Jan Bartkowski

WSPOMNIENIA Z POWSTANIA 1831

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSTRZEŻENIE

I. POWSTANIE 29 LISTOPADA 1830 R.

II. WOJNA Z MOSKWĄ 1831 R. KORPUS JENERAŁA DWERNICKIEGO

III. POWRÓT DO WARSZAWY. WYPRAWA NA LITWĘ A NASTĘPNIE W WOJEWÓDZTWA SANDOMIERSKIE I KRAKOWSKIE POD DOWÓDZTWEM JENERAŁA SAMUELA RÓŻYCKIEGO

IV. POCZĄTEK PIELGRZYMKI

V. ZAKŁAD EMIGRACJI POLSKIEJ W BOURGES

VI. ZAKŁAD EMIGRACJI POLSKIEJ W DIJON I MARSZ NA POPARCIE REWOLUCJI NIEMIECKIEJ

VII. USPOSOBIENIE SZWAJCARÓW WZGLĘDEM NAS I POŁOŻENIE NASZE W ICH KRAJU

VIII. WYPRAWA DO SABAUDII I ODJAZD DO ANGLII

IX. POBYT W LONDYNIE

X. POBYT W EDYNBURGU

XI. POBYT W DUBLINIE I OSIEDLENIE SIĘ W LONDONDERRY

DODATEK 

I. Odezwa Rządu Federalnego (Vorort) do rządów kantonalnych

II. (Odezwa Rządu Federalnego do rządów kantonalnych)

III. (Uchwała Rady Stanu z 5 lutego 1834)

IV. Proclamation

V. (Odezwa wychodźców polskich i włoskich w Carouge do rządu Kantonu Genewskiego)

VI. (Odezwa Komitetu Emigrantów do Genewczyków.)

VII. (Odezwa wychodźców polskich do mieszkańców Kantonu Vaud) 

VIII. (Odezwa wychodźców polskich do rządu Kantonu Vaud.)

IX. (Prośba Rady Familijnej wychodźców do Rady Stanu Kantonu Vaud.)

X. Tekst deklaracji, którą nam przedłożono w celu otrzymania pozwolenia na przejazd przez Francję

XI

XII

XIII. Odpowiedź rządu berneńskiego na cyrkularze Vorortu względem Polaków i not dyplomatycznych obcych mocarstw.

XIV. Wyjątek z odpowiedzi przesłanej Vorortowi w tej sprawie [pozbawienia emigrantów prawa azylu] przez rząd półkantonu Bâle-Cam-pagne.

XV

XVI. Wezwanie do wychodźców polskich w Kantonie Berneńskim.

WSPOMNIENIA Z POWSTANIA 1831 ROKU I PIERWSZYCH LAT EMIGRACJI

Jan Bartkowski

OSTRZEŻENIE

Wspomnienia niniejsze, spisane według zachowanych własnoręcznych notatek z lat 1830—1836, nie są pamiętnikami ani  męża stanu, ani wodza, ani szeregiem mniej więcej interesujących zdarzeń Wylęgłych w bujnej imaginacji powieściopisarza. Są one prostym opowiadaniem udziału, jaki wziąłem w powstaniu naszym i walce 1830 / 31 r. jako uczeń uniwersytetu a następnie jako prosty żołnierz, oraz wędrówki mojej do Francji i życia emigracyjnego w pierwszych latach naszego wychodźstwa.

Nader ściśniony obręb mego działania wyłącza wszelką pretensję zainteresowania czytelników, którzy w prawdziwych lub zmyślonych pamiętnikach z upodobaniem natężonym śledzą tajemnych sprężyn wielkich wypadków albo prawdziwego wizerunku ludzi znakomitych, zdjętych z podnóża pomnikowego, na którym ich postawiła historia. Pomimo to, przypominając sobie, z jakim zajęciem sam nieraz słuchałem starego wieśniaka, opowiadającego swą wojaczkę w Hiszpanii i wyprawę do Moskwy, sądzę, że i moje opowiadanie, jakkolwiek bezbarwne, a czasami może i nudne, zajmie czytelników mniej wymagających, zwłaszcza takich, którzy są ciekawi rzucić okiem na życie codzienne emigranta w pierwszym okresie pielgrzymstwa naszego.

Opowiadanie moje nie rości sobie też bynajmniej prawa być uważanym jako utwór literacki. Ma tylko jedną zaletę: jest prawdziwym odzwierciedleniem tego, czego sam byłem świadkiem. To mogę zapewnić pod słowem uczciwego człowieka.

Emigracja 1831 r. po stracie najdroższego ideału swego czuła jak niegdyś król Francji Franciszek I po bitwie pod Pavią: że wszystko straciła prócz honoru i troskliwie strzegła pozostały jej klejnot.

Poczucie do tego obowiązku było ze względu na wyjątkowe położenie nasze bardzo powszechnym, w tak izwanej emigracji szwajcarskiej (czyli raczej w emigracji polskiej w Szwajcarii) w 1832 / 34 r.; łączyło nas  silnym węzłem moralnym i trzymało wszystko w karbach, bo każdy wiedział, że  ogół nie przepuściłby bezkarnie najmniejszego zboczenia mogącego splamić imię polskie.

Chcąc wydać sąd sprawiedliwy o ludziach, nie dość jest wziąć pod rozwagę ich intelektualne i moralne wykształcenie oraz wpływające na nich otoczenie; wypada także uwzględnić wrodzoną słabość natury ludzkiej. Stanowisko atoli emigrantów polskich jest wyjątkowym i nie przypuszcza zgoła tego ostatniego uwzględnienia. Jako przedstawiciele nieszczęśliwej i przez wrogów haniebnie spotwarzanej ojczyzny powinniśmy nieskazitelnym i cnotliwym postępowaniem skarbie jej między obcymi szacunek i żywe współczucie. Ci zaś, którzy zapominają to  tym świętym obowiązku i kalają dobrą sławę naszą, nie zasługują na najmniejsze pobłażanie.

Przejęty tym uczuciem, nic dziwnego, że mówiąc o niektórych jednostkach, może już spoczywających w grobie, odkryłem ich wykroczenia. Nie uczyniłem tego przez chęć wystawienia na widok brudów i wrzodów, ale przez zamiłowanie  prawdy i w nadziei, że wyjawienie jej nie zostanie bez użytku. Stare bowiem przysłowie: De mortuis nil nisi bonum uważam za niemoralne i szkodliwe. Wcale przeciwnie, uważam za obowiązek każdego z nas mówić o zmarłych, jak o żyjących, szczerą prawdę, aby tylko bez namiętności i bez przesady. Myśl bowiem sama, że  przekroczenia przeciw uczciwości, choć czasami uchodzą bezkarnie za życia, zostawiają brzydką plamę na winowajcacłi poza grobem, obudzi noże w niejednym chwiejnym umyśle zastanowienie i wstrzyma co od zboczenia z drogi prawości.

JAN BARTKOWSKI

Genewa, dnia 8 lutego 1886 r.

I. POWSTANIE 29 LISTOPADA 1830 R.

Smutek i wyrzuty sumienia mnie ogarniają, ile razy sobie przypomnę wakacje uniwersyteckie 1830 roku. Przepędziłem ich początek w domu rodzicielskim w Działdowie, gdzie mnie po dwuletnim niewidzeniu rodzice i siostry radosnymi powitali okrzykami. Pieczołowicie matka przewidziała i przygotowała wszystko, co tylko mogło mi uprzyjemnić pobyt pod ojcowską strzechą, i co chwila dawała mi nowe dowody swego czułego starania o mnie. Ojciec mnie przyjął nie jako syna, ale raczej jako młodego i drogiego mu przyjaciela. Czułem się też zrazu bardzo szczęśliwym, ale nierozmyślna płochość młodzieńcza ukróciła mi to szczęście. Po dwóch tygodniach spokojnego domowego pożycia i kilku wycieczkach do krewnych i znajomych w okolicy zamieszkałych, zacząłem przed końcem wakacji tęsknić za rozrywkami życia koleżeńskiego. Rodzice, choć nieco zdziwieni tym pośpiechem, nie oparli się życzeniu mojemu; lecz kiedy zbliżyła się chwila wyjazdu, żal tak rzewny ogarnął dobrą matkę, że nie mogła go utulić. Ojciec, który mnie odwiózł aż do Zakroczymia, zatrzymał się tam ze mną kilka godzin i przy rozstaniu się naszym rozpłakał się jak dziecko. Nigdy uprzednio nie będąc świadkiem takiego rozczulenia z jego strony, w smutnych myślach pogrążony zajechałem nad wieczorem do Warszawy i stanąłem w dawnej kwaterze mojej w domu Kossowskich przy ulicy Mazowieckiej.

Choć towarzystwo znajomych i przyjaciół rozerwało mnie później, ten sam obraz smutny rozstania się stawał mi często przed wyobraźnią — tym częściej, że szybkim biegiem postępujące wypadki okazały mi niebawem ów żal nieutulony rodziców jakby objaw niepojętego przeczucia grożących nam nieszczęść. W samej rzeczy  było to ostatnie widzenie się moje z matką i ojcem.

Warszawa zdawała mi się zrazu pustą, ponieważ młodzież uniwersytecka po większej części była jeszcze na prowincji.

Spotkałem przecież kilku znajomych kolegów (między innymi Słabowskiego z Kielc), którzy mi udzielili wielkiej nowiny, o której jeszcze gazetom nie wolno było pisać. Była to pierwsza wieść o rewolucji we Francji. Im bliższe dochodziły nas szczegóły o walce lipcowej, tym większe wyradzały się nadzieje w wyobraźni żywej młodzieży. Wkrótce uczniowie uniwersytetu zaczęli wracać do stolicy, a że i wojsko już opuszczało obóz pod Powązkami, akademicy i podchorążowie oraz oficerowie młodsi piechoty skwapliwie garnęli się w małe kółka i cichaczem rozprawiali juz nie tyle o wypadkach w Paryżu, jak raczej o prawdopodobieństwie powstania własnego kraju i pomocy w takim razie ze strony Francji. Wiara w bliskie poruszenie upowszechniała się coraz więcej między mieszkańcami Warszawy i zagrzewała coraz bardziej ich doświadczoną gotowość do czynu. Tymczasem zapał młodzieży objawiał się w nieroztropnych, ale dość naturalnych wybuchach nienawiści narodowej przeciw Moskalom, a nawet i Niemcom przebywającym w Warszawie, których czubiono, kiedykolwiek okazja się nastręczyła.

Nienawiść ta okazała się na jawie po nabożeństwie żałobnym, którym uczniowie uniwersytetu postanowili uczcić męczenników poległych na Pradze w 1794 r. Zamówiono nabożeństwo u oo. Kapucynów. Katafalk był ozdobiony licznym i ciekawym zbiorem staroświeckiej broni polskiej i tureckiej. Kościół był zapełniony młodzieżą i już ksiądz był gotów wyjść ze mszą, kiedy wiceprezydent miasta Warszawy, czyli raczej naczelnik policji, Lubowidzki, śpiesznym krokiem wpadł do zakrystii i księdzu zakazał nabożeństwo odprawić.

Nie daliśmy się wszakże odwieść od powziętego zamiaru. Posłano w deputacji dwóch uczniów do księdza proboszcza na Pradze i zamówiono na dzień następny nabożeństwo za dusze zmarłych braci. Nie wiem, czy ksiądz się domyślił intencji prawdziwej lub nie. Wszelakoż nabożeństwo zostało odprawione w asystencji wszystkich niemal uczniów uniwersytetu.

Wychodząc z kościółka, który nas nawet nie mógł pomieścić wszystkich, ujrzeliśmy przy drzwiach wieśniaka w podeszłym wieku z kilkoma pękami sękatych kijów dębowych, które z lasu niósł do Warszawy na sprzedaż.

Tknięci myślą, że ten staruszek może był dawnym towarzyszem broni Kościuszki, równocześnie kilku ofiarowało mu wsparcie. Wtem któryś z kolegów wyciąga jeden z tych kijów i pyta:

— Po czemu to, ojcze, sprzedajecie te kije?

— Po dwa grosze, paniczu.

— Jak to, po dwa grosze? — a wszakże to są wojdówki i każda warta przynajmniej dziesięć groszy.

Biorąc zarazem dębniak jeden, zapłacił za niego dziesiątaka. Za tym przykładem dziesięciogroszówki zaczęły się sypać jak grad do kapelusza biednego starca i w mgnieniu oka wszystkie kije zostały rozebrane. Tak uzbrojeni w wojdówki wracaliśmy gromadnie do Warszawy; aż tu na środku mostu spotykamy znanego szpiega Jurgaszkę, kapitana żandarmów, który z brzydkiego kałmuckiego pyska już nieco podobny do W. Księcia Konstantego, przez służalstwo jeszcze bardziej usiłował naśladować go w postawie i w noszeniu kapelusza.

— Za późno już idziesz nas szpiegować — zawołali pierwsi, którzy go spotkali.

Niecny wyrodek, oplwany przez młodzież przechodzącą, przycisnął się do poręczy mostu i jakby pies obity z wciśniętym między nogi ogonem śpiesznie, milczkiem dążył na Pragę. Sądziliśmy, że nastąpią poszukiwania ze strony władz; ale widać przez wzgląd na zbyt znaczną liczbę winowajców zaniechano dalszej inkwizycji i cała sprawa zakończyła się zwołaniem wszystkich wydziałów do wielkiej sali posiedzeń, gdzie ksiądz rektor Szwejkowski wbrew własnemu sercu musiał nam dać upomnienie nad postępkiem, który z rozkazu W. Księcia nazwał burdą.

Wkrótce po rozpoczęciu kursów uniwersyteckich Szymański Napoleon, uczeń wydziału lekarskiego, uwiadomił mnie o egzystencji spisku mającego na celu oswobodzenie kraju naszego, zapewniając zarazem, że nie tylko większa część oficerów młodszych załogi polskiej w Warszawie oraz po pułkach na prowincji i Szkoła Podchorążych należą do tegoż związku, ale nawet osoby wyższe, otoczone powszechnym poważaniem narodu, jak np. Chłopicki, Niemcewicz, Lelewel i inni. Dla zasłonienia związku od zdrady podzielono go na małe kółka, które miały się komunikować jedno z drugim tylko za pośrednictwem jednego z członków swoich, doświadczonego patriotyzmu. Jedno z tych kółek już egzystowało w uniwersytecie, a że posiadałem zaufanie niemałej liczby kolegów, Szymański zachęcił mnie do utworzenia drugiego kółka, zalecając wszelakoż jak największą ostrożność w wyborze członków.

Niebawem plan podany mi przez Szymańskiego został doprowadzonym do skutku: pod pozorem zabawy koleżeńskiej zbierała się od czasu do czasu w mieszkaniu moim Pod Złotym Orłem (naprzeciw kościoła Św. Krzyża) garstka akademików i podchorążych, między innymi: Gaucz Wincenty i Polański z 1 pułku piechoty liniowej, Mazowiecki Anastazy, Czernich Ignacy i Dutkiewicz, podoficer z 3 pułku strzelców pieszych Piwowarski Antoni,

Mazowiecki Onufry, Kobyliński Wincenty, Rzewuski, Rychłowski, Giewartowski, Bacewicz, Słabowski, Kossowski, Wąsowicz i Kruszelnicki.

Wszelkie komunikacje i rozkazy wyższej, a nieznanej nam władzy spiskowej dochodziły nas za pośrednictwem Szymańskiego, a dopiero w miesiącu październiku poznaliśmy się z niektórymi członkami pierwszego kółka spiskowego w uniwersytecie, do którego należeli: Szymański Napoleon, Niemojewski Zenon, Nasierowski Walenty, dwaj bracia Liedtke, bracia Miączyńscy, Łabędzki Julian itd., które zbierało się w mieszkaniu Szwejcera Michała w pałacu Załuskich.

Podług danego zlecenia zaopatrzyliśmy się — jak kto mógł — w broń sieczną lub palną i czekaliśmy dnia do ruchu. Naznaczono nareszcie noc z 13 na 14 października. Tegoż samego wieczora kółko nasze zebrało się w moim mieszkaniu i tam czekaliśmy na ostateczny rozkaz, który nam Szymański miał przynieść, i wśród spokojniejszej niż zwykle gawędy wyglądaliśmy niecierpliwie powrotu naszego pośrednika. Nareszcie już po jedenastej nadszedł Szymański i oznajmił nam, że dla ważnych, choć jemu samemu nie znanych powodów, naczelnicy spisku odroczyli wybuch powstania do dalszego czasu.

— Szaleni! głowy potracili — zawołał Anastazy Mazowiecki — już i tak szpiegi śledzą nas zewsząd, a przez te zwłoki bezustanne sprawa cała niechybnie się wyda i wyłapią nas jak myszy. Co do mnie, nie myślę zginąć bezowocnie, toteż wracam natychmiast do koszar po moją dubeltówkę i spod filarów Towarzystwa Przyjaciół Nauk jeszcze tej nocy księciu w łeb strzelę.

— Tym właśnie — zawołałem — mógłbyś zwichnąć całą sprawę naszą. Zaklinam się przeto, mój drogi Anastazy, abyś ani myślał o podobnym zamiarze. Wszakże dotąd nie masz jeszcze nic straconego; uspokój się i pamiętaj, że nie wolno żadnemu z nas działaćsamopas.

Uwaga moja, silnie poparta przez obecnych, uspokoiła Mazowieckiego i w kilka chwil potem wszyscy się rozeszli z postanowieniem czekania dalszych rozporządzeń. 

Schadzki w moim mieszkaniu zwróciły na siebie uwagę jednego z inspektorów uniwersytetu i skłoniły mnie do przeprowadzenia się do ciasnej, ciemnej ciupy na Tamce. Tam zabawy koleżeńskie zostały zupełnie przerwane, ale tym gorliwiej zająłem się z kilkoma kolegami laniem kul i przysposobieniem broni.

Tymczasem z żalem spostrzegliśmy, że jeden ze związkowych naszego kółka, Kruszelnicki (uczeń długoletni na wydziale medycyny), oddawał się z coraz większą zapamiętałością szulerstwu i rozpuście. Nie brakowało przestróg i rad z naszej strony, ale pozostały bezowocne. Uważałem nawet, że pomimo chwilowo widocznie udanej wesołości dręczyła go jakaś wielka niespokojność. Nagle 7 listopada znikł nam zupełnie z oka; ale bez poszukiwania powodów tej nieobecności przypisaliśmy ją konieczności, w której Kruszelnicki był udać się do Modlina w celu wyproszenia od ojczyma pieniędzy na zaspokojenie długów.

Dnia 11 listopada doszła mnie wieść o aresztowaniu podchorążych Gaucza i Polańskiego (z 1 pułku piechoty liniowej) i kilku podoficerów z 3 pułku strzelców pieszych. Ostrzegłem o tym bezzwłocznie kilku kolegów; a przeczuwając, że policja pochwyciła jakąś nić spisku, już zacząłem przemyśliwać o opuszczeniu Warszawy i ucieczce do Prus, ale niepewność o prawdziwych powodach aresztu naszych przyjaciół, a z drugiej strony obawa utwierdzenia przez ucieczkę moją władzy w domysłach jej (jeżeli tylko na takich braci naszych do placu odprowadzono), zatrzymały mnie na miejscu.

Nazajutrz, w piątek 12 listopada, około godziny dziesiątej wezwano mnie do inspektora jeneralnego uniwersytetu, Adriana Krzyżanowskiego. Zapytania jego o częstych schadzkach młodzieży akademickiej w mym mieszkaniu, o ich celu, rozmowach toczonych itp., przekonały mnie, że rząd domyślał się egzystencji jakiegoś spisku, ale bynajmniej nie przypuszczałem jeszcze, jak dalece szczegóły jego były mu znane. Po krótkim protokóle inspektor mi oznajmił, że muszę tymczasem pozostać pod aresztem uniwersyteckim, i kazał bedelowi zaprowadzić mnie do pokoju blisko kancelarii, skąd dosłyszałem na kurytarzu znane głosy kilku kolegów. Przyniesiono mi obiad ze stołu rektorskiego czy też z traktierni, a wieczorem około godziny szóstej przywołano mnie do protokółu do sali obrad senatu uniwersyteckiego. Ujrzałem naokoło stołu: zacnego rektora księdza Szwejkowskiego, powszechnie kochanego sekretarza uniwersytetu Kazimierza Brodzińskiego, Adriana Krzyżanowskiego i kilku innych profesorów; prezydował zaś kurator uniwersytetu, Maksymilian Fredro.

Po ogólnych kwestiach, jakie mi już tegoż samego rana inspektor zadał: czy słyszałem o mającym wybuchnąć rozruchu?

O przygotowaniach do niego, o celu częstych schadzek w moim mieszkaniu itp., zapytano mnie dlaczego zaprosiłem do siebie kilkunastu kolegów i znajomych na wieczór dnia 13 października? Odrzekłem, że nie pamiętam, czy miałem kogo u siebie tego wieczora; a jeżeli tak było, to pewno zebraliśmy się dla wesołej pogadanki.

— Na próżno się pan taisz — zawołał kurator — wiadomo nam bowiem, że zebraliście się w nadziei jakiegoś zaburzenia, które miało nastąpić tej nocy, a pan, dla zachęcenia kolegów do udziału, kazałeś przynieść kosz piwa i częstowałeś ich później ponczem. Kiedy zaś wam doniesiono, że rozruch został odroczonym, podoficer z 3 pułku strzelców pieszych Anastazy Mazowiecki, uniesiony gniewem i przepowiadając, że zwłoka podobna naraża spiskowych na zgubę, odgrażał się, że tej samej nocy zaczai się z dubeltówką pod filarami domu Towarzystwa Przyjaciół Nauk i zabije Jego Cesarską Mość W. Księcia Konstantego w chwili, kiedy o północy będzie tamtędy przejeżdżał. Pan zaś, zamiast odradzać mu od przedsięwzięcia tak zbrodniczego, utwierdzałeś go w tym niegodziwym zamiarze.

— Być może — odpowiedziałem — że w ciągu rozmów rozmaitych któryś z kolegów moich wspomniał, że podług ostatnich nowin, krążących po Warszawie, może tej nocy (tj. 13 października) nastąpi ruch jakiś; ale nie zwróciłem na to uwagi, zwłaszcza że podobne wieści głuche dawały się codziennie słyszeć po kawiarniach. Piwa i ponczu kazałem przynieść, ponieważ nie miałem zwyczaju przyjmować gości na sucho; ale jest fałszem, abym tym sposobem miał ich zagrzewać do udziału w jakimś urojonym powstaniu.

Równie szkaradnym wymysłem jest, aby się Anastazy Mazowiecki kiedykolwiek odgrażał na życie W. Księcia albo kogokolwiek bądź w mej obecności. Nie przypuszczam, aby myśl podobna mogła powstać w jego szlachetnym charakterze. Gdyby się zaś objawiła, to zamiast zachęcać go do takiej zbrodni niesłychanej, byłbym sobie uważał za święty obowiązek użyć sił wszystkich, aby go odwieść od niej albo mu przeszkodzić w dokonaniu jej.

Zadzwonił kurator na bedela i zawołał donośnym głosem:

— Przywołaj pana Kruszelnickiego.

Dreszcz mnie przejął na to nazwisko, albowiem wskazało mi zdrajcę i całą przepaść, w jaką nas popchnął. Szczęściem, że kaptur od lampy cieniem swoim zasłonił wrażenie nader przykre, które myśl ta na mnie zrobiła. W mgnieniu oka wszelakoż samo uczucie niebezpieczeństwa przywróciło mi całą przytomność. Kiedy więc wszedł Kruszelnicki, wymokły i blady jakby trup, i kazano mu Usiąść naprzeciwko mnie, wlepiłem w niego wzrok tak surowy, że znieść go nie mógł.

— Czy pan byłeś wieczór 13 października u pana Bartkowskiego?

— Byłem.

— Czy Bartkowski był przytomny, kiedy podoficer Mazowiecki odgrażał się, że przyczai się tej samej nocy pod filarami gmachu Towarzystwa Przyjaciół Nauk w celu zabicia Jego Cesarskiej Mości W. Księcia Konstantego?

Tu Kruszelnicki zwrócił drgającą twarz ku mnie, a spotkawszy ten sam wzrok pełen oburzenia i wzgardy, drżącym głosem jęknął:

— Nieee — nie wiem, czy był wtenczas obecnym, ale zdaje mi się.

— Cóż to się znaczy? — zawołał gniewnie ksiądz Szwejkowski — w raporcie swoim pan utrzymujesz, że pan Bartkowski utwierdzał podoficera Mazowieckiego w zbrodniczym zamiarze, a teraz nie pamiętasz nawet, czy był przytomnym tej pogróżce. Któż tu może wierzyć panu? Idź pan na ustęp.

Pod tym gniewnym wykrzyknikiem zacnego rektora poznałem ukontentowanie nad zachwianą wiarogodnością delatora, a  odblask tegoż samego uczucia przeleciał także po twarzy Brodzińskiego, który pogrążony w smutku i milczeniu, przysłuchiwał się powyższej indagacji.

Po kilku innych mniej znacznych zapytaniach kurator poprosił mnie do pobocznego pokoju i tam wziąwszy za rękę z czułością ojcowską (zdaje mi się — udaną) zaklinał mnie, abym mu zeznał całą prawdę: szczególnie co do osób, z którymi miewaliśmy komunikacje; że on sam uważa całą tę sprawę jako dzieciństwo i że jeżeli zeznaniem otwartym odpowiem na jego zaufanie, otrzyma niezawodnie na audiencji, na którą miał się tegoż wieczora udać do W. Księcia, upoważnienie do wypuszczenia nas natychmiast na wolność. Odpowiedziałem, że nieraz zdarzyło mi się słyszeć nie tylko między młodzieżą uniwersytecką, ale nawet po kawiarniach przypuszczenia o możebności rozruchu jakiegoś w Warszawie, ponieważ rozdanie ładunków ostrych między załogę i inne środki ostrożności władzy wojskowej prowadziły na domysł, że rząd musi mieć ważne do tego powody. Zresztą, że nie miałem w Warszawie ani znajomości, ani komunikacji z żadnymi osobami prócz kilku kolegów uniwersyteckich i ich braci albo krewnych będących w wojsku. Że schadzki nasze ograniczały się albo na obojętnej rozmowie, albo na wesołej zabawie, a nie miały bynajmniej celu politycznego, jaki im fałszem podrzucano.

Opuścił mnie kurator nie bardzo zadowolniony; a wkrótce potem turkot odjeżdżającego powozu kazał mi się domyśleć, że udał się na audiencję do W. Księcia. Inni zaś członkowie senatu uniwersyteckiego czekali jego powrotu: niektórzy pewno w nadziei, że przywiezie rozkaz uwolnienia dla oskarżonej młodzieży.

Co do mnie, nie spodziewałem się bynajmniej, aby nas wypuszczono. Tak też się i stało. Może około godziny dziesiątej nadjechał powóz; ale zamiast mnie uwolnić, bedel Głowacki z zasmuconą twarzą wezwał mnie, abym mu towarzyszył do jednej z sal uniwersyteckich i tam mnie zamknął na noc.

Znużony więzieniem zeszłego dnia, a może też w zaufaniu, że koledzy wraz ze mną przyaresztowani ograniczą się przy indagacji na naturalnym wytłumaczeniu naszych schadzek i odeprą wszelkie inne do nich powody jako zmyślone, zasnąłem spokojnie.

Nazajutrz wezwany powtórnie do sali senatu uniwersyteckiego, zastałem tam prócz kuratora, rektora, sekretarza i inspektora — trzech jenerałów: Rożnieckiego, Rautenstraucha i Potockiego Stanisława. Powtórzono mi też te same pytania co dnia poprzedniego, a ja dałem też same odpowiedzi. Nie przywołano wszelakoż Kruszelnickiego na konfrontacją.

Wieczorem przeprowadzono mnie na noc do sali, gdzie profesor Bentkowski wykładał historią, i tam zastałem własny materac, poduszkę i kołdrę, które mi ze stancji mojej przyniesiono. Przepędziłem tam cały następny dzień, a że to była niedziela, nie miałem nawet rozrywki przechodzących akademików.

Miałem więc czas zastanowić się nad najwłaściwszym planem odparcia wszelkich oskarżeń i w konkluzji uznałem za najlepszy ten, który mi prosty rozum od pierwszej chwili aresztowania nastręczył: tj. odpierać stanowczo wszelkie oskarżenia o zawiązanie spisku i li ograniczyć wiadomość o oczekiwanej rewolucji w Warszawie do pogłosek brukowych, opartych na znanych środkach ostrożności przedsięwziętych przez władzę wojskową.

Dnia 15, w poniedziałek wieczór, przeprowadzono mnie z gmachu uniwersyteckiego do klasztoru Św. Krzyża i tam mnie w jednej z cel zamknięto. Po stąpaniu na kurytarzach i skrzypieniu kluczy domyślałem się, że przeprowadzono zarazem i innych kolegów moich. Przekonałem się później, że domysł ten był prawdziwy. Byliśmy wszelakoż tak porozdzielani, że nie można było komunikować się jednemu z drugim; ani też szukałem sposobności do tego przez obawę zdradzenia się.

Usługiwała nam jeszcze służba uniwersytecka; tylko kiedy mi się zdarzyło przy wejściu bedela rzucić okiem na kurytarz, spostrzegłem jakiegoś draba z odrażającym piętnem policyjnego siepacza. Podobnego psubrata spostrzegłem czatującego albo w bramie, albo też przy drzwiach klasztoru.

Tam mnie zostawiono przez tydzień cały bez wezwania do protokółu. Nie cierpiałem nudów, ponieważ dostarczono mi, zdaje się z księgozbioru rektora, kilka książek. W poniedziałek 22 listopada, wieczór, właśnie kiedy po zgaszeniu świecy rozmyślałem nad przeczytanym co tylko wierszem Krasickiego „Święta miłości kochanej ojczyzny...”, zaskrzypiał klucz we drzwiach i wszedł do celi komisarz policji z latarką, a za nim olbrzymi drab policyjny. Wezwał mnie, abym mu towarzyszył, a na zapytanie: „Dokąd?” — odrzekł, że tego powiedzieć nie może. Nimem się ubrał, policjant zwinął pościel i poniósł ją na dół. Przed bramą klasztorną zastaliśmy zamkniętą dorożkę, do której wsiadł wraz ze mną komisarz z policjantem, a drugi z pościelą usiadł obok woźnicy. Powietrze było mgliste, a ulice Warszawy zdawały mi się zupełnie puste i nadzwyczaj ponure. Zrazu nie wiedziałem, dokąd mnie wiozą; ale skoro dorożka się skierowała przez Plac Bankowy na Leszno, wątpliwość wszelka ustała. Zatrzymaliśmy się przed Karmelitami, gdzie na dany znak otworzyła się furtka i wprowadzono mnie do obszernej sieni służącej za odwach. Tu mnie komisarz przedstawił komendantowi więzienia, kapitanowi z kwatermistrzostwa Niewodowskiemu, i sam z grzecznością, zdawałoby się urągliwą, pożegnał się ze mną. Kapitan Niewodowski przyjął mnie bardzo uprzejmie; kazał pościel zanieść na drugie piętro pod numer 25 i sam mnie tam w asystencji odźwiornego odprowadził. Zażądał, abym złożył na ręce jego pieniądze oraz nóż lub scyzoryk, jeżeli jaki mam przy sobie, i opuścił mnie, poleciwszy odźwiernemu, aby wrócił po świecę, skoro się rozbiorę.

Położyłem się też niebawem i zostawiony w ciemności rozmyślałem nad stanem moim. Przesunęły mi się przed wyobraźnią znane mi tylko z opowiadania postacie księdza Dembka i innych wiernych synów Polski, którzy w tych murach męczeństwem stwierdzili swą miłość gorącą ojczyzny. Ich przykład dodał mi odwagi do zniesienia cierpień, jakiekolwiek by mnie czekały. Lecz kiedy myślą wracałem pod strzechę ojczystą, łzy mi się z oczu puściły na samo wyobrażenie żalu i rozpaczy drogiej matki, skoro ją dojdzie wiadomość o uwięzieniu moim. Wśród rozmyślania tego usłyszałem kilkakrotne stąpanie na kurytarzu. Zwożono widocznie innych więźniów; ale żadnego nie osadzono w celi pobocznej. Później się przekonałem, że istotnie dla zapobieżenia wszelkiej komunikacji poprzedzielano nas, o ile to było możebnym, pustymi celami. 

Nazajutrz zaledwie wstałem, odwiedził mnie oficer od warty, zapytał o zdrowie i rzuciwszy okiem naokoło zostawił mnie z posługaczem, który mi przyniósł kawę i zaczął w piecu napalać; ale dym tak gęstymi kłębami wkrótce napełnił celę, że pobiegł do kapitana Niewodowskiego i za jego zezwoleniem wypuścił mnie na korytarz, gdzie musiałem tak długo stać na jednym miejscu, dopóki przeciąg nie rozpędził dymu. Dla bezpieczeństwa wszelakoż postawiono obok mnie dodatkowego szyldwacha. Widać i w celi ostatniej była jakaś niedogodność, ponieważ z kurytarza ujrzałem kolegę mego Michała Szwejcera, stojącego na progu drzwi otwartych. Natychmiast wszelako kazano mu się cofnąć.

Zostawiono mnie w tej celi przez dwa dni; że zaś w czasie zapalania w dymiącym się piecu musiano mnie każdego rana wypuszczać przynajmniej na godzinę, przeprowadzono mnie we czwartek rano do celi pobocznej. W piątek zaś około godziny jedenastej kapitan Niewodowski zaprowadził mnie do sali indagacyjnej na pierwszym piętrze, gdzie mi kazano siąść przy końcu długiego stołu, przy którym siedzieli jenerałowie: Rożniecki, Rautenstrauch i Stanisław Potocki, kurator uniwersytetu Maksymilian Fredro, inspektor jeneralny Adrian Krzyżanowski, inkwirent śledczy i jego pisarz.

Snać dla formalnego zadowolnienia przywileju służącego uniwersytetowi w rozpoznawaniu zarzutów czynionych jego uczniom przyzwano i tu jeszcze jako świadków legalnego procederu dwóch wyżej wymienionych dygnitarzy wszechnicy warszawskiej; szanowano ich jako znakomitych pisarzy i uważano jako dobrych Polaków.

Wezwany przez prezydującego w tej komisji Rożnieckiego, abym dyktował pisarzowi inkwirenta cokolwiek mi wiadomo o spisku mającym na celu zaburzenie publicznej spokojności, odrzekłem, że nie mając żadnej wiadomości o podobnym spisku nie mogę zadośćuczynić takiemu żądaniu, lecz gotów jestem odpowiedzieć na wszelkie pytania, które by mi chciano położyć. Zgodzono się na to i rozpoczęto indagacją mniej więcej w ten sam sposób jak dnia 13 listopada, tylko z większymi szczegółami i przeskakując nagle do pytań na pozór obojętnych o rozmowach potocznych akademików, w celu widocznym zamącenia mi głowy. Odpowiedzi moje były też te same, co na dwóch poprzednich indagacjach.

Spomiędzy członków komisji jeden tylko Rautenstrauch czynny brał udział w tym śledztwie i uważnie podsuwał inkwirentowi coraz nowe pytania. Rożniecki zaś bawił się przez cały czas sztabką laku, który rozgrzewał w ręku i przeginał w różne kształty. Zresztą siedział z zmrużonymi oczyma jak stary kot i tylko dwa czy trzy razy przebąknął kilka wyrazów. Przeczytano mi w końcu protokół i kazano mi go podpisać. W dobrej wierze podpisałem; dopiero później przyszło mi na myśl, że ów pisarz pewno był członkiem policji i może z polecenia wyższego przeczytał wcale co innego od tego, co napisał.

Na odgłos dzwonka prezesowskiego wszedł kapitan Niewodowski i odprowadził mnie, wziąwszy grzecznie pod rękę (pewno z obawy, abym mu z pierwszego piętra nie wyskoczył na ulicę), do mej celi. Nim mnie opuścił, przypomniałem mu daną poprzednio obietnicę i prosiłem o jakąkolwiek książkę do czytania. Zapewnił mnie, że o tym nie zapomni, a przecież skłamał, ponieważ w sam dzień rewolucji, z rana, kiedy posługacz proszony przezemnie o przypomnienie kapitanowi danego przyrzeczenia mówił mu o tym na kurytarzu blisko mej celi, dosłyszałem przez drzwi:

— Mniejsza o to, że żąda książek, nie zważaj na to, a jeżeli się będzie napierał, to mu daj starą książkę do nabożeństwa, która jest w moim pokoju.

Nie ujrzałem też żadnej książki. Dopiero wieczorem tegoż dnia, kiedy ów porucznik w mundurze strzeleckim, podług zwyczaju zdając służbę drugiemu oficerowi od weteranów, wstąpił z nim do mej celi, spostrzegłem w ręku jego broszurkę cienką i prosiłem go, aby mi ją zostawił na ten wieczór. Zrazu się wahał, lecz kiedy mu powiedziałem, że kapitan Niewodowski przyrzekł dostarczyć mi co do czytania, dał mi ową broszurkę. Była to rozprawka z 16 stronic, zdaje się przez Biernackiego, o sposobie stawiania mieszkań włościańskich z dachem wewnętrznie i zewnętrznie zabezpieczonym od pożaru. Zaiste nigdy nie czytałem dzieła z takim zajęciem jak ową rozprawkę o architekturze wiejskiej. Przeczytałem ją w przeciągu godziny trzy razy i byłbym ją może jeszcze tyle razy przeczytał, gdyby się nie dopaliła nędzna smarkatka groszowa, którą mi co wieczór na oświetlenie mej celi przynoszono. Pogrążony w ciemności, dumałem sobie nad sposobami polepszenia bytu poczciwego ludu wiejskiego i nad szlachetnymi w tym celu usiłowaniami Staszica i kilku innych, niestety zbyt mało licznych obywateli, które dotąd tak mało znalazły naśladowców, kiedy nagle uderzony zostałem nadzwyczajnym turkotem licznych dorożek czy powozów pędzących przez Leszno i spostrzegłem zarazem jasne światło na niebie. Zerwałem się i ubrawszy się co tchu, wlazłem na stolik przygwożdżony pod oknem, aby odkryć powód tej łuny. Na próżno się siliłem: w przeklętej drewnianej zasłonie za oknem nie było najmniejsze szpary. „Boże wielki! — westchnąłem — gdybyż to było hasło do powstania!”. W tej nadziei pozostałem jeszcze kilka chwil na stole z wlepionymi w niebo oczyma, ale że łuna zdawała mi się nieco zmniejszać, choć jeszcze dochodził mnie z oddalenia odgłos jakiegoś huku, pomyślałem, że to pewno tylko pożar zwyczajny i z żalem wróciłem do łóżka. Zaledwie atoli poleżałem jaki kwadrans, aż tu nagle huk nierównie silniejszy daje się słyszeć z przeciwnej strony więzienia.

Były to strzały padające ze strony warty więziennej i ze strony ludu dobijającego się do Karmelitów; ale w zakrętach zabudowań klasztornych tak dziwnie odbijały, jak gdyby taranem w mury bito. W mgnieniu oka stanąłem na nogach ubrany; a serce mi biło jak obuchem. „Pewno pożar wybuchnął w samym klasztorze — pomyślałem sobie — i kto wie, czy nas nie chcą zagrzebać w gruzach tego pogorzeliska”. Szarpnąłem więc za dzwonek i kiedy nadbiegł posługacz, żądałem, aby mi natychmiast drzwi otworzył.

— Nie wolno, panie.

— Skądże ten straszny huk?

— To pożar w mieście — i odrzekłszy to, pobiegł do innych drzwi, ponieważ równocześnie ze wszystkich cel dzwonki się odzywały.

Nie odstępując już od drzwi, przyłożyłem ucho do nich i dosłyszałem, że obu szyldwachów ż drugiego piętra ściągnięto. Niezawodnie, pomyślałem sobie, albo pożar straszny ogarnia więzienie, albo też jest powstanie — i zacząłem pięścią bić w mur poboczny, pytając sąsiada donośnym głosem, co to się wszystko znaczy.

— Nie wiem — odezwał się znany mi głos Juliana Łabędzkiego, a w tej samej chwili z hukiem jakby wystrzału armatniego usłyszałem grzmiący okrzyk:

— Niech żyje Polska! Bracia Polacy! wolni jesteście!

I masa ludu jak powódź z szybkością błyskawicy rozlała się po obszernym więzieniu. Na odgłos „Niech żyje Polska!” wyciąłem pięścią na odlew tak silnie we drzwi, że wierzchnia szyba drewniana jak szkło prysnęła. Odwróciłem się na krok, aby i dolną część nogą wybić, ale w tejże samej chwili ktoś kolbą czy drągiem całe drzwi wywalił. Boże wszechmocny! co też to za błoga chwila była! Pióro niezdolne opisać, co wówczas uczułem. W owych kilku sekundach, kiedy nas, biednych więźniów, z uniesieniem ściskali koledzy i zacni rzemieślnicy warszawscy, więcej doznałem szczęścia, aniżeli w całym ciągu życia mojego.

Więckowski, uczeń wydziału prawnego, wcisnął mi pałasz w rękę. Porwałem płaszcz i kapelusz i wraz z wybawcami naszymi śpiesznie schodziliśmy w dół. Na pierwszym piętrze spotkaliśmy zbladłego i chwiejącego się na nogach komendanta więzienia, kapitana Niewodowskiego, któremu przy szturmie kula lewe ramię przeszyła. Widać więcej ze strachu aniżeli z miłości ojczyzny zawołał słabym głosem: „Niech żyje Polska!”.

O kilka kroków od niego jakiś rzemieślnik trzymał oficera od weteranów z trędowatą twarzą za gardło i przyparłszy go do muru wołał, aby mu który z nas w łeb palnął.

— Dajcie mu pokój, to pijaczyna, który Bogu duszę winien — zawołał któryś z więźniów i uratował biedakowi życie.

Zdaje mi się, że w pięć minut po wywaleniu bramy więzienie całe było pustym. Więźniowie, lud i garstka żołnierzy pozostałych z warty ruszyli razem ku arsenałowi. Nimeśmy doszli do Tłomackiego, spotkaliśmy patrol z gwardii strzelców konnych, ale nas nie zaczepił. Zdawało nam się też, że pułk ten popierał powstanie, gdy tymczasem było wcale inaczej.

Wpadliśmy do arsenału, już zajętego przez 4 pułk piechoty, i uzbroiliśmy się w karabiny i bagnety. Wiarusy dali nam po kilka ładunków i nie tracąc czasu ruszyliśmy do więzienia Marcinkanek pod przewodnictwem jakiegoś akademika jadącego przed nami na małej szkapinie kozackiej. Jeżeli tam była poprzednio warta, to widać już ściągniętą została. Znaleźliśmy tylko bramę wewnętrzna podwórza zatarasowaną, a na wezwanie, aby ją otworzono, nikt nie odpowiadał. Tymczasem Rychłowski wpadł do stajni obok bramy, wdrapał się do wysokiego małego okienka i ujrzał jakiegoś draba podpierającego wewnętrzną bramę drągiem.

Wystrzałem z pistoletu takiego strachu mu napędził, że natychmiast uciekł i gdzieś się zanurzył. Wysadziliśmy bramę i przetrzęśliśmy więzienie, ale nie znaleźliśmy w nim, jak tylko Wincentego Kobylińskiego i jakiegoś, zdaje się, Żyda niemieckiego. Pierwszy z przerażenia tak osłupiał, że zrazu wahał się opuścić więzienie.

Wróciliśmy przez plac Zamkowy i Senatorską ulicę do arsenału, gdzie, że tak powiem, był punkt centralny ruchu rewolucyjnego. Tam ujrzałem kolegę uniwersyteckiego Chałgasiewicza w kapeluszu stosowanym jenerała Trembickiego, który przełożył pozostać wiernym sługą cara aniżeli dobrym synem ojczyzny. Ciało tego wyrodnego Polaka leżało w rynsztoku naprzeciwko arsenału. Tu się zarazem dowiedziałem o zdradzieckich zabiegach jenerała Potockiego Stanisława i o zamachu jego na życie mego przyjaciela Szymańskiego.

Kiedyśmy śpieszyli od Karmelitów do arsenału, Napoleon Szymański, zatrzymany przez jakiegoś znajomego przy skręcie z Leszna na Tłomackie, pozostał tam przez kilka chwil obok kompanii piechoty zajmującej to stanowisko.

Nagle nadjeżdża jenerał Potocki z żandarmem i kozakiem, w celu zapewne oszołomienia wojska naszego przy arsenale, jak mu się to dzięki jego reputacji dobrego patrioty już było udało z kompaniami wyborczymi strzelców, które zamiast poprowadzić na pomoc Szkole Podchorążych przeciw Moskalom, powiódł w matnię do Belwederu. Zaledwie dostrzegł Szymańskiego, poznał w nim jednego z więźniów klasztoru karmelickiego i krzyknął do żandarma:

— Łap mi tego łajdaka!

Szymański osłupiał na taką bezczelność i zamiast się schronić za żołnierzy, chciał przeskoczyć przez sztachety żelazne otaczające ogródek przed hotelem Wileńskim. Nim to zdołał uczynić, żandarm wpadł na niego i tak głęboką zadał mu ranę pałaszem w prawe ramię, że przez kilka miesięcy z trudnością mógł władać prawą ręką, choć go ten szwank nie wstrzymał od walki za ojczyznę.

Potocki, widząc zdziwienie żołnierzy i przewidując skutki ich oburzenia, zwrócił natychmiast konia ku bankowi i tam, chcąc złudzić kompanię wyborczą 5 pułku piechoty liniowej, znalazł zasłużoną śmierć zdrajcy z rąk własnych rodaków.

Około północy gwardia artylerii naszej z armatami i zapalonymi lontami przeszła pod arsenałem ku placowi Krasińskich i rozstawiła swe działa na przyjęcie Moskali, gdyby się kwapili posunąć w środek miasta. Ukazanie się artylerii dodało nam wiele otuchy, toteż przywitaliśmy ją radosnymi krzykami.

Tymczasem liczba młodzieży i ochotników różnego stanu wzrastała coraz bardziej. Poformowano liczne oddziały i wysyłano je jako patrole przeciw gwardii szaserów, która uwiedziona przez swych dowódzców, zwłaszcza jenerała Kurnatowskiego, posuwała swe podjazdy śmiałe aż na Krakowskie Przedmieście i plac Saski.

Idąc z jednym z tych patrolów przez Marywil ku Zygmuntowi, spotkaliśmy kompanie wyborcze 8 pułku, które szły z Wierzbowej ulicy w tym samym kierunku. Zaledwieśmy się wysunęli na wskroś Miodowej ulicy, kiedy wraz z hukiem działa jeden z trzech żołnierzy idących przede mną na szpicy, padł jakby wpół przecięty kulą armatnią. Wystrzał ten był skutkiem pomyłki, jak mi mówiono później; na zawołanie kogoś na placu Krasińskich, że kirysjery zbliżają się Miodową ulicą, porucznik Łabanowski kazał dać ognia.

Noc przeszła na patrolowaniu, szczególnie w stronę Nowego Świata i Dzieciątka Jezus, gdzie gwardia strzelców konnych zaciekle chwytała mieszkańców, którzy się ważyli wyjść na ulicę, i odprowadzała jeńców do księcia Konstantego. Wysyłano zarazem deputacje do szukania jenerała Chłopickiego, aby objął naczelne dowództwo nad powstaniem, ale szukano go nadaremnie.

Tak więc powstanie, zostając przez tę pierwszą noc bez naczelnego kierunku, nie wsparte jeszcze przez, lud warszawski, ale po większej części przez młodzież, kupiło się instynktowo głównie około arsenału, dokąd też sprowadzono zrazu przyaresztowanych oficerów moskiewskich.

Dziwna rzecz, że pomiędzy oficerami znakomitymi poświęceniem, jak Wysocki, Szlegel, Antonini, Dobrowolski, Stolzman, Nowosielski Feliks i tylu innych, nie znalazł się ani jeden, który by podał myśl wzniesienia bezzwłocznego barykad na głównych ulicach, którymi Moskale, idąc za przykładem Zielonki i jego szaserów, mogli lada chwila wkroczyć w środek miasta. Siły ich były nierównie znaczniejsze od naszych, a lud warszawski, jakkolwiek patriotyczny, nie będąc uprzedzonym o ruchu nie wziął w nim w pierwszych chwilach takiego udziału jak w 1794 r. za przewodnictwem Kilińskiego. Kto wie, jaki by obrót rzeczy wzięły, gdyby W. Książę Konstanty był poszedł za radą owego nikczemnika Rożnieckiego i uderzył bezzwłocznie kilkoma ulicami na środek Warszawy. Szczęściem, że tyran belwederski pod wpływem przerażenia tak dalece stracił głowę, że nie potrafił korzystać z pierwszego błędu powstańców.

Z brzaskiem dnia 30 listopada ludek warszawski zaczął pomnażać szeregi powstania, które odtąd z każdą godziną silniejsze przybierało rozmiary. Jak to zwykle bywa w podobnych chwilach, wśród mieszkańców ochoczych do poświęcenia się dla oswobodzenia ojczyzny znalazła się garstka szubrawców, którym więcej chodziło o zakropienie własnego robaka jak o wytępienie robactwa toczącego wnętrznością kraju. Czereda tych opilców, nie mogąc dotrzeć do szynkarzy, którzy dobrowolnie i bezpłatnie częstowali wódką i miodem znużonych żołnierzy, wyłamała drzwi w kilku szynkach. Nadużycia te, choć się odnowiły następnej nocy przy ulicach mniej uczęszczanych, nie uchodziły bezkarnie: śmiało można powiedzieć, że w żadnym powstaniu nie było tak mało wybryków podobnych jak w nocach 29 i 30 listopada. Pomimo to śmierć zasłużona kilku szpiegów oraz kilku zaślepionych służalców władzy carskiej, jak jenerałowie: Blumer, Trembicki, Potocki i pułkownik Meciszewski, jak również rozbicie kilku szynków, dało dziennikom pruskim pochop do bezczelnie kłamliwych baśni o wypadkach w Warszawie, w których usiłowano wystawić nas jako zgraję rabusiów. Równie z dniem 30 listopada zjawiła się po rogach ulic owa tchórzliwa, że nie powiem nikczemna odezwa Rady Administracyjnej, zaczynająca się od wyrazów: „Równie smutne jak nieprzewidziane wypadki wczorajszego wieczora” itd. Wśród uniesień nad zdobytą wolnością i objawów rozczulających braterstwa, które nawet w chwilach tak wzniosłych w żadnym narodzie nie są tak szczerymi, jak w polskim, zapytywano się z zdumieniem; „Któż tu chce w bratniej krwi broczyć dłoń swoje? — czyż kara wymierzona na kilku zdrajcach jest oznaką wojny domowej?”

Oburzenie przeciw autorom tej odezwy było powszechnym i odnawiało się później przy lada sposobności w utarczkach politycznych emigracji. Daleką ode mnie myśl podejrzywania patriotyzmu ludzi tak doświadczonego poświęcenia, jak książę Czartoryski, jenerał Pac i Niemcewicz. Nie zdrada, ale chwilowe odurzenie i tchórzostwo skłoniły tych pod wszelkim względem zacnych obywateli do ułożenia tej jezuickiej odezwy i pewien jestem, że każdy z nich wstydem wewnętrznym i żalem gorzkim odpokutował ten grzech pierworodny przeciw odradzającemu się narodowi.

Pierwszy między nimi jenerał Pac czynem zaparł się wyrazów odezwy, którą nierozważnie podpisał. W wtorek 30 [listopada] około 9 rano ujrzałem go w konfederatce na czele oddziału powstańców jezdnych, nad którym powiewał sztandar dawnej jazdy polskiej, zbliżającego się z ulicy Senatorskiej ku Komisji Skarbu. Obok Paca był szef sztabu jego, Wąsowicz. Przed bankiem zsiedli z koni. Ciekawością zdjęty podbiegłem i ja do wejścia i tam ze zgrozą ujrzałem w poczcie wchodzących do banku zwiędły, brzydki pysk jenerała Rautenstraucha. Nędznik ten, drżący ze strachu, trzymał się literalnie poły jenerała Paca i pod jego opieką wsunął się z innymi członkami Rady Administracyjnej czym prędzej do gmachu. Od owej chwili nie wiem, co się z nim stało, bom go już nigdy nie zoczył. Dotąd jeszcze żałuję, że w pierwszym osłupieniu nie przedarłem się przez ciżbę i nie przebiłem tego nikczemnego przeniewiercę.

Tymczasem bój się toczył na Nowym Świecie. Sapery i kompanie grenadierskie 8 pułku wyparowali szaserów poza kościół Św. Aleksandra. Przed południem walka już ustała; gdzieniegdzie tylko po ulicach prowadzących ku alejom padały pojedyncze wystrzały. Korzystając z tej ciszy szedłem z kolegami Kossowskim i Wąsowiczem do gmachu uniwersyteckiego, aby czcigodnemu rektorowi Szwejkowskiemu wynurzyć wdzięczność za okazane nam współczucie w chwili aresztowania naszego i przy pierwszych indagacjach. Zastaliśmy u niego sekretarza uniwersytetu — kochanego Brodzińskiego.

Przyjęli nas obu z rozrzewnieniem, choć w wejrzeniu ich i życzeniach lepszej przyszłości przebijała się obawa co do ostatecznego powodzenia rozpoczętego ruchu.

Wracając do arsenału i widząc sklepy ciągle pozamykane, wpadłem do domu znajomych i wyprosiwszy bułkę chleba zaniosłem ją rodzinie mieszkającej przy ulicy Elektoralnej, gdzie dar mój, w innym czasie niedorzeczny, został przyjęty z wielkim ukontentowaniem.

Następnie połączyłem się z kupką akademików i podchorążych obozujących wraz z kompanią piechoty pod kościołem Karmelitów na Lesznie. W godzinę później ujrzeliśmy maszerującą ku nam kolumnę zbrojnych powstańców z wielkim sztandarem. Był to sztandar uniwersytecki, a na czele tego batalionu, złożonego z tysiąca akademików i studentów, jechał jako dowódca profesor filozofii Lach Szyrma. Przyłączyliśmy się do tego zastępu. Podzielono nas na dziesięć kompanii, przydano do każdej instruktorów ze Szkoły Podchorążych i natychmiast rozpoczęła się musztra na ulicy i na podwórzu karmelickim. Zbyteczne dodać, że instruktorowie nasi ograniczyli się na nauce obrotów niezbędnie potrzebnych, robienia bronią, tworzenia tzw. jeża itp.

Wieczorem wiadomość, że Chłopicki objął naczelne dowództwo, powszechną wywołała radość. Bałwochwalstwo patriotyczne młodzieży i ludu warszawskiego dla starego, wsławionego żołnierza napoleońskiego, który raz śmiał czoło stawić szalonym wybrykom W. Księcia Konstantego, upatrywało w nim jakby archanioła, pod którego przewodem naród niechybnie wywalczy swą niepodległość.

Tymczasem tchórzostwo Rady Administracyjnej, podejrzany nawet charakter niektórych jej członków i brak zupełny postanowień prawdziwie rewolucyjnych oraz kroków energicznych władzy dla szybkiego zabezpieczenia stolicy, wzbudzały pewne uczucie niepewności, a nawet obawy. Umysły jaśniejsze między spiskowymi, pojmując całą rozciągłość grożącego niebezpieczeństwa, usiłowały zaradzić złemu i utworzyły na ten cel Klub Patriotyczny. Młodzież zaś akademicka, pełna zaufania w wodzu siły zbrojnej i w własnym patriotyzmie, uczyła się musztry od rana do wieczora, a w nocy odbywała wraz z wojskiem służbę obozową i straży bezpieczeństwa.

Tak przeszedł dzień 1 grudnia. 2 [grudnia] po południu, nie wiem dlaczego i z czyjego rozkazu, stanęliśmy wszyscy pod bronią i pomaszerowaliśmy na ulicę Miodową.

Zaledwieśmy tam stanęli, kiedy jakiś cywil zjawił się przed frontem i w wyrazach gorączkowych zaczął nam przedstawiać niebezpieczeństwo, na jakie duch wsteczny Rady Administracyjnej i bezczynność Chłopickiego narażają, a nawet zdradzają powstanie, gdy tymczasem śmiałym uderzeniem na obóz W. Księcia zdobylibyśmy nie tylko znaczmy zapas broni, ale chętnych żołnierzy i zakładników.

— Kto to ten mówca? — pytam mego pobocznika, porwany ogniem tych dobitnych wyrazów, trafiających do mego przekonania, ale zamiast odpowiedzi usłyszałem tylko wśród wrzawy:

— Zdrajca! — na latarnię! — i mówca, zagłuszony krzykiem burzliwym młodzieży, znikł mi z oczu.

Dopiero w kilka chwil później dowiedziałem się, że był to Maurycy Mochnacki, dawniej więzień polityczny, a następnie sprzeniewierzony sprawie, za którą cierpiał, urzędnik W. Księcia Konstantego, i że podszczuwaniem nieufności ku Chłopickiemu pewno zamierzał zaszczepić niezgodę między nami. Nie wiedziano wtenczas, w jaki sposób Mochnacki został zmuszonym wejść do służby naszego ciemięzcy, ani też w jakiej intencji napisał rozprawkę o wychowaniu, którą sobie otworzył drzwi więzienia. Służba jego w kancelarii książęcej była w oczach młodzieży dostatecznym powodem podejrzewania jego patriotyzmu.

Zresztą tyle razy nasłuchaliśmy się poprzednio, że Polska upadła niezgodą, że sama chęć szczera dźwignienia jej z niedoli popchnęła całą myślącą część narodu, starych i młodych, w drugą ostateczność, tj. w bałwochwalstwo dla Chłopickiego, którego dawna odwaga w Hiszpanii, a później niełaska rysia belwederskiego wyniosły w oczach znękanego narodu na bohatera, kiedy w samej rzeczy, jak to swą dyktaturą dowiódł, był tylko dumnym, upartym żołdakiem, bez szlachetnego zapału i wyższych pomysłów.

Do tego tłumu bałwochwalców należał i Piotr Wysocki. Bez jego nieszczęsnego oporu Szkoła Podchorążych, porwana zapałem. Mochnackiego i jego bliższych przyjaciół, byłaby stanowczym krokiem nadała inny kierunek ruchowi rewolucyjnemu.

Tunc etiam fetis apent Cassandra futuns Ora,
Dei iussu non unquam credita Teucris.

Proroczym głosem Mochnacki objawiał swe jasnowidzenie; ale był prorokiem na puszczy. Niejeden z aktorów owego dramatu powiedział później: „Takie było nasze przeznaczenie!”.

Divum inolementis, divum
Has evertit opes stemitque a culmine troiane.

Lichy to sposób oczyszczenia się — zwalać swe winy na inne barki. Szczęściem dla takich niedołęgów Pan Bóg zamiast zgrzmocić ich bezczelność znosi cierpliwie ich głupstwa, Jemu tylko wiadomo, o ile błędy w owej chwili popełnione były skutkiem przeznaczenia.

Tyle wszelakoż jest pewnym, że ślepota, nieśmiałość i niedołęstwo tych, których patriotyzm doświadczony, cnoty obywatelskie i stanowisko socjalne powoływały na sterników narodu, przyłożyły się znacznie do owego przeznaczenia: rzucając nas bowiem pod nogi niechętnemu, nieudolnemu, a pomimo to zarozumiałemu bałwanowi, sparaliżowały siły powstającego narodu i od samej chwili odrodzenia gotowały mu jego smutny upadek.

Po owej militarnej przechadzce na Miodową ulicę wróciliśmy do ognisk naszych na Lesznie.

W czwartek biegały różne wieści o układach toczących się między W. Księciem a deputacją wysłaną do głównej kwatery jego w Wierzbnie. Wojsko, młodzież i mieszczaństwo warszawskie były gotowe do dalszego boju, ale zapał ten nie znalazł najmniejszego poparcia ze strony Rady Administracyjnej ani Chłopickiego. Nie dziw, że jakaś głucha niepewność co do ostatecznego obrotu rewolucji zaczęła ogarniać niektóre umysły, kiedy nagle z brzaskiem dnia 9 grudnia przybycie jenerała Szembeka z połową brygady dało nam przewagę i powiększyło postrach w obozie pod Mokotowem. Marsz 1 pułku strzelców pieszych przez ulice Warszawy, z muzyką pułkową na czele, grającą „Jeszcze Polska nie zginęła”, wywołał entuzjazm nie do opisania.

W piątek rano (3 grudnia) rozbiegła się wiadomość, że W. Książe odstępuje od Warszawy i z przyzwolenia Rządu Tymczasowego ma się cofać za Bug; część zaś wojska polskiego, przy nim pozostająca albo zatrzymana, oraz więźniowie wojskowi i cywilni przytrzymani w jego obozie wracają do Warszawy.

Byłem świadkiem tego powrotu. Witano się z rozczuleniem, ale tłumy ludu patrzyły w ponurym milczeniu na przechodzący pułk gwardii szaserów. Na czele powracającej kolumny postępowało kilku jenerałów. Między nimi Wincenty Krasiński  spozierał na widzów przymilającym się uśmiechem, jakby im chciał dać uczuć, że dawny, wsławiony żołnierz napoleoński jest szczęśliwym widzieć się znów w szeregach narodowych. Na twarzy Kurnatowskiego zdawało mi się uważać wyraz rzetelnego smutku. Widocznie żałował, że popchnięty uczuciem honoru wojskowego zapomniał o dawniejszym i świętszym obowiązku względem ojczyzny i ściągnął na siebie tym samym podejrzenie służalstwa.

W ciągu dnia ujrzałem z wielką radością Wincentego Gaucza, Onufrego Mazowieckiego, Polańskiego i kilku innych towarzyszów spisku, którzy z więzienia w placu zestali 29 [listopada] uprowadzeni przez szaserów do obozu moskiewskiego.

Ku wieczorowi wezwano z legii akademickiej kilkudziesięciu ochotników, którzy by chcieli towarzyszyć batalionowi piechoty przeznaczonemu na zajęcie Modlina, gdzie stały zakłady moskiewskie artylerii, kirysjerów, konnopolców i huzarów. Władysław Zamojski miał wprawdzie rozkaz, aby te oddziały ustąpiły z fortecy i połączyły się z W. Księciem w pochodzie jego ku granicy; ale nie dowierzając bardzo, aby ten rozkaz został wypełnionym, przeznaczono na pomoc nader szczupłej załodze polskiej w Modlinie dwie kompanie saperów i dwie kompanie wyborcze 7  pułku liniowego oraz kompanię ochotników z legii uniwersyteckiej. Do tej ostatniej zapisało nas się natychmiast trzech więźniów karmelickich: Kossowski Maciej, Wąsowicz i ja, w nadziei, że zdołamy uchwycić w Modlinie zdrajcę Kruszelnickiego i sprowadzić go do Warszawy na wymierzenie słusznej kary.

Wyruszyliśmy z zmierzchem i stanęliśmy około dziesiątej w Jabłonnej.

Po kilkugodzinnym odpoczynku pomaszerowaliśmy pod dowództwem podpułkownika Chrzanowskiego ku Zegrzowi i stanęliśmy nad ranem nad Narwią. Przy przeprawie rozdano nam po półkwaterku wódki i po kawałku razowego chleba. Od tej chwili szliśmy zgoła bez odpoczynku cały dzień. Nie przyzwyczajeni do karabinów, okrutnie byliśmy strudzeni i odciśnione mieliśmy ramiona, ale uczucie honoru było tak silnym, że żaden żal nie dał się słyszeć; a choć ku wieczorowi silnie zbudowani żołnierze zaczęli pokładać się przy drodze, ani jeden akademik nie został się w tyle i cała kompania weszła w komplecie do Modlina około 7 godziny wieczorem.

Moskale krótko przedtem ustąpili z fortecy. W koszarach ich artylerii, które kompanii naszej przeznaczono na nocleg, było jeszcze bardzo ciepło i smrodno, a w kącie każdej sali stała beczka z kwasem. Byliśmy strasznie wygłodzeni. Zaledwieśmy też broń złożyli, zgoła wszyscy ruszyli hurmem dla posilenia się do pobliskiej traktierni; a miano i nas tam zaprowadzić, ale tak byłem znużony, że zaledwiem się rzucił na jeden z sienników rozłożonych po pryczach, zasnąłem w mgnieniu oka i spałem jak zarżnięty.

Następnego rana — oczyściwszy się jak można było — Kossowski, Wąsowicz i ja poszliśmy do szpitala wojskowego, aby się widzieć z ojczymem Kruszelnickiego. Wprowadzono nas do pokoju bawialnego, do którego weszła drugimi drzwiami blada kobieta i zapytała nas, czego sobie życzymy od jej męża.

— Chcieliśmy się dowiedzieć, czy syn pani jest w domu?

— Nie, nie, nie ma go — wyjąknęła. — Panowie, zlitujcie się! mężu! mężu! — i wtem pada mdlejąc na kanapę.

Przybiegł natychmiast mąż i skoro żona zaczęła przychodzić do siebie, polecił ją staraniu służących, nas zaś zaprosił z sobą do swego biura, gdzie nam otwarcie oświadczył, że domyśla się powodu naszej wizyty. Prosił zarazem, abyśmy mieli wzgląd na stan jego żony, która dopiero od kilku tygodni była po połogu.

— Pasierb mój — dodał — zjawił się u nas nad ranem 30 listopada, ale jako akademik podejrzany o udział w rewolucji i o zamiar wywołania podobnego ruchu w Modlinie, został z rozkazu komendanta bezzwłocznie osadzonym w kazamacie, a z wyjściem załogi moskiewskiej znikł zupełnie.

Wtem weszła matka Kruszelnickiego chwiejącym się krokiem i całując ręce męża, wśród łez i żałosnych jęków błagała go, aby ratował jej syna.

Widok tak biednej kobiety był istotnie tak rozdzierającym, że bez dalszych próśb usiłowaliśmy uspokoić jej trwogę, zapewniając ją, że nie tylko zaniechamy wszelkich poszukiwań, lale nawet przyłożymy się do uratowania jej syna w razie, gdyby został przyaresztowanym przez innych. Z tym zapewnieniem opuściliśmy tę stroskaną rodzinę.

Po południu dnia 5 grudnia owa kompania akademików już nie pod jedną komendą, ale małymi kupkami wracała do Warszawy. Zastaliśmy nasz legion uniwersytecki już nie na Lesznie,, ale na placu uniwersyteckim, gdzie każdy z nas wrócił do swej kompanii i w niej odbywał dalsze ćwiczenia wojskowe. Pewna zaś liczba kolegów moich już w pierwszym tygodniu rozjechała się po prowincji w celu ożywienia ducha patriotycznego po rodzinnych powiatach i przyśpieszenia powszechnego uzbrojenia całej ludności. Uderzyło mnie od razu, że byłoby z większym użytkiem dla sprawy, gdyby i nas wszystkich rozsypano po różnych pułkach starych, gdziebyśmy się prędzej wykształcili w wojskowości aniżeli w musztrach na placu Kazimierzowskim. Z tym przekonaniem powziąłem bezzwłocznie zamiar zaciągnienia się do jednej z kompanii wyborczych 3 pułku strzelców pieszych, w którym miałem kilku przyjaciół i znajomych, jako to Mazowieckiego Anastazego, Czernicha Ignacego, feldwebla kompanii, Pikulskiego i kilku innych. Mazowiecki, który mnie serdecznie kochał, był tak uradowanym z mego zamiaru, że Czernich nadaremnie usiłował odwieść mnie od niego, przedstawiając mi, jak jest uciążliwa służba w piechocie dla młodego człowieka, nie przyzwyczajonego do dźwigania karabinu z całym pakunkiem, ładunkami itp. Wieczorem zaszedłem do pani W[ulfers], która opiekowała się mną w nieobecności mego stryja, i objawiłem jej chęć moją zaciągnienia się do strzelców.

— Ach, nie, nie rób pan tego — zawołała jej córka, którą, nawiasem mówiąc, milczkiem ubóstwiałem. — Wstąp pan raczej do jakiego pułku ułanów, bo to brońnarodowa.

Nic nie odrzekłem na to, ale słowa te były wyrocznią dla mnie. Strzelce ustąpili ułanom. Koledzy moi, bracia Miączyńscy, namawiali mnie, abym się zapisał do którego z nowo formujących się pułków jazdy, gdzie jako były więzień polityczny — za wpływem ich ojca, kasztelana M[iączyńskiego], otrzymałbym od razu stopień oficerski; ale przekonanie o mej nieudolności wojskowej nakazywało mi służyć od najniższego szczebla, toteż w kilka dni później udałem się do Góry, gdzie się formowały trzecie dywizjony pierwszej brygady ułanów, i tam wstąpiłem jako prosty żołnierz do 4 plutonu 5 szwadronu 1 pułku ułanów.

Za moim przykładem przybyli do tegoż szwadronu dwaj koledzy moi uniwersyteccy, Wyżewski i Jakubowski, Podolanie.

Niebawem przyprowadzono mi z polecenia mego stryja dziarskiego konia gniadego; ale niedługo się nim cieszyłem. Przyszedł albowiem rozkaz, aby odprowadzono do pułku już stojącego nad Bugiem 50 najlepszych koni z 5 szwadronu na zastąpienie koni wyranżerowanych. Między innymi zabrano i mego rumaka, a na miejsce jego, z pierwszej remonty przyprowadzonej do zakładu dano mi innego tejże samej maści. Był twardy w pysku i bardzo ciężko nosił; ale był silny w nogach i ta zaleta ochroniła mnie później od zagłady w bitwie pod Nową Wsią 19 lutego.

Piąte i szóste szwadrony egzystujących już pułków jazdy składały się zgoła ze starych, wysłużonych żołnierzy (nawet niektórych napoleońskich), powołanych na nowo pod broń. Dowódzcą dywizjonu naszego był waleczny major Rusjan. Piątym szwadronem dowodził kapitan Lisiecki, odznaczający się słodyczą charakteru i ludzkim postępowaniem z żołnierzami; szóstym dowodził kapitan Sumorok. Między innymi oficerami przypominam sobie mego bezpośredniego dowódzcą Umięśnięckiego, Krzyżanowskiego, Skawińskiego, Okęckiego (adiutanta), Strzemiecznego Rajmunda, Szemiota, Cejznera, Borzęckiego Aleksandra i najwaleczniejszego ze wszystkich — Mazarakiego.

Na codziennej mustrze pieszej i konnej oraz robieniu pałaszami i lancami upłynęły miesiące grudzień i styczeń. Wieczory schodziły na gawędzie w salach koszarnych (dawniej artylerii rosyjskiej pod dowództwem jenerała Korfa). Przysłuchiwałem się w owych chwilach odpoczynku z wielkim zajęciem, choć czasami z pewnym niedowiarstwem, wachmistrzowi naszego plutonu, który nam opowiadał swą wojaczkę za Napoleona i z iskrzącymi się oczyma i najeżonym wąsem zakończał zwykle swe opowiadanie ślubem uroczystym, że na ziemi polskiej żadnemu Moskalowi nie da pardonu. Jeszcze więcej zajmowały mnie przygody Majewskiego, mego pobocznika i zarazem karabiniera na lewym skrzydle szwadronu. Wzięty w Hiszpanii do niewoli, zawieziony do Anglii, gdzie tak mu źle było na pontonach, że wraz z innym Polakiem przyjął proponowaną im służbę w wojsku angielskim. Wcielono ich obu do 10 pułku huzarów, konsystującego wówczas w Irlandii.

Niebawem przewieziono cały pułk do Hiszpanii. Skoro atoli stanął na linii bojowej, dwaj Polacy drapnęli i po trzech dniach nieustannej obawy, aby nie wpaść w ręce okrutnych guerylasów hiszpańskich, nieraz czołgając się wśród zarośli i cierni, dotarli w końcu do forpoczt francuskich. Podzielając powszechne poważanie, jakim naówczas otaczano starych legionistów i napoleończyków, powziąłem dla Majewskiego wielki szacunek.

Na święta Bożego Narodzenia otrzymałem kilkudniowy urlop i ruszyłem do Warszawy odwiedzić znajomych. Widziałem wielu moich dawnych kolegów w mundurach gwardii honorowej, zaciągających się na służbę dyktatora i uważałem z pewnym politowaniem, że byli nader dumni ze służby u owego bałwana, na którym polegały niestety wszystkie nadzieje odradzającej się ojczyzny, a który miał nas wkrótce rozczarować tak okrutnie przez swą niewiarę w zapał patriotyczny narodu, zmarnować haniebnie jego pierwsze wysilenia i tym samym przygotować jego upadek.

II. WOJNA Z MOSKWĄ 1831 R. KORPUS JENERAŁA DWERNICKIEGO

Nie jest bynajmniej zamiarem moim opisać całą walką naszą przeciw Moskwie; rzecz ta należy do historyka. Ograniczę się na opowiedzenie tego, czego sam byłem świadkiem naocznym; i to tylko w obrębie nader ściśnionego widnokręgu prostego żołnierza.

Siódmego lutego doszła do Góry wieść, że Moskale szóstego zaczęli przechodzić Bug. Następnego dnia nadszedł rozkaz od jenerała Dwernickiego, aby wszystko było gotowe do wymarszu. Przez całą noc byliśmy zajęci  szyciem sakw, lamowaniem der, które nam rozdano w zastępstwie czapraków, i ostrzeniem pałaszy. Nazajutrz około godziny 8 tak z 3 jak i z 1 pułku ułanów było po. dwieście koni (tj. piąty szwadron i pierwszy pluton szóstego) gotowych do marszu. Konie były osiodłane, a żołnierze gwarzyli wesoło w kupkach przed stajniami na placu musztry albo też zachodzili na zalanie robaka do bliskich szynkowni. Tak przeszedł niemal cały dzień, aż nareszcie około 4 godziny po południu zatrąbiono: „Na koń!” i pomaszerowaliśmy ku Kozienicom. Niemal wszyscy żołnierze byli podchmieleni, a mój poprzednik w marszu był tak pijanym, że się kiwał na wszystkie strony. Raz się tak przechylił w tył, że lanca jego o włos tylko co mi nie wyłupiła oka prawego. Mimo to doszedłszy, już w zmroku, do karczmy Cuniewskiej, major Rusjan (czy też Russyjan) zatrzymał dywizjon na gościńcu, kazał karczmarzowi przynieść kilka cebrów wódki i rozdać między żołnierzy, ile kto chciał pić. Po czym poszliśmy w dalszy pochód ku Warce i tam nas rozłożono po kwaterach.

Następnego dnia po południu, kiedyśmy byli gotowi do dalszego marszu, major Rusjan stanął przed frontem i przemówił do nas w następujący sposób:

— Wczorajszy dzień był dla nas dniem weselnym, ponieważ wyruszaliśmy do walki za ojczyznę.

Dlatego też pozwoliłem wam pić, ile się każdemu podobało. Dziś idziemy na linię bojową, przestrzegam was zatem, abyście się trzymali na baczności. Nie zabraniam nikomu pić, ale uprzedzam was, że za najmniejszą oznakę pijaństwa będę karał przestępców jak najsurowiej.

Przestroga ta była nadzwyczaj skuteczną, zwłaszcza że tegoż samego dnia dowódzca stwierdził ją czynem. Jeden z żołnierzy już był pijanym od rana, a że miał konia bardzo czułego, co chwila rozbijał nim kolumnę marszową. Wachmistrzowi zaś na rozkaz, aby postępował spokojnie, odpowiedział hardo i niemal z pogróżką. Wachmistrz zdał bezzwłocznie raport. Winowajca może sądził, że mu to ujdzie sucho, ale przy pierwszym folwarku zatrzymano dywizjon. Major kazał rozciągnąć żołnierza przed frontem na pęku słomy i wysypać mu trzydzieści podogoni, po czym zawołał groźnym głosem:

— Won, niegodziwy pijaku! pójdziesz pieszo za szwadronem i dziś jeszcze każę cię odstawić nazad do zakładu, bo nie jesteś godzien walczyć za ojczyznę.

W samej rzeczy rozkaz ten wykonano jeszcze tegoż samego dnia; a choć 18 lutego przybyły nam z zakładu trzy plutony dopełniające szósty szwadron, nie było w nich tego żołnierza. Przykład ten wywarł bardzo zbawienny wpływ; od tej chwili bowiem raz tylko jeden (pod Boremlem) widziałem żołnierza z naszego plutonu podchmielonego.

Pod Mniszewem spotkaliśmy dywizjony innych pułków starej jazdy oraz 1 pułk krakusów z sześciu szwadronów ludu pięknego i dziarskiej postawy. Pułk ten należał do dywizji jenerała Sierawskiego i pozostał na lewym brzegu Wisły; my zaś przeszliśmy ją po lodzie jeszcze tegoż samego dnia i tej samej nocy zaczęliśmy pełnić służbę obozową.

O północy przyszła na mnie kolej stanąć na wedecie. Stosownie do zaleconej mi czujności wytrzeszczałem oczy w nakazaną mi stronę, ale nadaremnie: wzrok bowiem miałem krótki, a było ciemno jak w worku. Wprawdzie w takiej ciemności i nieprzyjaciel nie mógł mnie dostrzec; ale mógł mnie podejść niepostrzeżenie, ponieważ rżenie bezustanne mego konia za swymi pobocznikami mogło mu służyć za wskazówkę, gdzie stoję.

Cały korpus jenerała Dwernickiego składał się z czterech batalionów nowozaciężnych: 1, 2, 5 i 6 pułku piechoty; trzech dywizjonów (naówczas jeszcze niekompletnych i liczących tylko po 180 do 200 koni), czterech pułków ułańskich i pięciu szaserskich (również uzbrojonych w lance), małego szwadronu krakusów Kościuszki, po największej części warszawiaków, i sześciu małych dział polowych. Razem najwięcej około 4500 ludzi.

14 lutego cały korpus ruszył około 2 godziny z rana w marsz z obozu pod Filipówką ku Stoczkowi. Z dniem usłyszeliśmy nagle strzały karabinowe i wkrótce potem ujrzeliśmy pierwszych rannych niewolników moskiewskich, prowadzonych przez szaserów, którzy znieśli placówkę nieprzyjacielską.

Niebawem zajęliśmy Stoczek i tam stanęliśmy w ściśniętej kolumnie na tynku. Byliśmy wszyscy głodni; toteż zaledwie zsiedliśmy z koni, każdy z nas rzucił się (ku pierwszej lepszej chałupie, aby coś jeść dostać. Dostrzegłszy w tej wrzawie piechura z maleńkim garnkiem kartofli drobnych jak orzechy włoskie, ofiarowałem mu za nie złotówkę.

— Daj mi święty pokój — wrzasnął gniewnie — z twą złotówką, kiedy ja sam głodny jak pies — i znikł mi z oczu.

Obracam się ku ciżbie ciągnącej się do jednego szynku, w którym Moskale nie wychlali całego zapasu wódki, kiedy zatrąbiono: „Na koń!”. Szwadron nasz ruszył pierwszy kłusem i rozwinął się tuż za miastem, na pagórku przy drodze do Seroczyna, gdy równocześnie inne dywizjony rozwijały się dalej na prawym skrzydle. Przed nami były rozwinięte dwa łańcuchy flankierów a na pagórkach pod lasem czerniły się masy wojska.

— To nasi — rzekł do mnie półgłosem mój pobocznik, stary Hiszpan Majewski — tylko w mgle nie poznali się jeszcze.

Zaledwie domówił, ryknęło działo i pierwsza kula zasyczała nam nad głowami. Jak na komendę skłoniliśmy się wszyscy i zarazem dosłyszeliśmy koło siebie: „Święty Jakubie”, „Święty Stanisławie”, „Święty Antoni, miej nas w swej pieczy!”. Nie mając sam żadnego świętego patrona, westchnąłem wszelakoż w duszy do Boga, aby mi tylko kulka głowy nie urwała.

W tej samej chwili Jenerał Dwernicki, otulony w płaszcz, z spokojnym wejrzeniem, przejechał stępo przed frontem. Zaszumiała druga kula i trzecia, ale już im żadna głowa nie oddała ukłonu. Jenerał rzekłszy kilka wyrazów do naszego dowódzcy, wskazał mu prawe skrzydło nieprzyjaciela, skąd padły pierwsze wystrzały, i sam pojechał dalej. Major zaś Rusjan zawołał donośnym głosem:

— Naprzód, stępo marsz!

I zaczęliśmy schodzić z pagórka, na którym zastąpił nas sformowany w czworobok młody batalion 1 pułku piechoty. „Dzięki Bogu — pomyślałem sobie — głowa jeszcze na karku; teraz na ręczną broń nie dam się przecież zarżnąć jak baran”.

Po przejściu małego padołu zwróciliśmy prawe skrzydło naprzód i zaczęliśmy wstępować na wzgórek, na którym stali Moskale. W tym obrocie front pokrzywił się nieco, kiedy major obróciwszy się ku nam zawołał groźno:

— Milion diabłów zjedliście! Wolno! wolno! Pysk przetnę temu, który się będzie rwał.

Kierunek się naprawił i teraz ujrzeliśmy trzy szwadrony dragonów, które się zbliżały ku nam kłusem, ale nagle wśród hucznego „Hurrah!” zatrzymali się przy schyłku wzgórza. Dowódzca ich pewno mniemał, że rzuciwszy się z tego miejsca na nas, idących pod górę, łacno nas rozbije.

— Do flanku broń! — zakomenderował major Rusjan i w tejże chwili dragoni dali do nas ognia z karabinków.

Nie zmieszani bynajmniej tym wystrzałem szliśmy dalej stępo, jak dotąd. Dopiero na jakie dwadzieścia kroków, na komendę: „Do ataku broń! Marsz! marsz!” — ruszyliśmy z kopyta jak piorun i w dwóch skokach starliśmy się z Moskalami. Ani major, ani żaden z oficerów nie opuścił swego stanowiska przed frontem i pierwsi wpadli na nieprzyjaciela. Moskale, mając front niemal trzy razy dłuższy od naszego, chcieli nas oskrzydlić w tej szarży, ale starzy żołnierze nasi w drugim szeregu bez komendy niczyjej zwrócili się trzema na lewo w tył i nadstawili im ostrza lanc. Przez kilka sekund nie było słychać, tylko chrzęst drzewców i szczęk pałaszy, ale skoro po przełamaniu frontu Moskale zaczęli pierzchać, dopiero wiarusy zaczęli wołać:

— A bijże, a tnijże go, szelmę! — i tak pędząc, co tylko konie wyskoczyć mogły, ścigaliśmy Moskali ku młynowi, który stał przy drodze, i poza młyn przez las.

Więcej ran, choć tylko lekkich, zadali nam ci, którzy chcieli nas okrążyć, aniżeli ci, którzy przed nami trzymali lance kozackie, w które ich uzbrojono, o łokieć przed łbami końskimi. Nie mając innej drogi do ucieczki jak tę, którą zmykali ich towarzysze przełamani, poporzucali po największej części swe lance i przejeżdżając między nami jeszcze niejednemu z nas pałaszami na odlew zadali rany. Chciał i mnie jeden z tych drabów zamalować, ale w odległości przeciął mi tylko płaszcz na lewym ramieniu. Wyskoczywszy na długość konia, chciał jednemu z naszych z tyłu rozpłatać głowę, ale w tej samej chwili ugodziłem go tak silnie — i prawdę mówiąc — tak niezgrabnie w krzyż, że złamałem w nim lancę i grot mu został w ciele. Opadło mu ramię i sam się zwalił na ziemię. Ja zaś dobywszy pałasza i pędząc dalej rąbnąłem w kark drugiego Moskala, który się nieco chylił z konia.

Pod młynem był ścisk chwilowy. Moskale ratowali się konno i pieszo na zamarzła sadzawkę, ale i tam niejednego z nich śmierć zdybała.

Tak ścigaliśmy ich przez pół mili, a kiedy wracając wolno przez pole bitwy, ujrzałem co kilka kroków rannego lub trupa, ścisnęło mi się serce na myśl, że ów Moskal, którego ciąłem w kark, kiedy się chylił z konia, może już był rannym, a ja go niepotrzebnie dobiłem. Toteż ujrzawszy na boku służącego oficerskiego, który z dobytym pałaszem chciał się rzucić na Moskala proszącego na klęczkach o pardon, odpędziłem go od tego biedaka.

Kiedyśmy wrócili pod miasteczko, cała rozprawa była skończoną. Nie trwała nawet godziny. Sprowadzono z różnych stron do 450 niewolników, a poległych Moskali było około 200. W miejscu, gdzie dywizjon nasz uderzył na Moskali, zabraliśmy cztery działa; na lewym zaś skrzydle moskiewskim zabrali nasi siedem, czyli razem jedenaście dział, z których jedno tylko było zagwożdżonym, oraz furgony z bagażem sztabu jenerała Geismara. On sam uszedł dzięki biegłości swego konia.

Z naszej strony, jak mnie zapewniono, poległo tylko dwudziestu siedmiu ludzi, choć lekko rannych była spora liczba. Major Rusjan odebrał trzy rany, z których jedną w przegub u lewej ręki, i dlatego wraz z wachmistrzem naszego plutonu, również rannym, został odesłanym do Warszawy. Dowództwo nad dywizjonem objął kapitan Lisiecki, posunięty na majora.

Korpus nieprzyjacielski składał się z 5000 doborowej jazdy, która, jak mówiono, najświetaiej się odznaczyła w Wojnie tureckiej, a jenerał Geismar takie miał zaufanie w waleczności swych żołnierzy, że w przemowie do nich przed bitwą ubolewał, że mu wypadło prowadzić swą waleczną „rabiatę” na hołotę, która pierzchnie na sam widok zabałkańsńch bohaterów. Nie wiem, czy w godzinę później zmienił swe zdanie o nas. Przetrzebiliśmy porządnie jego dragonów, a wino, konfitury i inne łakocie, które wiózł z sobą dla siebie i swego sztabu, zostały odesłane do Warszawy, aby członkowie rządu naszego skosztowali tych przysmaków; doskonały zaś Wagstaff, zapakowany w kilku dużych pudłach jak herbata, kilku podoficerów z 4 pułku ułanów rozwoziło z rozkazu jenerała Dwernickiego między szeregami, aby każdy wiarus mógł go wziąć garść i uraczyć się dobrym tytoniem moskiewskim.

Ku wieczorowi cały nasz korpus pomaszerował do Parysewa, gdzie pozostaliśmy obozem przez następny dzień.

Przechodząc tam przed kolumną niewolników, gotową do marszu, ujrzałem na jej czele dragona, który mnie pozdrowił wdzięcznym uśmiechem. Z zadziwieniem przypatrzyłem mu się lepiej i poznałem, że był to ten sam, którego obroniłem może od śmiertelnego ciosu, który mu drab chciał zadać.

17 lutego przeszliśmy Wisłę pod Górą i tegoż dnia rozłożono nas po wsiach okolicznych. Dywizjon nasz skompletowany, jak również i inne, został wysłany do Czerska.

Następnego dnia otrzymałem pozwolenie udać się do Potyczy. Znalazłem cały dwór zapełniony oficerami od szaserów. Komisarz, pan Wecki, choć zaambarasowany, jak tylu gościom niespodziewanym dogodzić, przyjął mnie z serdeczną gościnnością, zatrzymał mnie przez cały dzień i ku wieczorowi wysłał mnie sankami nazad do Czerska. Nie zapomniał zarazem włożyć do sani sporą pieczeń wołową i bańkę garncową okowity.

Uradował się na widok tych specjałów mój wierny Brzeziński, który od samego wstąpienia do pułku pomagał mi opatrywać konia, [w] przypasowaniu przyborów i innych szczegółach, z którymi nie byłem jeszcze obeznanym. Na polecenie moje udał |się do drugiej izby, aby kupić zapas chleba u gospodarza naszego, Żyda, który był piekarzem. Wrócił natychmiast i w otwartych drzwiach zawołał:

— Nie ma ani krzty chleba, panie Bartkowski.

— No, panie Bartkowski! czy to pan krewny pana Bartkowskiego, co to był dawniej w Potyczy?

— To stryj mój.

— Siore! — krzyknął Żyd — bring die obwarzankies. Natychmiast żona jego przyniosła kosz obwarzanków.

— Skądże się wzięły te obwarzanki? — zapytałem zdziwiony — kiedy przed chwilą powiedziałeś, że nie masz ani kęsa chleba.

— Aj, waj! żołnierze rozdrapali całe pieczywo; schowałem tylko ten kosz obwarzanków dla swoich bachorów, ale dla pana wszystko oddam; kiedy się ożeniłem, wielmożny stryj pana wypuścił mi karczmę pod Cuniewem. A jaki on był dobry pan dla nas

Objaw tak niewymuszonej głębokiej wdzięczności dla zacnego stryja mego rozczulił mnie do żywego. A mimo nalegań, przez wzgląd na dzieci poczciwego Żyda, przyjąłem tylko sześć obwarzanków i z wielką trudnością zniewoliłem go do przyjęcia złotówki.

Nazajutrz, 19 lutego, o 4 z rana byliśmy już gotowi do marszu i około 6 godziny zatrzymaliśmy się pod Mniszewem, między wsią i bliskim laskiem, i tam czekaliśmy, aż nadciągnęły inne szwadrony. Choć mieliśmy strzemiona pookręcane krajką, mróz nam dokuczał okrutnie w nogi. Kazano zsiąść z koni, ale tak byliśmy przeziębli, że nie pomogło i dreptanie. Nagle, jakby rozpaczą pchnięci, rzucili się wiarusy ku kuźni na końcu wsi, zdarli część dachu słomianego i wynieśli koła stare i nowe i co tylko było w niej drzewa. W mgnieniu oka buchnęły ognie przed frontem i kto tylko mógł, cisnął się do nich. Tymczasem nadciągnęły i inne oddziały i cały nasz korpus, poprzedzony dywizją jenerała Sierawskiego, ruszył w dalszy pochód ku Kozienicom.

Nie doszedłszy do Ryczywołu spostrzegłem, że koń mój utykał na prawą nogę przednią, ponieważ rozkuła mu się w marszu i podbił ją na grudzie. Choć stąpał ostrożnie, pośliznął się nieco dalej na zamarzłej kałuży i zbił sobie prawą zadnią nogę. Żal mi było biednej szkapy, ale nie było rady: trzeba było dalej maszerować i ani nawet oglądać się za kuźnią, tym mniej, że naprawiony naprędce mostek pod Magnuszewem świadczył, że go zebrał patrol kozacki i że Moskale nie byli daleko.

Około 2 po południu cała kawaleria dwóch dywizji rozwinęła się niedaleko gościńca do Kozienic w trzy linie. W ostatniej szwadron pułku 5 szaserów (byłej gwardii) zajął prawe skrzydło; obok niego stanęły dwa szwadrony krakusów, następnie dywizjon 3 pułku ułanów, a na lewym skrzydle dywizjon 1 [pułku] ułanów. Kilka batalionów kosynierów z dywizji jenerała Sierawskiego posunęło się naprzód ku lasowi. Za nimi postąpiła 1 i 2 linia jazdy, a niezwłocznie na rozkaz, który przywiózł Zenon Niemojewski, adiutant jenerała Dwernickiego, i nasza linia ruszyła kłusem szóstkami od lewego. W kilka chwil dopadliśmy do kilku chałup, gdzie za opłotkami stał mężczyzna w szarej bekieszy, na pozór ekonom. Na zapytanie naszego dowódzcy, majora Lisieckiego, w którym kierunku są Moskale, wskazał nam w lewą ku Nadwiślu, lecz zaledwie posunęliśmy się o sto kroków dalej, kiedy kobieta wypadła z chaty i z krzykiem wielkim ostrzegła majora, że w kierunku tym są parowy, w których niechybnie zagrzęźniemy i że Moskale nie są w tej stronie, ale przeciwnie — za lasem, od któregośmy się oddalali. Natychmiast zmieniono czoło kolumny w wstecznym kierunku. Zaledwie ruch ten wykonano, usłyszeliśmy huk armat i bezzwłocznie ujrzeliśmy chmarę krakusów uciekających przez choinę w strasznym popłochu. Jedni byli krwią zbroczeni, drugim się siodła przewracały.

— Stój! formuj się! Wstyd, hańba! — wołali oficerowie nasi, lecz ani te krzyki, ani płazy, którymi usiłowano zatrzymać uciekających, nie zdołały powstrzymać popłochu.

Tymczasem kolumna nasza szła dalej kłusem w las, kiedy nagle usłyszeliśmy komendę:

 — Na lewo! formuj szwadron!

Galopem zaczęliśmy rozwijać się na polu między lasem a równoległymi opłotkami Nowej Wsi. Aby stanąć jak poprzednio na lewym skrzydle, wypadło dywizjonowi wprzód przejechać wszerz całe to pole; ale zaledwie zaczęliśmy wysuwać się z lasu, Moskale przywitali nas ogniem tak żywym, że nam kartacze lance przetrącały. Toteż nie mogąc już dotrzeć do przeznaczonego nam stanowiska, piąty szwadron naszego pułku zmieszał się po części z 6 szwadronem 3 pułku, aby tylko do frontu stanąć, i tak na komendę: „Do ataku broń! Marsz! marsz!” — siedm szwadronów ruszyło, co tylko konie mogły wyskoczyć, na nieprzyjaciela.

Szarża pod ogniem tak rzęsistym przeraziła Moskali do takiego stopnia, że cała ich konnica, stojąca tuż przy działach, pierzchła, nimeśmy wpadli na nią, i pędem uciekała drożyną, ciągnącą się między lasem a kępiastym trzęsawiskiem, ku głównemu gościńcowi do Kozienic. Krakusy wraz z innymi szwadronami, składającymi nasze prawe skrzydło, tak ślepo pędzili za uchodzącym nieprzyjacielem, że kiedy dywizjon nasz także dopędzał do owej drożyny, ujrzeliśmy nagle przed sobą sześć dział moskiewskich, zaprzodkowanych i gotowych do odwrotu. W mgnieniu oka rzuciliśmy się na nie. Kanonierzy moskiewscy bronili się dzielnie, to wyszorami, to pałaszami, a działa ruszyły ku gościńcowi; ale droga była tak zapchaną, że nie zdołały ujechać i kilkudziesięciu kroków. W tym odwrocie Bergiel, stary żołnierz z 4 plutonu 5 szwadronu, pchnął podpułkownika artylerii moskiewskiej, Butowicza, lancą w krzyż i zwalił go na ziemię.

W tej pogoni spostrzegłem oficera moskiewskiego na dzielnym, białym koniu, zmykającego przez zamarzłe trzęsawisko. Pchnięty dawną pokusą na tego rumaka, rzucam się za nim, a że obszerny płaszcz, rozpuszczony na ramionach oficera jakby żagiel, utrudniał mu ruch, dognałem go tak blisko, że w dwóch skokach byłbym go niechybnie ugodził, kiedy nagle głośne „Hurrah!” zwróciło mą uwagę na prawo. Widzę, że Moskale odparli i ścigają naszych. Zwracam więc konia i w obawie, aby się nie przewalił między kępami, pędzę ku traktowi na grobli wznoszącej się o kilka stóp ponad trzęsawiskiem. Tam dopędziłem wachmistrza 6 szwadronu z naszego pułku, a za nim podchorążego z 3 [pułku] ułanów. Pierwszemu zwinął się koń i padł w rów; drugi wpadł na niego i powalił się także. Jakim cudem uniknąłem podobnego losu, trudno mi dotąd pojąć. Tyle tylko wiem, że w owej chwili koń mój miał więcej przytomności umysłu aniżeli ja. Rzuciwszy się sam w prawo, wskoczył na groblę i puścił się jak strzała po równym gościńcu ku lasowi, a tuż za mną dragon moskiewski z wzniesionym pałaszem, wrzeszcząc:

— Kryczy pardon, miatieżnik!

Za całą odpowiedź zwróciłem grot w tył i patrząc się tylko na niego, a nie przed siebie, dałem koniowi ostrogę i puściłem mu cugle. W szarży tej dwa szwadrony krakusów, tworzące prawe skrzydło linii bojowej, dopadli pierwsi do drożyny, którą Moskale uciekali, i pędzili za nimi jakby na wyścigach. W mgnieniu [oka przebiegli groblę i wpadli na mostek gdzie  z drugiej strony rzeczułki rezerwa księcia Wirtemberskiego, dla wstrzymania pogoni raziła ogniem karabinowym bez różnicy — ścigających i ściganych. W tym ścisku okropnym, w którym nie walczono już bronią, ale że tak powiem — pięściami, Abramowicz, kapitan od krakusów, krzyknął nagle:

— Uciekaj co możesz!

Hasło tego niecnego zdrajcy czy tchórza tak przestraszyło młodych żołnierzy, że krakusy zwrócili konie i w zapędzie przerażenia rozbijali idących za nimi szaserów i ułanów. Pogoń Moskali nie trwała atoli długo; zatrzymała się bowiem o kilkaset kroków. Zebrawszy na prędce leżących na grobli rannych albo zwalonych z koni do niewoli, szybkim pochodem dążyli ku Kozienicom, gdzie reszta korpusu jenerała Kreutza, przestraszona wiadomością o naszym zwycięstwie, była gotową do odwrotu na prawy brzeg Wisły.

Tak niespodzianie odparci dążyliśmy kupami na pole naszego zwycięstwa, gdzie mnie mój poczciwy Brzeziński radosnym przywitał wykrzyknikiem. Wydobył natychmiast jedną z dwóch potężnych manierek i puścił ją w obieg między towarzyszów plutonu. Doliczyliśmy się niemal wszyscy i skoro się cały dywizjon sformował, dano nam rozkaz cofnąć się pod Ryczywół, gdzie już o zmroku rozłożyliśmy się obozem. Rozpalono ogniska i wyprawiono oddziały po furaż i żywność, ale nie czekając, że nam ją rozdadzą, zażądałem od Brzezińskiego, aby wydobył ową pieczeń wołową, którą mu w Czersku powierzyłem. Brzeziński, równie głodny jak ja, szuka skwapliwie w torbie, w której ją był schował, ale na próżno. Ani śladu pieczeni.

— Gdzież się u diabła podziała? — To niezawodnie ten szelma Prażuch mi ją wykradł.

— Więc napijmy się choć wódki.

— Ach! panie, i manierki nie ma. Bodajby ta wódka złodziejowi wnętrzności wypaliła!

Rozjątrzony głodem szukam Prażucha, ale go nie ma. Kiedy się zjawił w końcu, Brzeziński wpada na niego i wręcz oskarża o kradzież.

— Głupi ty! — odpowiada z uśmiechem niby gapiowatym — ani mi się śniło o pieczeni, albo wódce, ale nie turbujcie się o żywność, zaraz wam jej dostarczę.

W samej rzeczy niebawem przyniósł nam niemal ćwierć barana, którego gdzieś za opłotkami sprzątnął i ze skóry odarł. Brzeziński, udobruchany tą szczodrotą, zaraz pokrajał jeszcze ciepłą baraninę i obfitą przyrządził nam wieczerzę.

Następnego dnia, zamiast atakować Kreutza w Kozienicach, jenerał Dwernicki, uwiadomiony, że Moskale robią przygotowania do przejścia Wisły około Jezierny, nakazał ruch wsteczny ku Górze.

Dywizjon nasz, idący w ariergardzie, rozłożono na noc pod laskiem mniszewskim od strony Magnuszewa, na roli rozwilżonej, na której nie można było bez zmoczenia się ani siąść, ani się położyć. Wysłano furierów po żywność, a tymczasem wiarusy, zniecierpliwieni znużeniem i zimnem, rzucili się na młody lasek i wycięli niemało choiny na ognisko i na pokład. Stąd znaczna szkoda dla właściciela, a nam niewielki użytek: legowisko bowiem z gałęzi nie było bardzo wygodnym, a choina, zamiast się palić, dusiła nas przez długi czas kłębami gęstego dymu.

Awangarda naszego korpusu przepędziła oddziały Kozaków, które przeszły Wisłę między Piaskami a Jezierną, na prawy brzeg i tym samym zmusiła Moskali do zaniechania zamiaru odcięcia nas od Warszawy. Zaspokojony pod tym względem jenerał Dwernicki zwrócił się znów na Kreutza, lecz już (nie na Magnuszew i Ryczywół, ale na Warszawę i przez lasy głowaczowskie, spodziewając się pewnie tym sposobem zamaskować swój marsz i zaatakować nieprzyjaciela od strony Radomia. Ostrzeżony wszelakoż przez swe patrole o zbliżaniu się naszym jenerał Kreutz spiesznie zwinął swe siły i przeszedł na prawy brzeg Wisły.

24 [lutego] wieczorem doszliśmy do Kozienic, ale nie zastaliśmy tam już ani nogi moskiewskiej. Dywizjon nasz rozłożono w mieście. Nad ranem następnego dnia zjawił się wachmistrz 6 szwadronu naszego pułku, który się był powalił z koniem w oczach moich przy grobli pod Nową Wsią, i został wziętym do niewoli. Pobyt jego pięciodniowy w obozie nieprzyjacielskim i sposób, w jaki się wydobył z rąk moskiewskich, jest istotną skróconą odyseją.

Kiedy go przyprowadzono do Kozienic, jenerał Kreutz poznał w nim dawnego doskonałego instruktora, który mu był przed kilkoma laty poprzednio przysłany przez W. Księcia Konstantego do jego dywizji, konsystującej naówczas na Ukrainie Zadnieprskiej. Przyjął go bardzo uprzejmie i po kilku uwagach nad niechybnym stłumieniem powstania polskiego namawiał go do wstąpienia do wojska rosyjskiego w stopniu oficerskim. Tymczasem zostawił go wolnym na kwaterze w Kozienicach. Nadzieja łatwiejszego odzyskania wolności skłoniła więźnia do pozornego przyjęcia tej propozycji. Kiedy 23 lutego nadeszły pierwsze wieści niepewne o marszu jenerała Dwernickiego na czele znacznych sił (?), a Moskale gotowali się pośpiesznie do cofania się, nasz podoficer sądząc, że nie nadarzy mu się sposobniejsza pora do ucieczki, skrył się u jakiegoś Żyda. Niebawem wszelakoż nadeszły raporta mniej zatrważające, które spowodowały jenerała Kreutza cofnąć rozkaz do rejterady. Skoro się wszystko uspokoiło w mieście, [ktoś] zdradził kryjówkę wachmistrza. Przyprowadzono go do kwatery głównej gdzie mu jenerał Kreutz wyrzucał, że ucieczką swoją skompromitował go w oczach marszałka Dybicza, któremu go przedstawił do rangi oficerskiej. Pomimo to wyraził nadzieję, że zastanowi się lepiej nad swym położeniem, i zostawił go nadal na wolnej stopie. Widocznie chciał mu dać drugą sposobność do ucieczki, a więzień z swej strony postanowił korzystać z niej jak najprędzej. Otóż nazajutrz, na wiadomość o bliskości Dwernickiego, Moskale jak najśpieszniej zaczęli przechodzić na prawy brzeg Wisły, a nasz wachmistrz wśród tego alarmu skrył się powtórnie. Gdy się wszystko uciszyło, wyszedł ze swej kryjówki, wsiadł na pierwszą szkapę, którą mu traf nastręczył, i ruszył galopem gościńcem ku. Górze. Dopiero pod Magnuszewem dowiedział się, że korpus nasz najpewniej pomaszerował na Brzozę, zwrócił więc konia i zjawił się między nami nad ranem 25 [lutego].

Wieść o jego przygodach rozbiegła się po całym obozie i wywołała tak wielkie oburzenie [...], że kiedy liwerant, który był dostarczył furażu Moskalom, z hardą miną odmówił owsa krakusom, ci go wyszturchali, zawlekli na rynek niedaleko pałacu, spuścili latarnię i już mieli na jej miejscu zahaczyć zdrajcę, kiedy kilku oficerów wybiegło z głównej kwatery. Rozpędzili zażartych krakusów i ochronili [kupca] od niechybnej śmierci. Rzecz .wszelakoż nie skończyła się na tym. W pół godziny później krakusy [...] rzucili się nagle i jednocześnie ha domy Żydów [...] Potłukli im naczynia, połamali sprzęty, porozcinali piernaty, a nawet wytoczyli kilka beczek miodu. Na przeraźliwy krzyk i płacz, który się wzniósł ze wszystkich stron, oficerowie i podoficerowie rozbiegli się Żydostwu na ratunek, ale mało co któremu z krakusów dostało się po karku. W mgnieniu oka zniknęli i wrócili do obozu, nie unosząc z sobą nic prócz tytoniu, którego nie zostawili w trzech składach w mieście znajdujących się ani jednej paczki.

Zwinność krakusów rozzuchwaliła innych żołnierzy i pobudziła w kilku młodych piechurach chętkę do naśladownictwa. Zaledwie ów rwetes się uciszył, spotykam na rynku mego przyjaciela Polańskiego, podporucznika z 3 pułku [piechoty] liniowej, i kapitana jego kompanii — Łabędzkiego.

 — Chodź z nami do mej kwatery na śniadanie — powiada ostatni.

Chętnie przyjąłem zaproszenie. Zaledwieśmy uszli kilka kroków, kiedy Żydówka wybiega i załamując ręce woła:

— Aj, waj! gwałt! gwałt! rabusie w piwnicy!

Kapitan, zostawiwszy Polańskiego przy drzwiach, sam pośpieszył do piwnicy i płazami wypędził maroderów. Wysuwali się czym prędzej z spuszczonymi oczami i każdemu na pożegnanie oberwało się kułakiem w kark od Polańskiego, który był zbyt słodkiego charakteru, aby miał użyć broni na skarcenie [...] przestępstwa.

Wśród śmiechu z tej tragikomicznej sceny zasiedliśmy do śniadania, przygotowanego przez ordynansa kapitańskiego, i potoknęliśmy je kilku butelkami owego wina, które bez naszej pomocy byłoby powędrowało do obozu albo też zalało piwnicę.

Pod wieczór wysłano nasz dywizjon na grangardę do Nowej Wsi i tam pozostaliśmy 24 godzin. Włościanie opowiadali nam, że po wstecznym marszu ku Górze, 20 lutego, wieś ich została znów zajęta przez dragonów moskiewskich, którzy tam pozostali przez kilka dni w wielkiej niespokojności. Rozprawiając o rozprawie 19 lutego i nie pojmując innego bodźca do odwagi nad wódkę, powtarzali, że żołnierze Dwernickiego idą do szarży pijani i dlatego żaden ogień nie może wstrzymać ich ślepego zapędu. („Wsie sołdaty Dwernickawo pijanicy; strielaj, strielaj, oni wsie bieżut napieriod”). Przestrach między nimi był tak wielki, że prócz wedet jeden z nich ciągle siedział na najwyższym szczeblu drabiny, prowadzącej do komina chaty zajętej przez dowódzcę oddziału, i wytrzeszczał ślepia ku Ryczywołowi, skąd się spodziewał nowego ataku z naszej strony. Dnia 1 marca pomaszerowaliśmy po lewym brzegu Wisły i stanęliśmy 3 [marca] przede dniem naprzeciw Puław. Prąd wody już wtenczas wymył lód nad brzegami, ale zastaliśmy gotowe pomosty od brzegu aż na lód mocny. Kazano nam zsiąść i przechodzić rzekę jeden za drugim w odstępie kilku kroków, prowadząc konie za cugle. W przechodzie tym dawał się słyszeć huk, jak gdyby lód pękał. Były to ostatnie strzały strzelców sandomierskich, którzy pod dowództwem dzielnego kapitana swego, Juliusza Małachowskiego, wykurzyli Moskali z miasteczka. Rozłożyliśmy się po ulicach i podwórkach czekając dalszych rozkazów. Tymczasem głód nam zaczynał dokuczać. Kiedy się oglądam, czy nie można dostać gdzie choćby tylko kawałek suchego chleba, widzę mego pobocznika Majewskiego, wychodzącego z dworku opuszczonego przez mieszkańców z ogromnym garnkiem konfitur. W niedostatku czegoś pożywniejszego zjadłem i ja kilka łyżek tego specjału i to mi wystarczyło aż do wieczora. W kilka chwil później zatrąbiono: „Na koń!” i zaraz poszliśmy w marsz gościńcem ku Lublinowi. O półtorej mili zastaliśmy jeszcze dogorywające ogniska co tylko opuszczonego przez nieprzyjaciela obozu, a nieco dalej ujrzeliśmy moskiewską jazdę z kilkoma działami, cofającą się spiesznym pochodem do Kurowa. W mgnieniu oka szwadrony nasze rozwinęły się na prawą i lewą od gościńca. Ksiądz Szyndlarski z ogromnym rapierem kirasjerskim przy boku i z krzyżem w ręku przyjechał przed front nasz, przemówił do nas w kilku wyrazach ognistych, przeżegnał nas i ruszył do innych oddziałów.

Równocześnie zatoczono przed nami kilka dział, których pierwsze dwa strzały były tak skuteczne, że strzaskały koło u jaszczyka moskiewskiego i ogromne sprawiły zamieszanie w kolumnie nieprzyjaciela, uchodzącego jak najspieszniej, aby nie zostać odciętym od miasta przez dwa dywizjony naszej jazdy (4 [pułku] ułanów, krakusów Poniatowskiego i jazdę pułkownika Łagowskiego). Moskale dali z miasta kilka wystrzałów armatnich, ale im to nie posłużyło na nic, ponieważ wymienione dwa dywizjony nasze wpadły tuż za nimi na rynek i zabrały im cztery działa oraz kilkunastu kanonierów. Uniesieni zwycięstwem ułani nasi tak zaciekle ścigali pierzchającego nieprzyjaciela, że wpadli na gościńcu do Markuszowa na dwa pułki dragonów, śpieszące rozbitej ariergardzie na pomoc, i zostali odparci ze stratą kilkunastu zabitych i rannych. Niedaleko wszelakoż dragoni ścigali naszych, ponieważ trzy świeże dywizjony naszej jazdy wpadły na nich i pomimo silnego oporu nie tylko rozbiły ich, ale zabrały im dwa działa. Przerażeni Moskale uciekali przez Markuszów w takim samym nieładzie jak przez Kurów, a mieszkańcy, jak nam mówiono, korzystając z tego popłochu, niejednego dragona zwalili drągami z konia.

Następnego dnia wyruszyliśmy w dalszy marsz, ale nie głównym traktem do Lublina, lecz bocznymi drogami w celu, jak się domyślaliśmy, zaskoczenia Moskali. Nagle, kiedy już zmierzchło, kazano przyśpieszyć pochód. Ruszyliśmy więc dalej, to kłusem, to galopem, po ciasnej, spadzistej drożynie pokrytej lodem i w pół godziny później weszliśmy do Lublina, ale Moskali już tam nie było. Zapewniano mnie, że w chwili naszego wejścia do miasta słyszano ich trąby po drugiej stronie, na trakcie do Zamościa, i że niechybnie bylibyśmy ich zaskoczyli i znieśli cały korpus Kreutza, gdyby nie został uprzedzonym o zbliżaniu się naszym przez dezertera z 4 pułku ułanów.

Cały Lublin był oświetlonym. Zaledwie dywizjon nasz rozłożył się obozem na dziedzińcu klasztoru PP. Wizytek, wyszedłem z wachmistrzem naszego plutonu Danielewiczem na miasto, aby po długim głodzie znaleźć  jakiś posiłek. Widząc bramę otwartą i oświetloną byliśmy pewni, że to traktiernia. Weszliśmy zatem do pokoju na pierwszym piętrze, gdzie na zapytanie, czy nie moglibyśmy mieć kolacją, zaproszono nas siedzieć i przyniesiono nam spory półmisek zrazów, a drugi z kartoflami, i butelkę piwa. Dziwiło nas nieco, że w tym samym pokoju mężczyzna chory leżał w łóżku, ale sądziliśmy, że zamiast do sali publicznej weszliśmy przez nieświadomość do pokoju prywatnego traktierni. Uraczyliśmy się do syta, a kiedym zapytał, ile się należy, chory spojrzał na nas z uśmiechem, a gospodyni odrzekła, że wcale nic i że im było bardzo miło ofiarować nam tak skromną wieczerzę. Podziękowaliśmy za gościnne przyjęcie i wyszliśmy nieco zawstydzeni, ponieważ w przekonaniu, że zapłacimy za strawę, zmietliśmy do szczętu zrazy i kartofle. Zgoła obuchaliśmy się. Dla ulżenia więc żołądkowi zaszliśmy nieco dalej do Żyda i wypiliśmy na strawienie butelkę miodu. Wracaliśmy potem do naszego obozu, gdzie Brzeziński, nie wiedząc, jak hojnie uraczyłem się w mieście, czekał na mnie z smacznym krupnikiem. Dla satysfakcji kucharza zabrałem się do jedzenia, ale po trzeciej łyżce schyliła mi się głowa na śpiącego przy ognisku pobocznika, zasnąłem i spałem jak zarżnięty do pobudki.. Brzeziński w gniewie, żem tak mało cenił jego strawę, zjadł potem kociołek krupniku, tylko jako przezorny wojak zostawił mięso na następny dzień.

Nazajutrz byliśmy zajęci kuciem koni i naprawą nadwerężonych przyborów. Trzeciego dnia (w niedzielę, 6 marca) mieliśmy prawdziwy odpoczynek. Z każdego dywizjonu odkomenderowano po kilkunastu ludzi starannie oczyszczonych w paradzie do fary, gdzie ksiądz pijar Pułaski miał patriotyczne kazanie. Wieczorem miasto było oświetlonym, a w teatrze grano na uczczenie jenerała Dwernickiego jakąś sztukę ułożoną naprędce przez miejscowego improwizatora. Nie będąc na jej przedstawieniu nie mogę dać o niej zdania.

W poniedziałek (7 marca) rano stanęły wszystkie oddziały w ściśniętej kolumnie na placu przed pomnikiem Unii Litwy z Koroną i tam po przemówieniu jenerała złożyły przysięgę wierności ojczyźnie i Rządowi Narodowemu.

Jak przyjęcie nasze w Lublinie było serdecznym, tak też i pożegnanie było rozczulającym; tym bardziej, że mieszkańcy pewno przeczuwali ponowne po naszym wyjściu zjawienie się szarańczy moskiewskiej. Wszystkie okna były przepełnione kobietami. Obrzucano nas kwiatami naturalnymi i sztucznymi, które chwytaliśmy Skwapliwie w nadstawione czapki jako miły upominek tej patriotycznej ludności i zachętę do dalszych zwycięstw.

Pomaszerowaliśmy na Piaski Luterskie do Krasnegostawu, gdzie się korpus zatrzymał na dzień jeden. Zaczęła nastawać odwilż, a przy tym i deszcz prószył. Przypominam sobie, że w tym pochodzie wróciwszy po północy z wedety do placówki położyłem się na gołej ziemi i zasnąłem. Gdy się nad ranem obudziłem, byłem z jednej strony przemoczony do nitki, bo zrobiła się pode mną istna kałuża, a z drugiej strony płaszcz ściśnięty mrozem był sztywny jak róg.

W czasie wędrówki naszej w Krasnymstawie część piechoty i kawalerii naszej wyszła nie wiadomo dokąd, a reszta korpusu pomaszerowała następnego dnia do Wojsławic. Dopiero w dwa dni później dowiedzieliśmy się, że w tym miejscu mieliśmy wziąć w kleszcze brygadę moskiewską, która kilkoma dniami poprzednio była wkroczyła przez Bug w województwo lubelskie. Ale Moskale, przestrzeżeni przez szpiegów żydowskich, umknęli spod Wojsławic kilkanaście minut przed przyjściem naszym i tak śpiesznie się cofali, że podpułkownik Rychłowski, który im miał odciąć odwrót poza Bug, przetrzebił tylko ich ariergardę za Uchaniem i zabrał ich kilkuset do niewoli.

Już noc zapadła, kiedyśmy się rozłożyli pod Wojsławicami. Porwała mnie wielka chętka proszenia porucznika Umienieckiego o pozwolenie udania się na godzinkę do dworu, gdzie dobre serce mego kolegi szkolnego, Leopolda Poletyłły, zapowiadało mi serdeczne przyjęcie. Nagle wszelakoż uderzyła mnie myśl, że mój dawny współuczeń na Żoliborzu musi być gdzieś w wojsku, ponieważ jego gorąca dusza polska nie pozwoliłaby mu siedzieć za piecem, kiedy ojczyzna powoływała wszystkich dobrych synów do broni. Zaniechałem więc mój zamiar, zapaliłem fajkę na pociechę i położyłem się przy ognisku. Kiedy sobie tam dumałem, przychodzi Brzeziński z Prażuchem i obejrzawszy się wkoło każdy wydobywa spod płaszcza gęś zarżniętą i oskubaną.

— Pewnieście je gdzieś zwędzili? — zapytałem.

— A tak, nie inaczej — odpowiedział Brzeziński — bo za cóż byśmy je kupili? Podsunęliśmy się do jednej chałupy w nadziei, że się tam pokrzepimy, ale nimeśmy weszli, zatrzymaliśmy [się] przy oknie, przez które usłyszeliśmy: „Maryniu, czy zamknęłaś gęsi? — aby ich nam żołnierze nie skradli”. — „Ani się domyślą, że zamknęłam je w parsku” — odpowiada dziewczyna. Wyszukaliśmy natychmiast parsk o kilka kroków za chałupą. Prażuch spuścił się do niego i oto są dwie gęsi, które trzeba ugotować.

W samej rzeczy  około północy uraczyliśmy się kosztem owych biednych kobiet i zachowaliśmy jeszcze część tej nieprawej zdobyczy na dzień następny.

Dalszy marsz stawał się zgoła niemożliwym. Droga w niektórych miejscach była istotnym oparzeliskiem, szczególnie gdzie konnica wyprzedzała piechotę. Wytrwałość ostatniej była istotnie zadziwiająca. Widziałem ją w jednym miejscu brodzącą w tym rozrzedzonym błocie aż po łydki. Żołnierze szukali na prawą i lewą gdzie by postawić nogę na twardszym gruncie, ale oficerowie dla dania przykładu brnęli na przodzie wprost przed siebie przez tę nieprzejrzaną kałużę. Trudno pojąć, jak artyleria zdołała przebyć owe straszne drogi; a wszelakoż przebyła je bez straty.

Z Wojsławic pomaszerowaliśmy 11 marca pod Zamość i tam piechota nasza zajęła przedmieście, czyli tak zwane Nowe Miasto oraz dawny obóz letni 2 brygady strzelców pieszych; a konnicę rozłożono po wsiach okolicznych. Dywizjon nasz zajął Majdan i każdego dnia pluton jeden stawał na placówce |w gminach ostatniej kolonii, a wedeta była wysuniętą o kilka stai dalej nad rzeczułką bezimienną, za którą o takąż odległość była druga kolonia. Jednego dnia, kiedy stałem na wedecie, wiatr zimny pędził tak gęste tumany śniegu w oczy koniowi, że biedny szkapa co chwila odwracał się zadem do tej strasznej zawieruchy i tylko wędzidłem i ostrogą mogłem go utrzymać w kierunku nakazanym.

Kiedy mnie zluzowano i wróciłem do placówki, porucznik Umieniecki zapytał mnie, co to za żołnierze przejechali za rzekę.

— Nie widziałem żadnego żołnierza.

— Jak to nie widziałeś pan?

— Istotnie nie widziałem, a któż to ich dostrzegł?

— Majewski — zawołałktoś.

— Ach! jeżeli tylko Majewski — odrzekłem — to na pewno sobie uroił, boć on w każdym krzaku widzi Kozaka.

— Milcz pan! — zawołał porucznik gniewnie — wszyscyśmy ich stąd widzieli. Grudzień! siadaj na koń, dopędź galopem do tej kolonii i wywiedz się, co to za wojskowi stamtąd wyjechali.

Wkrótce wrócił i doniósł, że to byli parobcy, którzy pojechali konno, z cepami na ramieniu, na młockę do sąsiedniego folwarku. Śmiałem się w duszy, ale nie ważyłem się nic powiedzieć, ponieważ wśród owej zamieci nie dostrzegłem nawet tych młockarzy.

Pobyt nasz pod Zamościem nie przeszedł bezczynnie. Odbywaliśmy częste patrole i nocne wycieczki na okrążające nas oddziały moskiewskie. W jednej z nich, ku Staremu Zamościowi, dywizjon nasz wpadł po północy na grangardę nieprzyjacielską i przetrzebił ją porządnie. Moskale zmykali, jakby ich diabli gonili, ale wśród ciemnej nocy nie mogliśmy ich ścigać daleko.   

W kilka dni po przybyciu naszym do Zamościa Wyżewski, Jakubowski i ja zostaliśmy awansowani na podoficerów. Aby nam dać dowód szacunku, wszyscy podoficerowie I szwadronu zaprosili nas trzech na krupnik. Wszyscy wyrazili nam swe ukontentowanie z naszego awansu, prócz niejakiego Smolińskiego, który snać przez obawę, że go prześcigniemy i prędzej niż on zdobędziemy sobie stopnie oficerskie, miał czoło zachmurzone. Wśród wesołej i gwarnej rozmowy ni stąd, ni zowąd zawołał:

— Ej! wam akademikom się zdaje, że pozjadaliście wszystkie rozumy; i ja także byłem na akademii.

— Niezawodnie w Smorgoniu — odrzekł Wyżewski spokojnie.

— Ma się rozumieć — odparł zazdrością zaślepiony Smoliński.

Nie wiem, czy wśród hucznego śmiechu nad jego gniewną odpowiedzią zmiarkował swe głupstwo. Zasępił się i wkrótce wrócił do swej kwatery.

Zaledwie piechota nasza rozłożyła się po kwaterach i w szopach dawnego obozu, jak to wyżej powiedziałem, wybuchnęła cholera i tak grasowała w naszych trzech wymęczonych batalionach, że pod tą straszną i jeszcze nieznaną zarazą padało codziennie po kilkunastu, a nawet i więcej ludzi; a liczba chorych tak się powiększyła, że w improwizowanym dla nich łazarecie leżeli na słomie, każdy mając swój tornister za poduszkę, a płaszcz za kołdrę.

Żywności wprawdzie nie brakowało, ale była złą. Pokazało się, że mięso, złożone w magazynach fortecy na przypadek oblężenia, nie było dobrze zasolone. Rozdawano je zatem między oddziały naszego korpusu, a na zapas dla załogi bito bydło sprowadzane pod eskortą i solono mięso na nowo. To, które nam wydzielano z fortecy, było tak stęchłym, że trzeba było odwagi, aby je połknąć. Nie dziw, że niejeden z żołnierzy przekładał pożywić się żurem i kartoflami, które mu gospodarz dostarczał. W chałupie, w której nas stało sześciu, nie mieliśmy jednak tego specjału. Należała ona do starej baby, której syn był na własnym gospodarstwie w chacie sąsiedniej, a ona sama miała przy sobie tylko dziesięcioletniego osieroconego wnuka, który miał za jedyne odzienie grubą koszulę i leżał dzień i noc na piecu pod brudnym, starym kożuchem.

Przekonaliśmy się, że miał rozkaz śledzić każdy krok nasz i uwiadomić o nim swą opiekunkę; a pięknie się nim opiekowała. Na żądanie nasze, aby nam dostarczyła kartofli, zaklęła się, że nie ma ani jednej i nie dała nam ani łupiny. Ponieważ była akuszerką, więc pod pozorem udania się do jakiejś położnicy, a może też więcej dla uniknienia natarczywych żądań żywności z naszej strony, nie było jej zgoła nigdy w domu. Zaledwie co drugą noc wracała na swe legowisko z grochowin i zawsze pijana. Wychodząc z rana zostawiała swemu wnukowi kawałek suchego chleba z ościami i ten musiał mu wystarczyć przynajmiej na dwa dni. Nie zwróciliśmy zrazu uwagi na stan tego dziecka, ale kiedy wieczorem następnego dnia chłopiec skarżył się przed nią żałosnym głosem na wielki głód, a ona mu odpowiedziała: „Ty krokodylu, ty sobacze gardło” itd., silnie obudziło się w nas współczucie dla niego i od tej chwili żywił się przy nas obficie, choć nie według regulaminu kościelnego. Było to bowiem w poście, a my go karmili mięsem.

Skąpstwo tej bezecnej baby przechodziło wszelkie wyobrażenie, ale nie uszło jej bezkarnie. Majewski sprzątnął jej kilka kur, ale śmiałość jego zdradziła go niemal jednego wieczora. Kiedy baba leżała jak bela na swoim grochowniku, a kury zasiadły w sieni na grzędzie, nasz Hiszpan uchwycił jedną za nogi i skręcił jej łeb w mgnieniu oka; ale inne zakrzektały przeraźliwie.

„Kury, kury moje!” — zawołała baba i zrywając się z łóżka potoczyła się ku drzwiom. Łapikura miał tylko czas rzucie swą zdobycz pod strych. Nazajutrz baba policzyła swój drób i znalazła zaduszoną kurę. Zadumała się i widocznie miała podejrzenie na któregoś z nas, ale Majewski usiłował wmówić w nią, że to niezawodnie była sprawka łasicy. Udała, że wierzy, a nie mogąc zrobić żadnego użytku z zaduszonej kury dała ją Majewskiemu, który nam z niej przyrządził smaczną potrawkę.

Nie mogąc przełknąć cuchnącego mięsa, które nam rozdano, a mając przy sobie jeszcze kilkadziesiąt złotych, kazałem przynosić z Zamościa codziennie kilka funtów świeżego mięsa, mąki, masła, a nawet wódki i przaśnego miodu i żywiłem moich pięciu towarzyszów przez cały tydzień. Majewski, doświadczony kucharz, przyrządzał nam z mąki według przepisów kuchni angielskiej pudding, który okraszony masłem był wielce cenionym przez nas wszystkich. Uczta kończyła się zawsze krupniczkiem. Zgoła żyliśmy po pańsku. Niestety, jak wszystko na tym świecie ma swój koniec, tak też i my doświadczyliśmy prawdę dawnego przysłowia: „Raz gody, raz głody”. Po tygodniu szczupły mój zapas pieniężny był wyczerpnięty i strasznie nam mdło było na żołądku na samą myśl, że trzeba nam się kontentować nadal rozdawaną nam żywnością. Było jeszcze trochę mąki. Majewski ugotował z niej swój ulubiony angielski hasty pudding; ale ponieważ nie było ani źdźbła masła, wypróżnił olej z lampy zatkniętej przed bohomazem świętego Mikołaja, usmażył w nam trochę cebuli i okrasiwszy nim swój pudding, z wielkim zadowoleniem z swej przemyślności postawił go przed nami. Smrodliwa przyprawa taki wstręt w nas obudziła, że odepchnęliśmy miskę z odrazą. Majewski, obrażony w swej godności kucharskiej, zabrał ją, siadł przy kominku i spałaszował ją sam, unosząc się przy każdej łyżce nad wybornym smakiem wymyślonej przez siebie potrawy.

W godzinę później wróciła stara akuszerka i choć mocno podchmielona, odbyła zwykłą lustrację w pustej izbie, a bystre jej oko dostrzegło od razu, że lampa przed świętym Mikołuszką była wypróżnioną. Niepodobna mi opisać gniewu i wyrażeń dobitnych, w jakich wzywała pomsty nieba. Pamiętam tylko, że między innymi prosiła świętego, aby ten olej bezbożnemu złodziejowi wypalił wnętrzności. Widocznie Pan Bóg i jego niebiescy ministrowie nie są tak mściwymi, jak ich sobie ślepota ludzka wyobraża. Nie wiadomo mi, czy obżarstwo Majewskiego nabawiło go rozwolnienia żołądka; ale wiem z pewnością, że przeklęctwa zajadłej fanatyczki nie pozbawiły go ani zdrowia, ani życia. Wszedł z nami na końcu kwietnia do Galicji i domyślam się, że po skończonej wojnie wrócił zdrów do swej zagrody.

Kiedy nazajutrz po tej burzliwej scenie wracałem z kwatery wachmistrza do mojej, ujrzałem naszą sekutnicę przed chatą. Zatrzymała mnie przy wejściu i przebąknąwszy półgłosem kilka wyrazów w swym ruskim narzeczu, wskazała mi stajnię i kiwnęła głową, jak gdyby mi chciała dowieść, że tam coś złego się dzieje. Poszedłem i rzuciłem okiem przez szpary jurt, którymi stodoła była ogrodzoną, ale nie dojrzałem niczego. Słyszałem tylko żołnierzy rozmawiających za kupą hreczki, którą nam na paszę koni przywieziono z stertów ordynata Zamojskiego. Widocznie kobieta dostrzegła jakiś czyn zdrożny i życzyła sobie, aby żołnierze zostali zań ukarani. Ja zaś nie będąc bynajmniej usposobionym do dogodzenia jej złośliwej myśli, nie wszedłem wcale do stajni, a wróciwszy do chaty rzekłem, że nie widziałem nic prócz żołnierzy czyszczących konie. Baba spojrzała się tylko na mnie z wyrazem niedowierzania i kiwając głową poszła sobie gdzieś na zakropienie robaka. Przy wieczerzy dopiero, kiedy Majewski stawił na stół ogromną misę wieprzowiny, dowiedziałem się, że żołnierze moi zwabili sporego wieprzaka do stajni i tam go zarżnęli, pomimo groźnej kary zapowiedzianej na podobne przestępstwa. Nie mogąc go oparzyć, Prażuch odarł go ze skóry, zawinął w nią wątrobę i bebechy i zanurzył to wszystko w bagnie o staję drogi za wsią. Zganiłem ich surowo za krzywdę wyrządzoną biednemu chłopkowi, ale nie miałem serca oskarżyć ich przed dowódcą plutonu i ściągnąć na walecznych wiarusów ciężkiej kary.

Od tej chwili przez cały tydzień żyliśmy na naszej kwaterze wyłącznie wieprzowiną i chlebem, zazdroszcząc wszelakoż naszym towarzyszom broni kartofli, które gospodarze im dostarczali.

Rano w kwietnia niedzielę wpada nagle baba nasza z wrzaskiem do izby i oskarża nas, żeśmy jej wykradli wszystkie kartofle zakopane w wądole blisko chaty. Czując się niewinnymi wyłajałem skąpą sekutnicę i w gniewie zawołałem bezwiednie:

— To może syn twój wykradł ci te kartofle.

Jakby tknięta przeczuciem poszła do chałupy syna i oglądając się przenikliwym okiem dostrzegła pod łóżkiem kupę swych modraków. Nie omyliła się w tym, ponieważ kartofle jej były gatunku, jakiego nikt inny we wsi nie posiadał. Porwana gniewem pomstowała na syna, może zupełnie niewinnego, i oskarżała go o naprowadzanie kwaterujących u niego żołnierzy na jej dobytek dla oszczędzenia własnego.

Jak zwykle, na pocieszenie upiła się zaraz i kiedy wróciła do domu, wśród przekleństwa na złodzieja zawołała:

— Teraz mi wszystko jedno: zarzynajcie nie tylko kury, ale i wieprze; już nic nie powiem.

Poznaliśmy wtenczas, w jak wielkim byliśmy niebezpieczeństwie. Gdyby albowiem stara skąpica nie została sama okradzioną, byłaby może doniosła naszemu dowódzcy o zarżnięciu prosiaka, popełnionym w jej stajni, i ściągnęła tym samym surową karę nie tylko na głównych winowajców, ale i na mnie, jako mającego nad nimi komendę.

Noc z czwartku na Wielki Piątek była tak zimną, że nie mogłem ani pół godziny poleżeć spokojnie na glinianej, słomą pokrytej podłodze. Dla rozgrzania się przewracałem się co chwila z boku na bok i w końcu wstałem z gwałtownym bólem głowy i kłuciem w piersiach. Pomimo to, według danego mi rozkazu wsiadłem na koń z trzema żołnierzami i wyruszyłem w drogę na sprowadzenie z trzech okolicznych wsi podwód na furaż i żywność. Za przybyciem do pierwszej wsi tak mi głowa ciążyła, że zgoła dosiedzieć nie mogłem na koniu; zdałem więc dalsze wypełnienie danego mi rozkazu na karabiniera, a sam wróciłem na Majdan i zameldowałem się oficerowi na służbie będącemu. Przypadkiem zastałem u niego lekarza naszego dywizjonu, który mi powiedział, że mam zapalenie płuc, i kazał mnie bezzwłocznie zawieźć do lazaretu na przedmieściu Zamościa. Tam mnie wprowadzono do obszernej izby przepełnionej cholerycznymi towarzyszami z piechoty. Sztabs-lekarz wyegzaminował mnie i kazał  brodatemu Żydowi, który mu pomocniczył jako felczer, aby mi natychmiast krwi puścił. Po skończonej operacji zaprowadził mnie do swego gabinetu i kazał mi siąść na ławce przy piecu, a sam odszedł do innego oddziału chorych. W pół godziny potem wrócił i wadząc, że cierpienie moje nie zmniejszyło się jeszcze, kazał infirmierowi zdjąć mi bandaż i wytoczył mi drugi spory talerz krwi. Tak mnie to w końcu osłabiło, że mi się mimo woli powieki zamykały. Na znak lekarza posługacz chlusnął mi szklankę wody w twarz i tym sposobem orzeźwił mnie zupełnie.

Doktor chciał mnie zatrzymać w lazarecie, ale wymogłem tyle prośbami, że mi pozwolił wrócić do szwadronu; dał mi sporą butelkę jakiejś mikstury i zalecił przede wszystkim, abym przez czas jakiś nie używał innego pokarmu i napoju, jak chleba, mleka i wody. Kiedym zajechał przed kwaterę, nie mogłem zleźć z wozu. Poczciwi żołnierze znieśli mnie na ręku, rozebrali i położyli na grochiowinach w łóżku naszej gospodyni. Tam przeleżałem cały dzień następny. Rano, w sam dzień wielkanocny, Smoliński, wachmistrz naszego plutonu, przyniósł rozkaz, aby w pół godziny wszyscy byli gotowi do marszu, i oznajmił mi zarazem, że podwoda nakazana zawiezie mnie oraz chorego wachmistrza naszego szwadronu do lazaretu w Nowym Mieście. Konia mego kazał oddać pod jakiegoś żołnierza, a pałasz mój polecił Brzezińskiemu przynieść do jego kwatery.

Ach! już co do tego, to nie! — zawołałem przejęty gniewem na, jak mi się zdawało, urągające rozporządzenie zazdrosnego akademika smorgońskiego, i położyłem zarazem rękę na szabli opartej przy głowie łóżka. Smoliński wyszedł z czupurną miną, a ja wstałem z mego legowiska, ale zaraz padłem na nie na wznak.

Poczciwy mój Brzeziński nie tylko mnie podniósł, ale ubrał jakby dziecko i przypasał mi pałasz. Chwiejnym krokiem skierowałem się ku kwaterze majora, ale tak byłem osłabionym, że choć nie było dalej jak o dwieście kroków, dwa razy musiałem siąść na grudzie, nim do niej doszedłem. Zaledwie stanąłem przy drzwiach, wyprostowany o ile mi sił stało, major zawołał:

— Siadaj, siadaj przy piecu, czego chcesz?

Przełożyłem moją prośbę, aby mnie nie odsyłał do lazaretu, ale przeciwnie wziąłz sobą w marsz.

— Zwariowałeś — zawołał przytomny dowódzca 6 szwadronu, kapitan Sumorok — zaledwie możesz stać na nogach, a chcesz pójść w marsz. Nie ujechawszy pół mili spadniesz z konia i zdechniesz gdzie w rowie. Nie zezwól, majorze, na prośbę tak niedorzeczną.

Spostrzegłszy, że major spoglądał na mnie litościwym okiem, ponowiłem moją prośbę jak najusilniej i przełożyłem, że nie mogąc umieścić się w prywatnym domu z braku dostatecznego zasobu pieniężnego, cholera niechybnie dobije mnie w lazarecie.

— No, kiedy tak — rzekł major Lisiecki — to pójdźże z nami; jeżeli gdzie ducha wyzioniesz, to odpowiesz za siebie na tamtym świecie, a na tym ja za ciebie odpowiem. Tymczasem uwalniam cię od służby na dziesięć dni; a na zakupienie tego, co ci w tej chwili jest niezbędnie potrzebnym, masz oto dziesięć złotych.

Z głębi serca podziękowałem zacnemu dowódzcy za jego dobroć i wróciłem ku kwaterze, przed którą ujrzałem wszystko w pogotowiu do marszu.

— A cóż, panie? — zawołał z daleka Brzeziński.

— Kulbacz konia!

Piorunem kilku żołnierzy rzuciło się do stajni i zanim doszedłem do chaty, już koń mój był okulbaczonym, a w kilka chwil potem wsadzono mnie nań jak dziecko. Łaskawy wzgląd majora dla mnie rozciągnął się także na chorego wachmistrza naszego szwadronu.

Za przybyciem na Nowe Miasto (Przedmieście Zamościa) kazano nam zsiąść z koni. Przy zsiadaniu Brzeziński oparł się tak ciężko na kuli od siodła, że zgniótł schowaną za nadrem butelkę z moją miksturą i tak zostałem nadal na łasce natury.

Po odbytej przez jenerała lustracji obeszliśmy część fortecy i niedaleko za nią, naprzeciwko tak zwanej baterii, znów nas zatrzymano na gołym polu aż do nadejścia innych oddziałów naszego korpusu. Czas był nadzwyczaj pogodnym, ale wiatr był tak zimnym i przejmującym, że dla ochrony siadłem w dołku o kilka kroków od gościńca. Współczucie mych towarzyszów plutonowych objawiało się co chwila w pieczołowitości, jaką mnie stare wiarusy otaczali. Byliby dali nie wiem co, aby ugasić okrutne pragnienie, które mnie dręczyło w owej chwili; ale na tym obszernym polu nie było ani kropli wody; musiałem więc cierpieć dalej. Kiedy już noc zapadła, chory wachmistrz, który postępował obok mnie na końcu szwadronu, oświadczył mi, że już dalej nie może wytrzymać. Będąc równie znękanym, jak i on, zwróciliśmy się oba do pobliskiej chaty tuż pod lasem. Było to mieszkanie stróża leśnego. Żona jego otworzyła nam stodółkę i dała nam siana dla naszych koni. Sami zaś tak byliśmy znużeni, że nie myśląc o własnym posileniu zagrzebaliśmy się obok nich w słomie i spaliśmy jak zarżnięci.

Z wschodem słońca poczciwa kobieta zajrzała, jak się mamy, i zaprosiwszy nas do izby postawiła przed nami misę ciepłego mleka z chlebem.

Tak posileni ruszyliśmy przez las za naszym korpusem, nie wiedząc, gdzie go dopędzimy. Około południa przybyliśmy do Zwierzyńca i tam z wielkim ukontentowaniem zastaliśmy nie tylko nasz dywizjon, ale większą część naszego korpusu. Brzeziński był nadzwyczaj uradowany z mego przybycia: na pocieszenie wskazał mi przy ognisku swój kociołek, w którym gotował się pokrajany indyk z jagłami, i opowiedział mi, jaką rzeź żołnierze zrządzili tegoż samego rana między nieprzeliczoną chmarą drobiu znienawidzonego ordynata Zamojskiego. Wątpię, aby każdy z nich był tak sprytnym jak mój Brzeziński, który pamiętając o mnie zdobył sobie w tej katastrofie indyka i gęś.

Nie wiem, czy z rozkazu starszego syna ordynata, czy też z własnego natchnienia wszyscy oficjaliści jego ubiegali się w daniu nam święconego. We dworze dano je dla jenerała i sztabsoficerów, u komisarza dla niższych oficerów, u pisarza zaś i u ekonoma dla podoficerów, a żołnierzom w obozie włościanie dostarczyli niemało mięsiwa i kołaczy. Co do mnie, nie dałem się znęcić tymi łakociami. Pamiętny na radę lekarza, przez dwa dni obozowania naszego w Zwierzyńcu i cały ciąg marszu dalszego na Niemirówkę i Tyszowice ku Bugowi żywiłem się tylko rosołem obozowym i mlekiem, którego mi troskliwy o mnie Brzeziński dostarczał. Dzięki tej wstrzemięźliwości i silnej kontytucji wróciłem do zupełnego zdrowia i 9 kwietnia zacząłem na nowo pełnić służbę.

Tegoż dnia awangarda nasza wpadła nagle do Kryłowa, rozbiła dwie sotnie Kozaków i wzięła przeszło siedemdziesiąt niewolnika, a między tymi kilku oficerów. Ci ostatni byli widocznie w wielkim niedostatku, ponieważ zebrano na nich składkę między oficerami i podoficerami naszymi. 11 kwietnia przeszliśmy Bug i tegoż dnia mianowany zostałem wachmistrzem 4 plutonu.

Po przebyciu błot rozległych na prawym brzegu Buga spotkaliśmy kilka powozów z damami, które widocznie przyjechały na nasze spotkanie i zdawały się być uszczęśliwione, nie tyle może z widoku wojska polskiego, jak raczej ze spotkania w nim kilku krewnych i znajomych. Widok tych nadobnych Wołynianek wzbudził w nas nadzieję, że wkrótce ujrzemy niejeden hufiec zbrojnej młodzieży wołyńskiej, śpieszącej połączyć się z nami. Nadzieja ta, niestety! okazała się płonną, nie z winy mieszkańców, jak raczej z winy Rządu Narodowego. 

Już ku wieczorowi zbliżając się do Porycka ruch w kolumnie marszowej i komenda: „Kłusem naprzód marsz!”, oznajmiły nas, że Moskale blisko. Kłusując obok szczupłego batalionu 5 pułku serce się radowało widząc tych chłopców, którzy kilka godzin przedtem szli znużeni i zgarbieni jak dziady, biegnących teraz pędem na spotkanie się z nieprzyjacielem. Gorzki żal i oburzenie ściskają serce na samo wspomnienie nieprzeliczonych podobnych objawów zapału naszego poczciwego ludu i szlachetnej gotowości do poświęcenia się, których nieufność i niedołęstwo sterników narodu nie umiały użyć na oswobodzenie ojczyzny.

Zaledwieśmy się rozwinęli na gołym polu, zwolniono pochód, rozprawa albowiem była już skończoną. Awangarda naszego korpusu wpadła niespodziewanie na pułk dragonów kargopolskich pod dowództwem pułkownika Glazenapa i nie tylko go rozbiła, ale położyła trupem czterdziestu kilku ludzi i zabrała około 200 niewolnika z końmi i rynsztunkiem. Była to dobra wróżba dalszych powodzeń, które niestety nie ziściły się według naszych życzeń.

Obóz nasz rozłożył się niedaleko od Porycka, na miejscu bardzo niedogodnym: albowiem po wodę czystą do picia trzeba było chodzić z kociołkami o blisko ćwierć mili; gotowaliśmy zatem strawę w wodzie czerpanej w pobliskich dołach, z których kopano glinę na cegłę, a w której pod dopiekającym słońcem wiosennym roiło się mnóstwo owadów.

Po przejściu Bugu aż do wkroczenia naszego do Galicji cierpieliśmy na tej ziemi zbożodawczej Wołynia na wielki niedostatek chleba. Choć bowiem zatrzymaliśmy się pod Poryckiem blisko dwa dni, a pod Drużkopolem dzień cały, chleb w tych miejscach upieczony wystarczał zaledwie na udzielenie każdemu żołnierzowi co drugi dzień kawałeczka — literalnie na trzy kęsy, nic więcej. Mięsa mieliśmy pod dostatkiem, a słoniny i wódki co niemiara. Według rozporządzenia lekarzy dawano nam ostatniej potrójną rację i zalecano jako ochronę od cholery nie pijać czystej wody, ale tylko mięszaną z wódką. Niejeden wiarus wnioskując stąd, że woda musi być bardzo szkodliwą, uważał za środek zachowawczy nierównie skuteczniejszy przeciw owej strasznej zarazie pić czystą wódkę. Do tej liczby należał stary, wesoły wachmistrz 3 plutonu w naszym szwadronie. Maszerując tylko o kilka kroków jeden za drugim, co chwila częstowaliśmy się to niuchem tabaki, to pocieszycielką. Mniemany amtydot nie ochronił go wszelakoż od dżumy: wychodząc z obozu pod Drużkopolem spostrzegłem jego nieobecność i dowiedziałem się z wielkim żalem, że złożonego cholerą odwieziono w nocy do miasta i zostawiono bez nadziei.

Z Porycka pomaszerowaliśmy 13 kwietnia do Drużkopola i tam przestaliśmy dzień następny. Zjechało się tam kilku obywateli, z których jenerał złożył, jak wieść niosła, rząd prowincjonalny i dał im polecenia do śpiesznego wywołania powstania.

Jak w poprzednim pochodzie, tak i w marszu przez Wołyń ile razy w obozie byłem wolnym od służby, zachodziłem na kilka chwil do mego przyjaciela Polańskiego, podporucznika w batalionie 1 pułku piechoty liniowej. Usiadłszy z jego kompanią gawędziliśmy o naszych nadziejach i o rozprószonych wspólnych przyjaciołach. Czasem wydobył z torby fletrowers i zagrał „Jeszcze Polska nie zginęła” albo też siarczystego mazura, który nam przypomniał skromne, ale miłe wieczorki akademicko-podchorążowskie w dworku państwa Wojczyńskich przy Marszałkowskiej ulicy.

16 kwietnia stanęliśmy pod Boremlem, gdzie większa część jazdy i artylerii rozłożyła się obozem przy małym wzgórzu, które nas przedzielało od Styru. Most na nim został poprzednio zniesionym przez Moskali, a Kozacy snuli się w oddaleniu jakby w celu przeszkodzenia jego naprawie. Rzucono wszelakoż bezzwłocznie tymczasowy pomost i oddział piechoty naszej, przeszedłszy długą groblę ciągnącą się przez bagnistą równinę na prawym brzegu rzeki, wypłoszył Kozaków i zajął lasek za tą groblą.

Nazajutrz po południu dywizjon nasz robił rekonesans na prawym brzegu Styru i wrócił nad wieczorem nie spotkawszy nieprzyjaciela. Inne dywizjony posunęły się pod Beresteczko i przez ujętych Kozaków przekonały się, że to miasteczko już było zajęte przez pułk piechoty i pułk dragonów z artylerią i Kozakami.

Z rankiem następnego dnia usłyszeliśmy w obozie daleką pukaninę, która się wkrótce zamieniła w rzęsisty ogień. Był to atak Moskali na lasek za groblą. Szczupły oddział piechoty naszej bronił go uporczywie, ale w końcu naparty przez kilka tysięcy piechoty musiał ustąpić. Ustępował wszelakoż jak lew, odpierając nieprzyjaciela co kilka kroków ogniem i bagnetem; a kiedy nadbiegły dwie kompanie, wysłane przez jenerała na zasłonienie odwrotu, bój stał się jeszcze zaciętszym. Tak odpierając i następując, podpułkownik Rychłowski podług danej mu instrukcji ściągnął za sobą ściśniętą kolumnę Moskali aż do mostu, gdzie ich przyjęto ogniem kartaczowym z dział, ustawionych między krzewami na tarasie za pałacem pana Czackiego, tak skutecznie, że całe szeregi padały zmiatane jakby kosą. W strasznym popłochu uciekali czym prędzej, aby się schronić za browar stojący przy grobli; lecz i ci, którzy się tam schronili, jak i ci, którzy dalej zmykali po grobli, byli prażeni przez kule i granaty naszej artylerii. Dla zasłonienia tego odwrotu Moskale zatoczyli pod lasem dwanaście dział i zaczęli bić na nasze. Cała szkoda, którą zrządzili, ograniczyła się na kilku dziurach w pałacu. Dwie kule ich padły nawet w obozie przed naszym dywizjonem, ale nie uszkodziły nikogo. Nasza artyleria zaś tak celnie strzelała, że w krótkim czasie zdemontowała Moskalom pięć dział i wysadziła kilka jaszczyków.

Po południu, kiedy owa kanonada ustała, dywizjon nasz odebrał rozkaż udać się spiesznie ku Beresteczku. Idąc kłusem przez lasek dostrzegłem kłótnię między Prażuchem a Grudniem, karabinierem prawoskrzydłowym mego plutonu. Ostatni wyrzucał pierwszemu, że mu skradł kurę. Na mój rozkaz, aby milczeli, swar ten się uspokoił.

Z pagórka za lasem spostrzegliśmy kilka sotni Kozaków, na których nas widocznie wyprawiano, ale byli już tak daleko i tak spiesznie uchodzili, że major Lisiecki wstrzymał pochód i kazał zsiąść z koni. Zaledwie to nastąpiło, Grudzień, trochę podchmielony, znów się przyczepił do Prażucha i powiada:

— Pod Zamościem skradłeś mi, złodzieju, pistolet; mniejsza o to, ale teraz skradłeś mi z worka kurę, tego nie mogę ci przepuścić.

Rozjuszony tymi zarzutami Prażuch wyrwał zza pasa pistolet i byłby niechybnie palnął do swego przeciwnika, gdybym go nie uchwycił za rękę i rozbroił. Byłbym zatarł tę sprawę, ale wachmistrz szwadronu przechodząc właśnie w tej chwili koło nas zapytał, o co rzecz chodzi, i zaraportował ją zaraz majorowi. Przywołano mnie oraz obu przeciwników przed dowódzcę, który po wysłuchaniu sprawy kazał Prażuchowi natychmiast zdjąć płaszcz oraz spencerek, a mnie abym mu dał dziesięć płazów. Żal o dobrego żołnierza poddał mi kłamliwą wymówkę:

— Proszę pana majora — odpowiedziałem — włożyć ten obowiązek na kogo innego, ponieważ ja po puszczeniu krwi mam jeszcze ramię zabandażowane i nie mogę nim władać należycie.

— To ty mu je wylicz — rzekł major do podchorążego Bacewicza z lekkim uśmiechem, jak gdyby odgadł prawdziwy powód mej wymówki.

Bacewicz chcąc nie chcąc uderzył Prażucha trzy razy lekko po plecach, kiedy major zawołał:

— Eh! niezgrabny jesteś, schowaj pałasz do pochwy, a ty, łajdaku — zwracając się do Prażucha — ubieraj się czym prędzej. Jeżeli mi się jeszcze raz będziesz odgrażał na kogo w podobny sposób, każę cię rozstrzelać.

Wróciliśmy wszyscy kontenci z takiego zakończenia sprawy do plutonu i dwie godziny później stanęliśmy na stanowisku poprzednim w obozie pod Boremlem.

Tam mnie czekała  nader smutna wiadomość. Ciekawy szczegółów długiej walki porannej pobiegłem do batalionu 1 pułku piechoty liniowej i z wielkim żalem dowiedziałem się od adiutanta batalionowego, że mój drogi przyjaciel Polański poległ w tej rozprawie. Ranny kilka razy, padł na grobli w czasie odwrotu.

Żołnierze chcieli go unieść z sobą, on zaś czując, że rany były śmiertelne, prosił ich, aby go zostawili na miejscu, a myśleli tylko o sobie. Skoro Moskale rozjuszeni swą stratą przypadli do niego, pchnęli go, według opowiadania żołnierzy, kilka razy bagnetami i tym położyli koniec jego cierpieniom. Z zbolałym sercem wróciłem do mego szwadronu i przez długi czas nie mogłem się oswoić z myślą, że już nigdy nie zobaczę mego zacnego, miłego towarzysza.

Po godzinie 10 kazano pogasić ognie i wsiąść na koń. Przestaliśmy tak całą noc nieruchomi i gotowi do boju i z brzaskiem dywizjon nasz wysłano na wieś Nowosiółki, o kilka wiorst od Boremla, gdzieśmy zluzowali stojący na grangardzie dywizjon 4 pułku ułanów. Nowosiółki były zajęte przez kilkuset strzelców pod dowództwem kapitana Łabędzkiego z 1 pułku piechoty liniowej, my zaś stanęliśmy nieco na lewo, poza wsią, i rozsypaliśmy naszych flankierów naprzeciw łańcuchowi Kozaków, za którym płaszczyzna rozciągająca się od Boremla schylała się przez dębinę ku Styrowi. Nie wiedzieliśmy przeto, jaka znajduje się siła za Kozakami, wieść tylko nas doszła, że za tym łańcuchem cały korpus Rydygiera przeprawia się na lewy brzeg Styru pod Hrynikami. Spodziewaliśmy się zatem, że niewidzialny dotąd nieprzyjaciel wystąpi lada chwila z przemagającymi siłami. Po kilkugodzinnej bezskutecznej pukaninie ogień flankierski ustał z obu stron około 9 godziny, a flankierzy nasi i Kozacy wstrzymali dalszy ruch i patrzyli się spokojnie jedni na drugich.

Niedługo potem adiutant ze sztabu przywiózł do majora Lisieckiego sztandar biały z napisem: „Za naszą i waszą wolność!” oraz paczkę odezwy do Moskali, wydrukowanej dnia poprzedniego w pałacu boremelskim pod kierunkiem księdza Pułaskiego, z rozkazem, aby sztandar i odezwę rzucono między Moskali. Grudzień, któremu major zlecił wykonanie tego rozkazu, ruszył z kopyta do najbliższego Kozaka. Kozak w nogi. Nasz karabinier zwraca konia na prawo do drugiego, a widząc, że i ten ucieka, goni za nim wołając: „Pastoj!”. Kozak, choć zwolnił galop, spoglądał z niedowierzaniem za siebie i nie zatrzymał się dlatego. Grudzień więc rzucił za nim sztandar wraz z paczką i wrócił do szwadronu. Skoro się oddalił, Kozacy nadbiegli, podnieśli dzidami paczkę oraz sztandar i obejrzawszy go znikli w dolinie za swym łańcuchem.

W godzinę później zjawił się na ich lewym skrzydle oficer od huzarów, zatrzymał się na pagórku i powiewając białą chustką dał znać, że życzy sobie parlamentować. Na ten znak porucznik Mazaraki dowódzca 3 plutonu w naszym szwadronie, wraz z innym oficerem i wachmistrzem Danielewiczem podjechali natychmiast do niego.

Na zapytanie, w jakim celu rzucono między Kozaków sztandar i odezwy, oficerowie nasi wytłumaczyli mu, że celem naszego powstania było oswobodzenie nie tylko Polski, ale i Moskwy spod nieznośnego jarzma carskiego.

— Przekonani jesteśmy o słuszności waszej sprawy — rzekł wtenczas ów młody, chrestami i medalami obsypany oficer — ale usiłowania podobne w celu zdemoralizowania wojska naszego zostaną bezowocne, ponieważ żołnierze nasi nie umieją czytać. A co do nas, oficerów, uczucie honoru i obawa skompromitowania naszych rodzin nie pozwalają nam opuszczać naszych sztandarów.

W ciągu tej rozmowy oficer moskiewski zrobił uwagę, że konie nasze są bardzo wychudłe.

— Być to może — odparł porucznik Mazaraki — ale na tych koniach pobiliśmy już korpusy Geismara i Kreutza, mamy więc nadzieję że pobijemy i was, jeżeli się dziś z sobą spotkamy.

Na to ów parlamentarz samozwany uśmiechnął się z niedowierzaniem i zapewnił naszych oficerów, że spotkanie to nie będzie miało miejsca tegoż dnia, ponieważ jenerał Rydygier nie wydał żadnego rozporządzenia zapowiadającego bitwę. Na tym zakończyła się rozmowa.

Zdaje mi się, że ów oficer, rodem Kurlandczyk, nie zjawił się z własnej ochoty, li tylko przez ciekawość osobistą, ponieważ cel owego sztandaru i odezwy był aż nadto widocznym, ale był wysłanym umyślnie na wymiarkowanie ducha w naszym wojsku i uśpienie w nim czujności przez zapewnienie, że tegoż dnia nie będzie miała miejsce żadna bitwa. Zaledwie albowiem upłynęło pół godziny, kiedy nagle ujrzeliśmy czarną, długą linię na brzegu płaszczyzny za Nowosiółkami. Był to niemal cały korpus Rydygiera w szyku bojowym. Widzieliśmy jakby na ręku dwie baterie, które w mgnieniu oka odprzodkowały swe działa na jego prawym skrzydle.

— Cóż panowie sądzicie? — zapytał major Lisiecki otaczających go oficerów — czy mam pisać raport do jenerała i pozostać na miejscu, czy też mamy zaraz zabrać się da odwrotu?

Nim który odpowiedział na to pytanie, ryknęło kilka dział i kule padające przed naszym frontem okryły nas piaskiem.

— Trąb zbiór! — zawołał major na trębacza.

Na ten sygnał flankiery zebrali się galopem i zajęli swe miejsce w szwadronie.

— Trzema na lewo w tył zachodź! Kłusem!

Dla wytłumaczenia tego odwrotu spiesznego muszę tu dodać objaśnienie topograficzne.

Ową obszerną płaszczyznę między Boremlem a dębiną nad Styrem przerzynał jakby długi wał graniczny z ziemi dotykającej w linii prostopadłej do Nowosiółek i dosyć stromy od strony, gdzieśmy stali na grangardzie. Było w nim na kilka łokci szerokie przejście tuż pod samą wsią. Wypadało więc przede wszystkim przebyć tę zaporę, inaczej obskoczeni przez chmarę jazdy nieprzyjacielskiej nie byłaby wyszła z nas ani noga. W kilka chwil oba szwadrony stanęły w ściśniętej kolumnie przy wspomnianym otworze i przebyły go galopem, nim artyleria moskiewska zmieniła kierunek swych strzałów w to miejsce dla nas tak niebezpieczne. Pierwszy granat, który padł w róg stodoły przy tym otworze, zabił nam tylko kilka koni i ranił lekko kilku żołnierzy w ostatnich szóstkach; a adiutant dywizjonu, porucznik Okęcki, został kontuzjowanym w kark. Ogień nieprzyjacielski był odtąd tak żywym, że dalszy nasz odwrót byłby może zamienił się w haniebną ucieczkę, gdyby porucznik Mazaraki nie puścił się jak strzała przed tą kupą zmięszaną wołając groźnym głosem:

— Stój, równaj się! Pysk przetnę pierwszemu, który będzie uciekał!

Wszyscy zatrzymali się jak wryci i cały dywizjon stanął w porządku frontem do nieprzyjaciela. Od tej chwili oba szwadrony, przedzielone odstępem plutonowym, odbyły dalszy odwrót w szachownicę krokiem tak wolnym, jak gdybyśmy szli za trumną;-a na lewym skrzydle naszym cofali się z Nowosiółek strzelcy. Aby nie wystawiać swych ludzi na wielką stratę, dowódzca ich, kapitan Łabędzki, rozsypał ich wszystkich, a sam. z nimi szedł spokojnie jak gdyby na przechadzce, choć ogień licznej artylerii moskiewskiej był kierowanym na nasze dwa oddziały, liczące razem około 500 ludzi.

Położenie moje w owej chwili było tak przykrym, że nie zapomnę go nigdy. Ponieważ w ciągu szybkich marszów wypadało nam często śpiesznie nakarmić konie, pozdejmowaliśmy im munsztuki i zachowaliśmy tylko uździenice. Otóż mój koń zgłodniały, ponieważ od 16 godzin nic nie miał w pysku, tak szamotał językiem, że szubienica od uździennicy, za krótka, wypadła nagle z kółka i zostawiła mnie zupełnie bez władzy nad koniem. Odwracając front od nieprzyjaciela miejsce moje, jako wachmistrza czwartego plutonu, było na prawym skrzydle szwadronu i na mnie był kierunek. Przyznam się, że pod gradem kul, które ryły ziemię tuż przy mnie,. rad bym był iść dobrego stępa zamiast zostawać w tyle, a tu koń jakby na przekór schyla głowę i nieczuły na ostrogi zaczyna skubać trawę na polu. Kierunek szwadronu zaczął się psuć.

— Milion diabłów zjadłeś, podoficer! — krzyknął major gniewnie — dlaczego nie postępujesz?

Płazami tylko zmusiłem konia do pochodu, ale kilka kroków dalej znów zabiera się do skubania trawy.

W tym okropnym położeniu prosiłem szlusującego podoficera Bacewicza, aby podjechał do mnie i zadzierzgnął mi uździenicę.

— Daj mi święty pokój! — odrzekł nasuwając furażerkę na uszy — mam i tak dosyć kłopotu.

Tak zafrasowany musiałem co chwila okładać szkapę płazami przez jakie dwieście kroków i dopiero przy ponownym odwróceniu frontu do Moskali jeden z wiarusów oddał mi usługę, o którą na próżno prosiłem przyjaciela.

Kiedyśmy się tak rejterując, z wolna zbliżyli do Boremla, ujrzeliśmy jazdę naszą uszykowaną w dwie linie; a jenerał Dwernicki, stojący na czele, tak był uradowanym ze spokojnego odwrotu naszego, że nas przywitał okrzykiem:

— Niech żyje 1 pułk ułanów! — i wszystkie szwadrony powtórzyły go za nim.

Kazano nam stanąć w trzeciej linii, a pierwsza posunęła się naprzód do ataku. W pierwszej zaraz szarży dwa dywizjony krakusów Kościuszki i 2 pułki ułanów rozbiły dwa pułki dragonów i huzarów i zabrały szesnaście dział; ale uniesione zapałem pędziły tak zapalczywie za uchodzącym nieprzyjacielem, że w nieporządku wpadły na baterią rezerwową, która ich celnymi strzałami kartaczowymi zmusiła do odwrotu. Rozbita jazda moskiewska, na nowo sformowana, nadaremnie im zastąpiła drogę. Została znów rozbitą; ale świeży pułk huzarów achtyrskich zdołał wszelakoż odbić zabrane przez naszych działa.

Od tej chwili pierwsza i druga linia jazdy naszej szarżowały na przemiany dywizjonami na całe pułki. W jednej z tych szarż zabójczych, w której sam jenerał Dwernicki wziął udział, koń ranny pod nim upadł, a jenerał byłby pewnie został zarąbanym przez huzarów, gdyby porucznik Baum z 4 pułku ułanów, który w tym momencie wpadł na Moskali, nie podał mu swego konia. W ciągu tego nieustannego, zaciętego boju Moskale stracili ośm dział, których pomimo wszelkich wysileń już nie zdołali odbić. Niedługo po rozpoczęciu bitwy dywizjon nasz dostał rozkaz wzmocnienia majora Wierzchlejskiego, który z dywizjonem 3 pułku ułanów zasłaniał tył naszego korpusu na drodze do Beresteczka, ale zaledwieśmy uszli pół ćwierci mili, nowy rozkaz przywołał nas na poprzednią pozycję. Większą ponieśliśmy szkodę w tym miejscu, aniżeli w czasie wolnego odwrotu, pod ogniem kilkunastu dział, jeżeli nie w ludziach, to w koniach, ponieważ kule rykoszetujące obrywały im nogi. Jedna z nich zabiła konia pod kapitanem Sumorokiem, dowódzcą 6 szwadronu.

Nie wyjmując nawet z ust lulki, którą w tej chwili palił, przesiadł się na konia żołnierskiego i stał dalej przed frontem spokojnie, jak gdyby mu się nic nie przydarzyło.

Jak już powiedziałem, nic nie mogło się oprzeć waleczności naszej jazdy. Na wszystkich punktach rozbijała moskiewską, choć trzy razy liczniejszą, i w uniesieniu swoim pędziła za nią przez całą płaszczyznę boremelską aż pod las; ale właśnie ten zapał niepohamowany, który w innym razie mógł zniszczyć cały korpus Rydygiera, naraził nas na dotkliwe straty.  Ścigając Moskali aż na Nowosiółki szwadrony nasze zostały tam kilka razy zdziesiątkowane przez żywy ogień artylerii rezerwowej i piechoty ustawionej za wysokimi opłotkami. Pierwszy batalion tej piechoty, debuszujący z Nowosiółek, został wprawdzie rozbity i w części zabrany do niewoli, ale siły nasze nie starczyły na zniesienie innych, które posunąwszy się naprzód na lewym skrzydle moskiewskim, stanęły w czworobokach i służyły za tarczę, pod zasłoną której rozbite pułki jazdy formowały się na nowo. Aby pozbawić nieprzyjaciela tego schronienia, trzeba było kilku batalionów starej piechoty albo ośm szwadronów świeżej jazdy. Serce naszego walecznego wodza musiało się ściskać z żalu w owej stanowczej chwili, albowiem nie miał ani jednej, ani drugiej. Pewno nie wiedząc dokładnie, w jakiej sile tam byli Moskale, wyprawił na ten punkt nasz dywizjon. Przejechaliśmy mały pagórek i ujrzeliśmy przed sobą łańcuch flankierski czerwonych huzarów księcia Oranii. Skoro nas spostrzegli, zebrali się galopem na lewo i na prawo i odsłonili dwa bataliony piechoty w czworobokach jeden przy drugim. W mgnieniu oka z jednego i drugiego przywitano nas tak żywym ogniem kartaczowym, że dowódzca nasz, nie czując się dosyć silnym na zniesienie tak przemagającej siły piechoty, wspartej przez artylerię i konnicę, zakomenderował odwrót. Pagórek, któryśmy co tylko przebyli, zasłonił nas od dalszych strzałów. Gdyby nas było choć trzy szwadrony więcej, bylibyśmy niechybnie rozbili i zabrali do niewoli te dwa bataliony i tym samym zniszczyli [to], co właśnie stanowiło główny punkt oparcia Moskali na tym miejscu.

Było to już ku schyłkowi dnia, kiedy nagle burza wiosenna przeszła nad polem bitwy, a z deszczem, który jej towarzyszył, ustał i ogień. Moskale cofnęli swą piechotę wraz z artylerią do Nowosiółek, a jazda ich stanęła dalej pod lasem, między tą wsią a Hrynikami. My zaś stanęliśmy w linii bojowej na placu bitwy. Jenerał przejeżdżając przed szeregami przemówił do nas w serdecznych wyrazach, dziękując w imieniu ojczyzny za nowe dowody gotowości naszej do poświęcenia się za jej wolność. Wszystkie oddziały odpowiedziały hucznym okrzykiem:

 „Niech żyje ojczyzna! Niech żyje jenerał Dwernicki!”, po czym trębacze najlepsi, zgromadzeni z różnych pułków na prawym skrzydle, zagrali „Jeszcze Polska nie zginęła”.

Wśród radości nad odniesionym zwycięstwem nie mogliśmy się wszelakoż otrząsnąć z żalu nad poległymi towarzyszami broni, których nie mieliśmy kim zastąpić, gdy tymczasem nieprzyjaciel ściągał zewsząd posiłki, szczególnie w piechocie, której mieliśmy zaledwie tysiąc ludzi.

Przez całą noc kowale byli zajęci naprawą kół u jaszczyków i furgonów, a z brzaskiem cały korpus ruszył w marsz do Beresteczka. Dywizjon nasz wraz z dywizjonem 2 pułku ułanów i plutonem piechoty szły w ariergardzie. Zaledwie uszliśmy jakie pół ćwierci mili, Moskale rzucili kilka kul armatnich za nami w kierunku wozów, na których wieziono rannych, ale nie zrządzili nam żadnej szkody. Pułk Kozaków, zajmujący Beresteczko, uciekł na pierwszy widok naszej awangardy. Przeszliśmy Styr w bród i stanęliśmy tegoż dnia obozem pod Chocimiem. Dalszy nasz marsz był skierowany na Radziwiłłów i Poczajów, gdzie na pokrzepienie żołnierzy ks. ks. bazylianie nie szczędzili ani żywności, ani napoju. Podobno nawet oddali wszystkie swe konie na zastąpienie tych, które już nie były zdatne do dalszej służby.

Sądziliśmy, że będąc tak blisko Krzemieńca zajmiemy to miasto, ale pokazało się, że tam już była część korpusu Rydygiera. Kozacy zaś, którzy nas tropili do Beresteczka, pokazywali się już na naszym lewym skrzydle; spodziewaliśmy się więc, że lada chwila przyjdzie do nowej bitwy. Widocznie i jenerał podzielał to przewidzenie, ponieważ na rannym odpoczynku 23 kwietnia, w krótkiej przemowie wyrażając nieograniczone zaufanie w naszej odwadze, upominał nas, abyśmy w pierwszej szarży na artylerię nie zatrzymywali się przy działach, lecz pędzili dalej, aby zabrać jaszczyki z amunicją.

Ożywieni duchem dzielnego wodza wszyscy byliśmi gotowi wykonać jego rozkaz, ale Moskale nie dali nam sposobności, dopiero 25 kwietnia, po złączeniu się korpusów Kajzarowa i Rydygiera. Tegoż dnia przed południem zaczepili naszą ariergardę niedaleko od wsi Lulińce. Przyśpieszyliśmy nieco pochód i w kilka chwil stanęliśmy wraz z artylerią w szyku bojowym na wyniosłym polu, mając tył oparty o granicę austriacką, oba zaś skrzydła dotykały do lasu obsadzonego przez naszą piechotę.

Pomimo swej przeważającej siły Moskale nie śmieli na nas uderzyć. Dwa tylko pułki Kozaków i huzarów zbliżyły się do naszej pozycji i manewrowały, widocznie w celu wywabienia nas od granicy austriackiej na obszerne pola, których widnokrąg czernił się masami ich piechoty i jazdy. Nie daliśmy im długo czekać. Ruszyliśmy w kilka dywizjonów przez lasek na naszym lewym skrzydle, aby wpaść na nich znienacka; ale skoro nas spostrzegli, cofnęli się pod futor położony za długim i głębokim parowem. Skorośmy stanęli nad nim, dwa działa artylerii naszej pod dowództwem porucznika Lipskiego tak skutecznie przywitały wyzywających nas śmiałków kartaczami i granatami, że się rozbiegli jak chmara wróbli i uciekali, jakby ich diabli gonili. Wróciliśmy na naszą pozycję i tam przestaliśmy pod bronią wśród gwałtownej burzy aż do wieczora.

Piechota nasza była okrutnie znużona, a konie nasze były wychudłe i po większej części tak odsednione, że powietrze nimi było zasmrodzone. Nadto od przeszło 24 godzin nie mieliśmy ani furażu, ani żywności. Dopiero 26 [kwietnia] za staraniem okolicznych obywateli galicyjskich przyprowadzono do naszego obozu kilkanaście sztuk bydła i nieco furażu, ale wśród niedostatku, który nam dokuczał, była to, jak mówią, psu mucha.

W położeniu tak krytycznym nie pozostawało nam, jak tylko przebojem przełamać otaczające nas obszerne półkole wojska moskiewskiego, które obu skrzydłami dotykało granicy austriackiej. Byliśmy gotowi do rozpaczliwej walki, ale nie przyszło do niej. Pamiętni poprzednich porażek Moskale pomimo ośm razy liczniejszych sił nie mieli jeszcze odwagi zaatakować nas od frontu.

Nad ranem 27 kwietnia rozbiegła się wieść między nami, że Moskale porąbali straż graniczną austriacką, złożoną z włościan uzbrojonych w kosy, i że znaczne oddziały jazdy moskiewskiej wkraczają na obu skrzydłach do Galicji w celu zajęcia nam tyłu. Niebawem wiadomość ta została stwierdzoną przez dwóch oficerów austriackich i równocześnie kolumny piechoty moskiewskiej zaczęły się zbliżać coraz więcej. Wtenczas dopiero jenerał, widząc się wskutek tak haniebnego zgwałcenia terytorium na pozór neutralnego obsaczonym ze wszech stron, wydał rozkaz do cofnięcia się do Galicji. Zaledwieśmy przeszli granicę, kiedy huzarzy Rydygiera wpadli na żołnierzy piechoty naszej, eskortujących wozy z rannymi i chorymi, i porąbali ich.

Drogo ich kosztował ten czyn heroiczny, ponieważ jeden z naszych dywizjonów przypuścił natychmiast szarżę na Moskali i zakłuł im przeszło czterdziestu ludzi. Szarża ta byłaby może dała początek do ogólnej bitwy, gdyby przybycie szwadronu huzarów węgierskich nie położyło końca tej walce. Odwrót nasz dalszy odbył się stępo w szachownicę, a Moskale, uszedłszy za nami powoli jakie ćwierć mili, zatrzymali się i w końcu zwrócili się przez granicę na pozycję, którąśmy poprzednio zajmowali.

Komendant siły zbrojnej austriackiej w obwodzie tarnopolskim, pułkownik Fackh, żądał podobno, abyśmy natychmiast broń złożyli, a kiedy mu jenerał wręcz oświadczył, że tego nie uczyni bez wyraźnego rozporządzenia rządowego z Wiednia, wskazał mu na rozłożenie obozu naszego wieś Klebanówkę.

Bezczelne przekroczenie granicy państwa austriackiego nakazywało jenerałowi Dwernickiemu mieć się na ostrożności; wysyłał zatem częste patrole na obserwację Moskali. Porąbanie zaś galicyjskiej straży granicznej wyrodziło w nas mniemanie, że rząd austriacki, oburzony na tak zbrodnicze zgwałcenie neutralności, pozwoli nam przejść przez Galicję bez broni i że tę ostatnią każe także odstawić do granicy Królestwa. Niedługo łudziliśmy się tą płonną nadzieją. Nagle rozbiegła się między nami wieść, że każą nam złożyć broń, a nas odprowadzą jako niewolników do fortec na Węgrzech! Wieść ta sprawdziła się jakby na urągowisko naszemu nieszczęściu w rocznicę Konstytucji 3 maja. Dnia tego powtarzano z pewnością, że następnego dnia mamy broń składać, a wedety huzarów, rozstawione na krańcach naszego obozu, stwierdzały tę wieść fatalną. Żal rozpaczliwy ogarnął wszystkich; wśród złorzeczeń miotanych na nikczemny rząd austriacki niejeden wiarus zalewał się łzami.

Taki był koniec świetnej kampanii szczupłego korpusu jenerała Dwernickiego. Wyprawa jego w południowe prowincje zabranego kraju mogła w znacznej części, jeżeli nie zupełnie, naprawić nieodżałowaną szkodę wyrządzoną narodowi polskiemu przez brak wiary w swoje siły i zbrodniczą bezczynność owego bałwana, któregośmy niebacznie sami sobie wznieśli na ołtarzu ojczyzny w osobie dyktatora Chłopickiego. Powstanie powszechne w tych dzielnicach Polski mogło podać rękę powstaniu na Litwie, odciąć armii Dybicza wszelki dowóz i przyśpieszyć jej zupełne zniszczenie. Większa część obywateli Wołynia, Podola i Ukrainy była gotową do wszelkich poświęceń, organizowała się do pożądanej walki pod okiem chmary szpiegów i pod obuchem wojsk moskiewskich i czekała tylko hasła od Rządu Narodowego, aby się rzucić z bronią w ręku na swoich ciemiężców. Powstanie wszelakoż mogło się rozpowszechnić i zapewnić sobie ostateczne zwycięstwo tylko przy pomocy dostatecznej siły wojska regularnego, zdolnego nie tylko porazić, ale znieść zupełnie w jak najkrótszym czasie korpus Rydygiera. Następna rozprawa z siłami moskiewskimi zbliżającymi się z Ukrainy i z Mołdawii byłaby łatwą.

Korpus Rydygiera rozłożony na prawym brzegu Buga składał się z 13 000 starego żołnierza z liczną artylerią i miał ze sobą o kilka dni marszu korpus Kajzarowa. Zamiast powiększyć korpus Dwernickiego trzema lub czterema batalionami starej piechoty, przysłano nam z głównej kwatery rozkaz pójść na Wołyń w 1500 koni i kilka dział. Risum teneatis, amici. Niestety! Nie jest to rzecz godna śmiechu; albowiem na samą myśl podobnego bezrozumu ogarnia człeka oburzenie i nasuwa się mimowolnie podejrzenie, że Skrzynecki, patrząc zazdrosnym okiem na zwycięstwa odniesione przez Dwernickiego, chciał go wysłać na nieochybną zagładę.

Wbrew powyższemu rozkazowi jenerał Dwernicki uzupełnił swój znużony i cholerą zdziesiątkowany korpus naprędce zebranym rekrutem i ruszył na Wołyń w 4000 ludzi i 12 dział. Z tą szczupłą siłą zadał Moskalom dotkliwe straty pod Poryckiem i Boremlem. W tej ostatniej bitwie byłby niezawodnie zniósł cały korpus Rydygiera albo zatopił go w nurtach Styru, gdyby miał kilka tysięcy starej piechoty, o którą nadaremnie nalegał na naczelnego wodza.

Ludzie nieświadomi rzeczy albo przewrotni zwalają całą winę smutnego końca wyprawy na Ruś na jenerała Dwernickiego, zarzucając mu, że po bitwie boremelskiej dalszym pochodem nad granicę galicyjską nie dał mieszkańcom sposobności do powstania. Pytanie: jakąż miał rękojmię albo zachętę do podobnego kroku, który bez powstania wprowadziłby go w matnię pomiędzy korpusy Rydygiera i Kajzarowa? Czy porwał się choć jeden powiat na tyle Rydygiera do broni? — Ani jeden. — Czyja to wina? — Nie tyle Wołynian, jak raczej Rządu Narodowego i naczelnego wodza. Jak poprzednio Chłopicki oświadczył: że nie ma ani jednej skałki dla Rusi i kazał jej siedzieć cicho, tak i po jego fatalnej dyktaturze nie zrobiono żadnego kroku rozumnego, aby użyć dla dobra kraju gotowości do walki trzech wschodnio-południowych prowincji i nadać ich powstaniu pewien kierunek. W końcu przecież wyprawiono na ten cel jako upoważnionego agenta rządowego niejakiego Chróścikowskiego, tchórzem podszytego wartogłowa i łgarza, który kilkakrotnie naznaczał sprzysiężonym termin ogólnego powstania, a w kilka dni później odraczał go do dalszego czasu. Matacz ten skompromitował tym sposobem tylu obywateli, że przekupiony przez Moskali zdrajca nie mógłby ściągnąć na kraj większych nieszczęść. Na niego też, czyli raczej na władzę, która go wybrała za swego przedstawiciela, spada cała wina, że jenerał Dwernicki zamiast podpory powstańczej znalazł na Wołyniu głuchą spokojność i w końcu po stratach dotkliwych poniesionych w zwycięskiej bitwie pod Boremlem, obsaczony przez ośm razy liczniejszego i zdradzieckiego nieprzyjaciela, ujrzał się w smutnej konieczności schronienia się do Galicji.

III. POWRÓT DO WARSZAWY. WYPRAWA NA LITWĘ A NASTĘPNIE W WOJEWÓDZTWA SANDOMIERSKIE I KRAKOWSKIE POD DOWÓDZTWEM JENERAŁA SAMUELA RÓŻYCKIEGO

Nie chcąc być świadkiem żalu towarzyszącego złożeniu broni, zmówiłem się z Wyżewskim, Jakubowskim, Brzezińskim, Bacewiczem i obywatelem jednym z Wołynia, który na kilka dni poprzednio był przystał do naszego szwadronu, że tegoż samego wieczora udamy się w drogę do Królestwa.

Na pożegnanie poczciwych walecznych wiarusów mego plutonu dałem Brzezińskiemu 5 złp i kazałem mu przynieść ze wsi dwa kociołki wódki. Przyniósł je niebawem w towarzystwie wysokiego Żyda z długimi pejsami i rozczochraną brodą, który zażądał, abym mu zapłacił za wódkę brzęczącą monetą.

— Jakże to mogę uczynić, kiedy nie mam ani jednej złotówki w srebrze, tylko same papierowe pieniądze, w których nam żołd wypłacono.

— Ny, co to mnie do tego? Ten bankcetel nie wart więcej jak trzy złote.

— Ej, głupi jesteś. Ten papier jest i zawsze będzie wart pięć złotych.

— Herszte, ja głupi!

— Ach, szelmo! — krzyknąłem wyrwając szablę z pochwy [...]. Ale Żyd, nie czekając zapłaty, na sam błysk korda chwycił za poły szarafanu i czmychnął jak gdyby go wszyscy diabli gonili. Wypiliśmy wódkę wśród głośnego śmiechu i serdecznych życzeń, abyśmy wkrótce znów stanęli w obronie ojczyzny.

Skoro noc zapadła, pożegnaliśmy się z towarzyszami broni i zeszliśmy do rowu ciągnącego się wzdłuż lasu, w którym część jazdy naszej była rozłożoną.

Aby umknąć baczności wedet austriackich, ciągnęliśmy dalej gęsiego na czworakach przynajmniej jakie kilkaset kroków poza łańcuch huzarów. Wtenczas dopiero wynurzyliśmy się z rowu i poszliśmy dalej wskróś przez pola do pierwszej wsi. Zatrzymaliśmy się przy opłotkach, obawiając się wpaść w ręce czatynierów; tylko Wyżewski i Jakubowski, jako obeznani z narzeczem ruskim, podsunęli się do najbliższej chaty i zapukali nieśmiało w okienko.

— Kto tam? — wrzasnęła kobieta po polsku. — Stachu! ktoś się dobija do nas, pewno złodziej.

Stach, młody, silny właścianin otworzył natychmiast drzwi i dowiedziawszy się, o co nam idzie, poprowadził naszych posłanników do ogrodu za dworem, a sam pod pozorem jakiegoś interesu gospodarskiego wywołał pana, który w pokoju bawialnym siedział z oficerem austriackim przy herbacie.

W mniej pół godziny po rozmowie z dziedzicem siedzieliśmy już na wozie parokonnym, który nas przez noc podwiózł jakie trzy mile do innego obywatela. Od tej chwili jechaliśmy podwodami dworskimi wzdłuż granicy Wołynia, omijając starannie wszelkie miasta. W jednej tylko wiosce na popasie zetknęliśmy się z starym weteranem w mundurze i przy kopystce. Był to Słowak, czy też Morawiec, pełniący służbę policjanta. Napił się z nami wódki i nie zapytał nawet, dokąd jedziemy.

Tak jadąc manowcami przejechaliśmy o pół mili od Sokala i stanęliśmy nareszcie we wsi ... należącej do pana Kownackiego. Zastaliśmy tam już dwudziestu kilku ochotników i towarzyszów broni z korpusu Dwernickiego. Kilku oficerów umieszczono we dworze, nas zaś schowano w gumnach, zaleciwszy przede wszystkim, abyśmy ani łba nie wytykali, ponieważ cała okolica była zalaną szwoleżerami austriackimi, którzy tworzyli łańcuch kordonowy na granicy Królestwa Polskiego. Czwartego wieczora, kiedy księżyc był na nowiu, wyruszyliśmy około godziny dziesiątej pod przewodnictwem przemycarza w drogę ku granicy. Po dość długim marszu wśród głuchego milczenia po krętych drożynach i ścieżkach, przewodnik nasz zatrzymał się na bagnistej łące i polecił nam, abyśmy na czworakach jeden za drugim postępowali. Tym sposobem przeczołgaliśmy się między dwiema wedetami przez granicę i w pierwszej wiosce w Królestwie zaśpiewaliśmy chórem „Jeszcze Polska nie zginęła”.

Nazajutrz wieśniacy przynieśli nam w dwojakach żywność i dostarczyli nam podwód na dalszą drogę do Hrubieszowa. Rozmarzeni słońcem i marszem poprzedniej nocy, zasnęliśmy, aż tu nagle podwody stanęły i ktoś mnie silnie szturchnął w bok. Otwieram oczy i widzę przed sobą na koniu oficera z 4 pułku ułanów.

Zdaje mi się, że to był porucznik Toedwen, ale nie jestem tego pewien.

— Zawracajcie czym prędzej! — zawołał — w tej chwili najpewniej Hrubieszów już jest zajętym przez Moskali. Właśnie stamtąd przybywam i nim Hrubieszów opuściłem, przybyli tam kwatermistrze moskiewscy i nakazali dostawę żywności i furażu na brygadę Dawydowa dragonów i Kozaków. Przewidując, że ci, którzy się wymknęli z pazurów austriackich będą dążyli do Hrubieszowa, zatrzymał się tu na rozstajnych drogach jeszcze kilka godzin, aby ich przestrzec. Wszystkie władze obwodowe cofnęły się w lasy nad granicą austriacką i wy także podążajcie czym prędzej w tę stronę.

Prawdziwe zrządzenie Opatrzności, bez którego bylibyśmy wpadli w ręce Kozaków. Właściciele dóbr na pograniczu, między którymi pan Skawiński, brat porucznika komenderującego 1plutonem w 6 szwadronie naszego pułku, odznaczył się uprzejmą gościnnością, dostarczyli nam podwód, którymi dojechaliśmy na Tomaszów i Biłgoraj do Rachowa. Trzy dni poprzednio Moskale byli cofnęli stamtąd grangardę i już jej nie zastąpili. W chwili samej naszego przybycia nad Wisłę dobił do prawego brzegu galar, napełniony po większej części wieśniaczkami, które się były schroniły na drugą stronę przed Moskalami. Tym samym galarem przejechaliśmy do Zawichostu i zaraz tegoż dnia ruszyliśmy, w dalszą drogę do Warszawy z upoważnieniem do podwód, które nam wydał komendant miasta major Kossowski.

Pod Potyczą opuściłem moich towarzyszów i zatrzymałem się u pana Weckiego, komisarza pani Wulfers, który mnie przyjął tym serdeczniej, ponieważ go była doszła wieść, jakobym wpadł w ręce Moskali i został przez nich powieszonym. Dwór cały był zajęty przez sztab jenerała Bielińskiego, który tam stał z pułkiem 9 piechoty krakowskiej pod dowództwem pułkownika Samuela Różyckiego i półbaterią artylerii dla obrony mostu rzuconego na Wiśle. Zaledwie stanęliśmy we dworze, zawołano mnie do jenerała, któremu musiałem opisać szczegóły naszego przejścia do Galicji.

Po dwudniowym odpoczynku pan Wecki dał nam furmankę do Warszawy. Między Górą a Piaseczną spotkaliśmy pojazd, z którego nagle usłyszałem dobrze mi znany głos:

— Mamo, mamo, to pan Jan!

Zeskoczyłem z szybkością błyskawicy i podbiegłem do wozu, w którym ujrzałem panią Wulfers z córką. Zdziwione tym niespodziewanym spotkaniem zabrały mnie z sobą nazad do Potyczy, a same nie mogąc umieścić się w własnym domu, zajechały do państwa Wołowskich do Konar.

Po tygodniowym pobycie w Potyczy, w czasie którego dnie przepędzałem w wesołym towarzystwie w Konarach, wróciłem do Warszawy z zamiarem zatrzymania się tam kilka dni i odszukania dawnych znajomych. Nająłem na tydzień dwa puste pokoiki na Tamce, w domu zamieszkałym przez znajomych moich, państwa Szydłowskich z Podlaskiego, którzy mi pożyczyli trochę pościeli dla Brzezińskiego i dla mnie.

Dowiedziawszy się, że mój drogi przyjaciel Anastazy Mazowiecki został dnia poprzedniego przywiezionym do ambulansu w Szkole Aplikacyjnej przy Miodowej ulicy, pobiegłem tam natychmiast i znalazłem go jak zwykle bardzo wesołym. Opowiadał mi, że prowadząc tyralierów naprzód został ugodzony kulą karabinową w prawe udo, tuż przy kadłubie. Zaledwie uszedł kilka kroków dalej, druga kula ugodziła go ponad kostką i zwaliła go na ziemię. Choć mu nie strzaskała nogi, ale tylko pośliznęła się po kości aż do łydki, ostatnia rana zdawała się być niebezpieczniejszą od pierwszej. Ranny był wszelakoż wesołej myśli i cieszył się nadzieją, że wkrótce wyleczy się i wróci do pułku.

Przy tej okazji widziałem także w tej samej sali mego kolegę uniwersyteckiego Zenona Niemojewskiego i przy nim pielęgnującego go dra Antommarchi.

Kiedy wróciłem dnia następnego do ambulansu, znalazłem mego przyjaciela bladego jak śmierć. W nocy miał nadzwyczaj obfity krwotok; tętnica w udzie, przerwana kulą, nie mogła już być związaną, a zatem nie pozostawał mu inny środek ratunku jak amputacja. Lekarze dali mu dwadzieścia cztery godzin do namysłu, czy chce jej się poddać.

Na próżno perswadowałem i zaklinałem na wszystko, co mu było drogim, aby się poddał tej smutnej konieczności.

— Jestem przekonany — odrzekł — że amputacja tuż przy kadłubie nigdy się nie uda; a zatem wolę skończyć spokojnie aniżeli konać pod nożem.

Pomimo to żegnałem go w nadziei, że krewna jego, będąca naówczas w Warszawie, a zwłaszcza jej córka, w której się kochał, zdołają przezwyciężyć jego upór, i przyrzekłem odwiedzić go, skoro załatwię moje interesa i dowiem się o dalszym przeznaczeniu moim.

Odsyłano mnie od Annasza do Kaifasza, aż wreszcie jakiś podpułkownik, mający swe biuro przy Elektoralnej ulicy, kazał mi udać się do zakładu kawalerii w Sochaczewie.

Było to dla mnie istotnym rozczarowaniem, ponieważ życzyłem sobie przede wszystkim dostać się jak najrychlej do mego pułku na linię bojową. Stosownie do tego życzenia pani Wulfers, jako zastępczyni mego stryja będącego naówczas w Augustowskiem, poleciła swemu komisarzowi, panu Weckiemu, aby się postarał kupić dla mnie jak najprędzej dobrego konia.

Tymczasem dowiedziałem się, że jenerał Niesiołowski zbiera oddział ochotników, którzy by chcieli pójść z nim na instruktorów do powstania litewskiego. Postanowiłem od razu zaciągnąć się do tego oddziału, a choć mnie porucznik Skawiński z 6 szwadronu naszego pułku, awansowany na dowódcę szwadronu formującego się w Sochaczewie, jak najusilniej namawiał, abym mu tam towarzyszył jako wachmistrz szwadronowy, nie dałem się odwrócić od raz powziętego zamiaru. Udałem się do sztabu jenerała Niesiołowskiego na placu Zygmunta i tam ujrzałem przed sobą jego dwóch adiutantów, moich kolegów szkolnych i uniwersyteckich, Leopolda Poletyłłę i młodszego Miączyńskiego. Zapisali mnie na listę ochotników i radzili mi udać się w kilka dni na miejsce zbioru do Tarczyna.

Po ukończeniu tej formalności udałem się znów do Szkoły Aplikacyjnej i tam dowiedziałem się, że Anastazy Mazowiecki zakończył życie i został dnia poprzedniego pochowanym. Zdawało mi się, że straciłem drogiego brata. Pod wrażeniem bolesnej straty wróciłem do mego mieszkania, gdzie zamiast pociechy czekała mnie nader przykra niespodzianka. Brzeziński, który był dla mnie pierwszym instruktorem i pieczołowitym mentorem od wstąpienia mego do pułku aż do powrotu naszego do Warszawy, zabrał co do niego należało i opuścił mnie w mej niebytności, nie wspomniawszy nawet państwu Szydłowskim, dlaczego i dokąd się udaje. Domyślałem się tylko powodu. Poprzedniego wieczora albowiem zszedłem go w mej kwaterze pijanego z [kobietą], którą sobie sprowadził na noc z jakiegoś domu publicznego na Tamce. Wyforowałem ją bez ceremonii, a Brzezińskiego wyłajałem za pijaństwo i przypomniałem mu, że jako ojciec rodziny nie powinien włóczyć  się z wszetecznicami ani też robić kałuży z naszej kwatery. Nie będąc sam świętym, nie rozwodziłem się długo nad tym przedmiotem i sądziłem, że na tym się skończy. Brzeziński atoli, czy to w gniewie, czy też przez wstyd, opuścił mnie bez pożegnania. Wątpię, aby się udał do zakładu w Sochaczewie. Najpewniej czując się chwilowo wolnym wrócił do żony i dzieci w Sandomierskiem. Żałowałem mocno, że mnie opuścił w taki sposób, albowiem dobre przymioty jego wyrodziły we mnie tak silne przywiązanie, że przez kilka dni czułem się jakby osieroconym.

Nazajutrz po naszym przybyciu do Warszawy byłem świadkiem powrotu wojska naszego spod Ostrołęki i z radosnym zdziwieniem widziałem, że pułk 2 ułanów nie utracił tylu ludzi, jak wieść głosiła. Dopiero później dowiedziałem się od oficerów, że dla ukrycia przed ludem warszawskim poniesionych strat bolesnych, rezerwą pułku, uprzedzona śpiesznym rozkazem, połączyła się w marszu z towarzyszami, których śmierć oszczędziła w owej nieszczęsnej krwawej bitwie.

Tegoż samego dnia, jeżeli się nie mylę, przechodząc przez ulicę Miodową ujrzałem liczną kawalkadę. Był to oddział gwardii konnej narodowej, za którym postępował na pięknym koniu jakiś młody człowiek w czerwonym mundurze, białych obcisłych spodniach i stosowanym kapeluszu; dalej długi wóz drabiniasty, na którym siedział jakiś poważny starzec o siwych włosach, w konfederatce granatowej, obok niego ksiądz kapucyn, a naprzeciwko drugi z drewnianym czarnym krzyżem, w który ów starzec miał oczy wlepione. Na końcu postępował drugi oddział gwardii konnej. Był to konwój odprowadzający Cichockiego (zdaje mi się Rafała) na Czyste, aby mu tam wydzielić karę zasłużoną za zdradę ojczyzny. Ów zaś kawaler w czerwonym mundurze, podobny do oficera angielskiego, był Bem, syn zmarłego kata warszawskiego, który miał dać pierwszy dowód swej zręczności i siły na karku skazanego winowajcy. Nie chciałem być świadkiem wykonania wyroku, ale mówiono mi później, że Cichocki zachował się w ostatniej chwili z przyzwoitością godną lepszej sprawy:

Nothing in his life
Became him  like the leaving of it; he died
Like one that had been studied in his death

(Shakespeare, Macbeth, I, 4.)

Kiedy siadł na stołku, zażył ostatni niuch tabaki i ofiarował katowi swą złotą tabakierkę na pamiątkę. Bem z swej strony wypełnił swój obowiązek równie należycie, bo zmiótł delikwentowi głowę jednym cięciem jak makówkę. Tabakierkę zaś złotą i w niej jurgielt rządowy za stracenie Winowajcy ofiarował, jak mi mówiono, komitetowi dam, który pod przewodnictwem Klementyny z Tańskich Hoffmanowej zajmował się niesieniem ulgi wdowom i sierotom poległych za ojczyznę.

Przyprowadzono mi nareszcie konika małego i o tak cienkich nóżkach, że mógłby się tylko zdać pod panienkę piętnastoletnią, ale nie pod żołnierza z pakunkiem.

Komisarz czując, że się źle wywiązał z danego mu polecenia, tłumaczył się listownie, że pomimo najusilniejszych starań nie mógł za żadne pieniądze nabyć silniejszego konika. Nie wiem, ile było w tym prawdy; dość, że mnie to bardzo zmartwiło; ale nie było rady. Udałem się do Tarczyna, gdzie się zbierał oddział przeznaczony pójść na Litwę.

Zastałem tam już kilku kolegów uniwersyteckich: Guzowskiego Andrzeja, Dziewickiego Seweryna, Szymańskiego Napoleona i Zgórskiego Adolfa oraz kilkunastu towarzyszów z korpusu Dwernickiego: między innymi Rostkowskiego Wojciecha z 2 pułku ułanów, Ulkowskiego Franciszka, dwóch braci Dydyńskich i Koszuckiego, poznańczyków ze szwadronu krakusów Kościuszki.

Szwadron, czyli raczej półszwadron oficerów składał się także w znacznej części z oficerów korpusu Dwernickiego, którzy z lancą w ręku służyli jako szeregowce. Niemal każdy żołnierz w tym szwadronie odznaczył się później osobistą śmiałością nad wszelkie pochwały. Pomiędzy najwaleczniejszymi odznaczyli się major Psarski z 3 pułku szaserów, Szymański i Zgórski z jazdy podlaskiej, major Bobowsiki (Galicjanin), podpułkownik Ułan, kapitan Bielak i kilkunastu innych Tatarów, których nazwisk nie pamiętam.

W tydzień później przeprowadzono nasz szwadron do Raszyna. Ile razy występowaliśmy na musztrę konną, zdawało mi się, że mój konik chwieje się pode mną. Nie miałem wszelakoż powodu do zazdroszczenia moim towarzyszom, ponieważ wyjąwszy tylko kilku, którzy mieli rosłe konie, inni mieli szkapinki jak moja. Zgoła cały oddział nasz był niegodziwie umontowany. Nieraz też życzyłem w duszy, aby Komisję Wojny i organizatorów tego szwadronu podoficerskiego wsadzono na nasze świnki i poprowadzono do szarży na Moskali. Pewno ci panowie sądzili, że abyśmy tylko na kijach dotarli na Litwę, znajdziemy tam pod dostatkiem koni rosłych i zdatnych pod kawalerię. Że aby dotrzeć do przeznaczonego punktu, wypadało nam spotykać się z nieprzyjacielem w tak niegodziwych warunkach, podobna myśl pewno nie powstała w ich zakutych albo wiatrem podszytych głowach.

W celu zaopatrzenia się w jaki taki zapasik pieniężny udałem się za urlopem dwudniowym do Warszawy, do mej opiekunki pani Wulfers. Byłem świadkiem powrotu części korpusu Jankowskiego po haniebnym sprawieniu się jego w wyprawie na Rydygiera nad Wieprzem. Był to smutny widok, smutniejszy nierównie niż powrót spod Ostrołęki. Powszechna panowała ponurość na twarzach żołnierzy; bo każdy z nich czuł się poniżonym i sponiewieranym przez niedołęstwo, a nawet może zdradzonym przez wiarołomstwo dowódzcy.

Przy tej sposobności poszedłem złożyć uszanowanie moje zacnemu przyjacielowi mego stryja, podpułkownikowi J. Paszkowskiemu, byłemu profesorowi w Szkole Aplikacyjnej, który naówczas był dyrektorem młyna prochowego w Potoku.

Przyjął mnie z serdeczną radością jakby własnego syna, ale radość jego zastąpił wyraz głębokiego smutku, skoro rozmowa nasza od osobistych przygód moich zwróciła się do położenia ówczesnego sprawy narodowej.

Czcigodny patriota wyłożył mi jakby na dłoni błędy popełnione przez Chłopickiego, przez Rząd Narodowy i jego dyplomatyczne wyczekiwania, a szczególnie przez Skrzyneckiego, którego rażąca nieudolność od wyprawy pod Wawr i mitręga zbrodnicza popychały nas powoli do niechybnego upadku.

— Prądzyński tylko — rzekł w końcu — mógłby nas ochronić od niego, ponieważ, choć nie bez ale i może zbyt ambitny, wierzaj mi, on jeden jest najzdolniejszym między naszymi jenerałami. Jego ambicja nawet byłaby mu silnym bodźcem do energicznego działania. Smutny, bardzo smutny przewiduję koniec dla naszej sprawy, jeżeli sejm i rząd nie powierzą naczelnego dowództwa Prądzyńsikiemu.

Pod wrażeniem tej proroczej przepowiedni wróciłem smutny do Raszyna. W dwa dni później przybył przeznaczony na dowódzcę szwadronu kapitan Wysocki (zdaje mi się Hipolit) z 2 pułku szaserów. Dowództwo nad tym oddziałem oraz nad szwadronem oficerskim i kompanią piechoty złożoną z oficerów i podoficerów, czyli tak zwaną Legią Litewską, objął pułkownik Obuchowicz Franciszek, kawaler maltański, odznaczający się nie tylko wzrostem i urodą, ale wykształceniem i słodkim charakterem.

Większa część młodzieży w powyższych oddziałach odznaczała się wykształceniem, patriotyzmem i gotowością do wszelkich poświęceń, ale konie były nędzne, a i przyrząd niewiele lepszy. Przez wzgląd na taki stan rzeczy,  a może też na swój wiek podeszły i stargane siły jenerał Niesiołowski zrzekł się dowództwa nad tą wyprawą na Litwę. Oddano je zatem pułkownikowi Różyckiemu Samuelowi, który się był odznaczył pod Kockiem w wyprawie Jankowskiego na Rydygiera.

Dnia 11 lipca Legia Litewska wyruszyła z Raszyna i przeszedłszy Warszawę stanęła pod wieczór obozem pod Wiązownią wraz z batalionem strzelców wolnych Kuszla, szwadronem jazdy kaliskiej i dwoma trzyfuntowymi działami, razem około 800 ludzi. Pozostaliśmy tam trzy dni, ponieważ jenerał Rybiński odebrał rozkaz z dywizją swoją oczyścić okolicę z snujących się znacznych oddziałów moskiewskich i otworzyć nam przez nie drogę ku Bugowi.

Dowódzca naszego szwadronu, kapitan Wysocki, przejęty duchem konstantynowskim, według którego grubijańskie, bydlęce traktowanie żołnierzy i podwładnych było główną podstawą karności, od pierwszego dnia przybycia swego zaczął obchodzić się z nami w sposób dokuczliwy. Pod Wiązownią zbeształ młodego ochotnika z Galicji za jakieś małe mimowolne przewinienie i kazał mu stać na miejscu przez kilka godzin z 6 lancami na każdym ramieniu. Postępek ten wywołał powszechne oburzenie w całym szwadronie, który wysłał mnie wraz z Rostkowskim i Ulkowskim w deputacji do pułkownika Różyckiego z prośbą, aby dla uniknienia podobnego brutalstwa był łaskaw przeznaczyć nam innego dowódzcę. Stanąwszy przed dowódzcą wyprawy przełożyłem mu imieniem mych towarzyszów prośbę naszą w wyrazach pełnych uszanowania. Pułkownik Różycki zrobił kilka uwag nad potrzebą rygoru wojskowego, przyrzekł, że rozpatrzy się w naszym zażaleniu i kazał nam wrócić do obozu.

Przedstawieniu naszemu byli obecni podpułkownik Obuchowicz i kilku innych oficerów ze sztabu. Domyślam się, że łagodny charakter pierwszego przemógł na wahającym się umyśle dowódzcy: albowiem w godzinę później kapitan z czasów napoleońskich (którego nazwiska nie pamiętam) objął dowództwo nad nami. Był to oficer sprężysty, ale w obejściu bardzo przyzwoity. Zmiana ta wielkie sprawiła między nami ukontentowanie; ale nie trwała, jak dwa dni. Jakiś zły duch w osobie jakiegoś moskiewsko-służ-bistego adiutanta albo też własny jego słaby charakter podsunął pułkownikowi myśl, że ustępstwem swoim nadweręży podstawę karności; zaledwieśmy bowiem ruszyli w dalszy marsz ku Mińskowi, cofnięto nowego dowódzcę naszego szwadronu i przysłano nam dawnego. Powszechna panowała ponurość. O ile ustępstwo pułkownika Różyckiego mogło być ganione przez niektórych oficerów konstantynowskich jako znamię słabości charakteru, o tyle przykrzejsze wrażenie zrobił na nas przekór, z jakim narzucił nam człowieka znienawidzonego. Odtąd postępowanie Wysockiego było oględniejszym. Wątpiliśmy atoli, aby ta zmiana w nim była szczerą, i w samej rzeczy przekonaliśmy się później, że był fałszywym, tchórzem i rabusiem.

Pod Mińskiem spotkaliśmy oddział niewolników prowadzony do Warszawy. Żołnierze zdawali się być kontenci, że się wyrwali spod kijów carskich; oficerowie byli smutni; a najmłodszy między nimi spozierał się na nas wzrokiem zawziętym, a nawet wzgardliwym.

Kiedyśmy już byli gotowi do dalszego pochodu, ujrzeliśmy nagle na gościńcu pojazd czterokonny, z którego wysiadł jakiś jenerał, wsiadł na konia i podjechał ku nam. Był to naczelny wódz Skrzynecki. Po odbytej lustracji zatrzymał się przed naszym szwadronem. Zamiast nam wyrazić w kilku dobitnych wyrazach zaufanie swoje, że jako prawi synowie Polski wypełnimy obowiązek względem ojczyzny, wyliczył nam w rozległej mowie niebezpieczeństwa, na które będziemy wystawieni, i na pociechę dodał, że będzie się modlił za nami gorąco do N. P. Częstochowskiej, Królowej Polski. Przemówienie to, godne zakrystiana z kropidłem, przypomniało mi przepowiednię pułkownika Paszkowskiego w Potoku i zrobiło przykre wrażenie na większej części moich towarzyszów.

W dalszym marszu naszym nie spotkaliśmy żadnego oddziału nieprzyjacielskiego i 22 lipca z brzaskiem stanęliśmy nad Bugiem naprzeciw Drohiczyna. Pod zasłoną gęstej mgły jazda kaliska oraz nasze dwa szwadroniki ochotników przeszły rzekę po części w bród, po części wpław. Moskale, uprzedzeni o naszym zbliżeniu się, sformowali na rynku czworobok z kilkuset ludzi, a za nim stanęły dwa szwadrony jazdy; ale opór nie był długi. W mgnieniu oka major Psarski na czele pierwszego plutonu naszej jazdy rozbił piechotę i taki rzucił postrach między Moskali, że owe dwa szwadrony dragonów, nie spotkawszy się nawet z nami, uciekły z miasta.

Straty z naszej strony były bardzo małe, bo ograniczyły się do kilku ciężko rannych, gdy tymczasem Moskale stracili w zabitych i rannych do pięćdziesięciu ludzi, a reszta ich piechoty wraz z kilkoma oficerami dostała się do niewoli i została odesłaną do Warszawy.

Zaraz po zajęciu miasta kilku oficerów ze sztabu wpadło do mieszkania horodniczego Rotha, który od chwili przejścia Moskali przez Bug dopuszczał się największego bezprawia i okrucieństw na mieszkańcach sąsiedniej części województwa Podlaskiego. Wydawał rozkazy na dostarczenie żywności pod karą śmierci i łupił dwory obywatelskie. W zawziętym zdzierstwie swoim miał nawet, jak mówiono, spustoszyć majątek dawnego znajomego swego, Michała Kuszla, podpułkownika wolnych strzelców. Żona zaś tego niemiecko-mongolskiego rabusia usiłowała dorównać swemu godnemu małżonkowi. Ile razy przechodził przez Drohiczyn oddział niewolników polskich, kazała mu stawać przed swym mieszkaniem i wyszedłszy sama na ganek urągała się ich nieszczęściu wobec smutkiem przygnębionych mieszkańców miasta. Była to gorzka chwila odwetu dla tej jędzy bez serca, kiedy roztrząsano wszystko w jej domu szukając jej zbrodniczego męża, a czekała ją jeszcze boleśniejsza. Nie znaleziono go wszelakoż. Przeczuwając, co go czekało, zdołał uciec i schować się w niedalekiej wiosce, ale następnej nocy został schwytany przez wysłany na ten cel patrol i przyprowadzony do obozu naszego pod Bujakami.

Rano (23 lipca) wyprawiono nasz szwadron i kompanię strzelców Kuszla (na wozach) na zajęcie Siemiatycz. Zasłonięci lasem zbliżyliśmy się do miasta niepostrzeżeni, kiedy szef sztabu, kapitan Różycki Józef, który prowadził awangardę, podjechał nagle do szpicy (złożonej z Rostkowskiego Wojciecha, Ulkowskiego Franciszka i mnie) i zawołał:

— Naprzód, chłopcy, kłusem!

W mgnieniu oka przebyliśmy małą rzeczułkę i wpadliśmy do miasta. Dragon, który właśnie poił dwa konie, wskoczył na jednego i zaczął zmykać, a ja za nim. Kiedy już chciałem połechtać go lancą, zwalił się jak kłoda na ziemię i zawołał na klęczkach:

— Pardon!

— Prowadź go na rynek — zawołał kapitan Różycki, a sam z moimi dwoma towarzyszami ruszył dalej galopem w miasto.

Przybywszy na rynek pierwsza myśl moja była zmienić mego kucyka na jednego z dwóch koni zdobytych, które choć nie frontowe, ani bardzo rosłe, były wszelakoż nierównie silniej zbudowane niż mój. Nie tracąc ani chwili zdjąłem kulbakę z mego konika i kazałem memu jeńcowi przełożyć na silniejszego z dwóch innych. Kiedy już ściągał popręgi, nadchodzi nasz szwadron, a kapitan Wysocki krzyczy do mnie:

— Co to znaczy? Jak śmiesz przywłaszczać sobie konia? Natychmiast mi przełóż kulbakę na swego!

Rozjątrzony do najwyższego stopnia tym rozkazem, obracam się do kapitana Różyckiego, który właśnie nadjechał, prowadząc z sobą wziętego do niewoli komendanta załogi, i powiadam:

— Czyż to się godzi, panie kapitanie, aby żołnierz, narażający swe życie na tak nędznej szkapie jak moja, nie miał prawa zamienić jej na konia, którego sobie sam zdobył?

— Jak to, kapitanie Wysocki — zawołał szef sztabu — chciałżebyś mu odbierać konia, którego sam zabrał? Ma prawo do niego; a ty — obracając się do mnie — zabieraj konia i kulbacz go czym prędzej.

Wysocki ściął zęby z złośliwym spojrzeniem na mnie, ale nie śmiał oprzeć się temu wyrokowi. Zabrał tylko drugiego konia pod swe juki i moją szkapinę.

Co z nią zrobił, tego nie wiem, bo nie ujrzałem jej więcej. Najpewniej sprzedał ją zaraz jakiemu Żydkowi albo zostawił ją w Siemiatyczach w zamian za lepszego konia. Domysł ten opieram na haniebnym dalszym postępowaniu tego człowieka, który z natury był usposobionym raczej na przebiegłego i niesumiennego handlarza koni aniżeli na oficera. Od tej chwili, w przeciągu naszego kilkudniowego marszu po Litwie, skwapliwie zazierał do stajen dworskich i gdziekolwiek znalazł dobrego konia, brał go w rekwizycją, nie pod żołnierza, ale dla siebie, i zostawiał w zamian jednego z swych jucznych koni. Tym sposobem w kilka dni prowadził z sobą pięć czy sześć koni, do opatrywania których przyjął — prócz swego służącego — Kozaka wziętego do niewoli. Nie pojmuję dotąd, jak mu uchodziły płazem te gorszące nadużycia, których ani cienia nie widziałem w korpusie Dwernickiego.

W Siemiatyczach zabraliśmy kilkuset niewolników, po największej części konwalescentów, których zostawiono na wolnej stopie, znaczny skład mąki, sukna, trochę broni i instrumenta muzyki wojskowej. Zabraliśmy ostatnie oraz broń; prowiant zaś i sukno rozdano mieszkańcom. Kto chciał, brał.

Wracając do obozu zatrzymaliśmy się na odpoczynek przed jakąś wioską. Skorośmy zsiedli z koni, trębacz i dwóch dyletantów z naszego oddziału wydobyli kilka trąbek i klarynet i zaczęli grać „Jeszcze Polska nie zginęła”. Odgłos muzyki ściągnął dziewczęta wiejskie, które z wstydliwą ciekawością patrzały się na nas zza opłotków. Nagle kilku z moich towarzyszów odpasało pałasze; każdy z nich schwycił sobie dzieweczkę i przy odgłosie improwizowanej i nie bardzo harmonijnej muzyki zaczęli wywijać obertasa na piaszczystym gościńcu, aż komenda: „Na koń!” przerwała tę chwilową zabawę.

Nad wieczorem wróciliśmy do obozu pod Bujakami, tylko co po rozstrzelaniu horodniczego Rotha i służącego jednego z naszych oficerów. Ciała ich jeszcze były na miejscu egzekucji. Pierwszego sąd wojenny pod prezydencją podpułkownika Ułana skazał na śmierć za łupiestwa, które popełniał w województwie podlaskim. Drugi zaś, w sprzeczce z kowalem wiejskim, który mu kuł konia, palnął do niego z pistoletu i zabił go na miejscu. Za tę zbrodnię został sądem doraźnym skazany na bezzwłoczne rozstrzelanie.

Z brzaskiem 24 lipca ruszyliśmy w dalszy marsz ku Białowieskiej puszczy, ponieważ według opowiadania mieszkańców — w Wysokiem Litewskiem, w Brańsku i w Bielsku były silne załogi, które razem zebrane mogły zniszczyć do szczętu całą wyprawę naszą.

Przychylność nieraz rozczulająca mieszkańców, którzy nas raczyli bezpłatnie czymkolwiek mieli najlepszego, oraz korzyści, któreśmy odnosili w codziennych odtąd utarczkach z Moskalami, dodawały nam otuchy; a pułkownik Różycki własnym przykładem znacznie przyczyniał się do utrzymania dobrego ducha i wesołego humoru między nami. Podnieta ta była potrzebną, ponieważ wyruszając każdego rana w dalszy marsz przynajmniej na godzinę przed wschodem słońca, żołnierz czuł się pod wieczór nadzwyczaj znużonym. Pomimo tego pośpiechu Moskale omal otoczyli nas pod wsią Leśną; ale po dwugodzinnej rozprawie wydobyliśmy się z tej matni i pomaszerowaliśmy 26 lipca ku Narewce.

28 lipca rano, kiedy czoło naszego szwadronu, idącego w awangardzie, wysuwało się z puszczy na majdan, ujrzeliśmy z przeciwnej strony lasu postępującą ku nam piechotę. Na dane sygnały rozsypali się z jednej stromy tyralierzy, a z naszej flankierzy. Kiedy się tak  posuwamy naprzód na mniemanych Moskali, ktoś obdarzony lepszym wzrokiem zawołał:

— To nasi! nasi!

Porwani jakby czarodziejską siłą ruszyliśmy naprzód galopem i w kilka chwil witaliśmy się wśród radosnej wrzawy z oddziałem 3 pułku strzelców pieszych, w którym niejeden z nas spotkał znajomego albo przyjaciela. Była to awangarda korpusu jenerała Dembińskiego. Radość nasza z tak niespodzianego spotkania była tylko chwilową; albowiem udzielona nam wieść o nieszczęśliwym losie korpusów Giełguda i Rolanda rozczarowała nas w straszny sposób, a widok znużonych żołnierzy Dembińskiego i posępnych twarzy braci Litwinów, z których się korpus składał w znacznej części, rozwiał wszystkie rojenia pomyślności, jakie nam towarzyszyły dotąd w naszej wyprawie na Litwę.

W kilka godzin później nadciągnęła ariergarda, przy której był sam jenerał Dembiński. Nadzwyczaj czułe przywitanie się jego z pułkownikiem Różyckim było dla uważnego świadka oznaką, że i wodzowie nasi byli pod wrażeniem smutku.

Tu się zakończyła przelotna wyprawa nasza w dzielnicę zabużańską.  Od tej chwili część korpusiku naszego trzymała straż tylną korpusu Dembińskiego i każdego fana trzeba nam było ucierać się z Kozakami, a przy wymarszu towarzyszyły nam kilkakrotnie kule armatnie idących za nami Moskali. Niedaleko Ciechanowca wysłano z naszego szwadronu trzech podoficerów na patrol, a między nimi mego kolegę uniwersyteckiego i towarzysza broni w 1 pułku ułanów, Antoniego Bacewicza. Nie mając drobnej monety dałem mu papierek 50 złp. z prośbą, aby go zamienił w pierwszym mieście, do którego dotrze. Patrol ten został odciętym i odtąd nigdy nie ujrzałem więcej Bacewicza.

Dnia 1 sierpnia przed południem, kiedyśmy się zbliżali do Nura, ujrzeliśmy nagle kilkudziesięciu Kozaków cofających się z tego miasteczka. Na ten widok jadący obok nas kapitan Konstanty Bobowski krzyknął: „Hurrah!” i wszyscy ruszyliśmy za nim z kopyta. Było nas tylko kilkanaście koni, a reszta szwadronu postępowała za nami o kilkaset kroków. Kozacy rozsypali się po obu stronach drogi i czmychali jak zające. Kapitan Bobowski, mając dzielnego rumaka, wyścignął ich wszelakoż i przelatując przed nimi wstrzymywał ich ucieczkę, aby nam dać możność dopędzenia ich. W samej rzeczy kilku z nich zostało połechtanych po grzbiecie, kiedy nagle pod laskiem wypada cała sotnia i zmusza nas do odwrotu. Zwróciłem się ku gościńcowi, ale tam mnie już wyprzedzili Kozunie. Nie pozostało mi, jak tylko pędzić po miedzy poza rowem, gdzie był twardszy grunt niż na roli.

—  Kryczy pardon, miatieżnik, sobaka! — wrzeszczy do mnie Kozak pędzący na równi ze mną, tylko przedzielony ode mnie rowem, i puściwszy cugle koniowi uchwycił swą dzidę za sam koniec w obie ręce i kilka razy usiłował pchnąć mnie, ale nadaremnie.

Kilka sekund później przybył nam na pomoc szwadron kaliskiej jazdy pod dowództwem kapitana Psarskiego z 3 pułku szaserów, a Kozacy znów w nogę. Straciliśmy w tej potyczce trzech ludzi.

Dopiero wracając ku Nurowi spotkaliśmy naszego dowódzcę z resztą szwadronu, choć przy pierwszym uderzeniu był nierównie bliżej nas aniżeli kaliszanie.

— Milionset diabłów! — zawołał kapitan Psarski — trzeba być tchórzem, aby tak wystawić ludzi na zgubę, a samemu pozostać w tyle.

 — Żartujesz sobie — odrzekł z uśmiechem Wysocki i połknął obelgę, którą mu wobec obu szwadronów w twarz rzucił dawny towarzysz ze szkoły wojskowej.

To nam dało miarę, jak by się nasz dowódzca okazał w ważniejszej rozprawie z nieprzyjacielem. Pomimo to pułkownik Różycki nie odjął mu dowództwa i tym pobłażliwym niedołęstwem zniszczył w nas do szczętu zaufanie, jakie żołnierz powinien mieć w odwadze swego dowódzcy.

Przeszliśmy rzekę w miejscu, gdzie nam woda sięgała po pas, ale w kwadrans później kazano nam wrócić na prawy brzeg, nie wiem dlaczego. Tak więc w przeciągu godziny przeszliśmy Bug trzy razy i zmoczeni do nitki ruszyliśmy w dalszy marsz. Dopiero pod Jadowem złączyliśmy się znów z korpusem Dembińskiego, który, jak się pokazało, zamiast pod Nurem przeszedł rzekę w miejscu dogodniejszym. Jak poprzednio tak i w dalszym marszu tworzyliśmy jego straż tylną i w niedzielę 3 sierpnia około godziny 9 stanęliśmy pod Pragą, gdzie nas rozłożono przed okopami.

Chętka zabawienia się choć kilka godzin w ukochanej Warszawie opanowała nas kilku tak silnie, że Rostkowski, Ulkowski i ja wysunęliśmy się cichaczem z obory, w której nas rozłożono, i śpiesznym krokiem dążyliśmy do miasta. Ulkowski miał na sobie płaszcz  oficera od dragonów, zdobyty na Litwie, i to nam ułatwiło przejście przez okopy. Sierżant na warcie, choć nas przyjął bardzo grzecznie, stosownie do danego mu rozkazu dał nam kosyniera z poleceniem, aby nas zaprowadził do komendanta placu. Nie tracąc miny szliśmy z nim dalej; a kiedyśmy się zbliżali do nieco okazalszego oświetlonego domu, Ulkowski wskazując nań zapytał:

— Czy to kwatera komendanta?

— A dyć tak, wielmożny kapitanie.

— No to już nie turbuj się dalej, mój bracie; my sami trafimy do niego.

Poczciwy, dobroduszny Maciek wrócił więc na odwach, może po burę, a my zamiast do komendy placu wróciliśmy się ku mostowi. Tu nas znów szyldwach zatrzymał i kazał zameldować się u oficera od warty. Ulkowski, ufając swemu płaszczowi, wszedł śmiało do pokoju i kiedy my, niby jego podkomendni, zatrzymaliśmy się przy drzwiach, z poufałością koleżeńską opowiedział oficerowi, że tylko co przymaszerowaliśmy z Litwy i że za ustnym pozwoleniem pułkownika udaje się z nami do Warszawy na kilka godzin, aby zapewnić rodziny nasze, że jesteśmy przy życiu.

— Surowy mam rozkaz, aby nie wpuszczać do miasta żadnego wojskowego bez formalnego pozwolenia. Gdyby was gdzie przyaresztowano, wielkiej bym uległ odpowiedzialności.

— Nie bój się, kolego — odrzekł nasz mniemany oficer — nikt nas nie przyaresztuje, ponieważ idziemy wprost do naszych krewnych i daję słowo honoru, że z wschodem słońca wrócę z mymi podoficerami do obozu.

— No to idźcież sobie; tylko pamiętaj, kolego, abyś dotrzymał słowa.

— Dziękuję ci, bądź spokojnym.

Uścisnęli się za ręce, a my zawinęliśmy na Stare Miasto, do domu, gdzie brzmiała huczna muzyka. Weszliśmy do sali zapełnionej po największej części Poznańczykami, którzy przymaszerowali z Dembińskim tegoż samego dnia przed nami, i przepędziwszy kilka godzin bardzo wesoło, wróciliśmy ze wschodem słońca do obozowiska naszego przed okopami Pragi.

Po świetnej, aczkolwiek nieszczęśliwie zakończonej kampanii pod dowództwem jenerała Dwernickiego wyprawa nasza przelotna na Litwę zdawała mi się nędzną ruchawką, a niedostatek silnych koni w naszym szwadronie i podejrzane męstwo jego dowódzcy nie rokowały nadal dobrego powodzenia. Nic dziwnego, że w tym usposobieniu zaniosłem nazajutrz prośbę, aby mnie przeniesiono, choćby jako prostego żołnierza, do którego ze starych pułków jazdy na linii bojowej pod Bolimowem. Nim odpowiedź nadeszła, cały nasz oddział z 800 ludzi z 4 działami wyruszył rano 6 sierpnia pod dowództwem pułkownika Obuchowicza w Sandomierskie z jenerałem Różyckim, który nas tam poprzedził jako naczelnik siły zbrojnej trzech województw: sandomierskiego, krakowskiego i kaliskiego.

Niedaleko Jezierny wysłano nasz szwadron z dwoma działami ku Wiśle, której koryto w owym miejscu wskutek suszy było znacznie zwężone. Zatrzymaliśmy się przy zwykłym brzegu wśród łozów, a kanonierzy zrzuciwszy z siebie mundury i nakrywszy głowy słomianymi kapeluszami pastuchów, którzy tam strzegli trzody wołów przeznaczonych do Warszawy, kazali pędzić bydło przez piaski ku rzece, jakby do pojenia, sami zaś zasłonięci trzodą ciągnęli swe działa, odprzodkowali je tuż nad wodą i rozpędziwszy bydło na prawą i lewą stronę, rzucili na przeciwległy brzeg dwa granaty: jeden na galar, na którym odpoczywali sobie jak najspokojniej dragoni moskiewscy, a drugi między ich konie, które rozkulbaczone pasły się na przyległej łące. Zamłynkowało się w obu miejscach i wszystko, ludzie i konie, rozpierzchło się jak gdyby rażone piorunem. Artyleria nasza dała jeszcze dwa strzały za uciekającymi i wśród śmiechu nad sprawioną Moskalom niespodzianką wróciliśmy do naszego oddziału.

Tego wieczora stanęliśmy obozem pod Piaseczną, a następnego dnia ruszyliśmy w dalszy marsz ku Radomiowi.

Po przejściu Góry otrzymałem pozwolenie ruszenia naprzód i zabawienia kilku godzin w Potyczy, z warunkiem, abym przed wieczorem wrócił do szwadronu, najdalej koło Mniszewa. W Potyczy zastałem prócz komisarza, pana Weckiego, i panny Kuczyńskiej — jej brata Leona Kuczyńskiego, porucznika 3 pułku ułanów, i brata stryjecznego — oficera krakusów Kościuszki, którzy należeli do szwadronu oficerskiego naszego oddziału i wyprzedzili mnie tam o pół godziny. Po obiedzie przeszedłem się sam jeden po ogrodzie, gdzie w czasie wakacji 1829 r. niejedną błogą chwilę przepędziłem w towarzystwie Kochanowskiego, Gawińskiego i innych sielskich poetów polskich. Dumając o przeszłych rojeniach zaszedłem do części ogrodu, która choć nieco zaniedbana w tym roku — jaśniała wszelakoż obfitym kwieciem i przypomniała mi kilka wierszy Zimorowicza:

Ogrodzie, ogrodzie ulubiony,
Kwiatami rozlicznymi natkniony,
Ciebie piękna Lubomiła
Rękami swymi sadziła!

Tknięty jakby przeczuciem, że już nie ujrzę nigdy takiego miłego zacisza, urwałem różę; której zwiędłe okruszyny zachowuję dotąd jako upominek z rodzinnej ziemi. Przejęty uczuciem niepojętego smutku wsiadłem na koń i nie czekając na dwóch oficerów dopędziłem mój szwadron za Konarami.

Już pod wieczór blisko Magnuszewa wysłał mnie pułkownik Obuchowicz z trzema towarzyszami z rozkazem, abyśmy śpiesznie dążyli przez całą noc do Jedlińska i kazali po drodze znieść wszystkie mosty na Radomce. Zatrzymaliśmy się tylko w Głowaczowie, aby zmęczonym koniom dać wytchnąć, i o wschodzie słońca przybyliśmy do Jedlińska. Na tętent koni [brodacz] jakiś, zdjęty ciekawością, wysunął łeb na ulicę, a my go cap za brodę! Chcąc nie chcąc wziął siekierę i wraz z kilku innymi mieszkańcami, którycheśmy przebudzili, musiał pójść zbierać most na prawym ramieniu rzeki od strony Radomia.

W ciągu tej pracy przeszedłem w bród rzekę o kilkanaście kroków powyżej mostu i postawiłem wedetę o kilka staj od miasta. Drugiego mostu, od strony Głowaczowa, nie kazałem zebrać przez wzgląd dla mieszkańców miasta, którzy by w takim razie byli osadzeni jakby na wyspie. Dalsze wypadki okazały, że byłbym roztropniej postąpił, gdybym zniósł i ten most, a przynajmniej kazał poderwać pokład tak, aby można było zebrać w kilka minut.

Po wykonaniu danego mi rozkazu zaprowadziłem mych dwóch podkomendnych do domu obywatela Gołońskiego, gdzie nam na prośbę moją przyrządzono na śniadanie duszoną goleń baranią z jabłkami; a na strawność kazałem przynieść butelkę rumu oraz cukru i uraczyłem ich gorącym grogiem.

Znużony dwunastogodzinnym śpiesznym pochodem, położyłem się na sianie przy koniach w stajni domu zajezdnego tuż przy rogu ulicy prowadzącej z rynku do zniesionego mostu. Towarzysze moi uczynili toż samo i w kilka minut zasnęliśmy snem błogosławionych. W czasie, kiedy tak spoczywaliśmy, przybyło do Jedlińska dwunastu oficerów (z szwadronu oficerskiego), którzy się ofiarowali na ochotnika dotrzeć do jenerała Różyckiego, gdziekolwiek by się znajdował, i uwiadomić go, że oddział prowadzony przez pułkownika Obuchowicza przybędzie tegoż wieczora do Jedlińska. Panowie ci zatrzymali się na odpoczynek na rynku i w czasie popasu weszli do winiarni. Nieszczęsnym i niestety zbyt rozpowszechnionym u nas zwyczajem zasiedli do kart, nie pytając może nawet, czy kto stoi na czatach przed miastem, czy nie. Nagle ktoś mnie kopnął nogą w kark i krzyknął:

— Wstawaj, Moskale idą!

Zerwałem się na nogi i ujrzałem przed sobą oficera od strzelców sandomierskich, który mi powtórzył, że Kozacy tuż pod miastem. Skoczyłem na koń i ruszyłem z mymi dwoma towarzyszami do mostu zebranego. Tam zastaliśmy już naszą wedetę, a po drugiej stronie kilkunastu Kozaków, z których jeden stał z podniesioną nahajką nad Żydem zaskoczonym w warzywnym ogrodzie, widocznie żądając, aby mu wskazał bród. Nieco dalej zbliżał się cały pluton, a za nim o jakie trzysta kroków cały szwadron. Było ich przynajmniej półtorej sotni.

Na pierwsze strzały nadbiegło nam dwóch oficerów na pomoc; ale opór z naszej strony nie zdołał wstrzymać tak licznego zastępu. Za zbliżeniem się sotni przednia straż zaczęła przechodzić rzekę, a nam nie pozostało, jak tylko cofać się ku rynkowi, gdzie reszta oficerów była już na koniach, wyjąwszy dwóch, którzy wsiedli na bryczkę i ruszyli z miasta. Po ponownym oporze na rynku cofnęliśmy się za most, a Kozacy stanęli po drugiej stronie. Pod ogniem z jednej i drugiej strony Krauze, podporucznik z krakusów Kościuszki, zeskoczył z konia, chwycił w pobliskim domu siekierę i wraz z szewcem, również opatrzonym w takową, usiłował wyrąbać choć kilka bali. Daremne usiłowanie: bale były nowe i grube, a siekiery tępe, jak tylko u nas w Polsce można je było znaleźć w owym czasie. W rozpaczy Krauze rzucił siekierę do wody i skoczył na koń, a szewc odważny schronił się do swej chaty.

Trzy były przed nami drogi: na prawą i na lewą wzdłuż Radomki, a trzecia na prost od miasta obok kapliczki na pagórku. Kapitan Gołoński z 2 [pułku] ułanów, jako najstarszy, a zatem komenderujący oficer, obrał tę ostatnią. Po chwilowym oporze pod kaplicą nie pozostało nam, jak tylko uchodzić po obszernej płaszczyźnie, na której nie było widać ani wsi, ani przyjaznego stryja.

W tej chwili rejterada nasza zamieniła się w istną gonitwę aż do chwili, w której dopadliśmy do uchodzącej przed nami bryczki. Jeden z siedzących w niej oficerów (z 3 pułku ułanów), choć pijany, zeskoczył z niej, dosiadł konia, który był uwiązany za bryczką, i dobywszy pałasza krzyknął na całe gardło:

— Stój, równaj się! Wstyd uciekać przed Kozakami!

Po trzeci raz stawiliśmy im czoło. Ich przednia straż, choć nierównie liczniejsza od nas, zatrzymała się natychmiast i nie śmiąc uderzyć na nas paliła tylko z janczarek, aż się zbliżyła cała sotnia kłusująca za nią w rozwiniętym froncie. Wtenczas dopiero psiarstwo to znów rzuciło się obces na nas. Jeden z moich towarzyszów, pchnięty dzidą, spadł z konia i został wzięty do niewoli; toż samo i służący oficerski z jukami. Bryczka, na której leżał chory oficer z 2 pułku ułanów, wpadła im także w ręce. Nas zaś ścigali z zaciekłą zawziętością. Wszyscy towarzysze moi prześcignęli mnie mając lepsze i mniej zmęczone konie. Mój zaś, zmachany długim, pośpiesznym pochodem poprzedniej nocy, zaczynał ustawać, kiedy nagle wrócił do mnie mój serdeczny przyjaciel i współwięzień z Karmelitów, Napoleon Szymański, wołając:

— Nie bój się, Janie, ujdziemy albo razem zginiemy.

W kilka minut później, tuż pod wsią (zdaje mi się Kłowem), ścigająca nas szarańcza zatrzymała się nagle; a my także stanęliśmy przy opłotkach. Tu dopiero nastąpiła scena, jaka tylko mogła mieć miejsce pod murami Troi. Lżące wyrazy, jak: „sukinsyny, ma-szenniki”, „psubraty, podłe gałgany” itp. sypały się z jednej i drugiej strony. Co więcej, wyzywaliśmy Kozaków, aby się zbliżyli do nas; oni atoli stali jak wryci, widocznie bojąc się strzelców, którzy w mniemaniu ich musieli być ukryci we wsi. Temu winniśmy byli ocalenie nasze: droga bowiem, którąśmy uciekali, zamiast prowadzić wprost do wsi, zwracała się pod kątem prostym wzdłuż opłotków aż do samego jej końca. Gdyby Kozacy byli zwrócili swą pogoń w przekątnym kierunku, byliby nas zagarnęli wszystkich do jednego.

Nie bawiąc się długo w ową utarczkę gardłową poszliśmy dalej stępo i dopiero za wsią zwróciliśmy śpieszniejszym krokiem ku pobliskiemu laskowi. Po półgodzinnym odpoczynku ruszyliśmy dalej i kołując przez resztę dnia, wróciliśmy drogą od Przytyku pod Jedlińsk i tam zastaliśmy nasz obóz. Kozacy zaś o kilka godzin przed przybyciem oddziału pułkownika Obuchowicza wrócili przez Jedlińsk z zdobytą bryczką i trzema jeńcami ku Radomiowi; drugi zaś ich oddział poszedł, jak nam mówiono, ku Nowemu Miastu.

Następnego dnia (12 sierpnia) już pod wieczór szwadron z kompanią strzelców celnych wyruszył w marsz po lewym brzegu Radomki pod rozkazami pułkownika Piotrowskiego. Zaledwieśmy uszli ćwierć mili od Jedlińska, kiedy nagle gwałtowna burza z nadzwyczajną ulewą zmusiła nas zatrzymać się pod wielką murowaną owczarnią. Kiedy już noc zapadła i deszcz zaczął ustawać, pułkownik wysłał Ulkowskdego i minie pod komendą wachmistrza szwadronu Wolańskiego do jakiegoś folwarku o milę dalej nad Radomką, z rozkazem, abyśmy się udali do właściciela tej wioski, który nas uwiadomi, w jakiej sile Moskale zajmują Radom. Pokazało się później, że byliśmy przeznaczeni ściągnąć na siebie uwagę nieprzyjaciela i tym samym ułatwić jenerałowi Różyckiemu zamierzony atak na miasto. Rozkazano nam zarazem wracać z powziętą wiadomością tąż samą drogą. Noc była tak ciemną, że nie było można niczego dojrzeć. Nie mogliśmy nawet postępować tak cicho, jak nam zalecono, ponieważ owa straszna ulewa zamieniła większą część drogi w kałużę, w której przy każdym stąpieniu woda pluskała pod kopytami końskimi. Dotarliśmy przecież do owego folwarku i zatrzymaliśmy się pod oborą. Wolański kazał mi trzymać konie, a sam z Ulkowskim poszedł do dworu, gdzie wszystko spało jak zarżnięte, nawet pies nie zaszczekał. Po długim pukaniu wpuszczono ich nareszcie do domu. Rozmowa z właścicielem nie była długą. Towarzysze moi wrócili wkrótce i bezzwłocznie ruszyliśmy nazad ku naszemu oddziałowi. Z wielkim zadziwieniem dowiedziałem się, że ów szlachcic, który miał nam udzielić tak pewnych wiadomości o siłach moskiewskich w Radomiu, w odpowiedziach swoich utrzymywał, że wcale nie wie, czy Radom jest zajętym przez Moskali, czy też Polaków. Nie dziw, że powzięliśmy podejrzenie, że ten człowiek musi być nieprzyjacielem sprawie narodowej. Taki tez raport Wolański zdał dowódzcy oddziału, któryśmy spotkali na pół drogi. Kiedy oddział przybył nade dniem do tegoż dworku, właściciel jego, jeszcze młody, wysoki mężczyzna, tłumaczył się pułkownikowi Piotrowskiemu tym, jak mi mówiono, że nie dowierzał jego posłańcom, podejrzewając, że to Moskale przebrani w polskie mundury w celu przekonania się o usposobieniu obywateli. Na dowód, że jest dobrym Polakiem, ofiarował się służyć mu za przewodnika w marszu ku Radomiowi. W samej rzeczy wsiadł natychmiast na koń, przeszedł z nami w bród Radomkę o kilkadziesiąt kroków od jego domu i towarzyszył nam dalej.

13 [sierpnia] około godziny 9 rano zatrzymaliśmy się na odpoczynek. Widać, że wiadomości tam odebrane nie były bardzo pomyślne, albowiem w pół godziny później pułkownik nakazał ruch wsteczny. Po przejściu Radomki ów obywatel kazał rozdać między żołnierzy chleba i wódki. Zaledwieśmy po tym posiłku uszli sto kroków, już Kozacy się pokazali na brzegu przeciwnym, a dalej za nimi kilka szwadronów dragonów. Jedni i drudzy dążyli kłusem drogą równoległą naszej ku Jedlińskowi, widocznie w zamiarze zastąpienia nam drogi i odcięcia nas od naszego korpusu. Nie udało im się wszelakoż. Tuż przed miastem spłoszyliśmy kilkudziesięciu Kozaków i nie zatrzymując się ani na chwilę przeszliśmy między mostem a kapliczką na wzgórku. Zaledwie zaczęliśmy schodzić drożyną prowadzącą ku Przytykowi, już dragoni i Kozacy, rozsypani na flankiery, siedzieli nam na karku i pukali do nas bezskutecznie.

Tu jeden z naszych strzelców utarł im nosa w naszych oczach. Kiedyśmy przechodzili między Kozakami, żołnierz ten, pomimo nalegań oficera, udając tak zmęczonego, że już dalej kroku nie mógł stawić, rzucił się jakby z rozpaczy pod krzak i został za tylną strażą. Usłyszawszy nagle strzał, tuż za nami, obzieramy się i widzimy na wzgórku dragona spadającego z konia, a owego strzelca biegnącego chyłkiem spod jednego krzaka pod drugi. W sekundę potem drugi strzał pada i za nim drugi dragon wali się na ziemię, a nasz strzelec, chwilą przedtem tak zmęczony, pędzi kłusem za nami i łączy się z ariergardą. Ten żarcik był nam w tej chwili bardzo użytecznym, albowiem dragoni i Kozacy, choć zaczęli palić w krzaki, nie posunęli się ani na krok dalej za nami.

W nadziei powzięcia wiadomości o kierunku, w jakim poszedł jenerał Różycki, podpułkownik Ułan i kapitan Bielak z czterema innymi oficerami wyprzedzili nasz oddział na ochotnika. W Przytyku zostali obskoczeni przez kilkunastu Kozaków, ale wyrąbali sobie drogę między nimi. Od tej chwili błąkaliśmy się przez sześć dni, napotykając niemal na każdym kroku nie tylko snujących się Kozaków, ale znaczne oddziały regularnego wojska moskiewskiego. W jednym miejscu przechodząc ciasną drożyną leśną weszliśmy na szeroki gościniec świeżo poorany kopytami końskimi. Przeszedłszy go jak najśpieszniej zatrzymaliśmy się o kilkaset kroków w gęstwinie, gdzie wśród nakazanej nam ciszy słyszeliśmy bardzo blisko sygnały piechoty moskiewskiej, maszerującej tym samym gościńcem, któryśmy tylko co przekroczyli. W kilka chwil potem nadszedł wieśniak, którego ujrzałem poprzednio z koszem grzybów, siedzącego przy gościńcu. Po cichej rozmowie z pułkownikiem Piotrowskim przyszedł do naszego szwadronu. Dopiero kiedy do nas przemówił, poznałem w nim z wielkim zadziwieniem naszego towarzysza broni Kołakowskiego, podoficera z jazdy augustowskiej, który wobec grożącej nam zagłady ofiarował się pułkownikowi za szpiega, aby się przekonać o sile okrążających nas Moskali i o kierunku ich marszu. Dzięki sprytowi Kołakowskiego wydobyliśmy się z tej matni i 19 sierpnia połączyliśmy się pod Szydłowem z naszym korpusem, który zasilony jazdą i piechotą z kilku zakładów liczył około 4000 ludzi.

Spotkałem tam między innymi kolegami uniwersyteckimi Marcela Suchorskiego, Michała Smoleńskiego, Jana Alcyatę i mego współwięźnia u Karmelitów, Michała Szwejcera. Dwaj ostatni byli oficerami w nowo utworzonym szwadronie 1 [pułku] ułanów. Konie w tym szwadronie były rosłe i świeże. Porównując je z naszymi znużonymi i odsednionymi szkapami żal mnie ogarnął na chwilę, że wróciwszy z korpusu Dwernickiego nie udałem się do zakładu w Sochaczewie. Tegoż samego wieczora Szwejcer i ja siedliśmy nad rowem blisko obozu i po długiej rozmowie o niedawnych zwycięstwach i obecnie chylącej się sprawie naszej rozpłakaliśmy [się] jak dzieci. Rozstaliśmy się dopiero około północy i od tej chwili nie widziałem go, dopiero w ośm miesięcy później w Bourges.

Po krótkim spoczynku cały obóz ruszył przed świtem ku Skarżyskom, skąd tegoż dnia (20 sierpnia) wysłano nasz szwadron z małym oddziałem piechoty, już nie pamiętam do jakiego miejsca, jako eskortę do pociągu żywności i bydła. Prowadziliśmy przy tym garstkę jeńców i kilku Żydów posądzonych o szpiegostwo. Ponieważ okolica była zalaną Moskalami, maszerowaliśmy krętymi drogami. W nocy, ciemnej jak atrament, przeszliśmy w bród błotnistą rzeczkę, kiedy nagle pada strzał, a po nim drugi i trzeci. Jeden z naszych oficerów wypuścił konia naprzód i zawołał:

— Nie strzelajcie, to swoi!

Na ten odgłos odpowiedziano nam ogniem rotowym tak rzęsistym, że widocznie wpadliśmy na batalion piechoty moskiewskiej, a może i więcej. Szczęściem wśród tej ciemności nie ponieśliśmy żadnej straty. Jeden tylko z jeńców został ugodzony kulą i padł trupem na miejscu. W niepewności, jakie mamy przed sobą siły, dowódzca dał rozkaz do odwrotu. Przy tej drugiej przeprawie straciliśmy tylko część bydła, które puszczono samopas, i złączyliśmy się znów z korpusem pod Iłżą w chwili, kiedy wszystko stało gotowe do boju, ponieważ na przeciwległych wzgórzach widać było rozwinięte bataliony moskiewskie z jazdą i artylerią.

Sądziliśmy, że przyjdzie do rozprawy niemal na tym samym polu, gdzie 9 sierpnia jazda wołyńska pod dowództwem pułkownika Karola Różyckiego tak świetne odniosła zwycięstwo nad nierównie liczniejszą starą kawalerią nieprzyjacielską. Rokowaliśmy sobie, że i tym razem przetrzebimy Moskali, a Wołyńcy już śpiewali swą pieśń przedbojową: „Hej, Kozacze, w imię Boha!”, ale nie przyszło do starcia. Patrzyliśmy się tylko jedni na drugich przez długą godzinę i każdy poszedł w swoją stronę: Moskale nie wiem dokąd, a my do Ostrowca, skąd jenerał wysłał nasz szwadronik do Kielc, widocznie w celu, abyśmy nasze wynędzniałe i zużyte konie zastąpili świeżymi. Od tej chwili aż do dnia 23 września nie braliśmy żadnego udziału w działaniu korpusu naszego.

Odpoczynek ten był nam nader potrzebnym nie tylko fizycznie, ale moralnie, ponieważ to bezustanne i bezowocne kręcenie się po województwie sandomierskim, dające poniekąd wyobrażenie o wojaczce konfederatów barskich, było okrutnie nużącym dla żołnierzy, trwoniło siły materialne i w końcu wpływało na osłabienie ufności w zdolność wodza i własną siłę. Na tych. samych niemal błoniach w miesiącu lutym szliśmy pod wodzą Dwernickiego wprost na Moskali i rozbijaliśmy ich stare pułki w puch i perzynę; a w sierpniu, wyjąwszy bohaterską szarżę Wołyńców (9 sierpnia) pod Iłżą, uwijaliśmy się między ich obozami i unikając otwartej bitwy skubaliśmy ich tylko gdzie było można i nawzajem byliśmy skubani przez nich. A wszelakoż tam i tu byli ciż sami Polacy, gotowi do poświęcenia się za sprawę narodową, a wodzowie byli równie walecznymi i dobrymi synami ojczyzny. Skądże więc ta smutna różnica? — i komu ją przypisać? — Czy jenerałowi Różyckiemu, jak to niektórzy, może w celu zdjęcia winy z prawdziwych winowajców, uczynili? — Zdrowy rozum i prawy sąd głośno wołają, że nie.

Zamiast uderzyć na główną armię moskiewską i przeciąć ją w chwili, kiedy odbywała marsz flankowy ku Nieszawie, albo też ruchem nagłym znieść siły moskiewskie w Lubelskiem, Skrzynecki pozwolił Paskiewiczowi przejść spokojnie przez Wisłę. Kiedy Moskale już zajęli część województwa kaliskiego, a z drugiej strony wkraczali w Sandomierskie, oddał Różyckiemu dowództwo nad siłami zbrojnymi trzech województw, z obowiązkiem prowadzenia małej wojny na tyle armii Paskiewicza, będącej naówczas już w Łowiczu, oraz odpierania zarazem korpusu Rydygiera i utrzymania wymienionych województw w posłuszeństwie!! jak gdyby były gotowe do buntu.

Taktyka Skrzyneckiego była tak rozumna, jak postępek szalonego chłopa, który by podpalił swą chałupę wraz z stodołą i usiłował gasić pożar kilkoma cebrami wody.

Siły rozrzucone po zakładach w Sandomierskiem i Krakowskiem były w najsmutniejszym stanie. Tam dopiero niedbalstwo i ślamazarność naszej organizacji rezerw okazały się na jawie w całej swej szkaradzie. Jenerał Weissenhoff targował się z Żydami, którzy się ofiarowali dostarczać broni, tak długo, że przy objęciu dowództwa przez jenerała Różyckiego było jeszcze kilka batalionów uzbrojonych w kosy, a dla pospolitego ruszenia nie było ani jednego karabinu. Jenerał zaś Stryjeński formował trzydzieści kilka szwadronów tak śpiesznie, że nie wysłał ani jednego na linię bojową; i nie dziw, ponieważ gdzie byli ludzie i siodła, tam koni nie stało, a gdzie konie były, tam nie było rynsztunku i przyborów. Czyjaż w tym wina? — Zaiste nie Różyckiego, ale Skrzyneckiego i ministra wojny. Oni to zamiast poruczyć formację rezerwowych sił ludziom pełnym patriotyzmu i energii zdali ją na ludzi zużytych, gnuśnych i niechętnych, jak dwaj powyżej wymienieni jenerałowie.

Przy ofiarności patriotycznej obywatelstwa łatwo było wystawić jeszcze w czerwcu w trzech województwach: sandomierskim, kaliskim i krakowskim, kilkanaście tysięcy dobrze uzbrojonych żołnierzy, gotowych do boju, na czele których Różycki byłby niechybnie wpędził Rydygiera korpus do Wisły, nie brakowało mu albowiem na odwadze. Ale na czele kilku tysięcy źle uzbrojonego żołnierza nie pozostało mu, jak tylko trzymać się rozkazu Skrzyneckiego i prowadzić małą wojnę.

Skrępowany tym rozkazem i nie ważąc się wydać Rydygierowi stanowczej bitwy (jak np. pod Iłżą 22 sierpnia), uwijał się bez użyczenia sobie i wojsku najmniejszego odpoczynku. Aby ochronić Kaliskie i Krakowskie i trzymać nieprzyjaciela na wodzy na tak długiej przestrzeni, rozdrabniał i tak już nieliczne siły i tym samym narażał się czasem na dotkliwe straty. Niestety, wszystkie wysilenia jego i waleczność żołnierzy spełzły na niczym dzięki nieopatrzności zacofanego i niedołężnego wodza naczelnego.

W kilka dni po przybyciu do Kielc wykomenderowano nas jako eskortę dwóch winowajców prowadzonych na śmierć. Pierwszym był dezerter z 6 pułku strzelców krakowskich. Był to młody chłopak, nie mający może nawet dwudziestu lat. Nie przeszedł do Moskali, ale opanowany tęsknotą za strzechą rodzinną uciekł do matki, która była wdową. Dowódzca batalionu, major Skrodzki, powodowany jedynie duchem służbistości i chcąc dać przykład żołnierzom, których za kilka dni miał prowadzić na linię bojową, tak silnie obstawał za wymierzeniem kary śmierci, że sąd wojenny skazał biedaka na rozstrzelanie. Żołnierze odkomenderowani do wykonania wyroku tak celnie wywiązali się z tego smutnego obowiązku, że wszystkie kule musiały ugodzić w głowę, ponieważ połowa czaszki wyskoczyła z mózgiem na kilka stóp w powietrze .

Nie wiem, czy sumienie majora Skrodzkiego robiło mu później wyrzuty za jego bezwzględne zastosowanie kodeksu wojennego w chwili, kiedy podobna surowość była zupełnie bezużyteczną. Summum ius, summa iniuria. Co do mnie, nie mogę nigdy przypomnieć sobie śmierci tego nieszczęśliwego chłopaka bez żalu, a nawet bez pewnego uczucia zgrozy: że żołnierzowi bez wykształcenia i doświadczenia wymierzono tak niemiłosierną karę, gdy tymczasem dowódzcom, którzy powinni być przykładem dla podwładnych, nieposłuszeństwo, zbrodnicza niedbałość, a nawet widoczne złe chęci uchodziły bezkarnie. Dat veniam corvis, vexat censura columbas. Tak to bywa na świecie i niestety podobno zawsze bywać będzie.

Po rozstrzelaniu tego żołnierza, powieszono, i to bardzo niezgrabnie, drugiego delikwenta. Był nim syn jakiegoś nauczyciela wiejskiego. Hojnie zasłużył na tę karę, ponieważ służył Moskalom za szpiega i naprowadził ich na śpiących powstańców górniczych z Suchedniowa i Wąchocka.

W kilka dni później rozłożono nas w dwóch pobliskich wioskach i rozesłano po dwóch w asystencji wyznaczonego przez komisję wojewódzką obywatela miejskiego, dobrze obeznanego z całą okolicą, z rozkazem, abyśmy spisali rejestr wszystkich koni zdatnych pod kawalerię i do pociągu. Wypełnienie tego obowiązku nie szło jak z kłębka, ponieważ konie rzadko gdzie były w stajni; wypadało najczęściej szukać ich w polu. Po powrocie z tej czynności, która zabrała przynajmniej dziesięć dni, sądziłem, że znajdę nasz oddział w lepszym stanie, aniżeli go zostawiłem. Żołnierze sami ponaprawiali przybory jak mogli, ale o dokompletowaniu uzbrojenia nikt nie pomyślał, tak że niejeden był bez lancy, a inny bez pistoletu. Kapitan zaś Wysocki ani się pokazał przez kilka tygodni. Może siedział u jakiego szlachcica, gdzie mu było wygodniej niż przy nas. Jedyna czynność wojenna, którą dostrzegłem w Kielcach po wyjściu batalonu 6 [pułku] strzelców pieszych, odbywała się w zaniku, gdzie kilkanaście kobiet robiło naboje karabinowe. O formującym się tam pułku kozaków Steckiego nie warto nawet wspominać. Było ludzi zaledwie na jeden pluton, po większej części bez koni i w takim stanie garstka ta przeszła do Galicji. Wszystko to każe się domyślać, że komenderujący tam jenerał Weissenhoff musiał być w letargu.

Przypomniawszy sobie, że ojciec mego kolegi i towarzysza broni, Antoniego Bacewicza, był podsędkiem w Kielcach, odwiedziłem go jednego dnia. Zastałem oboje rodziców pogrążonych w smutku, ponieważ wiedzieli już przez jakiegoś korespondenta w Warszawie, że syn ich nie wrócił z wyprawy na Litwę. Matka szczególnie opłakiwała go rozpaczliwie jako straconego. Opisałem, gdzie i kiedy został odciętym od naszego korpusu, usiłowałem obudzić w niej nadzieję, że mógł się ocalić i wrócić później do Warszawy.

Dnia 14 września wiadomość o kapitulacji Warszawy padła na nas jakby piorun. Cała nadzieja nasza opierała się odtąd na głuchej wieści o stawianiu mostu pod Zawichostem i połączeniu się z nami korpusu Ramorina. Spodziewając się lada chwila rozkazu do wymarszu, wstąpiłem 18 [września] na pożegnanie do państwa

Bacewiczów i z prawdziwą radością dowiedziałem się, że syn ich żyje i wrócił do Warszawy przed kapitulacją.

Kielce widocznie się już wypróżniały, a my tymczasem staliśmy ciągle na naszym stanowisku bez najmniejszej wiadomości, co się dzieje około nas. Nareszcie 24 [września] o południu dano rozkaz, aby połowa naszego półszwadronu stanęła w godzinę dobrze uzbrojoną i gotową do marszu. Dodatek „dobrze uzbrojoną” był bardzo właściwym, ponieważ przez ciąg kilku poprzednich tygodni nikt się nie był zajął uzupełnieniem naszego uzbrojenia. Dowódzca przeznaczył na tę wyprawę drugi pluton, a my z pierwszego plutonu musieliśmy dać jeden lancę, inny zaś pałasz, nie przewidując, że nie zobaczymy się z towarzyszami naszymi, dopiero w Galicji, i to nie ze wszystkimi. Pod wieczór i nas wyprowadzono w marsz na całą noc. Nad ranem przeszliśmy przez Pińczów i złączyliśmy się z częścią korpusu Różyckiego, rozłożonego na prawym brzegu Nidy.

Po krótkim odpoczynku około 7 rano widziałem, jak się zabierano do obwijania słupów mostu słomą i oblewania ich smołą. Nim go podpalono, cały obóz ruszył w marsz zostawiając w tylnej straży mały batalion 22 pułku piechoty i strzelców Grotusa. Zaledwieśmy zaczęli wstępować na pasmo górzyste między Michałowem a Górą, na odgłos działowego ognia zatrzymano naszą kolumnę. Nadaremnie spozieraliśmy w stronę naszej ariergardy. Zbyt daleka przedzielała nas przestrzeń; ale nie zostaliśmy długo w niepewności o jej losie. W kilka chwil ujrzeliśmy oficera pędzącego ku nam, co tylko koń mógł wyskoczyć, z wiadomością, że jazda moskiewska przeszła Nidę nim się most zapalił, rozbiła naszą straż tylną i zbliża się ku nam. Cios ten spadł jakby piorun na jenerała Różyckiego. Z rozpaczą w oczach uszykował nas dwudziestu kilku i wszystko, co tylko miało konia: oficerów i służących w jeden szereg, aby tylko czoło stawić nieprzyjacielowi. Tak był rozżalonym, że gdyby było przyszło do starcia, byłby sam poszedł z nami do szarży. Moskale wszelakoż nie śmieli puszczać się za nami w okolicę, gdzie by nie mogli rozwinąć swej konnicy. Co widząc, jenerał nakazał dalszy pochód do Miechowa, gdzie nas czekała smutna wiadomość o rozbiciu jazdy naszej pod Szkalmierzem.

Po kilkugodzinnym odpoczynku ruszyliśmy dalej do Olkusza, dokąd już się były schroniły różne władze z trzech graniczących z sobą województw. Głuche obiegały wieści o zajęciu Krakowa przez Moskali i z każdą chwilą niknęła nadzieja przedłużenia walki. Żołnierze, zwłaszcza z pospolitego ruszenia krakowskiego i kaliskiego, wracali do swych zagród; pozostali tylko ci, którym było zbyt daleko w strony rodzinne, oraz ci, którzy żywili nadzieję rychłego odwetu przy pomocy Francji.

W smutku i ponurym milczeniu opuściliśmy Olkusz 27 [września] pod wieczór i nad ranem 28 września stanęliśmy na terytorium Rzeczypospolitej Krakowskiej, w Chrzanowie. Po niedługim odpoczynku pociągnęliśmy do Bobrka i niedaleko od tej wsi postaliśmy jeszcze kilka godzin, aż pułkownik Zadera, wysłany na ten cel do jenerała Pidol, komenderującego w Oświęcimie, przywiózł pozwolenie przekroczenia granicy państwa austriackiego.

Po rzewnym przemówieniu do nas jenerała Różyckiego przeprawiliśmy się 7 galarami na prawy brzeg Wisły i otoczeni eskortą złożoną z huzarów nocowaliśmy na polu na drodze do Oświęcimia: oficerowie po jednej stronie drogi, a żołnierze i podoficerowie po drugiej. Chwila przejścia granicy i odłączenia nas od wiernych towarzyszów broni była tak smutną, że nie czuję się mocen opisać gorzkiego żalu, którym byliśmy wówczas przygnębieni. Dziś nawet, po kilkudziesięciu latach, ile razy myślą wrócę do roku 1830/31, gniew niepohamowany minie porywa na ubóstwianych sterników, jak Chłopicki i Skrzynecki, którzy przez brak wiary w poświęcenie narodu tłumili jego zapał, zmarnowali drogi czas, nie użyli zapasów, które mieli pod ręką, i tak pozbawili nas jedynej sposobności oswobodzenia ojczyzny.

Nazajutrz odprowadzono nas pod tąż samą eskortą do Zatora i rozłożono w mieście po kwaterach. Jenerał zaś stanął ze sztabem w zamku i tam założył kancelarię i Radę Gospodarczą do wydawania stanów służby oraz patentów tym, których rozkazem dziennym pod Olkuszem awansował na wyższe stopnie, i do wypłacenia nam żołdu za miesiąc wrzesień i październik. Ci, którzy nie mogli być pomieszczeni w Zatorze, oraz oddział, który pod dowództwem pułkownika Piotrowskiego przedarł się z Kaliskiego, zostali rozłożeni po wsiach okolicznych. Komunikacja między nami była utrudnioną przez wedety, którymi każda miejscowość była otoczoną. Wśród niepewności losu, jaki nam wszędzie rządy zaborcze zgotują, ajenci austriaccy i moskiewscy puszczali wieści o łasce cara i ogólnej amnestii, ale z małymi wyjątkami nikt jej nie wierzył. Wzdychaliśmy niemal wszyscy do chwili, w której nam będzie wolno udać się do Francji, na której jedynie pokładaliśmy nadzieję rychłego i zbrojnego powrotu na ziemię ojczystą.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV. POCZĄTEK PIELGRZYMKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. ZAKŁAD EMIGRACJI POLSKIEJ W BOURGES

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. ZAKŁAD EMIGRACJI POLSKIEJ W DIJON I MARSZ NA POPARCIE REWOLUCJI NIEMIECKIEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. USPOSOBIENIE SZWAJCARÓW WZGLĘDEM NAS I POŁOŻENIE NASZE W ICH KRAJU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. WYPRAWA DO SABAUDII I ODJAZD DO ANGLII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. POBYT W LONDYNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. POBYT W EDYNBURGU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. POBYT W DUBLINIE I OSIEDLENIE SIĘ W LONDONDERRY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DODATEK 

I. Odezwa Rządu Federalnego (Vorort) do rządów kantonalnych

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. (Odezwa Rządu Federalnego do rządów kantonalnych)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. (Uchwała Rady Stanu z 5 lutego 1834)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. Proclamation

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. (Odezwa wychodźców polskich i włoskich w Carouge do rządu Kantonu Genewskiego)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. (Odezwa Komitetu Emigrantów do Genewczyków.)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. (Odezwa wychodźców polskich do mieszkańców Kantonu Vaud) 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. (Odezwa wychodźców polskich do rządu Kantonu Vaud.)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. (Prośba Rady Familijnej wychodźców do Rady Stanu Kantonu Vaud.)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. Tekst deklaracji, którą nam przedłożono w celu otrzymania pozwolenia na przejazd przez Francję

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII. Odpowiedź rządu berneńskiego na cyrkularze Vorortu względem Polaków i not dyplomatycznych obcych mocarstw.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV. Wyjątek z odpowiedzi przesłanej Vorortowi w tej sprawie [pozbawienia emigrantów prawa azylu] przez rząd półkantonu Bâle-Cam-pagne.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI. Wezwanie do wychodźców polskich w Kantonie Berneńskim.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej