają tu żadnej roli.

Drugi fatalizm, któryby można nazwać zmodyfikowanym, utrzymuje, że nasze czyny wypływają z naszej woli, nasza wola z naszych pragnień, a te znów z podwójnego źródła: chwilowych pobudek i stałego naszego charakteru: lecz ponieważ charakter ten powstaje tylko w nas nie zaś przez nas, jest nam tylko dany przez naturę i okoliczności, przeto nie możemy wcale być odpowiedzialnymi za czyny, do których nas skłania, i które napróżno staralibyśmy się zmienić.

Wreszcie, prawdziwa teoryja przyczynowości naszych postępków utrzymuje w brew dwu poprzednim, że nietylko czyny nasze, ale nawet w części i sam nasz charakter zależy od naszej woli, że możemy go doskonalić, używając odpowiednich środków, i że jeśli jest on takim z natury, że nas popycha do złego, to właśnie powinniśmy poddawać się pobudkom mogącym nas wzmocnić w chęci poprawienia go.

Jednem słowem, jesteśmy poddani moralnemu obowiązkowi poprawiania naszego charakteru moralnego.

Taką jest opinija Milla w tym względzie. Nie należy jednak zapominać, że owa samodzielność w możności kształcenia swego charakteru bynajmniej nie wychodzi po za obręb przyczynowości i że wszelkie czyny nasze opierając się na kombinacyi popędów i warunków, muszą być w zgodzie z ogólną prawidłowością wszechświata, która wszelką przypadkowość i samowolę wyklucza. (2)

(1) An examination of sir Wiliam Hamilton's philosophy str. 8. Znajdziemy następnie u Spencera i Baine'a dokładniejszą teoryją świadomości, sprowadzonej do aktów pierwotnych: czucia różnicy i czucia podobieństwa.

(2) Wyrażenie to w obec spostrzeżeń nad wspomnianą wyżej Laurą Bridgman uważam za zbyt stanowcze Można tylko powiedzieć, że ociemniały od urodzenia ma całkiem odmienne i oczywiście mniej dokładne pojęcie przestrzeni. Podstawą jego jest dlań czucie mięśniowe i dotykowe jako czucie następstwa wrażeń. (Przyp. Tłóm.)

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ III.

I.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HERBERT SPENCER.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ I.

I.

II.

III.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ALEKSANDER BAIN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ I.

I.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III.

I.

II.

III.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

I.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JERZY LEWES

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ I.

I.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II.

I.

II.

III.

IV.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SAMUEL BAILEY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej