Emil Zola

WSZYSTKO DLA PAŃ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

WSZYSTKO DLA PAŃ

Emil Zola

I

Denise szła piechotą z dworca Saint-Lazare, dokąd rankiem, po nocy spędzonej na twardej ławce trzeciej klasy, dowiózł ją wraz z braćmi pociąg z Cherbourga. Mały Pepi trzymał się jej ręki, Janek szedł nieco w tyle. Wszyscy troje byli bardzo umęczeni, oszołomieni i zagubieni w rozległym Paryżu. Szli wolno, przyglądając się budynkom i pytając na każdym rogu o ulicę ]Michodière, przy której mieszkał ich stryj Baudu. Na placu Gaillon młoda dziewczyna zatrzymała się nagle, pełna podziwu.

— Spójrz, Janku! — zawołała.

Zatrzymali się zbici w gromadkę; wszyscy troje byli w czerni, ponieważ dodzierali żałobnych ubrań, które im uszyto po śmierci ojca. Denise, biednie wyglądająca, zbyt drobna jak na swoje dwadzieścia lat, niosła małą paczkę. Pięcioletni malec uwiesił się jej z drugiej strony, a starszy brat, okazale wyglądający młodzieniec, stał tuż za nią, wymachując rękami.

— To się dopiero nazywa magazyn! — odezwała się po chwili.

U zbiegu ulic Michodiere i Neuve-Saint-Augustin wystawy wielkiego magazynu nowości grały żywymi barwami na tle bladego i cichego dnia październikowego. Na wieży Świętego Rocha biła ósma. O tak wczesnej porze na ulicy spotkać można było jedynie urzędników spieszących do biur lub biegające po sklepikach gospodynie. Przed drzwiami magazynu dwaj subiekci, stojąc na poIwójnej drabince, kończyli rozwieszać wełny; w oknie wystawowym od strony ulicy Neuve- Saint-Augustin inny sprzedawca, klęcząc, zwrócony tyłem do szyby, delikatnie układał w fałdy sztukę niebieskiego jedwabiu. W magazynie nie było jeszcze kupujących. Personel schodził się dopiero, a mimo to wewnątrz wrzało już jak w ulu.

- Do licha - odezwał się Janek. - Co za porównanie z Valognes! Twój magazyn ani się do tego nie umywa!

Denise skinęła głową twierdząco. Dwa lata pracowała u Cornaille'a, właściciela pierwszorzędnego magazynu artykułów galanteryjnych w jej rodzinnym mieście. Ale ten magazyn paryski, napotkany tak niespodziewanie, wydał jej się ogromny przykuwał wzrok, porywał, zaciekawiał i sprawił, że zapomniała o wszystkim. Wysokie drzwi wejściowe od strony placu Gaillon, całe oszklone, zdobne w wymyślne ornamenty i złocenia, sięgały aż do półpiętra. Alegoryczne postaci, dwie śmiejące się i przegięte do tyłu kobiety z obnażonymi piersiami, rozwijały szeroką wstęgę z napisem: Wszystko dla pań. Dalej okna wystawowe ciągnęły się wzdłuż ulic Michodiere i Neuve-Saint-Augustin, gdzie oprócz narożnego zajmowały jeszcze cztery inne, niedawno zakupione i przebudowane domy - dwa z lewej i dwa z prawej strony ulicy. Dziewczynie wydawało się, że ta perspektywa wystaw parterowych i lustrzanych szyb antresoli, za którymi widać było całe wewnętrzne życie magazynu, ciągnie się bez końca. Z miejsca, na którym stała, widziała doskonale ekspedient kęw jedwabnej sukni temperującą ołówek, podczas gdy dwie inne zajęte były układaniem aksamitnych okryć. -Wszystko dla pań-przeczytał Janek z uśmieszkiem przystojnego chłopca, mającego już za sobą niejedną przygodę miłosną. - Nazwa niczego sobie! Jak to musi przyciągać ludzi!

Denise pochłonięta była wystawą przy głównym wejściu. Na zewnątrz, wprost na chodniku, umieszczono towary o rewelacyjnie niskich cenach, stanowiące wyjątkową okazję i nie lada pokusą dla przechodzących kobiet. Całe lawiny materiałów spływały z góry. Były to wełny i sukna, merynosy, szewioty, multony, spadające z półpiętra i łomocące jak sztandary na wietrze. Białe kartki z cenami odcinały się wyraźnie na tle spokojnych kolorów: granatowych, szarych jak dachówka lub oliwkowozielonych. Jako obramowanie drzwi wejściowych wisiały wąskie pasy futra, służące do ozdoby sukien, delikatne srebrne popielice, śnieżny puch łabędzi i skórki królicze imitujące gronostaje i sobole. Niżej, na półkach i na stołach, wśród stosów resztek widać było pudła wypełnione po brzegi trykotażami. Sprzedawano je za grosze. Były tam rękawiczki i wełniane szaliki, kapturki i kamizelki — słowem cały ekwipunek zimowy o pstrokatych barwach, w prążki, w kropki i w ciemnokrwiste plamy. Denise zwróciła uwagę na materiał w szkocką kratę po czterdzieści pięć centymów za metr, na lamówki z amerykańskiego nurka po franku i wreszcie na mitenki po dwadzieścia pięć centymów. Cała ta zewnętrzna wystawa magazynu robiła wrażenie jakiegoś jarmarcznego straganu olbrzymich rozmiarów. Wydawało się, że magazyn pękł na dwoje wyrzucając nadmiar towarów wprost na ulicę.

Zapomnieli o stryju; Nawet mały Pepi, trzymając się wciąż ręki siostry, otwierał szeroko oczy ze zdziwienia. Jakiś pojazd zmusił wreszcie całą trójkę do wycofania się ze środka placu. "Weszli machinalnie w ulicę Neuve-Saint-Augustin i idąc wzdłuż wystaw sklepowych zatrzymywali się przed każdą szybą. Zaraz na wstępie oczarowała ich wyszukana dekoracja jednej z witryn: w górze parasole, ustawione ukośnie, tworzyły jakby dach wiejskiej chaty; poniżej jedwabne pończochy, zawieszone na metalowych prętach, ukazywały zaokrąglone profile łydek, jedne z deseniami w kształcie bukiecików róż, inne bez deseni, ale we wszystkich możliwych kolorach. Były więc czarne ażurowe, czerwone z haftowanymi klinami i cieliste, gładkie jak skóra jasnowłosej kobiety. Wreszcie na samym dole wystawy na podkładzie z sukna ułożono symetrycznie rękawiczki, których wydłużone palce i wąskie dłonie przypominały ręce bizantyjskich dziewic. Wszystko to miało wdzięk niepokalanej świeżości. Najdłużej jednak zatrzymała ich ostatnia z wystaw. Rozkwitały tam całą gamą kolorów o najsubtelniejszych odcieniach różne gatunki jedwabiu. U szczytu udrapowano aksamity o głębokiej czerni lub bieli zsiadłego. mleka, niżej atłasy — różowe, niebieskie, błyszczące w załamaniach, wszystkie w tonach pastelowych coraz to bledszych i delikatniejszych; jeszcze niżej ułożono fantazyjne węzły jedwabi, zharmonizowane według kolorów tęczy, jakby zaplisowane wokół wciętej talii i ożywione, rzec by można, biegłymi palcami subiekta. Nie koniec na tym: każdemu z motywów, każdej barwnej frazie wystawy towarzyszył dyskretny akompaniament w postaci pofałdowanych pasm kremowego fularu. Po obu zaś krańcach wystawy piętrzyły się w olbrzymich stosach dwa gatunki jedwabiu, stanowiące monopol firmy: Paris-Bonheur i Cuir d'Or, ostatni krzyk mody, mający wywołać rewolucję na rynku tekstylnym,

- Ach, ten błyszczący jedwab po pięć sześćdziesięt - szepnęła Denise, patrząc z podziwem na Paris-Bonheur.

Janek zaczynał się nudzić. Zatrzymał jakiegoś przechodnia i zapytał:

- Proszę pana, gdzie jest ulica Michodiere? Zapytany wskazał mu pierwszą ulicę na prawo, zawrócili więc wszyscy troje, okrążając magazyn. Gdy mijali róg, Denise zatrzymała się znowu, zaciekawiona wystawą konfekcji damskiej. W tym właśnie dziale pracowała w Valognes, ale nigdy jeszcze nie widziała tak pięknej wystawy. Znieruchomiała z podziwu, niezdolna zrobić ani kroku dalej. W głębi wystawy ogromny szal z brukselskiej koronki w kolorze rudawo-białym, bardzo drogi i efektownie upięty, rozpościerał się jak obrus kościelny. Niżej rzucono w kształt girland falbany z koronki Alencon. Nieco dalej pieniły się śnieżną białością fale innych gatunków koronek: flandryjskich, walansjenek, aplikacji brukselskich i weneckich. Po obu stronach wystawy spiętrzone w kolumny sztuki ciemnego sukna zwiększały "jeszcze tę tajemniczą głąb przypominającą wnętrze tabernakulum. W tej kaplicy, wzniesionej na cześć wdzięków kobiecych, umieszczono artykuły konfekcyjne. Wyjątkowej piękności aksamitny płaszcz, przybrany srebrnymi lisami, zajmował  środek wystawy. W bocznych jej skrzydłach wisiała jedwabna rotunda na popielicach oraz płaszcz wełniany, obszyty kogucimi piórami. Białe narzutki balowe, ozdobione łabędzim puchem lub sznelką, uzupełniały kolekcję. Bogactwo wyboru mogło zaspokoić każdy kaprys: poczynając od okrycia wieczorowego za dwadzieścia dziewięć franków aż. do aksamitnego płaszcza za tysiąc osiemset. Wzdęte gorsy manekinów podnosiły tkaninę, szerokie biodra przesadnie podkreślały smukłość talii, a wielkie kartony przypięte do obicia z czerwonego multonu odgrywały rolę głów. Szeregi luster, umiejętnie ustawionych po obu stronach witryny, po wielekroć odbijały wystawione modele. Wydawało się, że cała ulica zaludnia się tymi pięknymi, przeznaczonymi na sprzedaż kobietami, z których każda zamiast głowy miała tekturowy bilecik z wypisaną na nim ceną.

— Co za wspaniałe kobiety  — szepnął Janek nie znajdując innego określenia dla wyrażenia swego podziwu.

 Oglądanie zbytkownych ubrań kobiecych sprawiało mu wyraźną przyjemność. Stał nieruchomo, z otwartymi ustami, zarumieniony z wrażenia. Jego uroda, jakby ukradziona siostrze, była raczej urodą dziewczyny. Miał olśniewającą cerę, włosy rude i kręcone, usta i oczy o tkliwym wyrazie. Stojąca obok niego Denise wydawała się w. tej chwili jeszcze szczuplejsza, niż była w istocie. Cerę miała zmęczoną, twarz pociągłą, usta zbyt duże, włosy jakby spłowiałe. Mały Pepi, jasnowłosy podobnie jak ona, ogarnięty niewytłumaczoną potrzebą pieszczoty, jeszcze silniej tulił się do niej, zmieszany i zachwycony widokiem tylu pięknych pań na wystawie. Tych troje blondynów, biednie ubranych na czarno, smutna dziewczyna stojąca między uroczym dzieckiem i wspaniale prezentującym się młodzieńcem, stanowiło obrazek tak osobliwy i tak miły dla oka, że przechodnie z uśmiechem oglądali się za nimi.

Od kilku minut jakiś otyły siwowłosy mężczyzna, o wielkiej, żółtej twarzy, przypatrywał się im stojąc na progu sklepu po przeciwnej stronie ulicy. Wystawy magazynu Wszystko dla pań  wyprowadzały go widocznie z równowagi, gdyż oczy nabiegły mu krwią, a usta wykrzywiał grymas. Widok młodej dziewczyny i jej braci ostatecznie go rozdrażnił. Po co tych troje głuptasów gapi się na te szarlatańskie sztuczki?

— A stryj Baudu? — przypomniała sobie nagle Denise, jakby gwałtownie obudzona ze snu.

— Jesteśmy na ulicy Michodiere — powiedział Janek. — Stryj musi mieszkać gdzieś blisko.

Odwrócili się od wystawy i na wprost siebie, ponad głową otyłego człowieka zauważyli zielony szyld z wypłowiałym od deszczu żółtym napisem:

MANUFAKTURY Z ELBEUF

SUKNA I FLANELE

C. BAUDU (dawniej HAUCHECORNE)

Dom, powleczony starym, zrudziałym już tynkiem, zupełnie prosty w konstrukcji w porównaniu z otaczającymi go wielkimi pałacami w stylu Ludwika XIV, miał zaledwie trzy kwadratowe okna frontowe bez żaluzji, zabezpieczone jedynie dwiema skrzyżowanymi sztabami z żelaza. Uwagę Denise, której oczy były jeszcze olśnione wystawami wspaniałego magazynu, zwrócił przede wszystkim mieszczący się na parterze jakby przy tłoczony sufitem sklep, nad którym wznosiło się bardzo niskie piętro o półkolistych, więziennych okienkach. Wypełzła ze starości boazeria, takiej samej jak szyld, butelkowozielonej barwy, otaczała z obu stron dwa głębokie, czarne i zakurzone okna wystawowe, gdzie niewyraźnie rysowały się nagromadzone sztuki materiałów. Otwarte drzwi prowadziły jakby do wilgotnych ciemności piwnicznych.

- To tutaj - powiedział Janek.

- No, to trzeba wejść  - oświadczyła Denise. - Idziemy. Chodź, Pepi.

Wszyscy troje byli zmieszani, nagle onieśmieleni. Gdy epidemia zabrała im kolejno w odstępie miesiąca matkę i ojca, stryj Baudu, wzruszony tą podwójną  żałobą, napisał do Denise, obiecując jej pracę u siebie w sklepie, w razie gdyby zechciała szukać szczęścia w Paryżu. List ten jednak pisany był przed rokiem i młoda dziewczyna zaczęła teraz żałować, że tak nierozważnie opuściła Valognes nie uprzedzając o tym stryja. Myślała z niepokojem, że przecież stryj nie znał ich wcale, ani raz i nie odwiedziwszy rodzinnego miasta, odkąd wyjechał za młodu do Paryża, gdzie został najpierw młodszym subiektem w sklepie Hauche-corne'a, a wreszcie po kilku latach jego zięciem.

- Czy zastałam pana Baudu? - spytała Denise decydując się wreszcie zagadnąć otyłego mężczyznę, który ciągle im się przyglądał, zdziwiony ich zachowaniem.

- To ja - odrzekł.

Wówczas Denise zaczerwieniła się i wybąkała:

- Ach, jak to dobrze! Jestem Denise, a to Janek i Pepi. Przyjechaliśmy, stryju.

Pan Baudu osłupiał. Otwierał i zamykał na przemian swe wielkie, zaczerwienione oczy, słowa plątały mu się. Był najwyraźniej daleki o tysiące mil od tej rodziny, która spadała mu na barki.

- Jak to, jak to, to wy? - powtórzył kilkakrotnie.  - Ale przecież byliście w Valognes!... Dlaczego wyjechaliście z domu?

Łagodnym, nieco drżącym głosem Denise tłumaczyła mu, dlaczego. Po śmierci ojca, który nie zostawił ani grosza, musiała zastąpić matkę młodszemu rodzeństwu. Zarobki u Cornaille a nie Wystarczały na utrzymanie trzech osób. Wprawdzie Janek pracował u stolarza naprawiając stylowe meble, ale nic nie zarabiał. Okazywał natomiast coraz większe zamiłowanie do antyków, wyrzynał też figurki w drzewie. Pewnego dnia, wygrzebawszy gdzieś kawałek kości słoniowej, wyrzeźbił nawet dla zabawy głowę, którą zobaczył jakiś przejezdny pan. Ten właśnie pan nakłonił ich do opuszczenią Valognes i znalazł dla Janka miejsce w pracowni rzeźb z kości słoniowej.

— Od jutra więc, Stryju, Janek zacznie praktykę u swego nowego pryncypała. Nie potrzeba mu pieniędzy, będzie miał mieszkanie i jedzenie... Co do mnie i małego Pepi, to myślę, że jakoś damy sobie radę. Nie będziemy chyba bardziej nieszczęśliwi niż w Valognes.

Nie chciała wspominać o przygodach miłosnych Janka, o listach pisanych do pewnej panienki z dobrego domu, o pocałunkach wymienianych ukradkiem ponad murem, o tym całym skandalu, który ją ostatecznie skłonił do wyjazdu. Postanowiła wyjechać do Paryża z bratem, aby móc czuwać nad nim, zdjęta macierzyńskim niepokojem o los tego pięknego i wesołego chłopca, który bardzo podobał się kobietom.

Stryj Baudu długo nie mógł otrząsnąć się. z wrażenia. Wciąż na nowo rozpoczynał indagację. Słysząc jednak, jak Denise opowiada b swoich braciach, zaczął do niej mówić ty.

— Więc twój ojciec nic wam nie zostawił? A ja myślałem, że mu coś jeszcze zostało. Ileż to razy radziłem mu w listach, żeby nie zaczynał z tą farbiarnią! Serce miał złote, ale ani za grosz rozumu!... Więc zostałaś sama z tymi chłopakami i musiałś ich karmić!

Zgryźliwa twarz kupca, na której widać było ślady żółtaczki, rozjaśniła się; nie patrzał już na magazyn Wszystko dla pań  i jego spojrzenie stało się  łagodniejsze. Spostrzegł nagle, że zagradza sobą drzwi wejściowe.

— Chodźcie w takim razie, skoroście już przyjechali... — mruknął. — Wejdźcie, lepiej siedzieć tu, niż zbijać bąki tam naprzeciwko.

Po czym raz jeszcze rzuciwszy gniewnym, okiem na wystawy po drugiej stronie ulicy, odsunął się od drzwi i wszedł pierwszy do sklepu, wołając żonę i córkę:

— Elżbieta! Genowefa! Chodźcie tutaj, macie gości!

Zarówno Denise, jak i chłopcy zawahali się widząc ciemne wnętrze sklepu. Oślepieni blaskiem ulicy, mrugali powiekami jak u wejścia do jakiejś jamy i szli ostrożnie, obawiając się instynktownie jakiegoś zdradzieckiego schodka. Weszli do sklepu z pełnym wdzięku onieśmieleniem, tuląc się do siebie. Malec czepiał się sukni dziewczyny, starszy kroczył tuż za jej plecami. Na tle jasnego poranka odcinały się wyraźnie czarne sylwetki ich żałobnych ubrań, ukośny promień słońca złocił ich jasne włosy.

- Wejdźcie, wejdźcie - powtarzał Baudu.

W kilku krótkich zdaniach wyjaśnił  żonie i córce, kim są i po co przyjechali ci nieoczekiwani goście. Pani Baudu - niska, anemiczna kobieta, uderzała swą białością: miała białe włosy, białe oczy i białe wargi. Genowefa, u której degeneracja zaznaczyła się jeszcze silniej, przypominała swą wątłością i bezbarwnością roślinę wyrosłą w cieniu. Jedynie wspaniałe czarne włosy, gęste i ciężkie, jakby cudem wyrosłe na tak nędznym ciele, dodawały jej postaci jakiegoś smutnego uroku.

- Wejdźcie - powiedziały z kolei obie kobiety. - Witamy was serdecznie.

Posadziły zaraz Denise za kontuarem. Mały Pepi wdrapał się natychmiast na kolana siostry, Janek zaś, opierając się plecami o ladę, stanął tuż obok. Uspokajali się powoli i rozglądali po sklepie. W miarę jak ich oczy przyzwyczajały się do półmroku, dostrzegali niski, zakopcony sufit, wytarte już od zużycia dębowe lady i stuletnie chyba półki o mocnych okuciach. Sztuki ciemnego materiału piętrzyły się aż po belki sufitu. Wilgoć podłogi wzmagała silny i ostry zapach sukna i farby. W głębi sklepu dwaj subiekci i panna sklepowa układali sztuki białej flaneli.

- A może kawaler chciałby co zjeść? -zapytała pani Baudu uśmiechając się do Pepi.

- Nie, dziękuję  - powiedziała Denise. -Piliśmy mleko w kawiarni naprzeciwko dworca.

Widząc zaś, że Genowefa spogląda na małą paczkę, którą Denise położyła na ziemi, dodała:

- Zostawiłam tam także naszą walizkę. Zaczerwieniła się, doskonale teraz rozumiejąc niewłaściwość swojego najazdu na dom stryja. Już w wagonie, gdy pociąg wyjechał z dworca w Valognes, zaczęła gorzko żałować swego kroku. Dlatego zaraz po przyjeździe do Paryża zostawiła walizkę w przechowalni i zaprowadziła dzieci na śniadanie.

- Otóż, moja droga - rzekł nagle Baudu - powiem ci krótko i wyraźnie... Pisałem do ciebie, to prawda, ale było to rok temu. Teraz interesy idą mi znacznie gorzej...

Zamilkł, nie chcąc okazać dławiącego go wzruszenia. Jego żona i córka spuściły oczy z rezygnacją.

 - Nie wątpię  - podjął znowu Baudu -  że jest to kryzys przejściowy, że to minie... Jednak w związku z tym zmuszony byłem zmniejszyć personel sklepowy; pozostały tylko trzy osoby i angażowanie czwartej jest w tej chwili niemożliwe. To znaczy, że mimo danej obietnicy przyjąć ci gd nie mogę.     Denise słuchała przerażona i blada. Baudu dodał jeszcze z naciskiem: 

— Nie zdałoby się to na nic ani tobie, ani nam.

— Dobrze, stryju — wykrztusiła wreszcie z trudem. — Postaram się mimo wszystko dać sobie jakoś radę.

Baudu nie byli złymi ludźmi. Narzekali tylko na brak szczęścia. Gdy interes szedł im dobrze, musieli wychowywać pięciu synów, z których trzech umarło w wieku lat dwudziestu, czwarty zeszedł na złą drogę, a piąty niedawno właśnie wyjechał w randze kapitana do Meksyku. Pozostała im tylko córka. Utrzymanie tak licznej rodziny kosztowało dużo pieniędzy, a Baudu zrujnował się ostatecznie kupując posiadłość w Rambouillet, rodzinnej miejscowości swego teścia. Nie można było się dziwić, że w duszy starego, aż do przesady uczciwego kupca wzrastało rozgoryczenie.

— Trzeba było się ze mną porozumieć  — ciągnął, coraz bardziej niezadowolony z własnej surowości. — Mogłaś przecież napisać do mnie, byłbym ci poradził, żebyś tam została... Kiedy dowiedziałem się o śmierci twojego ojca, dalibóg, napisałem ci to, co się zwykle pisze w takich wypadkach. A ty przyjeżdżasz tutaj nagle, bez uprzedzenia...

Podnosił głos wyładowując w ten sposób swój gniew. Żona i córka patrzyły w ziemię, jak przystało na istoty uległe, które nigdy nie ośmieliłyby się interweniować. Janek pobladł z gniewu, a Denise przyciskała do piersi przerażonego Pepi. Dwie wielkie łzy potoczyły jej się po policzkach.

— Dobrze, stryju — powtórzyła. — Zaraz stąd pójdziemy.

Baudu opanował się natychmiast. Zapanowało kłopotliwe milczenie. Po chwili zaczął znowu mówić szorstkim tonem:

— Nie wyrzucam was przecie za drzwi... Ponieważ już jesteście tutaj, możecie przenocować dzisiaj na górze, a potem zobaczymy.

Pani Baudu i Genowefa zrozumiały, że teraz już mogą zająć się urządzeniem przybyszów w Paryżu. Omówiono wszystko, aż do najdrobniejszych szczegółów. Co do Janka, to nie było potrzeby troszczyć się o jego los. Małego Pepi można oddać do pani Gras, starszej osoby zajmującej obszerny lokal na parterze przy ulicy des Orties. Pani ta prowadziła coś w rodzaju pensjonatu dla małych dzieci i brała za to czterdzieści franków miesięcznie. Małemu będzie tam doskonale. Denise oświadczyła, że może zapłacić za pierwszy miesiąc. Pozostawała jedynie sprawa jej samej. Ale z pewnością i dla niej znajdzie się jakaś praca niedaleko.

— Czy Vincard nie szuka czasem ekspedientki? — zapytała Genowefa.

— Ach tak, rzeczywiście! — zawołał Baudu. —  Pójdziemy do niego zaraz po obiedzie. Trzeba kuć żelazo, póki gorące.

Ani jeden klient nie przeszkodził tej rodzinnej scenie. Sklep pozostawał pusty i mroczny. W głębi dwaj subiekci i panna sklepowa pracowali w dalszym ciągu, rozmawiając szeptem. Gdy weszły wreszcie jakieś trzy panie, Denise pozostała przez chwilę sama. Pocałowała Pepi myśląc ze ściśniętym sercem o bliskim rozstaniu. Dziecko, pieszczotliwe jak mały kot, chowało głowę nie mówiąc ani słowa. Kiedy pani Baudu i Genowefa powróciły, zastały małego siedzącego grzecznie i cicho; Denise zapewniła je, że Pepi nigdy nie hałasuje, lecz po całych dniach siedzi spokojnie i potrzebuje tylko pieszczoty. Wszystkie trzy zaczęły rozmawiać o dzieciach, o gospodarstwie, o życiu w Paryżu i na prowincji. Rozmowa rwała się co chwila i nie wychodziła poza ogólniki, jak to zwy kle bywa, gdy spotkają się krewni nieco zakłopotani tym, że się nie znają. Janek oddalił się od kobiet i stanął na progu sklepu. Stał tak długo, zaciekawiony ruchem na ulicy, uśmiechając się do przechodzących dziewcząt.

O dziesiętej zjawiła się służąca. Zazwyczaj o tej porze podawano do stołu dla pana domu, Genowefy i starszego subiekta, o jedenastej była druga zmiana dla pani, drugiego subiekta i ekspedientki.

- Proszę do stołu! - zawołał kupiec zwracając się do bratanicy.

Wszyscy zasiedli w małej jadalni za sklepem. Baudu zawołał wówczas starszego subiekta, który marudził jeszcze przy kontuarze.

- Colomban!

Młody człowiek przeprosił tłumacząc, że chce skończyć porządkowanie flaneli. Był to tęgi młodzieniec lat dwudziestu pięciu, nieruchawy, lecz sprytny. W jego uczciwej twarzy o wielkich, pełnych wargach świeciły chytre oczy.

- Co, u licha! Na wszystko jest odpowiednia pora  - mówił Baudu, który, rozsiadłszy się swobodnie, odkrawał kawałek zimnej cielęciny. Czynił to z rozwagą i zręcznością pryncypała, ważąc na oko skromne porcje z dokładnością do jednego grama. Nałożył po kawałku każdemu, pokroił nawet chleb. Denise posadziła małego Pepi tuż koło siebie, aby pilnować go przy jedzeniu. Niepokoiła ją ciemna jadalnia. Przywykła do obszernych i jasnych pokoi w swym rodzinnym mieście, ze ściśniętym sercem przyglądała się tej mrocznej salce Jedyne okno wychodziło na małe i ciemne podwórko, które łączyło się z ulicą wąskim tunelem bramy. To wilgotne i cuchnące podwórze, dokąd docierał tylko nikły krąg bladego światła, przypominało dno studni. W zimie trzeba było palić w pokoju gaz od rana do wieczora. A kiedy pora roku pozwalała na obchodzenie się bez sztucznego światła, było w nim jeszcze smutniej. Denise musiała najpierw oswoić się z ciemnością, żeby móc rozróżnić kawałki mięsa na talerzu.

— To zuch z tego Janka! Ma apetyt! — oświadczył stryj Baudu widząc, że chłopiec pochłonął już swój kawałek cielęciny. — Jeżeli pracuje z takim samym zapałem, będzie z niego tęgi mężczyzna... A ty, moja panno, dlaczego nic nie jesz?... Opowiedz mi teraz, skoro marny czas na rozmowę, dlaczego nie wyszłaś za mąż w Valognes?

Denise opuściła szklankę, którą niosła do ust.

— Ach, stryju! Wyjść za mąż! Chyba stryj żartuje!... A dzieci?

Sam pomysł małżeństwa wydawał jej się tak zabawny, że zaczęła się  śmiać. Zresztą czy znalazłby się ktoś, kto chciałby ożenić się z takim jak ona chuchrem, brzydkim i bez posagu? Ale skądże, nigdy nie wyjdzie za mąż, ma dość tych dwojga dzieci.

— Nie masz racji — powtórzył Baudu. — Kobieta potrzebuje zawsze opieki mężczyzny. Gdybyś była sobie poszukała jakiegoś dzielnego chłopca, to nie znaleźlibyście się teraz, ty i twoi bracia, na bruku paryskim jak jakieś Cyganiątka.

Przerwał znowu, aby podzielić w sposób sprawiedliwy i oszczędny przyniesione przez służącą kartofle ze słoniną. Potem, wskazując łyżką na Genowefę i Colombana, powiedział:

— Widzisz, oni pobiorą się na wiosnę, jeżeli sezon zimowy będzie pomyślny.

Była to stara tradycja tej rodziny. Założyciel firmy, Arystydes Finet, wydał swą córkę Dezyderię za starszego subiekta nazwiskiem Hauchecorne. Z kolei on sam, Baudu — wylądowawszy w Paryżu z siedmioma frankami w kieszeni — poślubił córkę papy Hauchecorne'a, Elżbietę. Obecnie miał zamiar oddać Colombanowi swą córkę Genowefę razem z firmą, w chwili gdy interesy znowu ruszą. Jeśli to małżeństwo, projektowane już od trzech lat, nie zostało jeszcze zawarte, to stało się to z powodu skrupułów i uporu, wynikających z nadmiernej uczciwości starego kupca. Chciał on mianowicie oddać zięciowi firmę w równie kwitnącym stanie, w jakim sam przejął ją z rąk teścia.

Baudu przedstawił Denise swego przyszłego zięcia. Młody człowiek, rodem z Rambouillet podobnie jak ojciec pani Baudu, był nawet ich dalekim kuzynem. Baudu chwalił go jako dzielnego pracownika, który od dziesięciu lat harował w sklepie i w pełni zasłużył na czekający go awans. Zresztą pochodził z dobrej rodziny. Ojciec jego był znanym na cały powiat weterynarzem, artystą w swoim fachu, lecz takim żarłokiem i smakoszem, że przejadał wszystkie zarobki.

- Ojciec pije i ugania się za spódniczkami - powiedział kupiec na zakończenie - ale syn, dzięki Bogu, nauczył się u mnie cenić wartość pieniądza.

Denise, słuchając wywodów stryja, obserwowała jednocześnie Colombana i Genowefę. Młodzi siedzieli przy stole obok siebie, lecz zachowywali całkowity spokój, nie czerwienili się ani nie uśmiechali. Młody człowiek liczył na to małżeństwo od pierwszego dnia pracy w sklepie. Przeszedł następnie różne stopnie hierarchii kupieckiej: był chłopcem na posyłki, później subiektem, w końcu został dopuszczony do życia rodzinnego swego pryncypała. Zawdzięczał ten zaszczyt cierpliwości i niezwykle regularnemu trybowi życia i uważał małżeństwo z Genowefą za doskonały i uczciwy interes. Całkowita pewność, że i tak ją zdobędzie, nie pozwalała mu pożądać jej. Młoda dziewczyna przyzwyczaiła się także do myśli, że go kocha, lecz będąc z natury poważna i skryta, sama nie zdawała sobie sprawy, do jakiego stopnia jej uczucie było głębokie i czym ono było dla niej w jej szarym, monotonnym życiu.

Denise uważała za stosowne powiedzieć coś mi- -łego. Uśmiechnęła się mówiąc:

- Naturalnie, jeżeli ludzie mają się ku sobie i jeżeli nie ma przeszkód, dlaczego mieliby się nie pobrać?

- Tak, zawsze się na tym kończy - oświadczył Colomban, który żuł powoli jedzenie i do tej pory nie powiedział ani słowa.

Genowefa, spojrzawszy na niego przeciągle, odezwała się z kolei:

- Trzeba tylko postanowić, a potem wszystko samo się ułoży.

Uczucie ich wzrosło jak kwiat piwniczny w tym starym sklepie paryskim. Od dziesięciu lat Genowefa znała tylko jego jednego, spędzała z nim całe dnie w mrocznej głębi sklepu, za stosami sukna. Każdego ranka i każdego wieczora siadali obok siebie w ciasnej i chłodnej jak studnia jadalni. Nigdzie na świecie, nawet na najbardziej zapadłej wsi, w cieniu najgęstszych liści nie znaleźliby pewniejszego ukrycia. Młoda dziewczyna miała jednak zapewne chwile wątpliwości, kiedy zadawała sobie pytanie, czy to nie samotność i nuda zmusiły ją, aby oddała swą przyszłość pierwszemu z brzegu mężczyźnie.

Denise pochwyciła w spojrzeniu rzuconym przez Genowefę na Colombana jakiś błysk niepokoju. Toteż odpowiedziała uprzejmie:

— Ba! Zawsze można dojść do porozumienia, kiedy się kocha.

Baudu z powagą czuwał nad stołem. Rozdzielił plasterki sera, a z okazji przyjazdu krewnych zażądał drugiego deseru — słoika konfitur porzeczkowych. Była to niezwykła hojność, która zdziwiła Colombana. Pepi, który dotąd bardzo grzecznie siedział przy stole, na widok konfitur zachował się mniej grzecznie. Janek, zaciekawiony rozmową o małżeństwie, przypatrywał się tej kuzynce, zbyt słabej i bladej jak na jego gust; porównywał ją w myśli do małego, białego królika o czerwonych oczach i czarnych uszach.

— No, dosyć tego gadania, trzeba zrobić miejsce dla innych! — zakończył rozmowę kupiec dając jednocześnie znak do powstania od stołu. — Co za dużo, to niezdrowo.

Pani Baudu, drugi subiekt i panna sklepowa zasiedli z kolei do stołu. Denise usiadła w sklepie przy drzwiach wejściowych, czekając, aż stryj będzie mógł zaprowadzić ją do pana Vincard. Pepi bawił się na ziemi koło jej nóg, a Janek stanął znowu na progu obserwując ulicą. Denise blisko godzinę przypatrywała się temu, co działo się wokół niej. Od czasu do czasu zjawiały się klientki, najpierw weszła jedna, potem dwie inne. W stęchłym i mrocznym sklepie zdawał się opłakiwać swój los dawny, poczciwy handel, chylący się ku upadkowi. Po drugiej stronie ulicy przykuwał oczy dziewczyny magazyn Wszystko dla pań, którego okna wystawowe dostrzegała przez otwarte drzwi. Było pochmurno, lecz mimo jesiennej pory ociepliło się po deszczu. W białym świetle dnia, opromieniony słonecznym pyłem, wielki magazyn tętnił  życiem.

Denise wydało się, że widzi pracującą pod wysokim ciśnieniem maszynę parową, której drżenie udzielało się nawet wystawom. Nie były to już te same zimne witryny, które oglądała dziś rano. Poruszały się rozdygotane i dyszące ciepłem. Chciwy i brutalny tłum kobiet tłoczył się przed szybami wystaw. W zetknięciu z tą pożądliwością ulicy tkaniny nabierały życia: koronkami wstrząsał dreszcz, zdawało się, że opadają i tajemniczo zakrywają wnętrze magazynu. Nawet grube i solidne sukna przyzywały kusicielsko. Płaszcze układały się jeszcze zgrabniej na manekinach, które jakby ożyły. Wielki aksamitny płaszcz, miękki i ciepły, leżał jak na żywych ramionach; piersi manekina poruszał oddech, a biodra kołysały się lekko. Lecz źródłem żaru, od którego płonął cały dom, były miejsca sprzedaży, kontuary z nagromadzoną przy nich publicznością. Nawet poprzez mury wyczuwało się szalony ruch panujący wewnątrz. Przypominało to ustawiczny warkot pracującej maszyny, zagarniającej stłoczone i ogłuszone klientki, aby odrzucić je następnie do kasy. Tłum kobiet z mechaniczną regularnością poddawał się przemocy stalowych trybów.

Od samego rana Denise walczyła z pokusą: ten ogromny magazyn, dokąd w ciągu jednej godziny wchodziło więcej ludzi niż w ciągu sześciu miesięcy do sklepu Cornaille'a, oszałamiał ją i pociągał. Nieprzeparta chęć wejścia do środka, połączona z niejasną obawą przed tym krokiem, nie dawała jej spokoju. Jednocześnie czuła się nieswojo u stryjostwa. Ogarniała ją niewytłumaczona pogarda i instynktowny wstręt do tego nędznego sklepiku. Wszystkie wrażenia, jakich doznała od chwili wejścia do sklepu, uczucie niepokoju, oziębłe przyjęcie, smutny posiłek w więziennym półmroku, wreszcie oczekiwanie w tej sennej ciszy zamierającego, starego domu, wywoływały w niej głuchy protest, pragnienie życia i światła. Mimo współczucia dla stryja oczy jej powracały wciąż do magazynu Wszystko dla pań, jak gdyby jej natura ekspedientki czuła potrzebę ogrzania się w promieniach wspaniale prosperującego przedsiębiorstwa.

— Ale tam tłok! — zawołała.

Pożałowała jednak tych słów widząc, że oboje Baudu stoją tuż przy niej. Pani Baudu przyszła do sklepu po skończonym posiłku i wpatrywała się teraz w magazyn naprzeciwko. Nie mogła patrzeć nań bez przypływu rozpaczy i łez. Genowefo z wzrastającym niepokojem obserwowała Colombana, który zachwyconym wzrokiem śledził ekspedientki z działu konfekcji, snujące się za szybami antresoli. Baudu, z twarzą gniewnie wykrzywioną, powiedział tylko:

— Nie wszystko złoto, co się  świeci.Cierpliwości!

Najwidoczniej cała rodzina starała się powstrzymać gorycz, która dławiła ich wszystkich. Miłość własna nie pozwalała im zbyt szybko ujawniać swoich najskrytszych uczuć przed przybyłymi dopiero tego ranka krewnymi. Kupiec z wysiłkiem oderwał oczy od magazynu po drugiej stronie ulicy.

— Chodźmy — rzekł  — chodźmy do Vincarda. Dużo jest amatorów na miejsca ekspedientów, jutro już może być za późno.

Zanim jednak wyszli, kazał jeszcze młodszemu subiektowi przynieść z dworca walizkę Denise. Pani Baudu ze swej strony nie tylko obiecała zająć się małym Pepi, ale podjęła się w wolnej chwili zaprowadzićgo na ulicę des Orties do pani Gras i omówić z nią warunki. Janek przyrzekł siostrze, że nie ruszy się ze sklepu.

— Załatwimy wszystko w dwie minuty — tłumaczył Baudu idąc z bratanicą ulicą Gaillon. — Vincard założył sklep z jedwabiami i nieźle mu się powodzi. Ma, naturalnie, zmartwienia jak każdy z nas, ale to spryciarz i wiąże koniec z końcem dzięki wielkiemu sknerstwu... Zdaje mi się jednak, że chce się wycofać z interesu, bo męczy go reumatyzm.

Magazyn znajdował się przy ulicy Neuve-des--Petits-Champs, obok pasażu Choiseul. Był czysty i jasny, urządzony dosyć elegancko i nowocześnie, ale mały i niezbyt zasobny w towary. Baudu i Denise zastali Vincarda rozmawiającego z dwoma panami.

— Niech pan sobie nie przeszkadza — zawołał sukiennik. — Mamy czas, poczekamy.

Odsunął się przez dyskrecję ku drzwiom i nachylając się do ucha dziewczyny, dodał:

— Ten chudy to zastępca kierownika działu jedwabi w magazynie Wszystko dla pań,  a ten gruby to fabrykant z Lyonu.

Denise zrozumiała, że Vincard chce namówić subiekta z Wszystko dla pań  na przejęcie swego sklepu. Wyglądał dobrodusznie i dawał słowo honoru z łatwością człowieka, dla którego przysięgi są chlebem powszednim. Według jego słów sklep był złotym interesem. Mimo kwitnącego wyglądu przerywał często rozmowę, aby stękać i skarżyć się na tę przeklęte bóle, przez które traci możność dorobienia się, majątku. Ale Robineau, nerwowy i niespokojny, przerywał mu niecierpliwie. Mówił, że doskonale zdaje sobie sprawę z kryzysu, jaki dotknął  „handel nowościami", wymienił nawet pewien sklep branży jedwabniczej, który sąsiedztwo magazynu Wszystko dla pań doprowadziło do bankructwa. Vincard zapalił się i mówił podniesionym głosem:

—Do diaska! Ruina tego kupca Vabre a była nieunikniona. Jego żona przejadała wszystko... A zresztą my tutaj jesteśmy oddaleni o przeszło pięćset metrów, podczas gdy sklep Vabre a był tużkoło tamtego magazynu.

Wówczas do rozmowy wtrącił się fabrykant jedwabiu, Gaujean. Głosy znowu przycichły. Gaujean oskarżał wielkie magazyny o rujnowanie przemy słu francuskiego. Trzy czy cztery wielkie domy handlowe dyktowały warunki i panowały niepodzielnie na rynku. Dawał też do zrozumienia, że jedynym sposobem zwalczania tych dyktatorów było popieranie drobnego kupiectwa, zwłaszcza kupców branż specjalnych. Według słów fabrykanta do nich właśnie należała przyszłość. Zaproponował też subiektowi bardzo duże kredyty.

— Widzi pan, jak magazyn  Wszystko dla pań obszedł się z panem! — powtarzał. —  Żadnej nagrody za oddane przez pana usługi. To są maszyny do eksploatacji ludzi!... Już dawno obiecali panu stanowisko kierownika działu, a tymczasem dostał je Bouthemont, nowoprzybyły i bez żadnych zasług.

Robineau czuł jeszcze głęboką urazę z powodu tej niesprawiedliwości. Mimo to wahał się, czy kupić sklep, tłumacząc, że pieniądze na ten cel przeznaczone należą właściwie do jego żony. Pani Robineau odziedziczyła sześćdziesięt tysięcy franków, a jej mąż obawiał się lekkomyślnie nimi rozporządzić i wolałby - jak się wyraził  - kazać sobie uciąć obydwie ręce, niż zaangażować pieniądze w niepewne interesy.

- Nie - kończył  - nie mogę się zdecydować. Dajcie mi czas do namysłu, panowie. Jeszcze o tym pogadamy.

- Jak pan sobie życzy - powiedział Vincard pokrywając swój zawód dobroduszną miną.- Sprzedaż sklepu nie leży w moim interesie. Gdyby nie moje bóle...

Wyszedł na środek sklepu i powiedział:

- Czym mogę panu służyć, panie Baudu? Kupiec, który słuchał jednym uchem rozmowy, przedstawił Denise i w kilku słowach opowiedział o niej to, co uważał za potrzebne, dodając, że pracowała dwa lata na prowincji.

- Słyszałem, że pan. szuka dobrej ekspedientki,.. Vincard udał wielki żal.

- Doprawdy, co za pech! Przez cały tydzień szukałem panny sklepowej, ale właśnie przed dwiema godzinami przyjąłem kogoś...

Zapanowało milczenie. Denise wydawała się przerażona. Wówczas Robineau, przyglądający się młodej dziewczynie z zainteresowaniem i pełen współczucia dla jej ubogiego wyglądu, pozwolił sobie na uwagę:

- Wiem, że u nas w dziale konfekcji potrzebna jest pracownica.

Baudu nie mógł się powstrzymać od szczerego okrzyku:

- U was! Nie, to niemożliwe!

Powiedziawszy to zmieszał się. Denise poczerwieniała. Nigdy nie miałaby odwagi prosić o pracę w takim wielkim magazynie! Jednocześnie sama myśl, że mogłaby się o nią starać, napełniała ją dumą.

- Dlaczego? - zapytał Robineau zdziwiony. - Przeciwnie, byłoby to bardzo korzystne dla pani. Radzę zgłosić się jutro rano do pani Aurelii, która jest kierowniczką działu. Nic pani nie ryzykuje. Najwyżej nie zostanie pani przyjęta.

Aby ukryć wzburzenie, stary kupiec zaczął się rozwodzić nad panią Aurelią, a raczej jej mężem, grubym kasjerem Lhomme, któremu amputowano prawą rękę po wypadku autobusowym. Później, wracając do sprawy Denise, rzekł szorstko:

— Zresztą to jest jej sprawa, a nie moja... Może zrobić, jak zechce.

Po czym wyszedł, ukłoniwszy się obecnym. Vincard odprowadził go do drzwi raz jeszcze wyrażając swój żal. Młoda dziewczyna stała onieśmielona na środku sklepu, pragnąc otrzymać od subiekta jakieś bliższe informacje. Nie śmiała go jednak pytać, więc ukłoniwszy się powiedziała tylko:

— Dziękuję panu.

Na ulicy Baudu nie odezwał się do niej ani słowa. Szedł szybko, jakby gnały go własne myśli. Denise z trudem dotrzymywała mu kroku. Na ulicy Michodière Baudu już miał wejść do siebie, gdy sąsiad, stojący na progu swego sklepu naprzeciwko, przywołał go skinieniem ręki. Denise zatrzymała się, aby poczekać na stryja.

— O co chodzi, ojcze Bourras? — zapytał kupiec.

Bourras był wysokim, brodatym starcem o głowie proroka i przenikliwych oczach pod nastroszonymi brwiami. Miał sklep z laskami i parasolami; przyjmował stare do naprawy, a nawet sam rzeźbił rączki, co w całej dzielnicy zyskało mu sławę artysty. Denise rzuciła okiem na wystawy jego sklepu, gdzie parasole i laski ustawione były w równych rzędach. Podniosła oczy i zdziwił ją dom: rudera wciśnięta pomiędzy Wszystko dla pań i wielki pałac w stylu Ludwika XIV. Dom ten wyrósł nie wiadomo jak w tej ciasnej szparze, a jego dwa niskie piętra dusiły się, zgniecione między dwoma budynkami. Runąłby z pewnością, gdyby nie podpory z prawej i lewej strony. Dachówki były powykrzywiane i przegniłe, a dwuokienna fasada pokryta całą siecią szczelin, z których wilgoć spływała brunatnymi smugami na drewniany szyld, w połowie już zbutwiały.

— Czy pan wie, że on zwrócił się do właściciela z propozycją kupna domu  — powiedział starzec wpatrując się roziskrzonymi oczami w twarz sąsiada.

Baudu pobladł jeszcze bardziej i przygarbił się. Nastąpiła chwila ciszy. Dwaj mężczyźni stali naprzeciwko siebie, poważnie zamyśleni.

— Należy być przygotowanym na wszystko — szepnął w końcu Baudu.

Starzec uniósł się gniewem. Długie jego włosy trzęsły się, podobnie jak cała postać.

— Jeżeli kupi dom, zapłaci za niego czterokrotną wartość!... Ale przysięgam, że póki ja żyję, nie dostanie ani jednego kamienia. Mój kontrakt najmu wygasa dopiero za dwanaście lat... Zobaczymy! Było to wypowiedzenie wojny. Bourras odwrócił się twarzą w stronę magazynu Wszystko dla pań, którego nazwa nie padła ani razu w ich rozmowie. Baudu przez chwilę kiwał w milczeniu głową, po czym zupełnie złamany przeszedł przez jezdnię, aby wrócić do siebie.

- Mój Boże, mój Boże! - powtórzył kilkakrotnie.

Denise, która słyszała całą rozmowę, szła teraz - za stryjem. Pani Baudu powróciła już także do domu. Opowiadała, że pani Gras przyjmie małego Pepi w każdej chwili. Tylko Janka nie było w sklepie, co bardzo zaniepokoiło jego siostrę. Gdy wrócił wreszcie ożywiony, opowiadając z przejęciem o tym, co widział na bulwarach, Denise popatrzała nań z takim smutkiem, że zaczerwienił się ze wstydu. Przyniesiono już ich walizkę. Spać mieli na poddaszu.

- A jak tam u Vincarda? -zapytała pani Baudu.

Kupiec opowiedział o bezowocnych staraniach, a następnie dodał, że ich bratanicy wskazano miejsce, gdzie mogłaby pracować. I wyciągając pogardliwym ruchem rękę ku magazynowi Wszystko dla pań, rzucił:

- Tam!

Cała rodzina poczuła się dotknięta. Wieczorem pierwsza tura posiłku rozpoczynała się o godzinie piątej. Denise i chłopcy znowu zajęli swoje miejsca przy stole razem ze stryjem, Genowefą i Colombanem. Mała jadalnia, przesycona zapachem kuchni, oświetlona była gazem. Posiłek upłynął w milczeniu. Przy deserze jednak pani Baudu, która nie mogła wytrzymać sama w sklepie, przyszła do jadalni i usiadła koło Denise. I wówczas wstrzymywany od rana potok żalu przerwał tamy. Obgadywanie potwora sprawiło wszystkim ulgę.

- To jest twoja rzecz, postąpisz, jak zechcesz - powtórzył zrazu Baudu. - Nie chcemy na ciebie wpływać... Ale żebyś ty wiedziała, co to za firma!

W urywanych zdaniach opowiedział historię Oktawiusza Mouret. Był to szczęściarz, jakich mało! Na bruk paryski spadł z południa Francji z pełną wdzięku zuchwałością awanturnika. Od razu też rozpoczęły się przygody miłosne, jakiś szantaż, jakiś skandal z mężatką, o którym dotąd mówiła cała dzielnica. Potem nagły i niewytłumaczony podbój pani Hèdouin, który przyniósł mu magazyn Wszystko dla pań. 

— Biedna Karolina! — przerwała pani Baudu. — Łączyło mnie z nią nawet dalekie pokrewieństwo. Gdyby ona  żyła, wszystko przedstawiałoby się inaczej. Nie pozwoliłaby nas zamordować... I to on ją zabił. Tak, to stało się z jego winy. Pewnego ranka, zwiedzając teren budowy, wpadła do jakiejś dziury. W trzy dni potem umarła. A zawsze była taka zdrowa, taka ładna i nigdy nie chorowała... Krew jest na fundamentach tego domu.

Bladą i drżącą dłoń wyciągała poprzez ściany w kierunku wielkiego magazynu. Denise, słuchając tego opowiadania jak bajki, wzdrygnęła się lekko. Obawa, która nurtowała ją od samego rana, ta nieusprawiedliwiona niczym obawa tkwiąca na dnie ogarniającej ją ciągle pokusy wywołana była może krwią tej kobiety. Wydawało jej się, że widzi ją w czerwonawych ścianach podziemia.

— Widocznie to mu przynosi szczęście — dodała pani Baudu, nie wymieniając nazwiska Moureta.

Baudu wzruszył pogardliwie ramionami i zaczął wyjaśniać sytuację po kupiecku. Magazyn Wszystko dla pań  został założony w roku 1822 przez braci Deleuse. Po śmierci starszego brata, jego córka Karolina poślubiła syna fabrykanta płócien, Karola Hèdouin. Zostawszy wdową, po kilku latach wyszła powtórnie za mąż za Moureta. Przyniosła mu więc w wianie połowę magazynu. W trzy miesiące po ich ślubie stryj Deleuse umarł nie pozostawiając dzieci. Gdy Karolina uległa wypadkowi na budowie — Mouret pozostał jedynym spadkobiercą i właścicielem magazynu. To się nazywa mieć szczęście!

— Mouret to człowiek pełen niebezpiecznych pomysłów, niespokojny duch, gotów wywrócić do góry nogami całą dzielnicę, jeśli da mu się swobodę działania! — ciągnął dalej Baudu. — Myślę, że umiał pozyskać dla swoich szalonych projektów także i Karolinę, która zawsze była romantyczką. Namówił ją na kupno domu po lewej stronie, a później drugiego po prawej. Gdy pozostał sam, kupił jeszcze dwa inne. W ten sposób magazyn rozrósł się do tego stopnia, że teraz nam wszystkim grozi ruina.

Zwracał się do Denise, ale właściwie mówił do siebie, chciał zaspokoić gorączkowe pragnienie powtórzenia raz jeszcze całej tej historii, która mu nie dawała spokoju. Był największym pasjonatem w rodzime, zawsze gotowym do wybuchu. Pani Baudu nie wtrącała się już do rozmowy siedząc nieruchomo na krześle. Genowefa i Colomban, spuściwszy oczy, machinalnie zbierali ze stołu i zjadali okruszyny chleba. W małym pokoju było tak duszno, że Pepi zasnął, oparty o stół, a Jankowi zamykały się oczy.

— Cierpliwości! — zaczął znów Baudu, w którym wezbrała nagła fala gniewu.  — Intryganci połamią sobie karki! Wiem, że Mouret przechodzi teraz kryzys. Włożył wszystkie swoje pieniądze w te szaleństwa inwestycyjne i reklamowe. Ponadto w celu powiększenia kapitału skłonił większość swoich pracowników do umieszczenia u niego swoich oszczędności. Jest teraz bez grosza i jeżeli nie stanie się jakiś cud, jeżeli nie zdoła potroić dochodów ze sprzedaży, zobaczycie, co to będzie za krach!... Nie jestem złym człowiekiem, ale gdy do tego dojdzie, słowo daję, że będę się cieszył.

Mówił dalej mściwym głosem, jak gdyby bankructwo magazynu miało przywrócić zachwianą godność kupiectwa. Czy widział kto coś podobnego? Magazyn nowości, w którym sprzedaje się wszystko! To raczej bazar! Toteż  ładny mają personel: stado fircyków, manewrujących towarem jak wagonami na dworcu, traktujących towar i klientów jak paczki, porzucających pracodawców lub oddalanych za byle głupstwo. Żadnego u nich nie ma uczucia, żadnych tradycji; żadnego kunsztu! Nagle Baudu zwrócił się do Colombana biorąc go za świadka. On, Colomban, który wychował się w dobrej szkole, wie przecież doskonale, w jak powolny, ale niezawodny sposób dochodzi się do tej bystrości, do tej przebiegłości, jakie są konieczne w ich fachu. Cała sztuka polega przecież nie na tym, aby sprzedawać dużo, ale na tym, aby sprzedawać drogo. Colomban może też powiedzieć, jak go traktowano, jak stał się członkiem rodziny, jak go pielęgnowano, gdy zachorował. Prano i reperowano jego bieliznę, opiekowano się nim po ojcowsku, otoczono go miłością.

- Naturalnie - przytakiwał Colomban za każdym okrzykiem pryncypała.

- Jesteś ostatnim, mój drogi - zakończył wzruszony pan Baudu.  - Na tobie kończy się stara tradycja... Ty jeden jesteś moją pociechą, bo jeśli podobny tłok nazywa się dzisiaj handlem, to nic z tego nie rozumiem i wolę odejść.

Genowefa, z głową spuszczoną na ramie, jakby ciężyły jej czarne i gęste włosy, obserwowała z uśmiechem subiekta. W spojrzeniu jej tkwiło podejrzenie i ciekawość, czy Colomban zaczerwieni się z powodu tych niezasłużonych pochwał.

Lecz jak przystało na młodzieńca otrzaskanego z różnego rodzaju sztuczkami starego kupiectwa, zachował on spokojną postawę i dobroduszną minę, ze zwykłą zmarszczką chytrości w kąciku ust.

Tymczasem Baudu krzyczał jeszcze głośniej, ciskając oskarżenia na ten wędrowny kramik z przeciwka, na tych dzikusów, którzy mordują się nawzajem w ciągłej walce o byt, rozbijając nawet swe życie rodzinne. Wymienił przy tym sąsiadów ze wsi, Lhomme'ów. Cała rodzina składająca się z matki, ojca i syna pracowała w tej budzie. Byli to ludzie bez ogniska domowego, przebywający zawsze na mieście, jadający u siebie jedynie w niedzielę, prowadzący życie hotelowe! Zapewne, jadalnia ich, Baudu, jest niewielka, lecz i tak jest ogniskiem ciepła rodzinnego, miejscem skupiającym wszystkich domowników. Stary kupiec nie chciał dopuścić do siebie tej myśli, ale obawiał się, że te dzikusy mogłyby pewnego dnia, doprowadziwszy jego sklep do bankructwa, wyrzucić go z tej dziury, z tego małego ciemnego pokoju, gdzie czuł się tak dobrze między żoną i córką. Mimo pewności siebie, z jaką przepowiadał niechybną ruinę wielkiego magazynu, był w głębi duszy przerażony, gdyż pojmował doskonale, że prędzej czy później wielki magazyn pochłonie całą dzielnicę.

— Nie mówię tego w tym celu, żeby cię zniechęcić  — zaczął znowu kupiec starając się zachować spokój. — Jeżeli w twoim interesie jest przyjąć tam posadę, wierz mi, że ja pierwszy powiem ci: Idź!

— Tak właśnie myślę, stryju — szepnęła odurzona Denise.

Im więcej słyszała złego o magazynie Wszystko dla pań, tym goręcej pragnęła tam pracować.

Baudu oparł się  łokciami o stół i zaczął się w nią wpatrywać.

— Powiedz mi, moja droga —przecież znasz się na tym — czy jest rzeczą rozsądną, aby magazyn nowości zabierał się do sprzedawania byłe czego? Za dawnych, uczciwych czasów handel nowościami obejmował wyłącznie tkaniny. Dzisiaj chciałby pochłonąć wszystkie inne specjalności. Skarży się na to cała dzielnica, ponieważ małe sklepy zaczynają z tego powodu dotkliwie cierpieć... Ten Mouret rujnuje je... Posłuchaj tylko! Firma Bedore, ten sklep z trykotażami przy ulicy Gaillon, straciła już połowę klienteli. Panna Tatin, bieliźniarka z pasażu Choiseul, musiała obniżyć ceny, aby walczyć z konkurencją. Skutki tej zarazy, tej klęski żywiołowej, jaką jest dla nas bez wątpienia istnienie tego olbrzymiego targowiska, odczuwa się aż na ulicy Neuve-des-Petits-Champs, gdzie, jak słyszałem, bracia Vanpouille, kuśnierze, zwijają interes nie mogąc już walczyć dłużej... Jak ci się to podoba? W sklepie galanteryjnym sprzedają futra! Przecież to jest śmieszne! To jeszcze jeden z pomysłów Moureta.

— A rękawiczki? — wtrąciła pani Baudu. — Czy to nie jest potworne? On ośmielił się wprowadzić dział rękawiczek! Wczoraj, kiedy przechodziłam ulicą Neuve-Saint-Augustm, pan Quinette stał w progu swego sklepu ż miną tak smutną, że nie odważyłam się zapytać, jak mu się powodzi.

— A parasole? — podjął Baudu. — To już jest szczyt wszystkiego. Bourras jest przekonany, że Mouret chce go po prostu zrujnować. Bo rzeczywiście - cóż mają ze sobą wspólnego tkaniny i parasole?... Ale Bourras trzyma się mocno i nie pozwoli zrobić sobie krzywdy. Zdaje się, że będziemy się  śmiać w najbliższych dniach.

Baudu mówił kolejno o innych kupcach w całej dzielnicy. Chwilami wymykały mu się refleksje osobiste. Jeśli Vincard chce sprzedać swój sklep, to właściwie wszyscy powinni się pakować, bo Vincard jest jak szczur uciekający z zagrożonego katastrofą domu. Ale zaraz przeczył swoim słowom, marzył o jakimś związku czy porozumieniu drobnych detalistów, aby wspólnie stawić czoło kolosowi. Przez chwilę wahał się, czy ma mówić o sobie. Ręce mu drżały, usta wykrzywiał nerwowy grymas. Wreszcie zdecydował się.

- Jeśli o mnie chodzi, to dotąd nie mam powodu, aby się zbytnio skarżyć. Zrobił mi krzywdę ten łajdak, to prawda! Ale trzyma u siebie tylko lekkie damskie sukna i grubsze na płaszcze. Do mnie natomiast przychodzą ludzie kupować materiały na ubrania męskie, welwety sportowe, różne gatunki materiału na liberie, nie mówiąc już o multonach, których mamy bez wątpienia większy wybór niż on... Widzę tylko, że robi mi na złość; myśli,  że wyprowadzi mnie z równowagi umieszczając swoje sukna właśnie naprzeciwko mojego sklepu. Oglądałaś dzisiaj wystawę. Umieszcza tam zwykle swoje najpiękniejsze artykuły konfekcyjne w obramowaniu sztuk sukna, jakby to były popisy linoskoczków w celu zwabienia kobiet... Słowo daję, że wstydziłbym się używać podobnych sposobów. Moja firma znana jest blisko od stu lat i nie potrzebuje podobnych pułapek, aby pozyskać sobie klientów. Póki żyję, sklep pozostanie taki, jakim go zastałem, z czterema sztukami materii po prawej i po lewej stronie wystawy, nic więcej!

Wszystkich ogarnęło wzruszenie. Genowefa odezwała się po chwili milczenia:

- Nasza klientela lubi nas ojcze. Nie trzeba tracić nadziei... Właśnie dzisiaj przyszły dwie klientki, pani Desforges i pani de Boves. Należy spodziewać się w tych dniach wizyty pani Marty w sprawie zakupu flaneli.

__ Dostałem wczoraj zamówienie od pani Bourdelais - oświadczył Colomban. - Co prawda, mówiła mi o jakimś angielskim szewiocie, wystawionym naprzeciwko o pół franka taniej niż u nas i podobno w takim samym gatunku. 

— Kto by to powiedział  — szepnęła zmęczonym głosem pani Baudu —  że widzieliśmy niedawno tę firmę nie większą od chustki do nosa! Naprawdę, Denise  — kiedy bracia Deleuse założyli ją, miała tylko jedno okno wystawowe, wychodzące na ulicę Neuve-Saint-Augustin. Wyglądało to jak szafa w murze, w której leżały stłoczone dwie sztuki kretonu i trzy sztuki perkalu. W sklepie nie można było się obrócić, taki był mały... W tym czasie nasza firma, istniejąca od przeszło sześćdziesięciu lat, wyglądała tak samo, jak ją widzisz dzisiaj... Jak się to wszystko zmienia!

Potrząsała przy tym głową, a powoli i z trudem wymawiane słowa zdradzały dramat jej życia. Urodziła się tutaj i pokochała te wilgotne mury. Żyła, tylko ze sklepu, a że żyła jeszcze, to tylko dzięki temu, że istniał sklep... Kiedyś stanowił on jej dumę, był największy, najlepiej prosperujący w całej dzielnicy. Toteż cierpiała widząc, jak firma konkurencyjna stopniowo, lecz stale rozrasta się. Z początku gardziła nią, potem uważała za równą, aż w końcu zorientowała się, że zagraża ona istnieniu starego sklepu. Myśl o tym paliła ją jak otwarta rana. Cierpiała śmiertelnie z powodu upokorzenia swojego sklepu, żyjąc tylko, podobnie jak on, siłą rozpędu. Zdawała sobie jednak doskonale sprawę, że agonia sklepu będzie zarazem jej agonią i że umrze w dniu jego zamknięcia.

Zapanowało milczenie. Baudu bębnił palcami po ceracie. Czuł wielkie zmęczenie i prawie żałował szczerości swoich wypowiedzi. Cała rodzina była przygnębiona. Wszyscy myśleli o jednym: o tym,. że szczęście stale omijało ich dom. Gdy dzieci wyrosły i stan finansowy firmy był pomyślny, natychmiast znalazł się nowy powód do zmartwienia — konkurencyjny magazyn rozrósł się tak dalece, że zagrażał ruiną staremu sklepowi. Baudu mieli jeszcze co prawda dom w Rambouillet, kupiony wyjątkowo tanio, jak zwykł mawiać ojciec rodziny, który od dziesięciu lat marzył, aby tam zamieszkać na starość. Była to jednak stara rudera, wymagająca ciągłych wkładów i zamieszkała przez lokatorów nigdy nie płacących komornego, tak że właściwie dom ten był ciężarem, ponieważ jego remont pochłaniał ostatnie pieniądze. Nie chciano go się jednak pozbyć, gdyż stanowił jedyną słabość starego kupca, znanego powszechnie ze swej drobiazgowej uczciwości i uporu w pielęgnowaniu starych obyczajów.

— Dosyć tego gadania  — oświadczył nagle Baudu — trzeba ustąpić stołu innym... Po co było niepotrzebnie strzępić sobie język!

Wszyscy ocknęli się z zamyślenia. Płomień gazowej lampy syczał w dusznym i gorącym powietrzu małej salki. Porwano się z miejsc przerywając smutną ciszę. Mały Pepi spał tak mocno, że ułożono go w sklepie na sztukach multonu. Janek, ziewając, stanął znowu przy drzwiach wejściowych.

-  Żeby już nie wracać do tej sprawy, powtarzam ci, że zrobisz jak zechcesz - powiedział znów Baudu zwracając się do bratanicy, - Opowiadamy ci tylko o pewnych rzeczach po to, żebyś wiedziała... Ale o swoich sprawach decyduj sama.

Mówiąc to stary człowiek zapytywał wzrokiem Denise, oczekując ostatecznej odpowiedzi. Młoda dziewczyna, którą usłyszane historie jeszcze bardziej pociągały do wielkiego magazynu, zachowała całkowity spokój i z łagodnym wyrazem twarzy, nacechowanym jednak normandzkirr. uporem, odpowiedziała:

- Zobaczymy, stryju.

Zaczęła też zaraz mówić o tym, że należałoby iść wcześniej spać, bo wszyscy troje są bardzo zmęczeni. Ponieważ jednak biła zaledwie szósta, zgodziła się zostać jeszcze przez chwilę w sklepie. Noc już zapadała, ulica była czarna, mokra od drobnego i gęstego deszczu, który padał od zachodu słońca. Widok jej był dla dziewczyny niespodzianką. W ciągu kilku chwil jezdnia pokryła się kałużami, rynsztoki napełniły się brudną wodą, a gęste, rozdeptane błoto oblepiło chodniki. W strugach deszczu widać było tylko maszerujące i popychające się parasole tak wydęte, że przypominały w mroku wielkie ciemne skrzydła. Denise cofnęła się zrazu, drżąc z zimna, lecz serce jej ścisnęło się jeszcze bardziej na widok źle oświetlonego sklepu, który o tej porze miał wygląd jeszcze bardziej ponury niż za dnia. Z ulicy szedł wilgotny podmuch, oddech starej części miasta. Wydawało się, że woda ściekająca z parasoli dosięga lady sklepowej, że błoto i kaścieuże z ulicy dostają się do środka osiadając pleśnią na białych od saletry ścianach starego sklepu. Dziewczyna drżała patrząc na ociekającą deszczem starą dzielnicę Paryża, zdziwiona i zmartwiona odkryciem, że to wielkie miasto może być tak lodowato chłodne i takie brzydkie.

Po przeciwnej stronie ulicy w magazynie Wszystko dla pań  zapalały się długie szeregi lamp gazowych. Denise podeszła znowu do drzwi. Światło pociągało ją i jakby rozgrzewało. Warkocąca maszyna wciąż jeszcze była w ruchu, lecz bieg jej stawał się powolniejszy, ostatnim kłębom pary towarzyszyły ostatnie pomruki: sprzedawcy układali materiały, kasjerzy obliczali pieniądze. Poprzez zamglone od deszczu lustrzane szyby widać było migotliwe błyski, jakby niewyraźne wnętrze fabryki. Poprzez zasłonę padającego deszczu ten odległy i zamazany obraz robił wrażenie kotłowni olbrzymich rozmiarów, w której snuły się czarne cienie palaczy na tle czerwonego ognia pieców. Okna wystawowe naprzeciwko tonęły w mroku. Jasną plamę stanowiły jedynie koronki, których śnieżną biel ożywiało światło płynące z matowych kloszy kinkietów gazowych. Na tle tej kaplicznej bieli artykuły konfekcyjne nabierały wyrazistości. Można było rozpoznać wygięty profil manekina bez głowy, odzianego w wielki aksamitny płaszcz przybrany srebrnymi lisami. Manekin zdawał się biec wśród ulewy w nieznane mroki Paryża na zabawę.

Denise, ulegając pokusie, podeszła do samych drzwi nie zważając na pryskające na nią krople deszczu. O tej wieczornej porze magazyn, jarzący się potężnym blaskiem, ostatecznie pozyskał jej serce. Na tle wielkiego, ciemnego i milczącego w tę dżdżystą noc, nie znanego jej Paryża magazyn płonął jak latarnia i wydawał się jedynym źródłem światła i życia w całym mieście. Denise w marzeniach łączyła już z nim całą swoją przyszłość, wytężoną pracę nad wychowaniem dzieci, a także inne rzeczy, jeszcze nie znane i dalekie, których pragnienie, pełne zarazem lęku, przejmowało ją dreszczem. Myśl o zmarłej kobiecie, która spoczywała w fundamentach gmachu, powracała do niej uparcie i napełniała ją strachem. Wydawało jej się przez chwilę, że światła ociekają krwią. Białość koronek uspokoiła ją, wstąpiła w nią otucha, pewność oczekującej ją radości. Nie czuła, że deszcz ziębi jej ręce i łagodzi gorączkę niecierpliwości. — To Bourras — usłyszała za plecami czyjś głos.

Pochyliła się i spostrzegła na rogu ulicy wysokiego starca stojącego nieruchomo przed witryną, w której rano widziała pomysłową konstrukcję ułożoną z lasek i parasoli. Starzec schował się w cieniu i sycił oczy wspaniałą wystawą wielkiego magazynu. Twarz miał zbolałą, nie czuł nawet deszczu padającego mu na odkrytą głowę i ściekającego kroplami z włosów.

— A to stary wariat, przecież on się zaziębi.

Wówczas, odwróciwszy się, Denise zobaczyła, że oboje Baudu stali znowu za nią. Wbrew własnym chęciom, podobnie jak Bourras, którego nazywali wariatem, powracali wciąż do tego widoku rozdzierającego im serce. Była w tym jakaś zaciekła potrzeba cierpienia. Genowefa, bardzo blada, stwierdziła, że Colomban przygląda się rysującym się na szybach cieniom sprzedawczyń. Baudu dusił się od hamowanej wściekłości, oczy jego żony napełniły się  łzami.

— Zgłosisz się do nich jutro, prawda? — zapytał wreszcie kupiec dręczony niepewnością, czując, że podobnie jak inni jego bratanica poddała się urokowi magazynu.

Denise zawahała się przez chwilę, a potem odrzekła łagodnie:

— Tak, jeżeli to nie sprawi stryjowi zbyt wielkiej przykrości.

II

Nazajutrz o pół do ósmej Denise znajdowała się już przed magazynem Wszystko dla pań. Chciała załatwić swoją sprawę, zanim zaprowadzi Janka do jego pracodawcy, który mieszkał daleko, w górnej części przedmieścia Tempie. Przyzwyczajona do wczesnego wstawania, pośpieszyła się zanadto z wyjściem z domu stryja: sprzedawcy dopiero się schodzili. Onieśmielona, lękając się  śmieszności, dreptała czas jakiś w miejscu na placu Gaillon.

Zimny wiatr osuszył już chodniki. Z wylotów wszystkich ulic, oświetlonych bladym porannym światłem sączącym się z nieba barwy popiołu, wypadali pośpiesznie subiekci, z podniesionymi kołnierzami u palt, z rękami w kieszeniach, zaskoczeni pierwszym dreszczem zimy... Szli przeważnie pojedynczo, znikając w drzwiach magazynu bez jednego słowa, bez jednego spojrzenia nawet w stronę kolegów biegnących tuż obok; inni szli po dwóch lub po trzech, rozmawiając z ożywieniem i zajmując całą szerokość chodnika. Wszyscy przed wejściem jednakowym gestem rzucali do rynsztoka niedopałki papierosów lub cygar.

Denise spostrzegła, że wielu spośród idących do sklepu pracowników przygląda się jej uważnie. Wzmogło to jeszcze jej nieśmiałość. Zabrakło jej sił, aby iść za nimi, i postanowiła zaczekać, aż wszyscy wejdą. Rumieniec oblewał ją na samą myśl, że któryś z nich mógłby potrącić ją we drzwiach. Lecz fala subiektów wciąż płynęła w kierunku sklepu i Denise, chcąc uniknąć krępujących ją spojrzeń, okrążyła wolno cały plac. Gdy wróciła na dawne miejsce, zastała stojącego przed drzwiami magazynu wysokiego młodzieńca o zaniedbanym wyglądzie. Czekał już tutaj, podobnie jak ona, od kwadransa.

— Przepraszam panią  — zapytał jąkając się  — czy pani nie jest przypadkiem ekspedientką w tym magazynie?

Zagadnięta przez nieznajomego, Denise zmieszała się do tego stopnia, iż nie mogła zdobyć się na odpowiedź.

— Widzi pani — mówił dalej, gmatwając się jeszcze bardziej — chcę się dowiedzieć, czy nie mogliby mnie tutaj przyjąć, i chciałem zasięgnąć u pani informacji.

Młodzieniec był równie onieśmielony jak Denise, lecz widząc, że jest podobnie jak i on zmieszana, odważył się jednak zaczepić ją.

— Udzieliłabym panu wyjaśnienia z przyjemnością  — rzekła wreszcie. — Ale jestem w takim samym położeniu jak pan. Przyszłam tutaj szukać pracy.

— Ach tak — powiedział  leszcze bardziej zakłopotany.

Zaczerwienili się oboje, wzruszeni podobieństwem sytuacji, nie ośmielając się jednak wyrazić wzajemnych życzeń pomyślności. Nie mieli sobie już nic więcej do powiedzenia i skrępowanie ich wzrastało, rozstali się więc niezręcznie i stanąwszy o kilka kroków jedno od drugiego na nowo rozpoczęli czekanie.

Subiekci schodzili się ciągle. Denise słyszała, jak żartowali i rzucali spojrzenia w jej stronę. Zażenowanie jej wzrastało. Czuła, że robi z siebie widowisko, i wobec tego postanowiła przejść się po sąsiednich ulicach. Nagle zauważyła jakiegoś młodego człowieka spiesznie idącego ulicą Port-Mahon. Zatrzymała się więc jeszcze na chwilę. Musiał być chyba kierownikiem działu, bo wszyscy subiekci kłaniali mu się uprzejmie. Nieznajomy pan był człowiekiem wysokim, miał jasną cerę i starannie utrzymaną brodę. Oczy jego, koloru starego złota, były miękkie jak aksamit. Gdy przechodził przez plac, spojrzenie jego padło przez sekundę na Denise. Wszedł następnie do magazynu, myśląc już o czymś innym, a ona, wstrząśnięta tym spojrzeniem, stała nieruchomo, ulegając dziwnemu wzruszeniu, w którym więcej było niepokoju niż zachwytu. Znów ogarniał ją strach. Aby się uspokoić i nabrać odwagi, zaczęła iść wolno wzdłuż ulicy Gaillon, a następnie skręciła w ulicę SaintRoch.

Pan ten był czymś więcej niż kierownikiem działu, był to Oktawiusz Mouret we własnej osobie. Nie spał tej nocy ani chwili. Wieczór spędził u maklera, a potem poszedł na kolację w towarzystwie przyjaciela i dwu aktorek z jakiegoś małego teatrzyku paryskiego. Wysoko zapięte palto zakrywało frak i biały krawat. Wszedł szybko po schodach do swego mieszkania, umył się i przebrał. Gdy usiadł przed biurkiem w swoim gabinecie na pierwszym piętrze, miał zdrowy wygląd, bystre spojrzenie i wypoczętą cerę. Zatopił się w pracy tak żywo, jakby spędził dziesięć godzin w łóżku. Obszerny gabinet z meblami ze starego dębu obitymi zielonym rypsem miał jako jedyną ozdobę portret żony Moureta, pani Hèdouin, na temat której ciągle jeszcze krążyły plotki. Gdy umarła, Oktawiusz wspominał ją z rozrzewnieniem, okazując wdzięczność jej pamięci za majątek, którym go obdarzyła. I teraz również, zabierając się do podpisywania weksli leżących przed nim na bibule, spojrzał na portret z uśmiechem człowieka szczęśliwego. Po każdej eskapadzie, po każdej przygodzie miłosnej, do których popychała go nieprzeparta chęć używania życia, młody wdowiec powracał do tego gabinetu i pracował przed portretem zmarłej żony.

Ktoś zapukał i wszedł nie czekając na odpowiedź. Był to wysoki i chudy człowiek, młody jeszcze, o wąskich wargach i spiczastym nosie, gładko przyczesany. Siwiejące włosy nadawały mu wygląd bardzo dystyngowany. Mouret podniósł na wchodzącego oczy, a następnie nie przerywając roboty zapytał:

- Jak się spało, Bourdoncle?

- Dziękuję, bardzo dobrze - odpowiedział młody człowiek przechadzając się po pokoju, jakby był u siebie.

Bourdoncle był synem ubogiego gospodarza z okolic Limoges. Rozpoczął pracę w magazynie Wszystko dla pań  równocześnie z Mouretem, w okresie gdy magazyn zajmował tylko róg placu Gaillon. Inteligentny, bardzo energiczny, Bourdoncle mógł z łatwością prześcignąć swojego kolegę, który był z natury mniej poważny, skłonny do wykrętów, pozornie roztrzepany i wciąż zaplątany w niepokojące historyjki z kobietami. Bourdonole nie miał jednak genialnych pomysłów, właściwych temu namiętnemu Prowansalczykowi, ani też jego odwagi i zwycięskiego wdzięku. Toteż wiedziony instynktem rozumnego człowieka od razu, uznał jego wyższość nad sobą i okazywał mu całkowitą uległość. Gdy Mouret poradził swym pracownikom ulokowanie pieniędzy w firmie, Bourdoncle uczynił to jako jeden z pierwszych, powierzając przyjacielowi nawet odziedziczony niespodzianie spadek po ciotce. Przechodząc powoli wszystkie stopnie hierarchii kupieckiej, Bourdoncle został w końcu jednym z zastępców pryncypała, najbardziej lubianym i najchętniej słuchanym, jednym z sześciu najbliższych pracowników, którzy pomagali Mouretowi w zarządzie magazynem i stanowili coś w rodzaju rady ministrów w rządzie absolutnego władcy. Każdy z nich miał powierzony sobie, zarząd jednej prowincji. Bourdoncle sprawował urząd generalnego nadzorcy.

- A ty - zapytał poufale - spałeś dobrze?

Kiedy Mouret odpowiedział,  że nie kładł się wcale tej nocy, Bourdoncle pokiwał głową szepcząc:

— I to ma być  życie rozsądnego człowieka!

— Dlaczegożby nie? —zapytał tamten wesoło. — Jestem mniej zmęczony niż ty, mój drogi. Masz oczy zapuchnięte od snu, a zbytek rozsądku czyni cię ociężałym. Baw się, to pobudza wyobraźnię!

Była to ich zwykła sprzeczka przyjacielska. Początkowo Bourdoncle . bił swoje kochanki, gdyż, jak mówił, nie pozwalały mu spać. Teraz popisywał się tym, że nienawidzi kobiet, choć miewał z pewnością romanse na mieście. Zajmowały one jednak tak mało miejsca w jego życiu, że nigdy nawet o nich nie wspominał. W magazynie za to flirtował z klientkami, okazując jednocześnie głęboką pogardę dla ich bezmyślnego rujnowania się na głupie fatałaszki. Mouret, przeciwnie — był w stosunku do kobiet miły, a nawet czarujący, udawał, że się każdą zachwyca. Stale miewał jakieś miłostki. Jego szaleństwa stanowiły doskonałą reklamę dla magazynu. Można by powiedzieć, że otacza tkliwością całą płeć piękną jedynie po to, aby tym łatwiej oszołomić i uzależnić od siebie wszystkie kobiety.

— Widziałem tej nocy panią Desforges — podjął znowu. —  Ślicznie wyglądała na tym balu.

— To z nią jadłeś potem kolację? —zapytał Bourdoncle.

Mouret zaprzeczył gorąco.

— Ale skądże! To bardzo porządna kobieta, mój drogi. Jadłem kolację z Heloizą, tą małą z teatrzyku Folies. Jest głupia jak gęś, ale bardzo zabawna!

Wziął drugą paczkę weksli i podpisywał dalej. Bourdoncle wciąż spacerował drobnymi krokami. Podszedł do wielkich lustrzanych szyb okiennych i przez chwilę obserwował ulicę Neuve-Saint-Augustin. Następnie powrócił do biurka i powiedział:

— A wiesz, że one się zemszczą.

— Kto? —zapytał Mouret, zapominając już o poprzedniej rozmowie.

— Kobiety.

Wówczas Mouret wpadł w doskonały humor, tonem zmysłowego uwielbienia pokrywając właściwą swej naturze brutalność i ze wzruszeniem ramion oświadczył, że z chwilą kiedy kobiety pomogą mu do zdobycia majątku, odrzuci je wszystkie, tak jak się wyrzuca puste worki. Bourdoncle powtórzył z uporem i chłodno:

— One się zemszczą z pewnością... Znajdzie się jedna kobieta, która pomści wszystkie inne.To jest nieuniknione...

- Me bój się! - zawołał Mouret. przesadnie prowansalskim akcentem.

- Jeszcze się taka nie urodziła, mój stary! A jeśli przyjdzie, to wiesz, co się stanie...

Podniósł pióro, potrząsnął i uderzył nim jak ostrzem szpady w pustkę, jakby chciał przeszyć jakieś niewidzialne serce. Bourdoncle znowu zaczął chodzić po pokoju, ulegając jak zwykle wyższości pryncypała, zbity jednak nieco z tropu brakami, jakie dostrzegał w umyśle tego genialnego człowieka. Własna prostolinijność, logika, brak namiętności, rozsądek wreszcie, wykluczający wprost jakiekolwiek potknięcie, utrudniały mu zrozumienie tego uzależnionego od kobiet powodzenia, którego symbolem był Paryż, oddający się w pocałunku temu, kto był najodważniejszy.

Zapanowało milczenie. Słychać było tylko skrzypienie pióra Moureta. Po chwili, w odpowiedzi na krótkie pytania pryncypała, Bourdoncle udzielił mu wyjaśnień w związku z mającą się rozpocząć w najbliższy poniedziałek wielką akcją wyprzedaży zimowych artykułów konfekcyjnych. Było to przedsięwzięcie bardzo poważne, ponieważ firma stawiała tu na kartę cały swój majątek. W plotkach obiegających dzielnicę, było dużo prawdy. Mouret uprawiał spekulację jak poeta, z taką rozrzutnością, z takim kolosalnym rozmachem, że wydawało się, iż skończy bankructwem. Motywem jego postępowania było zupełnie nowe pojęcie handlu, na pozór czysta fantazja, która niegdyś tak niepokoiła panią Hèdouin i która dziś jeszcze, pomimo pierwszych odniesionych sukcesów, wciąż przerażała udziałowców. Po cichu zarzucali oni Mouretowi zbyt pospieszne tempo bogacenia się. Oskarżali go, że w sposób ryzykowny powiększył magazyny, nie zapewniwszy sobie uprzednio dostatecznie licznej klienteli, obawiali się katastrofy widząc, że gra idzie tu o całą stawkę, że nie ma ani centa rezerw. Akcja wielkiej wyprzedaży pochłonęła ogromne sumy, nie licząc już pieniędzy, które wydane zostały na roboty murarskie. Cały kapitał zużyto na inwestycje i zakup towaru. Raz jeszcze wszystko składano w ręce losu. Wynik mógł być tylko jeden: zwycięstwo albo śmierć. Sam Mouret natomiast, w przeciwieństwie do niepokoju najbliższych współpracowników, zachował, jak przystało na człowieka uwielbianego przez kobiety i wykluczającego jakąkolwiek możliwość niepowodzenia, dobry humor i pewność, że dorobi się milionowego majątku. Gdy Bourdoncle pozwolił sobie na wyrażenie obaw z powodu nadmiernej rozbudowy działów, których dochodowość była wątpliwa, Mouret zaśmiał się pełen ufności i wykrzyknął:

- Co znowu, mój drogi, przeciwnie, magazyn jest za mały!

Bourdoncle zdębiał i nie potrafił ukryć lęku. Co takiego? Magazyn jest za mały? Dom konfekcyjny, obejmujący dziewiętnaście działów i zatrudniający czterystu trzech pracowników.

— Ależ tak, z pewnością—mówił Mouret. — Zobaczysz, że jeszcze przed upływem półtora roku będziemy musieli powiększyć lokal... Myślę już o tym poważnie. Właśnie wczoraj wieczór pani Desforges obiecała mi, że jutro spotkam u niej kogoś... Zresztą pogadamy jeszcze o tym, gdy sprawa dojrzeje.

Skończywszy podpisywanie weksli Mouret podniósł się z fotela i przyjacielsko poklepał po ramieniu kolegę, który nie mógł ochłonąć ze zdumienia. Bawiło go to przerażenie rozsądnych ludzi, z którym spotykał  się  na każdym kroku. W przystępie nagłej szczerości, jaką obdarzał czasami najbliższych pracowników, przyznał się przyjacielowi, że w gruncie rzeczy jest człowiekiem niezwykle wyrachowanym i chciwym. Odziedziczył tę cechę po ojcu, tęgim zuchu, znającym doskonale wartość pieniądza. A Mouret zarówno fizycznie, jak moralnie był do ojca bardzo podobny. Matka natomiast dała mu to, co uważał za najistotniejszą tajemnicę swojego powodzenia — odrobinę nerwowej fantazji. Tej właśnie fantazji zawdzięczał nieprzezwyciężoną siłę, dzięki której ważył się na wszystko.

— Wiesz doskonale,  że wszyscy pójdziemy razem z tobą  — powiedział w końcu Bourdoncle.

Zanim jednak zeszli do magazynu na codzienną inspekcję, omówili jeszcze kilka drobnych spraw. Obejrzeli wzór małego bloczka, podobnego do kwitariusza, który Mouret wymyślił dla notowania sprzedaży. Zauważył bowiem, że towary, które już wyszły z mody, rozchwytywane były tym szybciej, im premia sprzedawców była wyższa. Na tej właśnie obserwacji oparł Mouret nową zasadę handlu. Odtąd dopuszczał on swoich pracowników do udziału w zyskach ze sprzedaży każdego towaru; dawał im pewien procent od najmniejszego nawet skrawka materiału, od każdego sprzedanego przez nich przedmiotu. Tego rodzaju taktyka powodowała przewrót w handlu i stwarzała wśród sprzedawców rywalizację, z której korzystali właściciele. Walka ta stawała się dla, właścicieli ulubioną metodą postępowania, zasadą organizacji i Mouret stale ją stosował.. Wyzwalał w ten sposób namiętności, dopuszczał nawet do tego, aby silni zjadali słabych, a sam tuczył się przy tym najbardziej. Wzór bloczka został przyjęty. Na części grzbietowej i kartce przeznaczonej do oderwania znajdowała się nazwa działu i numer sprzedawcy, dalej mieściły się kolumny, wskazujące, metraż, nazwę przedmiotu i cenę. Sprzedawca podpisywał tylko rachunek przed oddaniem go kasjerowi. W ten sposób kontrola sprzedanych towarów była znacznie łatwiejsza, wystarczało bowiem porównać rachunki oddane przez kasę do buchalterii z grzbietem bloczka, który pozostawał w rękach subiekta. Co tydzień pracownicy podejmowali w ten sposób procent i premię bez żadnych trudności.

- Mniej nas będą okradać  - zauważył Bourdoncle z zadowoleniem. -Miałeś doskonały pomysł!

- Myślałem tej nocy nad inną jeszcze sprawą  - powiedział Mouret. - Tak, mój drogi, tej właśnie nocy podczas kolacji... Mam ochotę dać naszym urzędnikom z buchalterii małą premię za każdy błąd, który odkryją przy porównywaniu kwitów sprzedaży... Zyskamy wówczas pewność, że nie będą robić tego niedbale - raczej okażą nadmiar gorliwości.

Zaczął się  śmiać. Bourdoncle patrzył na niego z nieukrywanym podziwem. Ta nowa metoda walki o byt odpowiadała Oktawiuszowi, miał bowiem zmysł administratorski i marzył o oparciu interesów swego domu towarowego na wyzyskaniu chciwości innych. Miał zamiar w ten sposób nasycić własną chciwość. Mawiał często, że gdy chce się z ludzi wydobyć największy wysiłek, na jaki ich stać, i wykrzesać z nich odrobinę uczciwości, należy przede wszystkim podrażnić ich apetyty i wskazać im umiejętnie dobrany sposób ich zaspokojenia.

- Zejdźmy już na dół  - powiedział Mouret.- Trzeba się zająć naszą wielką wyprzedażą... Jedwabie nadeszły, zdaje się, już wczoraj i Bouthemont powinien być już w składzie.

Bourdoncle towarzyszył mu. Składy znajdowały się w podziemiu od strony ulicy Nęuve-Saint-Au-gustin. Na równym poziomie z chodnikiem otwierała się tam oszklona klatka, do której z platform wyładowywano towary. Towary te ważono, a następnie zrzucano do spustu, poruszającego się bardzo szybko. Dębowe drzewo i okucia spustu błyszczały od nieustannego tarcia o. bele i paki materiału. Przez to szeroko otwarte okno spustowe przepływały wszystkie nabyte towary; spychane tkaniny spadały jak fale grzmiącego potoku. Zwłaszcza w okresie wielkich wyprzedaży spływał przez okno nie kończący się strumień materiałów - liońskich jedwabi, angielskich wełen, flandryjskich płócien, alzackich perkali i normandzkich kretonów. Bywało tak, że platformy stały szeregiem, czekając na swoją kolej. Spadające sztuki materiału wydawały odgłos podobny do odgłosu kamienia wrzuconego do głębokiej wody.

Mouret zatrzymał się na chwilę przed zsuwnią, która była właśnie w ruchu. Szeregi skrzynek spadały jakby same, nie było bowiem widać rąk robotników, którzy je spychali. Wydawało się, że lecą bez żadnego impulsu z "zewnątrz, płyną jak woda z góry, nie wiadomo skąd. Później ukazały się bele materiału. Kręciły się wokół siebie jak spadające kamienie. Mouret przypatrywał się w milczeniu. Ten potop towarów, zalewający jego magazyn i niosący ze sobą tysięce franków na minutę, zapalał błyski w jego jasnych oczach. Nigdy jeszcze nie uświadamiał sobie tak jasno rozmiarów walki, jaką podejmował. Tę lawinę towarów należało rzucić na cały Paryż. Mouret milczał i patrzał.

W szarawym świetle, które wpadało przez szerokie okna sutereny, jedna grupa ludzi przyjmowała towar, inna wyjmowała gwoździe z paczek i rozpakowywała bele materiału. Praca odbywała się pod nadzorem kierowników działu. Wśród żelaznych filarów podtrzymujących sklepienia i nagich, cementowanych murów podziemie tętniło gwarem.

— Czy otrzymał pan już wszystko, Bouthemont? — zapytał Mouret zbliżając się do młodego, barczystego człowieka, który właśnie sprawdzał zawartość jednej ze skrzynek.

— Tak, wszystko powinno być w porządku — odpowiedział zapytany. — Będę miał z tym robotę aż do południa.

Stojąc przed wielką ladą, na której jeden z jego pracowników układał kolejno sztuki jedwabnego materiału wyjęte ze skrzynki, kierownik działu szybkim rzutem oka sprawdził rachunek. W głębi znajdowały się inne lady, również zawalone towarem. Cały tłum subiektów pochylał się nad nimi. Był to generalny wyładunek, pełen pozornego nieładu, nagromadzenie materiałów, które kolejno oglądano i sprawdzano, a wreszcie wyznaczano ich cenę. Całej tej pracy towarzyszył nieustający gwar głosów.

Bouthemont — niezastąpiony na swoim stanowisku — miał okrągłą twarz wesołego hulaki, czarną jak atrament brodę i piękne, orzechowego koloru oczy. Pochodził z Montpellier. Był hulaką, krzykaczem i jako sprzedawca okazał się raczej mierny. Natomiast nikt nie mógł dorównać mu w dziedzinie zakupów. Wysłany do Paryża przez ojca, właściciela magazynu nowości w Montpellier, kategorycznie odmówił powrotu do rodzinnego miasta, gdy Bouthemont-senior uznał, że jego syn dosyć już nauczył się w stolicy i może objąć po nim kierownictwo sklepu. Odtąd powstała rywalizacja między ojcem a synem. Stary kupiec, całkowicie zatopiony w swym drobnym prowincjonalnym handlu, oburzał się, że jego syn, zwyczajny subiekt, zarabia trzy razy więcej od niego. Młody natomiast pokpiwał sobie z zacofania ojca, pobrzękiwał pieniędzmi w kieszeni i za każdym pobytem w domu wprowadzał doń niepokój i zamieszanie. Jak każdy z kierowników działu, Bouthemont oprócz stałej pensji, wynoszącej trzy tysiące franków, otrzymywał jeszcze procent od sprzedaży. Całe Montpellier powtarzało, że syn starego Bouthemonta zarobił ubiegłego roku około piętnastu tysięcy franków. Wzbudzało to podziw i szacunek. Ludzie przepowiadali zrozpaczonemu ojcu, że w roku bieżącym suma ta jeszcze wzrośnie.

Bourdoncle wziął do ręki jedną ze sztuk materiału i badał jej gatunek z miną znawcy. Była to pewna odmiana połyskującego jedwabiu o wąskim brzeżku w kolorze niebieskim i srebrnym, słynny jedwab, zwany Paris-Bonheur, za pomocą którego Mouret chciał odnieść ostateczne zwycięstwo nad konkurencją.

- Ależ to doprawdy dobry gatunek! - powiedział.

- Robi wrażenie lepszego, niż jest w rzeczywistości - odparł Bouthemont. - Tylko Dumonteil mógł dla nas zrobić coś podobnego... Podczas mojej ostatniej podróży Gaujean, z którym się w końcu pokłóciłem, był gotów oddać sto warsztatów pod ten gatunek, ale chciał o dwadzieścia pięć centymów więcej na metrze.

Prawie każdego miesiąca Bouthemont jeździł do fabryk liońskich, zatrzymując się w pierwszorzędnych hotelach i mając polecenie nieskąpienia pieniędzy na przyjęcia dla fabrykantów. Korzystał zresztą z nieograniczonej swobody i kupował towary według własnego uznania, skrępowany jedynie warunkiem, aby każdego roku zwiększać w pewnej określonej z góry proporcji obrót swojego działu. Od tej właśnie nadwyżki pobierał procent. Bouthemont, jak zresztą każdy z kierowników, był właściwie czymś w rodzaju samodzielnego przedsiębiorcy w wielobranżowym zjednoczeniu, jak gdyby wielkiej metropolii handlowej.

- Więc to już zdecydowane-podjął znów Bouthemont -ustalamy cenę tego jedwabiu na pięć franków sześćdziesiąt... Czy pan wie,  że to jest zaledwie cena kosztu?

- Tak, tak, pięć franków sześćdziesiąt - powiedział  żywo Mouret - i gdyby to tylko ode mnie zależało, oddałbym go nawet ze stratą.

Kierownik działu zaśmiał się beztrosko. 

— Jeśli chodzi o mnie, to nie mam nic przeciwko temu... Popyt będzie trzy razy większy, a w moim interesie leży osiągnięcie jak największych obrotów...

Bourdoncle za to nie śmiał się wcale. Wargi miał zaciśnięte. Pobierał procent od ogólnego dochodu i w jego interesie nie leżało bynajmniej obniżanie ceny. Do jego funkcji należało właśnie kontrolowanie wyznaczonej ceny tak, aby Bouthemont, ulegając wyłącznie chęci podniesienia sumy ogólnego obrotu, nie sprzedawał zbyt tanio. Wobec tych chwytów reklamowych, których nie był w stanie zrozumieć, opadły go znowu dawne wątpliwości. Ośmielił się więc wyrazić swoje zastrzeżenia:

— Jeżeli oddamy ten jedwab po pięć franków sześćdziesiąt, to znaczy, że oddamy go ze stratą, ponieważ suma ta nie pokryje naszych kosztów, które są znaczne... W każdym innym sklepie wyznaczono by cenę siedmiu franków.

Mouret rozgniewał się nagle. Uderzył otwartą dłonią w sztukę jedwabiu i zaczął krzyczeć:

— Wiem o tym doskonale i właśnie dlatego chcę zrobić prezent naszym klientkom. Doprawdy, mój drogi, ty nigdy nie wczuwasz się w psychikę kobiecą. Zrozumże wreszcie, że one będą sobie wydzierać ten jedwab!

— Bez wątpienia — przerwał Bourdonele z uporem — i czym więcej będą go sobie wydzierać, tym większa będzie nasza strata.

— No więc stracimy kilka groszy na tym gatunku! I co z tego? Wielkie nieszczęście, jeżeli za tę cenę zwabimy kobiety z całego Paryża i uzależnimy je od naszego widzi mi się. Będą stały oczarowane, rozgorączkowane przed stosami towarów i wydadzą wszystkie posiadane pieniądze, nie licząc się z niczym! Cała sztuka polega na tym, żeby zachęcić klientki, ale do tego musimy mieć artykuł, który ze względu na swój gatunek i cenę stanie się wydarzeniem epokowym. Potem możecie już sprzedawać inne gatunki po takiej samej cenie, jak gdzie indziej, i tak będą przekonane, że u nas płacą taniej. Na przykład ten drugi gatunek, Cuir d'Or, ta tafta po siedem franków pięćdziesiąt — wszędzie sprzedają ją po tej samej cenie, a zobaczycie, że będzie uchodziła za nadzwyczajną okazję! Dochód z jej sprzedaży pokryje nam straty poniesione na Paris-Bonheur... Zobaczycie, że tak właśnie będzie!

Mouret stawał się coraz bardziej wymowny.

— Czy rozumiecie, że ja chcę, żeby po tygodniu Paris-Bonheur zrewolucjonizował cały rynek? Ta okazja spadła nam jak z nieba i to właśnie nas uratuje i zrobi nam reklamę. Tylko o nim będą mówić wokoło, a niebiesko-srebrny brzeżek będzie znany we wszystkich zakątkach Francji...

Zobaczycie, jak nasi konkurenci będą się skarżyć i wściekać. Drobny handel poniesie w tej walce jeszcze jedną porażkę. Na pewno pogrążymy tych wszystkich handlarzy starzyzną, co zdychają na reumatyzm w swoich piwniczych norach!

Subiekci, sprawdzający wokoło nadesłany towar, słuchali słów pryncypała z uśmiechem. Mouret lubił mówić i lubił mieć rację. I znowu Bourdoncle ustąpił. W czasie tej rozmowy skrzynka została opróżniona, a dwóch ludzi odbijało wieko następnej.

- Fabrykanci nie są z nas zadowoleni - powiedział Bouthemont. -W Lyonie są na nas wściekli, twierdzą, że przez naszą manię niskich cen oni wszyscy pójdą wkrótce z torbami... Wie pan, że Gaujean wypowiedział mi formalnie wojnę. Postanowił otworzyć raczej długoterminowy kredyt dla małych przedsiębiorstw, niż zgodzić się na nasze warunki.

Mouret wzruszył ramionami.

- Jeśli panu Gaujean brak zdrowego rozsądku - odpowiedział  - to pan Gaujean zostanie na bruku... Na co oni się skarżą? Płacimy im natychmiast gotówką, bierzemy od nich wszystko, co tylko wypuszczą z fabryki, a że mniej zarabiają... Zyskują za to klienci.

Subiekt opróżniał drugą skrzynkę, Bouthemont zaś powrócił do przerwanej roboty stemplowania sztuk materiału według sprawdzanej jednocześnie faktury. Opodal inny subiekt zajęty był wypisywaniem sygnatur. W ten sposób, po dokonaniu wszelkich formalności, fakturę, podpisaną przez kierownika działu, oddawano do kasy głównej. Przez chwilę jeszcze Mouret przypatrywał się tej gorączkowej pracy wyładunku, grożącego zatopieniem podziemia, po czym oddalił się bez słowa, jak wódz zadowolony z przeglądu swoich oddziałów. Bourdoncle szedł za nim.

Nie spiesząc się przeszli obaj całe podziemie. Miejscami małe okienka wpuszczały nieco bladego światła, w ciemnych kątach i wzdłuż wąskich korytarzy paliły się stale lampy gazowe. W korytarzach tych mieściły się, ogrodzone barierami, magazyny-piwnice, gdzie różne działy przechowywały nadmiar towarów. Przechodząc pryncypał rzucił okiem na kaloryfery, które po raz pierwszy miały być czynne w poniedziałek, oraz na mały posterunek straży pożarnej, pilnującej ogromnego licznika, otoczonego żelazną kratą. Kuchnia i jadalnie - małe salki przerobione z dawnych piwnic, znajdowały się na lewo, od strony placu Gaillon. Na drugim końcu podziemia mieściło się biuro ekspedycji miejskiej. Paczki pozostawione przez klientki do odesłania znoszono tutaj, segregowano na stołach i układano w specjalnych przegrodach, z których każda odpowiadała jednej z dzielnic Paryża: wynoszono je następnie szerokimi schodami, których wylot znajdował się na wprost sklepu starego kupca Baudu, i ładowano na stojące tuż obok schodów platformy. Magazyn Wszystko dla pań  pracował jak mechanizm.

— Campion — zwrócił się Mouret do kierownika ekspedycji, byłego sierżanta — dlaczego tuzin prześcieradeł kupionych wczoraj przez pewną panią około godziny drugiej po południu nie został jej wieczorem odniesiony?

— Gdzie mieszka ta pani? — zapytał urzędnik.

— Przy ulicy de Rivoli, na rogu ulicy Algerskiej... Nazywa się pani Desforges.

O tak wczesnej godzinie stoły do segregowania paczek były puste. Zaledwie kilka pakunków leżało w przegrodach. Były to zakupy wieczorne. Campion zaczął zaraz szukać pośród nich, sprawdziwszy poprzednio w swojej księdze. Bourdoncle patrzył tymczasem na Moureta myśląc o tym, że ten człowiek z piekła rodem wszystko wiedział i wszystkim się zajmował, nawet przy stoliku w restauracji czy w alkowie kochanki. Kierownik ekspedycji znalazł wreszcie błąd: kasa podała fałszywy numer i paczka wróciła z powrotem.

— Która to kasa? — zapytał Mouret. — Jak? Kasa numer 10?... i zwracając się do kolegi powiedział:

— Kasa numer 10 to Albert, prawda?... Musimy powiedzieć mu parę słów.

Lecz przed rozpoczęciem obchodu magazynu chciał jeszcze zajść do biura ekspedycji zamiejscowej, które mieściło się na drugim piętrze. Tam właśnie przychodziły wszystkie zamówienia z prowincji i z zagranicy. Mouret chodził tam co rano, aby obejrzeć korespondencję. Od dwu lat jej rozmiary wzrastały z dnia. na dzień. Biuro zatrudniające początkowo dziesięciu urzędników posiadało ich teraz przeszło trzydziestu. Jedni otwierali listy i podawali je siedzącym naprzeciwko kolegom do przeczytania, a inni segregowali je i oznaczali numerem porządkowym. Następnie, gdy rozesłano listy do poszczególnych działów i gdy działy te dostarczyły żądanych towarów, umieszczano je w miarę napływu w przegrodach, według numerów porządkowych. Pozostawało tylko sprawdzić zgodność towaru z zamówieniem i zapakować go. Odbywało się to w sąsiednim pokoju, gdzie od rana do nocy robotnicy zawijali i wiązali sznurami paczki. Mouret zadał swoje zwykłe pytanie:

- Ile jest dzisiaj listów, Levasseur?

- Pięćset trzydzieści cztery, proszę pana - odpowiedział kierownik biura. -Boję się, że po wielkiej wyprzedaży w poniedziałek zabraknie mi ludzi. Wczoraj z wielkim trudem podołaliśmy robocie.

Bourdoncle kręcił głową z zadowoleniem. Nie liczył na to, że zastanie aż pięćset trzydzieści cztery listy. Wokół stołu urzędnicy wciąż otwierali je i czytali szeleszcząc papierem. Przy przegrodach rozpoczynał się już zwykły ruch. Biuro ekspedycji zamiejscowej było jednym z najbardziej skomplikowanych i najważniejszych działów firmy. Panował tam stale gorączkowy pośpiech, gdyż stosownie do przepisów zamówione rano towary musiały być wysłane tego samego dnia wieczorem.

- Dostarczę panu tylu ludzi, ilu będzie potrzeba, Levasseur - powiedział na zakończenie rozmowy Mouret stwierdziwszy jednym rzutem oka, że stan pracy działu był zadowalający. - Wie pan dobrze, że nie odmawiam nigdy zwiększenia personelu, jeżeli widzę istotną tego potrzebę.

Na najwyższym piętrze, na poddaszu, znajdowały się pokoje, gdzie nocowały ekspedientki. Mouret zszedł na pierwsze piętro i udał się do głównej kasy, sąsiadującej z jego gabinetem. Był to pokój posiadający oszklone i oprawne w mosiężne okucia okienko. Wewnątrz widać było wielkich rozmiarów kasę pancerną, wmurowaną w ścianę. Dwóch kasjerów przejmowało wpływy pochodzące ze sprzedaży w poszczególnych działach. Pieniądze te każdego wieczora przynosił do kasy centralnej: pan Lhomme, pełniący obowiązki głównego kasjera. Z sum tych pokrywano następnie wydatki, regulowano rachunki fabrykantów, wypłacano należność personelowi i załatwiano wszelkie drobne sprawy pieniężne, związane z prowadzeniem wielkiego magazynu. Wszystko to załatwiała kasa główna. Sąsiadujący z kasą inny pokój, którego ściany pokryte były szeregami kartotek zielonego koloru, był miejscem pracy dziesięciu urzędników sprawdzających rachunki. Za tym pokojem znajdował się jeszcze jeden lokal, w którym mieściło się biuro buchalterii. Sześciu młodych ludzi pochylało się tam nad czarnymi pulpitami pracując nad sporządzaniem listy procentowych należności sprzedawcom i sprawdzając kwity sprzedaży. . Za nimi, na stołach, leżały stosy ksiąg handlowych. Ten niedawno powstały wydział funkcjonował jeszcze niezbyt sprawnie.

Mouret w towarzystwie Bourdoncle a przeszedł przez kasę i biuro rachunkowe. Kiedy weszli do buchalterii, młodzi ludzie, którzy śmieli się wesoło i nie myśleli wcale o pracy, byli wyraźnie zaskoczeni wizytą pryncypała. Wówczas Mouret bez słowa wymówki zaczął wyjaśniać im nowy system premii za każdy błąd znaleziony w kwitach sprzedaży. Kiedy wyszedł, urzędnicy przestali się  śmiać i jakby podcięci biczem zabrali się ochoczo do pracy, szukając ewentualnych błędów. Znalazłszy się na parterze Mouret poszedł  wprost do kasy numer 10, gdzie Albert Lhomme piłował sobie paznokcie czekając na klientów. „Dynastia Lhomme'ów" stała się znana w magazynie, od kiedy pani Aurelia Lhomme, kierowniczka działu  konfekcji, zdołała wyrobić dla swojego męża stanowisko głównego kasjera, a następnie zdobyć dla syna, bladego i zepsutego młodzieńca, który nigdzie nie mógł zagrzać miejsca i przyczyniał jej niemało kłopotu, miejsce kasjera w kasie detalicznej. Podszedłszy do kasy Mouret nie zwrócił się bezpośrednio do młodego człowieka, czując wstręt przed poniżaniem się do roli żandarma. Wolał występować jako opiekun. Toteż trącił lekko łokciem Bourdoncle a, człowieka-cyfrę, któremu zwykle powierzał wszelkie dochodzenia i wykonanie wyroku.

— Panie Albercie —powiedział ten ostrym tonem — znowu nie uważał pan przy zapisywaniu adresu klientki i paczkę zwrócono do ekspedycji... Takie rzeczy są niedopuszczalne.

Kasjer, chcąc się bronić, zawołał na świadka posługiwacza, który pakował paczkę. Chłopak ten, imieniem Józef, również należał do dynastii Lhomme'ów, był bowiem mlecznym bratem Alberta i posadę zawdzięczał pani Aurelii. Gdy młody kasjer usiłował podsunąć chłopakowi myśl, że to klientka podała zły adres, Józef zaczął się jąkać i szarpać bródkę, wydłużającą jego pokrytą "bliznami twarz, walcząc ze swym sumieniem żołnierza i poczuciem obowiązku.

— Zostaw pan Józefa w spokoju — krzyknął Bourdoncle — i przestali kręcić... Masz pan szczę  ście, że pamiętamy o zasługach twojej matki..

W tym momencie nadbiegł stary Lhomme. Ze swej kasy, znajdującej się koło drzwi wejściowych, widział kasę syna sąsiadującą z działem rękawiczek. Lhomme był zupełnie siwy i ociężały od siedzącego trybu życia. Twarz miał nalaną, bezbarwną, jakby wyblakłą od blasku srebra, które bezustannie liczył. Brak prawej ręki nie przeszkadzał mu wcale przy pracy. Przypatrywano mu się z zaciekawieniem, gdy liczył pieniądze. Banknoty i bilon ślizgały się szybko w jednej, jaka mu została, lewej ręce. Był synem poborcy podatkowego z Chablis. Po przybyciu do Paryża dostał posadę księgowego u jakiegoś kupca na jednym z  przedmieść. Mieszkając przy ulicy Cuvier ożenił się z córką dozorcy, który trudnił się krawiectwem. Odtąd był stale pod pantoflem żony, a jej zdolności kupieckie napełniały go szacunkiem. Pani Lhomme bowiem, na swym stanowisku kierowniczki działu konfekcji, zarabiała rocznie przeszło dwanaście tysięcy franków, podczas gdy jej mąż pobierał tylko pięć tysięcy franków stałej gaży. Jego szacunek dla żony, wnoszącej tak poważną sumę do domowego budżetu, rozciągał się również na syna.

- Co się stało? - zapytał cichym głosem. - Czy Albert popełnił jakiś błąd?

Wówczas Mouret, postępując zgodnie ze swą taktyką, wystąpił w roli dobroczyńcy. Utrzymywanie koniecznego rygoru było jednym z obowiązków Bourdoncle a, Mouret zaś dbał raczej o popularność wśród pracowników.

- To głupstwo - odpowiedział cicho. - Drogi panie, ten wasz Albert jest chłopcem strasznie roztrzepanym. Szkoda, że nie bierze przykładu z pana.

Po czym zmieniając temat zwrócił się do kasjera jeszcze uprzejmiej:

- Jak się panu podobał przedwczorajszy koncert?... Miał pan dobre miejsce?

Na blade -policzki starego wystąpił rumieniec. Jedyną jego namiętnością, której się wstydził, a której po kryjomu ulegał, była muzyka. W tajemnicy przed wszystkimi biegał na koncerty i chodził do teatru. Mimo amputowanej ręki grywał też sam na rogu posługując się w tym celu bardzo pomysłowym systemem kleszczy. Pani Lhomme nie znosiła hałasu, wobec tego mąż jej, grywając wieczorami, owijał instrument w prześcieradło. Głuche dźwięki, wydobywające się spod tej zasłony, wystarczały, aby wywołać w nim zachwyt. Rozprzężenie i nieład, panujący w domu, zmuszały pana Lhomme do szukania ucieczki i pociechy w muzyce. Oprócz muzyki i pracy w kasie nie obchodziło go nic, chyba jedynie żona, którą uwielbiał.

- Miałem doskonałe miejsce  - odpowiedział z błyskiem w oczach. - Dziękuję panu serdecznie.

Mouretowi sprawiało przyjemność zaspokajanie cudzych namiętności, dawał więc od czasu do czasu panu Lhomme bilety, których kupno wymuszały na nim damy zajmujące się dobroczynnością. Ostatecznie dopełnił miary zachwytu starego kasjera mówiąc:

- Beethoven, Mozart. Cóż to za muzyka!...

I nie czekając na odpowiedź oddalił się doganiając Bourdoncle a, który rozpoczął już inspekcję poszczególnych działów. W środkowej hali, przerobionej z dawnego podwórza i oszklonej, znajdował się dział jedwabi. Lecz obydwaj panowie rozpoczęli swój codzienny obchód od galerii, biegnącej wzdłuż ulicy Neuve-Saint-Augustin i zajętej od początku do końca przez towary bieliźniane. Nie uderzyło ich nic niezwykłego. Przeszli wolno pośród pochylonych z szacunkiem subiektów. Skręcili następnie do działu materiałów bawełnianych i trykotaży, gdzie również panował porządek. Dopiero w dziale materiałów wełnianych, ciągnącym się równolegle do ulicy Michodière, Bourdoncle wrócił do roli egzekutora widząc siedzącego na ladzie młodzieńca, którego zmięta twarz świadczyła o całonocnej hulance. Młody człowiek, nazwiskiem Liènard, syn bogatego kupca branży galanteryjnej z miasta Angers, przyjął naganę bez szemrania. W swym próżniaczym, beztroskim i wesołym trybie życia obawiał się jednego tylko: aby ojciec nie kazał mu powrócić do domu. Od tego momentu wymówki jak grad zaczęły sypać się na całą galerię od strony ulicy Michodière. W dziale sukna jakiś niedawno przyjęty praktykant, sypiający na składanym łóżku w magazynie, wrócił z miasta po jedenastej wieczorem. Zastępca kierownika działu towarów norymberskich został przyłapany na gorącym uczynku palenia papierosa w kącie sutereny. W dziale rękawiczek rozpętała się piekielna burza nad głową jednego z niewielu subiektów pochodzących z Paryża, pięknego chłopca przezwiskiem Mignot, nieślubnego syna pewnej nauczycielki gry na harfie. Przestępstwem jego były narzekania . na zły wikt i wywołanie z tego powodu skandalu w stołówce. Mignot tłumaczył się przed przełożonymi, że należąc do trzeciej zmiany, to znaczy jadając o godzinie wpół do dwunastej, dostawał same resztki.

— Jak to, nie smakuje wam jedzenie? — zapytał z naiwną miną Mouret otwierając wreszcie usta.

Rzecz polegała na tym, że Mouret dawał kucharzowi na utrzymanie każdego pracownika tylko półtora franka dziennie. Kucharz zaś, podejrzany typ z Owernii, potrafił jeszcze przy tej sposobności nabijać sobie kabzę. Wyżywienie było więc rzeczywiście okropne. W odpowiedzi na skargi małego Mignot pan Bourdoncle wzruszył ramionami: przecież to jasne, że kucharz, który musi wydać czterysta obiadów i tyleż kolacji, nie może zbytnio dbać o jakość przyrządzanych posiłków.

— Mimo wszystko — powiedział z udaną dobrodusznością pryncypał  —  życzę sobie, aby wszyscy nasi pracownicy jadali zdrowo i obficie... Trzeba pomówić z kierownikiem kuchni.

W ten sposób reklamacja Mignota została definitywnie pogrzebana. Po okrążeniu całego magazynu obaj panowie znaleźli się znowu w punkcie wyjściowym, koło wystawy lasek i parasoli.

Zatrzymawszy się na chwilę, wysłuchali raportu jednego z czterech inspektorów sprawujących nadzór nad. magazynem. Papa Jouve, stary wiarus odznaczony w bitwie pod Constantine, był dobrze się jeszcze prezentującym starszym mężczyzną o wielkim nosie i imponującej łysinie. Złożył właśnie zażalenie na jednego z subiektów, który w odpowiedzi na zwróconą sobie uwagę nazwał go starym ramolem". Subiekt został natychmiast zwolniony z pracy.

W magazynie wciąż jeszcze nie było kupujących. Jedynie kilka kumoszek z pobliskich ulic snuło się po pustych galeriach. W drzwiach wejściowych inspektor sprawdzający listę subiektów, w miarę ich napływu, zamknął swą księgę i oddzielnie zapisywał spóźnionych. Sprzedawcy przygotowywali się do rozpoczęcia . pracy w swoich działach, sprzątniętych już i okurzonych wczesnym rankiem przez posługaczy. Każdy z subiektów, z twarzą pobladłąze snu, umieszczał w szafie kapelusz i płaszcz, tłumiąc ziewanie. Jedni rozmawiali ze sobą leniwie lub patrzyli w sufit, jakby chcieli nabrać sił do całodziennej czekającej ich pracy; inni, nie spiesząc się, zdejmowali zielone pokrowce, którymi poprzedniego wieczora przykryli pozwijane sztuki materiału. Pośród starannie sprzątniętego, wesołego w świetle porannym magazynu ukazywały się stosy ułożonych symetrycznie tkanin. Magazyn zdawał się oczekiwać na to, aby zamęt wielkiej wyprzedaży raz jeszcze zatarasował szerokie przejścia między poszczególnymi działami i jakby zmniejszył jego rozmiary zalewem płócien, wełen, jedwabiów i koronek.

W ostrym świetle środkowej hali, w dziale jedwabi, dwóch młodych ludzi rozmawiało półgłosem. Jeden z nich, niski, dość barczysty, o miłej powierzchowności i rumianej twarzy, usiłował zestawić kolory kilku sztuk jedwabiu, przeznaczonych na dekorację wewnętrznej wystawy. Młodzieniec nazywał się Hutin i był synem właściciela kawiarni w Yvetot. Obdarzony pewnym talentem dekoratorskim zdołał w ciągu półtora roku dzięki giętkości swej natury i pochlebstwu stać się jednym z najlepszych -subiektów. Miły w obejściu, doskonale potrafił się maskować: był to człowiek ambitny i chciwy, bezwzględny w postępowaniu i znajdujący jprzyjemność w krzywdzeniu innych.

- Słuchaj, Favier, na twoim miejscu nie wytrzymałbym i dałbym mu w twarz, słowo ci daję! - mówił Hutin do kolegi, wysokiego, chudego chłopca o żółtej cerze, pochodzącego z Besancon, z rodziny tkaczy, który usiłował niezręcznie pokryć sztucznym chłodem swą wybuchowość.

 — Bicie do niczego nie prowadzi — powiedział zagadnięty cicho i flegmatycznie. — Lepiej poczekać.

Rozmawiali o .Robineau, sprawującym w zastępstwie zajętego w magazynie kierownika działu nadzór nad subiektami. Hutin, który chciał zdobyć stanowisko zastępcy kierownika, kopał pod nim dołki Aby go zrazić i skłonić do opuszczenia magazynu, Hutin zorganizował cały spisek. Gdy na obiecane Robineau stanowisko kierownika działu, otworzył się wakans — Hutin dołożył wszystkich starań, aby dyrekcji podsunąć na jego miejsce kandydata z zewnątrz — Bautheonta. Robineau  umiał się jednak bronić. Nastąpił okres codziennej, głuchej walki. Hutin marzył o tym, aby zbuntować przeciw zastępcy kierownika cały personel działu, aby wygryźć go drobnymi szykanami Robił to wszystko z miną niewiniątka i starał się przede wszystkim podburzyć kolegę Faviera, który jako subiekt zajmował w hierarchii stanowisko zaraz po nim. Favierem łatwo było pokierować, gdyż mimo jego milkliwości można się było domyśleć osobistej walki, jaką prowadził przeciwko Robineau.

— Ts, ts, siedemnaście! — szepnął nagle koledze, aby go uprzedzić tym umówionym hasłem o zbliżaniu się Moureta i Bourdoncle a.

Panowie ci, idąc halą, dalej prowadzili inspekcję. Zatrzymali się i poprosili Robineau o wyjaśnienia w sprawie zapasu aksamitu, którego całe kartony leżały na ladzie. Gdy zapytany odpowiedział, że na pomieszczenie materiału brak mu miejsca, Mouret wykrzyknął  śmiejąc się:

— Czy nie mówiłem, Bourdoncle, że magazyn jest już za mały?! Trzeba będzie kiedyś pomyśleć o rozwaleniu muru aż do pasażu Choiseul... Zobaczy pan, jaki będzie tłok w przyszły poniedziałek!

W związku z wyprzedażą, do której przygotowywano się we wszystkich działach, Mouret zapytał o coś Robineau i wydał mu jakieś polecenia. Lecz od kilku już minut, nie przestając mówić, śledził wzrokiem pracę małego Hutin, który biedził się nad doborem kolorów jedwabiu próbując zharmonizować niebieski z szarym i żółtym.  Ułożywszy je na próbę, odsunął się na kilka kroków, aby ocenić lepiej efekt dokonanego skojarzenia tonów. Mouret nagle zdecydował się na interwencję.

— Dlaczego pan stara się unikać rażących połączeń? — powiedział. —  Śmiało, niech się pan nie boi oślepić klientki... Patrz pan! trzeba tak: czerwony! zielony! żółty!

Wziął do ręki sztuki materiału i rzucał je, miął wywołując jak najbardziej jaskrawe efekty. Zdaniem wszystkich, pryncypał był najlepszym, dekoratorem wystaw w Paryżu, dekoratorem o naprawdę rewolucyjnym zacięciu, który stworzył szkołę brutalności i rozmachu w dziedzinie wystaw sklepowych. Lubował się w spadających lawinach materii, jakby przypadkiem wysypanych z półek, i miał upodobanie do ożywiających się wzajemnie, jaskrawych i ognistych kolorów. Jego zdaniem klientki wychodząc ze sklepu powinny skarżyć się na ból w oczach. W przeciwieństwie do niego Hutin należał do szkoły klasycznej, propagującej symetrię i doszukującej się melodii w zestawieniu poszczególnych barw. Przypatrywał się też pryncypałowi zapalającemu ten pożar kolorów na ladzie sklepowej, nie pozwalając sobie na żadne, najmniejsze bodaj słowo krytyki, lecz zaciskając wargi z miną artysty, którego przekonania razi podobnego rodzaju rozpusta.

- Skończone! - krzyknął Mouret.  - I proszę to tak zostawić... - Powiecie mi w poniedziałek, jakie wrażenie robi to na kobietach!

Gdy wracał do Bourdoncle a i Robineau, nadchodziła właśnie jakaś dziewczyna. Zatrzymała się na chwilę przed świeżo ułożoną wystawą, jakby chciała zaczerpnąć tchu. Była to Denise. Po blisko godzinnym wahaniu i walce z nieśmiałością zdecydowała się nareszcie wejść do magazynu. Do tego stopnia jednak straciła głowę, że nie była zdolna zrozumieć najbardziej jasnych wskazówek. Na próżno subiekci, których pytała, gdzieby mogła znaleźć panią Aurelię, wskazywali jej schody prowadzące na pierwsze piętro. Dziękowała im za wyjaśnienie, a potem zamiast na prawo, skręcała na lewo. W ten sposób od dziesięciu minut błądziła po parterze, chodząc od jednego działu do drugiego, wśród złośliwych i ciekawych uśmieszków lub nachmurzonej obojętności sprzedawców. Miała szaloną ochotę uciec, ale jednocześnie powstrzymywała ją jakaś dziwna potrzeba przyglądania się tym wszystkim cudom, jakie ją otaczały. Czuła się zabłąkana i mała w jaskini potwora i bała się, że nieczynna jeszcze maszyna schwyci ją lada chwila w swoje tryby, których tętno wprawiało już w drżenie cały dom. W porównaniu z ciemnym i ciasnym sklepem stryja rozległy magazyn wydawał się jej jeszcze większy w złotym świetle promieni słonecznych. Podobny był do mi sta, wśród którego placów, pomników i ulic nie mogła odnaleźć właściwej drogi.

Długo nie śmiała zapuścić się do hali jedwabiu, której wysokie, oszklone sklepienie, luksusowe kontuary i kościelny nastrój napełniały ją bojaźnią. Weszła tam jednak w końcu, aby uciec od spojrzeń subiektów z działu bieliźnianego i natknęła się nagle na wystawę Moureta. Mimo zmieszania i lęku obudziła się w niej kobieta, policzki jej zarumieniły się i bez pamięci zapatrzyła się w płonącą pożogę jedwabnych tkanin.

— Popatrz tylko — powiedział Hutin do ucha koledze — przecież to ta sama głupia gąska, którą widzieliśmy na placu Gaillon.

Mouret, słuchając jednym uchem rozmowy Bourdoncle a z Robineau, zwrócił uwagę na Denise i poczuł się mile dotknięty podziwem tej biednie wyglądającej dziewczyny, podobnie jak pięknej markizie może spodobać się przechodzący woźnica. Denise podniosła oczy i zmieszała się jeszcze bardziej, poznając w stojącym przed nią panu młodego człowieka, którego brała za kierownika działu. Wydawało jej się, że patrzy na nią surowo. Nie wiedząc, w jaki sposób wycofać się, do reszty zdezorientowana, zwróciła się raz jeszcze do pierwszego z brzegu subiekta.

— Proszę pana, gdzie mogę znaleźć panią Aurelię?

Mało z natury uprzejmy Favier zbył ją krótkim:

— Na pierwszym piętrze.

Denise, której jedynym pragnieniem było teraz zejść z oczu tym wszystkim mężczyznom, przypatrującym się jej natrętnie, podziękowała i zawróciła w kierunku przeciwnym do schodów prowadzących na piętro. Wówczas Hutin, powodowany wrodzoną galanterią, zatrzymał ją mówiąc z miłym uśmiechem pięknego chłopca:

— Nie tędy, proszę pani... Zechce pani pofatygować się w tę stronę...

Wyprzedził ją o kilka kroków i zaprowadził aż do schodów, znajdujących się po lewej stronie hali. Ukłonił jej się wówczas i uśmiechnął się tak, jak zwykle uśmiechał się do wszystkich kobiet.

— Na piętrze niech pani skręci na lewo... Dział konfekcji znajduje się na wprost.

Ta tkliwa uprzejmość wzruszyła bardzo Denise. Odczuła ją jak braterską opiekę. Podniosła oczy i popatrzyła chwilę na młodego człowieka. Podobała jej się jego ładna twarz, łagodny głos i uśmiechnięte oczy, które rozpraszały jej obawy. W sercu jej wezbrała fala wdzięczności i przyjaźni. Dała im wyraz w paru słowach mówiąc rwącym się ze wzruszenia głosem:

— Jest pan bardzo dobry... Proszę się już nie trudzić... Dziękuję stokrotnie.

Hutin wrócił na swoje miejsce i szepnął do Fa-viera rubasznym tonem:

- Co za niedorajda z tej dziewczyny!

Na piętrze Denise natknęła się od razu na dział konfekcji. Był to dużych rozmiarów pokój, którego ściany stanowiły wysokie szafy z rzeźbionego dębu, a lustrzane szyby wychodziły na ulicę Michodière. Pięć czy sześć kobiet w jedwabnych sukniach z turniurami, o zalotnym wyglądzie i starannych fryzurach kręciło się po salonie rozmawiając. Jedna z nich, wysoka i szczupła, o zbyt wydłużonej głowie, sposobem zachowania przypominająca wypuszczonego na swobodę konia, oparła się plecami o szafę, jakby już upadała ze zmęczenia.

- Czy zastałam panią Aurelię? - zapytała Denise.

Panna sklepowa pogardliwie otaksowała ją wzrokiem, a następnie z niewinną i kapryśną miną zwróciła się do jednej z koleżanek, niziutkiej kobiety o białej, niezdrowej cerze:

- Panno Vadon, czy nie wie pani, gdzie jest kierowniczka?

Zapytana ekspedientka, zajęta układaniem rotund według rozmiarów, nie podniosła nawet głowy.

- Nie wiem, panno Prunaire - zbyła ją niedbale.

Nastąpiło milczenie. Denise stała bez ruchu; nikt się nią nie zajmował. Po chwili jednak ośmieliła się postawić nowe pytanie.

- Gzy można się spodziewać, że pani Aurelia nadejdzie niebawem?

Wówczas zastępczyni kierowniczki, kobieta chuda i brzydka, o wystającej szczęce i gładkich włosach, której Denise z początku nie zauważyła, zawołała z głębi szafy, gdzie sprawdzała etykiety:

- Jeżeli pani chce mówić z samą panią Aurelią, to proszę poczekać.

I zwracając się do innej jeszcze ekspedientki dodała:

- Czy nie wyszła do magazynu?

- Nie sądzę, proszę pani - odpowiedziała zagadnięta. - Nic nie mówiła wychodząc, wróci więc pewno za chwilę.

Po otrzymaniu tej wiadomości, Denise czekała stojąc. W salonie było kilka krzeseł dla klientek, ale ponieważ nie proszono jej, aby usiadła, nie śmiała tego zrobić, pomimo że nogi uginały się pod nią z niepokoju. Panny sklepowe domyślały się prawdopodobnie, że jest ekspedientką szukającą pracy, i przypatrywały się jej uważnie kątem oka, jakby ją chciały rozebrać. We wzroku ich nie było ani cienia życzliwości, widniała w nim niechęć ludzi siedzących przy stole i nie mających ochoty ruszyć się, aby zrobić miejsce dla innych. Zakłopotanie Denise wzmogło się jeszcze. Przeszła wolno przez pokój i podeszła do okna. Chciała w ten sposób dodać sobie kontenansu. Na wprost niej sklep stryja o fasadzie pełnej rdzawych plam i zamarłych witrynach wydawał jej się tak żałosny i brzydki, gdy spojrzała nań z komfortowego wnętrza, w jakim się znajdowała, że serce jej się  ścisnęło i poczuła jak gdyby wyrzuty sumienia.

— Czy widziała pani jej buciki? — powiedziała szeptem wysoka panna Prunaire do małej Vadon.

— I co za suknia! — odparła cicho tamta. Denise z oczami utkwionymi w ulicę czuła, że stojące w głębi salonu panny nie zostawiają na niej suchej nitki. Nie było w niej jednak gniewu. Żadna z ekspedientek nie wydawała jej się  ładna: ani ta wysoka z opadającym na końską szyję kokiem rudych włosów, ani ta niska, o cerze barwy zwarzonego mleka, przez co jej płaska twarz wyglądała jak nalana i pozbawiona kości. Klara Prunaire, córka biednego rzemieślnika, wyrabiającego saboty w okolicach lasu Vivet, została zbałamucona przez służących z pałacu Mareuil. w czasie kiedy zatrudniona była u hrabiny jako szwaczka. Przybyła potem do Paryża, odbywszy wpierw praktykę w magazynie w Langres. W stolicy mściła się na mężczyznach za cięgi, jakich przy lada okazji nie szczędził jej w domu ojciec. Małgorzata Vadon pochodziła z Grenoble, gdzie jej rodzice mieli sklep z płótnem. Wyjechała do Paryża i przyjęła posadę w magazynie Wszystka dla pań, aby w ten sposób zataić istnienie nieślubnego dziecka, którego dorobiła się zupełnie przypadkowo. Prowadziła się teraz bardzo dobrze i miała powrócić wkrótce do Grenoble, aby objąć po rodzicach sklep i poślubić kuzyna, który na nią czekał.

— Jeszcze jedna, która nie zagrzeje tutaj miejsca! — powiedziała cicho Klara.

Ale zamilkła zaraz, gdyż do salonu weszła kobieta około lat czterdziestu. Była to pani Aurelia. Bardzo tęga, miała na sobie suknię z czarnego jedwabiu, której stanik ciasno opinał jej obfity biust i świecił się jak zbroja. Pod gładko uczesanymi ciemnymi włosami oczy jej wydawały się nieruchome, usta były surowo zaciśnięte policzki zaś szeroko zarysowane i nieco obwisłe. Malująca się na jej obliczu powaga kierowniczki działu upodabniała jej twarz do nabrzmiałej i rozlanej maski Cezara.

— Panno Vadon — powiedziała gniewnym głosem — czy oddała pani wczoraj do pracowni model wciętego płaszcza?

— Była tam poprawka do zrobienia, proszę pani — odpowiedziała ekspedientka — i zatrzymała go pani Frederic.

Wówczas zastępczyni kierowniczki wyjęła model z szafy i zaczęła się tłumaczyć. W dziale konfekcji wszyscy musieli się podporządkować woli pani Aurelii, która dbała usilnie o zachowanie autorytetu. Była do tego stopnia próżna, że nie chciała, aby nazywano ją nazwiskiem męża, Lhomme, ponieważ ją to drażniło. Przeczyła także temu, jakoby jej ojciec był dozorcą, i mówiła zawsze o nim jako o krawcu posiadającym sklep. Otaczała względami tylko te panny, które ulegały jej i schlebiały rozpływając się w uwielbieniu. Za dawnych lat miała pracownię sukien, lecz szczęście jej nie sprzyjało, zgorzkniała więc na skutek ciągłych niepowodzeń, czując jednocześnie, że ramiona jej dość są silne, aby nie tylko nie ugiąć się pod ciężarem katastrof, ale też unieść brzemię pomyślności. Dziś jeszcze, w pełni powodzenia w magazynie Wszystko dla pań, gdzie zarabiała dwanaście tysięcy franków rocznie, czuła ciągle żal do świata i była niezwykle wymagająca w stosunku do początkujących ekspedientek, jakby pamiętała jeszcze swoją ciężką młodość.

- Dosyć tego gadania - powiedziała sucho - jest pani tak samo nierozsądna jak inne panny, pani Frederic... Poprawka ma być natychmiast zrobiona.

Denise nie patrzyła już na ulicę. Domyślała się, że ma przed sobą panią Aurelię. Speszona jej podniesionym głosem, stała czekając. Ekspedientki, zachwycone kłótnią między kierowniczką i jej zastępczynią, powróciły do pracy udając całkowitą obojętność. Upłynęło kilka minut i nikt nie zlitował się, aby wybawić z kłopotu młodą dziewczynę. W końcu sama pani Aurelia zauważyła Denise i widząc jej nieruchomą postawę zapytała, czego sobie życzy.

- Czy pani jest panią Aurelia? -zapytała Denise.

- Tak jest.

Dziewczyna miała sucho w ustach, ręce jej były zimne. Opanowała ją trwoga podobna do tej, jaką odczuwała w dzieciństwie, gdy bała się, że ją będą bić. Z trudem wybełkotała swoją prośbę, tak niewyraźnie, że musiała ją powtarzać. Pani Aurelia patrzała na nią wielkimi, nieruchomymi oczami i żadna zmarszczka na jej twarzy nie zdradzała współczucia.

- Ile pani ma lat?

- Dwadzieścia, proszę pani.

- Dwadzieścia? Wygląda pani najwyżej na szesnaście!.

Panny sklepowe nadstawiły uszu. Denise dorzuciła śpiesznie:

- Jestem bardzo silna, proszę pani. 

Pani Aurelia wzruszyła tęgimi ramionami, po czym oświadczyła:

— Zapiszę panią. Zapisujemy każdego, kto się zgłasza... Poproszą o rejestr, panno Prunaire.

Lecz rejestru nie można było znaleźć. Zabrał go prawdopodobnie inspektor Jouve i Klara poszła go szukać. W tej właśnie chwili nadeszli Mouret i Bourdoncle, którzy zakończywszy inspekcję działów pierwszego piętra: koronek, szali, futer, mebli i bielizny — weszli z kolei do działu konfekcji. Pani Aurelia rozmawiała z nimi chwilę na boku o nowym zamówieniu płaszczy, które chciała powierzyć jednej z wielkich pracowni paryskich. Zazwyczaj robiła tego rodzaju zamówienia samodzielnie i na własną odpowiedzialność, ale jeśli chodziło o ważne zakupy, wolała poradzić się dyrekcji. Bourdoncle, korzystając z okazji, opowiedział jej o nowym niedbalstwie Alberta. Zmartwiło ją to bardzo. Zaczęła narzekać, że syn wpędzi ją z pewnością do grobu, i dodała, że jedyną pociechą w tym zmartwieniu jest postępowanie jej męża, który chociaż słabego zdrowia, zachowuje się względem niej bez zarzutu. Dynastia Lhomme'ów, której była głową, sprawiała jej czasami dużo kłopotów.

Mouret zdziwił się, że. znowu spotyka tę samą nieznajomą dziewczynę. Pochylił się więc do ucha pani Aurelii pytając, co ona tu robi. Kierowniczka pośpieszyła z odpowiedzią, że Denise zgłosiła się jako kandydatka na ekspedientkę. Słysząc to, jak zwykle pogardliwie ustosunkowany do kobiet Bourdoncle oburzył się mówiąc:

— Wolne  żarty! Przecież ona jest strasznie brzydka.

— Trzeba przyznać rzeczywiście,  że ładna nie jest —zgodził się Mouret nie śmiejąc stanąć w obronie Denise, mimo że ujęło go jej wzruszenie na widok ułożonej przez niego wystawy.

Tymczasem przyniesiono rejestr i pani Aurelia zwróciła się w stronę Denise. Dziewczyna rzeczywiście nie robiła dobrego wrażenia. Wyglądała bardzo czysto w czarnej, wełnianej sukience, ale dyrekcja nie zwracała uwagi na skromność ubrania kandydatek, gdyż ekspedientkom dostarczano przewidzianego regulaminem uniformu: jedwabnej sukni. Nie o to więc chodziło przełożonym. Denise miała wygląd zbyt wątły i zbyt smutną twarz. Nie wymagając od ekspedientek urody, starano się jednak, aby robiły miłe wrażenia Denise straciła resztę pewności siebie widząc, że przyglądają się jej krytycznie, jakby była klaczą wyprowadzoną na targowisko.

— Pani nazwisko? —zapytała kierowniczka z piórem w ręku.

— Denise Baudu, proszę pani.

— Pani wiek?

— Dwadzieścia lat i cztery miesiące. Powiedziawszy to Denise ośmieliła się podnieść oczy na pana Moureta, na tego rzekomego kierownika działu, którego wciąż spotykała na swojej drodze i którego obecność wprawiała ją w zakłopotanie.

- Wiem,  że nie wyglądam na silną, ale doprawdy jestem bardzo wytrzymała.

Powiedzenie jej wywołało uśmiech na twarzach zebranych. Tylko Bourdoncle patrzył z niecierpliwością na swoje paznokcie. Słowa Denise padły wśród przygnębiającego milczenia. -W jakiej firmie pracowała pani w Paryżu? - zaczęła znowu pytać pani Aurelia.

- W żadnej, proszę pani. Pracowałam w Valognes.

Była to nowa porażka. Zazwyczaj magazyn Wszystko dla pań  wymagał, aby nowoprzyjmowane ekspedientki miały za sobą przynajmniej roczną praktykę w jednej z mniejszych firm paryskich. Denise ogarnęło ostateczne zwątpienie. Gdyby nie myśl o dzieciach, byłaby sama przerwała tę bezcelową indagację.

- Gdzie pani pracowała w Valognes?

- U Cornaille a.

- Znam go, to solidna firma - powiedział jakby od niechcenia Mouret. Zazwyczaj nigdy nie wtrącał się do spraw angażowania personelu; zajmowali się tym wyłącznie kierownicy działów. Lecz w tym wypadku nieomylny instynkt podszepnął, że w tej dziewczynie kryje się jakiś utajony czar, jakieś zasoby siły i wdzięku, nie znane nawet jej samej. Dobra opinia firmy, w której zgłaszający się pracował poprzednio, miała duże znaczenie i często przeważała szalę na korzyść kandydata. Toteż głos pani Aurelii stał się nieco łagodniejszy, gdy zapytała:

- Dlaczego opuściła pani poprzednią posadę?

- Stało się to z przyczyn rodzinnych - odpowiedziała Denise czerwieniąc się.  - Straciliśmy rodziców i musiałam zająć się braćmi... Mam zresztą  świadectwo.

Świadectwo było doskonałe i Denise nabrała otuchy. Ostatnie jednak zapytanie znowu ją zakłopotało.

- Czy może pani powołać się na kogoś w Paryżu?... Gdzie pani mieszka?

- U stryja - powiedziała cicho, wahając się, czy wymienić nazwisko, w obawie, że gdy je usłyszą, tym bardziej nie będą chcieli jej przyjąć. - Mieszkam u stryja Baudu, naprzeciwko.

Słysząc to Mouret znowu zabrał głos.

- Jak to, więc pani jest bratanicą pana Baudu?... Czy to on panią przysyła? 

— Ach nie, skądże znowu, proszę pana!

Nie mogła powstrzymać się od uśmiechu, do tego stopnia sam pomysł wydawał jej się niemożliwy. Uśmiech przemienił ją całkowicie. Okryła się rumieńcem, jej trochę zbyt duże usta rozchyliły się, a cała twarz jakby nagle rozkwitła. Szare oczy nabrały pieszczotliwego wyrazu, nawet jasne włosy stały się bardziej puszyste, dzięki tej szczerej wesołości, jaka ją ogarnęła.

— Ależ ona jest ładna! — powiedział zupełnie cicho Mouret do przyjaciela.

Bourdoncle nie podzielał jednak tego zdania i z niechęcią machnął ręką. Klara zacisnęła usta, Małgorzata zaś odwróciła się plecami. Jedna tylko pani Aurelia potakująco skinęła głową w stronę Moureta, który podjął:

— Szkoda,  że stryj pani nie pofatygował się sam, żeby panią przedstawić... Jego rekomendacja całkowicie by nam wystarczyła... Mówią,  że ma do nas pretensje. Jesteśmy bardzo liberalni i jeśli pan Baudu nie może zatrudnić bratanicy w swoim sklepie, to pokażemy mu, że u nas zawsze znajdzie się dla niej miejsce. Niech pani mu powtórzy, ze zawsze go bardzo cenię i że przyczyną jego niepowodzeń jestem nie ja, ale nowe warunki, w jakich się znalazł. Proszę powiedzieć mu także, że dojdzie do ostatecznej ruiny, jeżeli będzie się nadal upierał przy swoich śmiesznych przesądach.

Denise zrobiła się zupełnie biała na twarzy. Więc to był Mouret. Nikt nie wymieniał jego nazwiska, ale on sam się zdradził. Domyślała się teraz i zaczynała rozumieć, dlaczego ten młody człowiek zrobił na niej takie wrażenie na ulicy, potem w dziale jedwabi na dole, a teraz znowu tutaj. Ogarnęło ją wzruszenie, którego przyczyny nie mogła odgadnąć. Wszystkie zasłyszane od stryja historie powracały jej teraz na myśl, wywyższając tego człowieka, otaczając go nimbem legendy, czyniąc panem tej strasznej maszyny, która od samego rana trzymała ją w kleszczach swoich trybów. Za nim, za jego piękną głową, oczami koloru starego złota i starannie pielęgnowaną brodą, widziała zmarłą  żonę, panią Hèdouin, której krew scementowała kamienie tego domu. Przejął ją taki sam jak poprzedniego dnia dreszcz chłodu. Pomyślała, że to pewnie lęk przed tym człowiekiem.

Pani Aurelia zamknęła rejestr. Potrzeba było tylko jednej ekspedientki, a kandydatek miała już dziesięć. Za bardzo jednak chciała przypodobać się pryncypałowi, aby nie zastosować się do jego życzenia. Mimo to zgłoszenie musi iść zwykłą drogą. Inspektor Jouve zbierze potrzebne informacje, potem złoży raport, a wówczas kierowniczka poweźmie decyzję.

- Zawiadomimy panią listownie - powiedziała nieco wyniośle, aby podkreślić swój autorytet.

Denise była tak zmieszana, że stała jeszcze chwilę nieruchomo. Nie wiedziała, jak ma wyjść. Wreszcie podziękowała pani Aurelii, przechodząc zaś obok panów - ukłoniła się. Nie zauważyli tego nawet i nie oddali jej ukłonu, zajęci oglądaniem przedstawionego przez panią Frèdèric modelu płaszcza. Klara poruszyła się niecierpliwie, patrząc na Małgorzatę, jakby chciała powiedzieć, że ta nowa nie będzie się cieszyła zbyt wielką sympatią w całym dziale. Denise odczuła z pewnością tę obojętność i niechęć, gdyż schodziła po schodach z takim samym uczuciem zakłopotania, jakie odczuwała wchodząc. Ze ściśniętym sercem zadawała sobie pytanie, czy powinna żałować swojego kroku, czy też z niego się cieszyć. Czy mogła mieć nadzieję, że oferta jej zostanie przyjęta? Znów ogarniało ją zwątpienie. Z wszystkich wrażeń, jakich doznała tego przedpołudnia, dwa wysuwały się na pierwszy plan: graniczące ze strachem wrażenie, jakie wywarł na niej Mouret, oraz uprzejmość małego Hutin - jedyna radość tych kilku godzin, wspomnienie o niezrównanej słodyczy, napełniające jej serce wdzięcznością. Kiedy znalazła się na parterze, poszukała oczami młodego człowieka, chcąc mu jeszcze raz podziękować. Posmutniała nie widząc go nigdzie.

- No i jak, proszę pani, czy wszystko poszło dobrze?  - zapytał ją ktoś wzruszonym głosem, kiedy znalazła się na ulicy.

Odwróciła się i poznała wysokiego i bladego chłopca, z którym rozmawiała rano. I on także wychodził z magazynu Wszystko dla pań  i wydawał się jeszcze bardziej od niej wystraszony i oszołomiony przesłuchaniem, jakiemu się musiał poddać.

- Mój Boże, nic jeszcze nie wiem - odpowiedziała.

- To tak, jak ja. Oni mają dziwny sposób patrzenia i mówienia w tym magazynie!..., Zgłosiłem się do działu koronek, ponieważ byłem subiektem u pana Crevecoeur, przy ulicy du Mail.

Stali naprzeciwko siebie i nie wiedzieli, jak się mają rozstać. Oboje zaczerwienili się, zmieszani. Po chwili młody człowiek dorzucił nieśmiało, z miłym uśmiechem:

- Czy można wiedzieć, jak się pani nazywa?

- Denise Baudu.

- A ja: Henryk Deloche.

Uśmiechnęli się teraz do siebie. Zbliżeni podobieństwem sytuacji, w jakiej się znajdowali, wyciągnęli do siebie dłonie.

—   Życzę powodzenia!

— O tak, powodzenia!

III

Każdej soboty między czwartą a szóstą pani Desforges przyjmowała swoich najbliższych znajomych filiżanką herbaty i ciastkami. Mieszkanie jej znajdowało się na trzecim piętrze na rogu ulicy de.Rivoli i ulicy Algerskiej. Okna wielkiego salonu wychodziły na ogród Tuilerii.

Tej właśnie soboty Mouret, idąc za służącym do wielkiego salonu, zobaczył przez otwarte drzwi małego saloniku panią Desforges. Na widok gościa pani domu zatrzymała się i skinieniem ręki zaprosiła go do wewnątrz. Mouret ukłonił się jej z szacunkiem, ale gdy służący zamknął za nim drzwi od przedpokoju, schwycił rękę młodej kobiety i gorąco ją ucałował.

— Uważaj tylko, mam gości! — powiedziała do niego przyciszonym głosem, wskazując głową na drzwi wielkiego salonu.  — Wyszłam na chwilę, aby poszukać wachlarza, który mam im pokazać.

Końcem wachlarza uderzyła go lekko po twarzy. Pani Desforges była dość tęgą brunetką o wielkich, zazdrosnych oczach. Mouret wziął ją za rękę i zapytał:

— Czy on przyjdzie?

— Tak, z pewnością   — odpowiedziała piękna pani. — Obiecał mi, że przyjdzie.

Mówili o baronie Hartmannie, dyrektorze Banku Ziemskiego. Pani Desforges, córka radcy stanu, była wdową po znanym giełdziarzu, który pozostawił jej majątek, bagatelizowany przez jednych, a wyolbrzymiany przez innych. Jeszcze za życia męża, jak opowiadano, okazywała wdzięczność baronowi Hartmannowi za udzielane jej mężowi rady w zakresie gry na giełdzie. Po śmierci męża przyjaźń barona i pięknej wdowy trwała dalej, otoczona dyskrecją, rozważna i unikająca rozgłosu. Pani Desforges nie kompromitowała się nigdy, toteż salony bogatego mieszczaństwa stały dla niej otworem. Dzisiaj, gdy namiętność bankiera, człowieka sceptycznego i przebiegłego, przekształciła się raczej w uczucie ojcowskiej tkliwości, gdy tolerował istnienie licznych wielbicieli swojej protegowanej — pani Desforges zachowywała, nawet w okresach największego nasilenia swojego życia uczuciowego, tyle taktu i umiaru, tak zręcznie stosowaną znajomość ludzi, że wszelkie pozory były zachowane i nikt nie ośmieliłby się głośno wyrazić wątpliwości co do jej prowadzenia Pani Desforges spotkała kiedyś Moureta u wspólnych znajomych i z początku znienawidziła go. Gdy uległa później jego gorącej miłości i gdy Mouret zaczął posługiwać się nią dla zaskarbienia sobie względów barona - okazało się, że piękna pani z biegiem czasu przywiązała się do swego kochanka naprawdę, a uczucie jej nabrało szczerej głębi i niespodziewanej gwałtowności. Liczyła już lat trzydzieści pięć, chociaż przyznawała się tylko do dwudziestu dziewięciu, i była zrozpaczona, że Mouret jest od niej młodszy. Drżała, aby go nie utracić.

- Czy on wie, o co chodzi? - zapytał.

- Nie, sam pan opowie mu o całej sprawie - odpowiedziała przestając mówić do niego po imieniu.

Patrzyła na niego z przeświadczeniem, że on z pewnością nie domyśla się prosząc ją o poparcie u barona, jakiego rodzaju stosunki łączyły ją z  nim kiedyś i że uważa ich za parę starych przyjaciół. On jednak nie puszczał jej ręki i mówił do niej czule po imieniu. Serce topniało w niej z tkliwości. W milczeniu podała mu usta i przycisnęła je mocno do jego warg, a później szepnęła:

- Muszę już iść... Czekają na mnie. Wejdź zaraz za mną.

Z wielkiego salonu dochodził stłumiony szmer głosów. Pani Desforges popchnęła drzwi, zostawiając je szeroko otwarte. Podała wachlarz jednej z czterech pań siedzących pośrodku salonu.

- Znalazłam go nareszcie -powiedziała. - Sama nie wiedziałam, gdzie go położyłam, i moja pokojówka nie mogła go odszukać.

Następnie odwróciwszy się, zawołała wesoło:

- Niech pan będzie łaskaw wejść przez mały salonik, to będzie mniej ceremonialnie.

Mouret przywitał się z paniami. Salon umeblowany był w stylu Ludwika XVI. Obite kwiecistym brokatem meble, złocone brązy i zielone rośliny w doniczkach czyniły go, mimo wysokiego sufitu, po kobiecemu przytulnym. Przez okna widać było kasztany w Tuileriach, z których październikowy wiatr zmiatał liście.

- Ta szantilowa koronka jest wcale niebrzydka! - zawołała pani Bourdelais trzymając w ręku wachlarz pani domu.

Pani Bourdelais była niską, trzydziestoletnią blondynką o cienkim nosku i żywych oczach. Była koleżanką szkolną Henryki Desforges i żoną zastępcy naczelnika wydziału w Ministerstwie Skarbu. Pochodziła ze starej mieszczańskiej rodziny i posiadała niezwykły dar prowadzenia domu i wychowywania trojga dzieci w sposób energiczny, sprawny i zarazem praktyczny.

— Czy to możliwe, że zapłaciłaś za nią tylko dwadzieścia pięć franków? — ciągnęła dalej, uważnie oglądając każde oczko koronki z osobna. — Gdzieś ty to kupiła? Mówisz, że u koronczarki w Luc?... Tak, to doprawdy niedrogo... Tylko musiałaś dać ten wachlarz do zmontowania.

— Naturalnie —odpowiedziała pani Desforges. — Oprawa kosztuje mnie dwieście franków.

Słysząc to pani Bourdelais zaczęła się  śmiać. I to ma się nazywać okazja! Dwieście franków za zwykłą oprawę z kości słoniowej z monogramem! I taki wydatek poniesiony dla kawałka koronki, na której kupnie zaoszczędziło się parę groszy! Takie same wachlarze można kupić już oprawione po sto dwadzieścia franków. Wymieniła nawet nazwę firmy na ulicy Poissonnière.

Wachlarz przechodził z rąk do rąk. Pani Guibal " ledwo na niego spojrzała. Była to wysoka i szczupła kobieta o rudych włosach i zawsze jednakowo obojętnym wyrazie twarzy. W jej szarych oczach czaiły się pod maską sztucznego chłodu egoistyczne błyski. Nigdy nie widywano jej w towarzystwie męża, znanego w Paryżu adwokata, który — jak mówiono — prowadził, podobnie jak żona, całkowicie swobodny tryb życia, pochłonięty pracą zawodową i rozrywkami.

— Nie kupiłam chyba w życiu więcej niż dwa wachlarze — powiedziała stłumionym głosem, oddając koronkę pani de Boves. — Otrzymuje się je przecież w prezencie przy każdej okazji.

Hrabina odpowiedziała jej w sposób subtelnie ironiczny:

— Szczęśliwa jesteś, moja droga, że posiadasz tak eleganckiego męża.

I pochylając się do swojej córki, wysokiej dwudziestoletniej panny, rzekła:

— Spojrzyj na ten monogram, Blanko... Jaka śliczna robota!... To dlatego oprawa kosztowała tak drogo.

Pani de Boves przekroczyła już czterdziestkę, lecz mimo to zachowała wspaniałą postawę bogini. Miała regularne rysy i. duże, nieruchome oczy. Mąż jej, generalny inspektor stadniny, poślubił ją dla jej urody. Teraz, w salonie przyjaciółki, zainteresowała się bardzo delikatnym wykonaniem monogramu, a pragnienie posiadania podobnego wachlarza odbiło się wyraźnie w jej oczach. Niespodziewanie zwróciła się do Moureta:

— Niechże nam pan powie swoje zdanie. Czy cena dwustu franków za oprawęjest doprawdy zbyt wygórowana?

Mouret stał pośrodku pięciu kobiet udając zaciekawienie tym, co je interesowało. Wziął do ręki wachlarz i zaczął go oglądać. Miał właśnie zamiar powiedzieć coś na ten temat, gdy służący, otwierając drzwi, zaanonsował:

- Pani Marty.

Weszła chuda i brzydka kobieta o twarzy zeszpeconej ospą. Ubrana była z wyszukaną elegancją. Na pierwszy rzut oka trudno było określić jej wiek. Chwilami, gdy ogarniało ją podniecenie, wyglądała na trzydzieści, a chwilami na czterdzieści. W prawej ręce trzymała czerwoną skórzaną torebkę.

- Droga pani Henryko - powiedziała witając się z gospodynią  - niech mi pani wybaczy,  że wchodzę z tą torbą... Proszę sobie wyobrazić, że idąc do pani wstąpiłam do magazynu Wszystko dla pań i znów popełniłam szaleństwo. Nie chciałam zostawiać tego w powozie, żeby mi nie skradziono.

W tej chwili spostrzegła Moureta i powiedziała śmiejąc się:

- Zupełnie niechcący zrobiłam panu reklamę nie wiedząc, że pan jest tutaj... Ma pan teraz w swoim magazynie naprawdę niezwykły wybór koronek...

Przyjście pani Marty odwróciło uwagę obecnych od wachlarza. Mouret odłożył go na stoliczek. Zebrane kobiety paliła teraz ciekawość i chęć obejrzenia zakupów pani Marty. Znano dobrze jej niepohamowaną pasję wydawania pieniędzy i bezsilność wobec nastręczających się ciągle pokus. Wiedziano, że jest kobietą bezwzględnie uczciwą, niezdolną do żadnych romansów ani miłostek - była jednak całkowicie nieodpowiedzialna i bezgranicznie uległa wobec najmniejszego skrawka kolorowego materiału. Ta córka drobnego urzędnika rujnowała dzisiaj męża, profesora liceum, który aby zaspokoić wciąż wzrastające wydatki domowe, musiał udzielać prywatnych lekcji podwajając w ten sposób otrzymywaną w szkole sumę sześciu tysięcy franków. Pani Marty nie otwierała jednak swojej torby, którą trzymała na kolanach. Mówiła o swojej córce. Ta czternastoletnia dziewczynka była jej oczkiem w głowie; ubierała ją równie modnie jak siebie samą, sprawiała jej całe stosy fatałaszków, których urokowi nie umiała się oprzeć.

- Wiedzą panie - tłumaczyła przyjaciółkom - że tej zimy modne są dla młodych panienek sukienki ozdobione wąską koroneezką...

Więc gdy zobaczyłam ładną walansjenkę...

Wreszcie zdecydowała się otworzyć torbę. Wszystkie panie pochyliły się ku niej, gdy wtem, pośród ciszy, jaka zapanowała w salonie, rozległ się dźwięk dzwonka przy drzwiach wejściowych.

— To z pewnością mój mąż  — wybąkała pani Marty, bardzo zmieszana. — Miał przyjść po mnie, gdy skończy lekcje w liceum.

Prędko zamknęła torbę i machinalnie schowała ją pod fotel. Wszystkie panie zaczęły się  śmiać. Wówczas, zawstydzona swym odruchem, położyła znów torbę na kolana tłumacząc, że mężczyźni nigdy nie rozumieją kobiet i zresztą nie powinni o wielu rzeczach wiedzieć.

— Pan de Boves, pan de Vallagnosc — zaanonsował służący.

Nazwiska przybyłych panów wywołały zdziwienie. Nawet pani de Boves nie spodziewała się swego męża Był to bardzo przystojny mężczyzna, noszący napoleońską bródkę i wąsy na sposób wojskowy. Ucałował on rękę pani Desforges, którą znał jeszcze za jej młodych lat, gdy była panną, po czym usunął się na bok, aby drugi z przybyłych panów, młody człowiek o bladej i anemicznej cerze, mógł przywitać się z panią domu Lecz ledwie nawiązano z powrotem rozmowę, rozległy się dwa lekkie okrzyki:

— To ty, Pawle?

— Jak się masz, Oktawiuszu!

Panowie Mouret i Vallagnosc uścisnęli sobie ręce. Pani Desforges wyraziła zdziwienie. Więc ci panowie się znali? Naturalnie, obaj byli przecież wychowankami gimnazjum w Plassans. Tylko przypadek sprawił, że nie spotkali się wcześniej u pani Desforges.

Trzymając się za ręce przeszli żartując do sąsiedniego saloniku w chwili, gdy służący wnosił na srebrnej tacy zastawę do herbaty z chińskiej porcelany i stawiał ją koło pani Desforges na małym stoliczku z marmurowym blatem i mosiężną galeryjką. Panie przysunęły się bliżej i zaczęły rozmawiać głośniej, zajęte jakimś tematem, który je pasjonował. Pan de Boves stał za krzesłami pań, pochylając się chwilami ku nim i rzucając jakieś pełne galanterii słówko. Obszerny salon, miły i wesoły, rozjaśniał się jeszcze bardziej dzięki beztroskiej pogawędce, przerywanej śmiechem.

— Co za spotkanie, drogi Pawle!  — powtórzył Mouret.

Usiadł na kanapie koło pana Vallagnosc. Znajdowali się w niewielkim, zalotnie urządzonym buduarze, którego ściany wybite były jedwabiem złotego koloru. Przez otwarte drzwi widzieli siedzące w salonie panie, lecz byli sami i mogli rozmawiać swobodnie, Toteż patrząc sobie w oczy śmieli się do siebie i poklepywali raz po, raz po kolanie. Cała młodość stawała teraz przed ich oczami: stara szkoła w Plassans, jej dwa podwórza, wilgotne sale wykładowe, refektarz, gdzie karmiono ich niemal wyłącznie rybami, i sypialnia, w której poduszki fruwały z. łóżka na łóżko, gdy tylko zasnął pilnujący ich wychowawca. Paweł, pochodzący ze. szlacheckiej, zrujnowanej rodziny, celował w zadaniach szkolnych, był prymusem stawianym innym za przykład ; profesor przepowiadał mu jak najświetniejszą przyszłość. Oktawiusz zaś, leniwy, pełen werwy i zadowolony z siebie, wyładowywał swój temperament w najdzikszych eskapadach. Mimo różnic charakteru zaprzyjaźnili się ze sobą serdecznie i nie rozstawali aż do matury, z której jeden wyszedł zwycięsko i chlubnie, drugi zaś z wielkim trudem, potknąwszy się na dwóch egzaminach piśmiennych. Potem życie ich rozłączyło. Spotykali się teraz po dziesięciu latach, postarzali i  świadomi przemian, jakie w nich zaszły.

- Ca się z tobą dzieje? - zapytał Mouret.

- Co robisz?

- Nic nie robię.

Pan Vallagnosc, mimo radości z powodu spotkania kolegi, miał w dalszym ciągu minę zmęczoną i zgorzkniałą. Oktawiusz, zdziwiony, nalegał dalej, mówiąc:

- Coś przecież musisz robić. Powiedz, co?

- Nic nie robię  - powtórzył zapytany. Oktawiusz zaśmiał się. Odpowiedź przyjaciela nie

wystarczała mu. Po trochu wyciągnął od niego całą historię, zwykłą historię niezamożnego chłopca, który uważa, że ze względu na pochodzenie nie wypada mu zostać czymś innym niż lekarzem lub adwokatem. Z takich ludzi wyrastają zadowolone z siebie miernoty, szczęśliwe, jeśli mają szuflady biurka napchane dyplomami i nie umierają przy tym z głodu. Valłagnosc, zgodnie z tradycją rodzinną, ukończył prawo. Potem, powrócił do domu i stał się ciężarem dla matki-wdowy, która i tak dosyć miała kłopotu z wydaniem za mąż dwóch córek. Wreszcie, przejęty wstydem, pozostawił trzem kobietom skromne resztki dawnej fortuny i wyjechał do Paryża, gdzie przyjąwszy nędzną posadkę w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych wegetował kryjąc się jak kret w swojej norze.

- Powiedz mi, ile zarabiasz? - zapytał przyjaciela Mouret.

- Trzy tysięce franków rocznie.

- Ależ to jest nędza!  Żal mi cię bardzo, mój stary... Taki zdolny chłopiec jak ty! Dają ci więc tylko te marne kilka tysięcy, i to po pięciu latach ogłupiania cię na wyższej uczelni!To doprawdy nie ma sensu! Zatrzymał się i zaczął mówić o sobie: 

— Co do mnie, to pokłoniłem im się pięknie... Wiesz zapewne, czym jestem teraz?

— Tak — powiedział Valiagnosc. — Opowiadano mi, że zajmujesz się handlem Masz ten wielki magazyn na rogu placu Gaillon, nieprawdaż?

— Tak jest... Jestem kupczykiem, mój stary! Mouret podniósł głowę i znów poklepał kolegę po kolanie, powtarzając z roześmianą i zuchowatą miną człowieka, nie wstydzącego się fachu, dzięki któremu się wzbogacił:

— Tak, tak, jestem kupczykiem!... Przypominasz sobie, że nigdy nie umiałem rozgryźć tych mądrości, którymi nas karmiono, chociaż w gruncie rzeczy nie uważałem siebie za głupszego od reszty kolegów Zrobiłem maturę, aby sprawić radość mojej rodzinie, i mógłbym zostać adwokatem lub lekarzem jak inni z was. Ale te zawody odstraszyły mnie, gdy zobaczyłem, jak wielu ludzi z dyplomami klepie biedę... Gwizdnąłem więc na dyplomy i bez najmniejszego, żalu rzuciłem się w wir interesów.

Vallagnosc uśmiechał, się z zażenowaniem. W końcu wyszeptał:

— To prawda, twoje świadectwo maturalne na nic ci się nie przyda przy sprzedaży płótna.

— Daję ci słowo honoru —odpowiedział wesoło Mouret  —  że pragnę jedynie, aby mi nie zawadzało. Wiesz dobrze,  że jak się raz wsiąknie w tego rodzaju naukowe historie, to nie tak łatwo jest się z nich potem wyplątać. Wlecze się człowiek przez życie jak żółw, gdy inni, mając swobodę ruchów, pędzą jak wariaci.

Widząc, że jego słowa sprawiają przykrość przyjacielowi, ujął go za ręce i mówił dalej:

— Słuchaj, nie chcę cię martwić, ale przyznaj sam, że posiadane przez ciebie dyplomy na nic ci się w życiu nie przydały... Czy wiesz, że kierownik działu jedwabi w moim magazynie zarabia przeszło dwanaście tysięcy franków rocznie? Jest to człowiek niewątpliwie bardzo sprytny, ale jeśli chodzi o wykształcenie, to nie sądzę, żeby posiadał jakieś inne wiadomości poza znajomością czterech działań i głównych zasad ortografii... Zwykli subiekci zarabiają u mnie rocznie trzy do czterech tysięcy franków, to znaczy więcej niż ty... A przecież wykształcenie ich, w porównaniu z twoim, nie kosztowało ich prawie nic i nie wchodzili w świat z taką jak ty pewnością zrobienia kariery... Zapewne, pieniądze to jeszcze nie wszystko Ale widzisz, mój drogi, mając do wyboru: pozostać hołyszem o jakichś tam ambicjach naukowych, przymierającym z głodu biedakiem, jakich pełno jest wśród ludzi wolnych zawodów, lub też przyłączyć się do ludzi praktycznych, przystosowanych do walki z życiem i znających wszystkie tajniki swojego fachu, to przyznasz sam, że nie mogłem się wahać. Stanąłem po stronie tych, którzy zrozumieli ducha czasu!

Głos Moureta nabrał gorących akcentów i zwrócił uwagę Henryki, podającej gościom herbatę. Widząc jej uśmiech i zauważywszy, że dwie inne panie również nastawiły uszu, właściciel wielkiego magazynu pierwszy roześmiał się ze swoich słów.

- Ostatecznie, mój drogi, jeżeli kiedyś byłem tylko początkującym kupczykiem, to dzisiaj jestem milionerem.

Vallagnosc opadł miękko na oparcie kanapy. Przymknął oczy, a na jego twarzy odbiło się zmęczenie i zaprawiona afektacją pogarda, właściwa rodom zdegenerowanym.

- Wszystko to jest głupstwo - szepnął. -  Życie funta kłaków nie jest warte!

A widząc, że Mouret patrzy na niego z oburzeniem i zdziwieniem w oczach, dodał:

- Wszystko mija. Czy. nie lepiej siedzieć z założonymi rękami?

Zwierzył się teraz przyjacielowi ze swego pesymizmu, mówił o miernocie życia i niepowodzeniach, jakie go spotkały. Kiedyś marzył o tym, aby zostać pisarzem. Z tego okresu obcowania z poetami wyniósł pojęcie wszechludzkiej beznadziejności. Zawsze natrafiał w życiu na bezużyteczność wysiłku, na nudę niezmiennie pustych godzin, na ostateczną głupotę  świata. Wszystkie próby używania rozkoszy życia spaliły na panewce, nawet popełnianie występków nie przynosiło mu radości.

- Powiedz mi, czy ty umiesz się bawić? - zapytał w końcu przyjaciela.

Mouret osłupiał w pierwszej chwili, a potem zaczął krzyczeć:

- Jak to? Czy ja umiem się bawić?... Co ty wygadujesz? Toś ty do tego doszedł?... Ależ naturalnie, bawię się doskonale nawet wówczas, kiedy wszystko koło mnie wali się i gdy wściekam się z tego powodu. Jestem człowiekiem namiętnym i nie umiem brać  życia spokojnie. Życie to zdaje się jedyna rzecz, która mnie interesuje naprawdę.

Rzucił okiem w kierunku salonu i zniżył głos.

- Przyznam ci się, że kobiety nudzą mnie czasem Ale gdy zdobędę którąś z nich, a - do licha! - udaje mi się to przeważnie, to wówczas, zapewniam cię, nie dzielę się z nikim moją zdobyczą.. Zresztą, w gruncie rzeczy, kobiety mało mnie obchodzą. Widzisz, co innego jest dla mnie ważne. Lubię wysiłek woli i czyn, bo to jest twórcze... Co to za satysfakcja powziąć jakąś myśl, walczyć o jej realizację, wbijać ją młotkiem do głowy ludziom, wreszcie patrzeć, jak się rozwija, jak rośnie i zwycięża... Tak, mój stary przyjacielu, ja umiem się bawić!

W jego słowach dźwięczała radość czynu i zadowolenie z życia. Powtórzył jeszcze, że jest dzieckiem swojej epoki. Doprawdy, trzeba być niespełna rozumu, aby nie chwytać się pracy oburącz, gdy świat stoi otworem, robota czeka i wszyscy patrzą ufnie w pełną nadziei przyszłość. Ironicznie pokpiwał sobie z tych wszystkich zniechęconych, zgorzkniałych pesymistów, z tych okaleczałych nowoczesną nauką, płaczliwych poetów i wiecznie urażonych sceptyków, którzy nie mogą znaleźć miejsca we współczesnym, ogromnym warsztacie pracy. Doprawdy, co za wstrętna rola ziewać z nudów przypatrując się cudzej robocie!

— To jest właśnie moja jedyna przyjemność: ziewać komuś w nos — powiedział Vallagnosc zimno.

Zapał Moureta zgasł nagle. Zwrócił się serdecznie do przyjaciela.

 — Ach! drogi Pawle, zawsze jesteś ten sam, zawsze operujesz paradoksami... Przecież nie po to spotkaliśmy się, aby się kłócić. Na szczęście każdy może mieć swoje zdanie. Muszę ci pokazać moją. maszynę w ruchu, sam zobaczysz, że to nie jest takie głupie... Powiedz mi teraz, co u ciebie słychać? Mam nadzieję, że twoja matka i siostry są zdrowe... Czy mi się zdaje, czy też słyszałem, że pół roku temu miałeś zamiar ożenić się w Plassans?

Gwałtowny ruch kolegi zatrzymał go w pół zdania. Vallagnosc spojrzał niespokojnie w kierunku salonu. Mouret obejrzał się także i zauważył, że panna de Boves nie spuszcza z nich oczu. Wysoka i tęga Blanka podobna była do matki. Tylko owal twarzy był u niej mniej czysty, a rysy grubsze i skażone podskórnym tłuszczem. Na dyskretne pytanie, zadane przez przyjaciela, Paweł odpowiedział, że to jeszcze nic pewnego i być może, że nic z tego nie wyjdzie. Blankę poznał u pani Desforges, u której bywał często ubiegłej zimy. Obecnie rzadko tu się zjawiał i tym się tłumaczył fakt, że dotąd nie spotkał się z Oktawiuszem. Paweł bywał również u państwa de Boves. Lubił bardzo pana domu, starego hulakę, który porzucał właśnie służbę w administracji i przechodził na emeryturę. Państwo de Boves nie posiadali zresztą dużego majątku. Hrabina nie wniosła mężowi żadnego posagu poza urodą Junony i cała rodzina żyła z dochodów jedynego, obdłużonego już folwarku. Na szczęście pan de Boves pobierał dotąd dziewięć tysięcy franków jako generalny inspektor stadniny. Obydwie panie, matka i córka, musiały bardzo liczyć się z pieniędzmi, gdyż stary hrabia niewiele dawał gotówki na utrzymanie domu, wielkie sumy wydając na własne, bardzo kosztowne eskapady. Panie de Boves musiały nawet często same zajmować się przeróbką sukien.

- Więc po co się  żenisz? - zapytał po prostu Mouret.

- Mój Boże! trzeba raz z tym skończyć  - odpowiedział Vallagnosc mrugając zmęczonymi powiekami. - A poza tym są pewne widoki na przyszłość: oczekujemy rychłej śmierci jednej z ciotek.

Tymczasem Mouret nie spuszczał oczu z pana de Boves, siedzącego koło pani Guibal i wyraźnie nadskakującego jej z czułym uśmiechem mężczyzny, który atakuje. Uśmiechnął się więc do. przyjaciela i mrugnął do niego okiem tak znacząco, że Paweł odrzekł:

- Nie, to nie ta... Przynajmniej jeszcze nie ta... Cała rzecz w tym, że jego służba wymaga ciągłych rozjazdów, na przykład inspekcji szpitali końskich, i że w ten sposób ma całą masę pretekstów do znikania z domu. Zeszłego miesiąca, gdy żona była pewna, że jest w Perpignan, okazało się, iż mieszka w hotelu, w jakiejś zapadłej dzielnicy Paryża, z pewną nauczycielką muzyki.

Zapanowało milczenie. Młody człowiek, przypatrując się panu de Boves i jego zabiegom koło pani Guibal, podjął po chwili ściszonym głosem:

- Zdaje się, że masz jednak rację... Zresztą ta pani nie wydaje się zbyt trudna do zdobycia, tak przynajmniej mówią. Opowiadają o niej jakąś bardzo śmieszną historyjkę w związku z pewnym oficerem... Ale spójrz tylko na niego, w jaki paradny sposób magnetyzuje ją kącikiem oka! To się nazywa stara szkoła, mój drogi!... Bardzo lubię tego człowieka i można by powiedzieć,  że przez miłość do niego żenię się z córką!

Mouret śmiał się, serdecznie ubawiony. Zaczął wypytywać przyjaciela o pewne szczegóły i kiedy dowiedział się, że projekt małżeństwa wyszedł od pani Desforges, cała ta historia wydała mu się jeszcze bardziej zabawna. Henryka bawiła się w swaty i swoją manię kojarzenia małżeństw posuwała aż do tego, że gdy znalazła już mężów dla córek swych znajomych, to zdarzało się, iż pozwa lała ojcom na wybór kochanek w swoim salonie. Robiła to wszystko w sposób tak naturalny, że nikt nie gorszył się z tego powodu. Czynny i wiecznie spieszący się Mouret, który lubił swe pieszczoty przeliczać na pieniądze - kochał Henrykę zapominając o wszelkich uwodzicielskich wyrachowaniach i okazując jej koleżeńską przyjaźń. 

Pani Desforges ukazała się właśnie na progu salonu w towarzystwie sześćdziesięcioletniego starca. Dwóch przyjaciół nie spostrzegło w pierwszej chwili ich wejścia. Głosy zebranych w salonie pań wznosiły się chwilami do krzyku, a lekki brzęk łyżeczek o filiżanki z chińskiej porcelany dołączał się do tego rozgwaru. Od czasu do czasu, gdy rozmowy nieco milkły, słychać było dźwięk spodeczka, zbyt żywo postawionego na marmurowym blacie stolika. Niespodziewany promień zachodzącego słońca, które wyjrzało ukradkiem zza rąbka wielkiej chmury, złocił wierzchołki kasztanów w pobliskim ogrodzie, wpadał przez okna smugą złotoczerwonego pyłu, jak pożar zapalał hafty brokatu i odbijał się w mosiężnych okuciach mebli.

— Chodźmy tędy, drogi baronie — mówiła pani Desforges. — Chcę panu przedstawić pana Oktawiusza Mouret, który pragnie gorąco wyrazić panu swój głęboki podziw.

Zwracając się zaś do Oktawiusza dodała:

— Baron Hartmann.

Subtelny uśmieszek malował się na wąskich ustach starszego pana. Był to człowiek niskiego wzrostu, silnie zbudowany, o wielkiej alzackiej głowie. Grubo ciosane rysy jego twarzy rozjaśniał za lada skrzywieniem ust czy mrugnięciem powiek błysk żywej inteligencji. Od dwóch tygodni baron odkładał z dnia na dzień spotkanie, na którym Henryce tak zależało. Czynił to nie z powodu jakiejś przesadnej zazdrości, gdyż jak przystało na człowieka rozsądnego, zadowalał się obecnie czysto ojcowskim sentymentem. Chodziło mu o to, że Henryka w krótkim stosunkowo przeciągu czasu przedstawiła mu już trzeciego przyjaciela, obawiał się więc śmieszności. Toteż witając się z Oktawiuszem przywołał na wargi dyskretny uśmieszek łaskawego i możnego protektora, który chce okazać się miłym, ale nigdy się nie zgodzi, aby go wystrychnięto na dudka.

— Panie baronie — mówił Mouret z właściwym Prowansalczykom przesadnym zachwytem — ostatnie pana posunięcia w Banku Ziemskim były mistrzowskie! Nie umiem panu powiedzieć, do jakiego stopnia czuję się szczęśliwy i dumny,  że mam zaszczyt uścisnąć panu rękę.

— Doprawdy zbyt pan jest uprzejmy — odpowiedział uśmiechając się baron.

Henryka przypatrywała się im jasnymi oczyma, bez śladu zmieszania. Stała między nimi z podniesioną piękną głową i przenosiła spojrzenie z jednego na drugiego. Miała na sobie koronkową suknię, odsłaniającą jej ręce i delikatną szyję; była zachwycona, że rozmawiają ze sobą tak przyjaźnie.

— A teraz zostawię panów samych — powiedziała po chwili.

I zwracając się do Pawła, który podniósł się z kanapy, dodała:

- Czy można panu podać filiżankę herbaty?

- Bardzo chętnie, dziękuję pani.

 Po czym oboje przeszli do dużego salonu.

Mouret usiadłszy na kanapie koło barona Hartmanna zaczął rozpływać się w pochwałach na temat prowadzonych przez Bank Ziemski operacji finansowych. Następnie przeszedł do tematu, który mu leżał na sercu. Zaczął mianowicie mówić o przebiciu nowej arterii, przedłużającej ulicę Reaumur. Nowy odcinek miał nosić nazwę ulicy Dziesiątego Grudnia i miał mieścić się między placem Giełdy a placem Opery. Minęło już półtora roku, odkąd postanowiono przebić tę ulicę jako niezwykle ważną dla użyteczności publicznej, naznaczono także radę, która miała zdecydować o przejściu na rzecz miasta pewnych nieruchomości. Cała dzielnica interesowała się niezwykle żywo nową arterią, dopytując się o datę rozpoczęcia robót i o domy przeznaczone do rozbiórki Od trzech miesięcy Mouret oczekiwał realizacji tego przedsięwzięcia, licząc z początku jedynie na ożywienie handlu w tej dzielnicy. Następnie jednak powstały w jego głowie plany powiększenia magazynu i to do tak dużych rozmiarów, że nie śmiał mówić o tym głośno. Ponieważ ulica Dziesiątego Grudnia miała przeciąć ulicę de Choiseul i ulicę la Michodiere, widział już w swej wyobraźni magazyn Wszystko dla pań  ogarniający cały kompleks budynków między tymi ulicami a ulicą Neuve--Saint-Augustin. Wyobrażał sobie pałacową fasadę od strony nowej arterii, fasadę górującą nad innymi budynkami i panującą nad miastem. W związku z tymi planami zapragnął gorąco poznać barona Hartmanna, gdy tylko dowiedział się, że Bank Ziemski na zasadzie umowy z Zarządem Miejskim podejmuje się finansowania robót, pod warunkiem, że tereny przylegające do ulicy Dziesiętego Grudnia przejdą na jego własność.

- Czyż to możliwe - mówił Mouret rozmyślnie naiwnym tonem -  że panowie oddadzą zupełnie wykończoną ulicę, skanalizowaną, z chodnikami i latarniami gazowymi? I czy rzeczywiście tereny przylegające do ulicy pokryją wydatki panów? To jest bardzo ciekawe!

Mouret zbliżał się powoli do delikatnego punktu rozmowy. Dowiedział się mianowicie, że Bank Ziemski wykupuje potajemnie domy z kompleksu, w którego skład wchodził magazyn Wszystko dla pań, i to nie tylko budynki, które miały ulec rozbiórce, ale również i te, które miały pozostać nietknięte. Przewidywał także, że Bank Ziemski przeznacza te tereny na jakieś przedsiębiorstwo, i obawiał się, aby jego własne plany powiększenia magazynu nie napotkały na nieprzezwyciężone trudności, w razie gdyby jakieś bogate towarzystwo, skupiające w swoich rękach wszystkie nieruchomości kompleksu, zechciało zachować dla siebie potrzebne mu tereny. Ta właśnie obawa skłoniła go ostatecznie do nawiązania znajomości z baronem, i to za pośrednictwem pięknej kobiety. Tego rodzaju związek między mężczyznami z usposobieniem wrażliwym na wdzięki kobiece bywa nieraz bardzo ścisły. Mouret mógłby przecież odwiedzić barona w jego biurze i swobodnie przedstawić mu projekt wielkiego przedsięwzięcia, jakie zamierzał mu zaproponować. Lecz u Henryki czuł się silniejszy, wiedział bowiem, do jakiego stopnia posiadanie wspólnej kochanki wpływa wiążąco na stosunki między mężczyznami. Obecność obu w jej domu, wśród zapachu jej ulubionych perfum, wreszcie bliskość jej zachęcającego uśmiechu dawały mu pewność zwycięstwa.

— Czy to pan kupił pałac Duvillard, tę starą ruderę, która sąsiaduje z moim magazynem?  — zapytał nagle barona Mouret.

Zapytany po krótkiej chwili wahania zaprzeczył. Ale Mouret śmiał się patrząc mu prosto w oczy. Począł teraz odgrywać rolę dobrodusznego młodego człowieka, który ma serce na dłoni i jest gładki w interesach.

— Pozwoli pan, panie baronie, że skoro spotkał mnie niespodziewany zaszczyt poznania pana, to pomówię z panem zupełnie otwarcie... Nie chcę bynajmniej,  żeby zwierzał mi się pan ze swoich sekretów. To raczej ja wyznam panu moje tajemnice w przekonaniu, że nie mógłbym ich powierzyć w pewniejsze ręce. Zresztą zależy mi na pana radach. Już dawno chciałem się do pana zwrócić, ale brakowało mi śmiałości...

I rzeczywiście opowiedział baronowi o swoim życiu, o początkach swojej kariery, nie ukrywał nawet kryzysu finansowego, jaki wisiał nad nim obecnie, mimo pozorów powodzenia. Mówił o wszystkim: o stopniowym powiększaniu magazynu, o dochodach, które topił w rozmaitych przedsięwzięciach, o wkładach swoich pracowników, o tym, jak firma przy każdej większej wyprzedaży stawia wszystko na jedną kartę, angażując cały kapitał dyspozycyjny. Nie zwracał się jednak do barona o pożyczkę. Miał nieograniczone zaufanie do swojej klienteli. Ambicje jego sięgały wyżej. Zaproponował mianowicie baronowi spółkę, do której Bank Ziemski wniesie ogromny gmach (Mouret widział go już w swych marzeniach), on zaś ze swej strony — swoje zdolności handlowe i kapitał istniejącego już magazynu. Ze względu na wielką wartość obustronnych wkładów, realizacja projektu wydawała mu się  łatwa do urzeczywistnienia.

- Co panowie będą robić z zakupionymi terenami i nieruchomościami? -pytał natarczywie Mouret. - Mają panowie z pewnością jakieś plany. Ale jestem pewien, że mój projekt jest od waszego lepszy... Niech pan to rozważy. Zbudowalibyśmy na tych terenach rozległą galerię, zburzylibyśmy lub przebudowali nieruchomośći w ten sposób powstałyby największe w Paryżu magazyny, coś w rodzaju bazaru przynoszącego miliony.

I z głębi serca wyrwał mu się okrzyk:

- Ach, gdybym mógł się obyć bez pana pomocy, baronie!... Lecz w pana ręku spoczywa teraz wszystko... A zresztą nigdy nie zdołałbym uruchomić potrzebnych kapitałów... Koniecznie trzeba, żebyśmy doszli do porozumienia. Poniechanie tego projektu byłoby zbrodnią.

- Jaki z pana zapaleniec, drogi panie! - odpowiedział baron Hartmann. - Co za wyobraźnia!

Kręcił głową i uśmiechał się, nie mając jednak ochoty zdradzać swoich tajemnic. Zamiarem Banku Ziemskiego było zbudowanie przy ulicy Dziesiętego Grudnia wielkiego luksusowego budynku, który swym doskonałym położeniem zwabiałby cudzoziemców i stanowiłby konkurencję dla Grand-Hotelu. Zresztą, ponieważ hotel zajmowałby tylko tereny przylegające do ulicy, baronowi nie stawało nic na przeszkodzie, aby zgodzić się na propozycję Moureta, pozostawało bowiem jeszcze dość wolnego miejsca. Wahał się jednak, gdyż już dwóch przyjaciół Henryki korzystało z jego poparcia i nudziła go ta rola uprzejmego protektora. Pomimo zamiłowania do czynu, które kazało mu otwierać swoją kiesę dla ludzi inteligentnych i odważnych, geniusz handlowy Moureta raczej dziwił go, niż porywał. Ten olbrzymich rozmiarów magazyn był przedsięwzięciem fantastycznym i nierozważnym. Czy rozszerzenie handlu nowościami do takich kolosalnych rozmiarów nie groziło niechybną ruiną? Nie wierzył w powodzenie tej imprezy i odmawiał pomocy.

- Zapewne, sam pomysł jest porywający - powiedział. - Tylko to jest pomysł poety... Skądże pan weźmie klientelę, aby zaludnić podobnego kolosa?

Mouret patrzył przez chwilę na niego w milczeniu, jakby zaskoczony odmową. Czyż to było możliwe? Człowiek obdarzony takim węchem handlowym, wyczuwający niezawodną intuicją najgłębiej ukryte pieniądze! Uczynił nagle wymowny gest, wskazując na panie zebrane w salonie, i wykrzyknął:

— Pyta pan, skąd wezmę klientów? Stamtąd! Słońce skrywało się blednąc coraz bardziej.

Czerwony pył był teraz zaledwie jasnozłocistym blaskiem, zamierającym na jedwabiu obić i oparciach mebli. W zapadającym zmierzchu atmosfera salonu stawała się coraz bardziej intymna. Pan de Boves i pan de Vallagnosc rozmawiali przy jednym z okien błądząc oczami po ogrodzie. Panie zbliżyły się do siebie jeszcze bardziej, suknie ich dotykały się tworząc niewielki krąg. Rozlegały się tam wybuchy śmiechu, chwilami rozmowa przechodziła w szept, padały namiętne pytania i odpowiedzi kobiet opętanych żądzą zbytku. Pani de Boves opisywała jakąś suknię balową.

— Proszę sobie wyobrazić spód z jedwabiu w kolorze malwy, a na nim upięte falbany ze starej koronki, szerokiej na trzydzieści centymetrów...

— Co za wspaniałości! — przerwała pani Marty. — Są na świecie szczęśliwe kobiety!

Baron Hartmann, kierując wzrok za gestem Moureta, przypatrywał się paniom poprzez, szeroko otwarte drzwi salonu. Słuchał ich rozmowy tylko jednym uchem, ponieważ Mouret, gorąco pragnąc go przekonać, nie przestawał mówić i rozwodził się szeroko, tłumacząc baronowi nowy mechanizm handlu nowościami. Był on oparty na ciągłym i szybkim obrocie kapitału. Kupiec zapalał się, sypał przykładami. Oto w ciągu bieżącego roku jego kapitał, wynoszący zaledwie pół miliona franków, był cztery razy całkowicie zaangażowany i przyniósł dwa miliony obrotu. Oczywiście, nie dało to zbyt dużych zysków. Mogłyby one być dziesięciokrotnie zwiększone, gdyby udało się  — a uda się na pewno — obrócić kapitałem piętnaście lub dwadzieścia razy, zwłaszcza w pewnych działach.

— Rozumie pan, panie baronie, cały mechanizm na tym polega. Jest to bardzo proste, ale należało wpaść na ten pomysł. Nie potrzeba tu wielkich kapitałów. Dążymy do tego, aby jak najprędzej pozbyć się towaru nabytego i kupić następną partię. Dzięki temu kapitał procentuje tyle razy, ile razy nim się obróci. Możemy wobec tego zadowolić się niewielkim zyskiem. Nasze koszty własne są olbrzymie, wynoszą do szesnastu procent, a ponieważ nie wyciągamy z towaru więcej jak dwadzieścia procent zysku, więc zarabiamy tylko cztery procent, i to w najlepszym razie. Ale ten skromny zarobek wzrośnie w końcu do milionowych sum, gdy będziemy operowali wielkimi ilościami towaru, i to ciągle nowymi... Rozumie pan? Przecież to jasne.

Baron pokręcił znowu głową. Sam nie zdawał sobie sprawy, dlaczego projekty Moureta niepokoiły go i skłaniały raczej do oporu. Zazwyczaj dawał się bardzo łatwo namówić na najryzykowniejsze kombinacje. Dotąd jeszcze mówiono w Paryżu o jego odważnych posunięciach, gdy chodziło o pierwsze próby z oświetleniem gazowym.

- Rozumiem pana dobrze - odpowiedział. - Sprzedaje pan tanio, aby sprzedawać dużo, a sprzedaje pan dużo dlatego, że sprzedaje pan tanio... Cała trudność polega na tym, aby sprzedać, i dlatego powracam do mojego pytania: komu pan będzie sprzedawał? W jaki sposób ma pan nadzieję osięgnąć tak kolosalny zbyt?

Odgłosy rozmowy, prowadzonej w salonie, stawały się coraz silniejsze i zagłuszyły zupełnie odpowiedź kupca. Pani Guibal dowodziła, że stanowczo bardziej podobają się jej falbany na przodzie sukni, w formie fartuszka.

- Ależ, moja droga - mówiła pani de Boves - w sukni, o której mówię, także i cały przód ozdobiony jest koronką. Nie widziałam nigdy nic tak bogatego.

- Zaraz, zaraz! Mam świetny pomysł  - wpadła w tok rozmowy pani Desforges.

- Mam kilka metrów koronki Alencon... Muszę tylko poszukać w sklepach podobnej i będę miała już cały komplet.

Głosy znowu przycichły i zniżyły się do szeptu. Padały cyfry, a cały ten targ podniecał pożądania. Wszystkie panie kupowały już w wyobraźni dziesiętki metrów koronki.

- Widzi pan - powiedział wreszcie Mouret - sprzedać można, co się chce, trzeba tylko umieć sprzedawać! Od tego zależy triumf.

Z prowarisalską werwą, w malowniczych zdaniach zobrazował Mouret nową metodę handlu. Opisywał potęgę stosu nagromadzonych towarów, przeznaczonych na sprzedaż w jednym punkcie. Towaru nie może nigdy zabraknąć, modne artykuły muszą być zawsze na składzie: przechodząc od jednego do drugiego działu, klientka powinna stracić rozsądek i kupować tutaj materiał, dalej - nici, gdzie indziej jeszcze płaszcz, by wpaść następnie na rzecz, której nie miała zamiaru kupić, ale która, choć niepotrzebna, oczarowała ją swym wdziękiem. Następnie Mouret zaczął wychwalać system oznaczania cen każdego artykułu w sposób widoczny dla klientów. Od tego odkrycia datowała się wielka, rewolucyjna era handlu nowościami. Stary, drobny handel zamierał powoli, ponieważ nie mógł wytrzymać konkurencji w walce o niskie ceny. Walka ta rozpoczęła się właśnie od czasu wystawiania cen stałych. Obecnie walka z konkurencją odbywała się wprost na oczach klientów: zwykła przechadzka w celu obejrzenia wystaw ustalała ceny, każdy z magazynów starał się skalkulować towar jak najtaniej i zadowalał się minimalnym zyskiem. Zbędne jest teraz jakiekolwiek oszustwo, niemożliwe zbogacenie się na sprzedaży jakiegoś materiału po cenie w dwójnasób wyższej, jak to się dawniej zdarzało. Sprawa przedstawia się teraz jasno: ustala się pewien procent, zawsze jednakowy, pobierany od każdego artykułu. Powodzenie zależy jedynie od dobrej organizacji sprzedaży, cała kalkulacja dokonywa się bowiem na oczach wszystkich. Czy to nie jest zadziwiająca idea? Wprowadziła ona przełom w handlu przerabiając na swoją modłę cały Paryż, gdyż powstała z ciała i krwi kobiety.

— Mam w ręku kobiety i to mi wystarczy! — powiedział brutalnie Mouret w namiętnym uniesieniu.

Ten okrzyk wstrząsnął baronem. Jego uśmiech stracił ironiczny odcień. Spojrzenie, jakim ogarniał młodego człowieka, który potrafił nawrócić go na swoją wiarę, zaczęło nabierać jakby akcentów tkliwości.

— Ciszej! — wyszeptał po ojcowsku — usłyszą pana.

Lecz panie mówiły teraz wszystkie na raz, tak podniecone, że nie mogły się nawzajem zrozumieć. Pani de Boves kończyła opis wieczorowej toalety: na tunice z jedwabiu w kolorze malwy upięte fantazyjnie koronki, mocno wycięty stanik i znowu węzły z koronek na ramionach.

— Zobaczycie — powiedziała — każę sobie zrobić coś podobnego z atłasu...

— A ja — przerwała pani Bourdelais — chciałam kupić aksamitu... Trafiała mi się doskonała okazja!

Pani Marty pytała:

 — Jaka jest cena jedwabiu?

Głosy pomieszały się. Pani Guibal, Henryka, Blanka — mierzyły, krajały, pasowały materiał. Kobiety psuły w wyobraźni całe jego metry i gotowały się do obrabowania magazynów, pałały żądzą zbytku opisując wymarzone, ale zazdrośnie w szczegółach tajone toalety, pławiły się w szczęściu mówienia o fatałaszkach. Stroje, w których tonęły po uszy, były im w równej mierze niezbędne do życia jak ogrzane powietrze salonów, gdzie spędzały całe dni.

Mouret rzucił okiem w kierunku salonu. W kilku zdaniach, powiedzianych do ucha barona Hartmanna takim tonem, jakby mu się zwierzał z jakichś sekretów miłosnych, jak się to praktykuje między panami, kończył wyjaśniać mu nowy system handlu. Na pierwszy plan w tym wyjaśnieniu wysunął się teraz problem wyzysku kobiety Stały obrót kapitałem, system nagromadzenia towarów, zachęcająco niskie ceny, wreszcie uspokojenie sumienia klientek przez wystawianie cen - wszystko to dążyło do jednego tylko celu: aby wyciągnąć od kobiety jak najwięcej pieniędzy. Magazyny wydzierały sobie nawzajem klientki, walcząc bronią konkurencji, zwabiały je w sidła wyjątkowych okazji, oszołomiwszy uprzednio pięknie "skomponowaną wystawą. Magazyny rozbudzały w kobietach żądzę wciąż nowych fatałaszków, były pokusą trudną do przezwyciężenia. Kobieta ulegała tu bezwolnie, rezygnując najpierw ze zdrowego rozsądku w imię korzystnych jakoby zakupów, potem nie mogąc oprzeć się zachciankom kokieterii, a wreszcie całkowicie zwyciężona przez niepohamowaną chęć zbytku.. Pomnażając dziesięciokrotnie sprzedaż, popularyzując luksus, magazyny stawały się potężnym czynnikiem nakłaniającym do wydatków, rujnującym budżet domowy i popychającym do szaleństw, zgodnie z wymaganiami mody. Kobieta była w nich królową, którą czczono, której schlebiano i którą otaczano względami - ona też rządziła magazynem, jak zakochana królowa, władczyni ludzi zajmujących się handlem Ale za każdy kaprys płaciła im kroplą swojej krwi. Rzekomą galanterią w stosunku do kobiet maskował Mouret wrodzoną brutalność: wznosił dla kobiety świątynię, otaczał ją dymem kadzideł, które snuli wierni mu subiekci, stwarzał cały, zupełnie nowy rytuał kultu. Myśl jego pracowała nad wynalezieniem nowych pokus, ale gdy udało mu się opróżnić kieszenie kobiety i zrujnować jej nerwy, pełen był wówczas tajonej pogardy, jaką odczuwa mężczyzna do ukochanej kobiety, która nieopatrznie uległa jego gorącym zaklęciom.

- Cały sekret polega na zdobyciu kobiety  - rzekł cicho do barona śmiejąc się zuchwale - gdy to się uda, cały świat będzie można sprzedać!

Baron rozumiał teraz, na czym polegają obliczenia Oktawiusza. Wystarczyło kilka zdań, reszty domyślał się już  łatwo, a ten wyzysk kobiety na wielką skalę, przeprowadzony zresztą w sposób tak elegancki, rozgrzewał go, poruszał w nim wspomnienia starego hulaki. Zamrugał też oczyma na znak, że rozumie: zaczął szczerze podziwiać wynalazcę tego mechanizmu pożerającego kobiety. Sam pomysł wydawał mu się bardzo śmiały. Powtórzył też słowa Bourdoncle a, które podyktowało mu długoletnie doświadczenie.

- Czy pan wie, że one zemszczą się na panu? Lecz Mouret wzruszył ramionami w sposób wyrażający głęboką pogardę. Wszystkie kobiety należały do niego, były jego własnością, ale on nie należał do żadnej. Gdy wyciągnie z nich pieniądze i zadowoli swoje pożądanie, wówczas odrzuci je na bok zostawiając tym, którzy zechcą się jeszcze nimi zajmować. W słowach jego brzmiała wyrozumowana pogarda, właściwa człowiekowi pochodzącemu z południa i typowa dla genialnych kombinatorów.

— A więc, drogi panie —zapytał w końcu Mouret — czy zgadza się pan na moje propozycje? Czy sprawę terenów uda się przeprowadzić pomyślnie?

Baron był już właściwie w połowie przekonany, lecz nie chciał jeszcze zaciągać  żadnych zobowiązań. Gdzieś na dnie zniewalającego uroku, który powoli go ogarniał, kryła się jakaś wątpliwość. Miał już właśnie odpowiedzieć w sposób wymijający, gdy naglące wezwanie pań z salonu zaoszczędziło mu tego trudu. Roześmiane głosy powtarzały uparcie:

—Prosimy do salonu pana Mouret. Pan Mouret...

A gdy młody człowiek, zajęty ważną dla niego rozmową, udawał, że nie słyszy, pani de Boves podeszła do drzwi wiodących do saloniku, mówiąc:

— Wołają pana... To wcale nieładnie z pana strony chować się po kątach i rozmawiać o interesach.

Wówczas Mouret udał w tak doskonały sposób gotowość zastosowania się do żądania pań i zrobił przy tym tak zachwyconą minę, że zjednał sobie od razu całkowite uznanie barona. Obaj panowie podnieśli się z kanapy i przeszli do salonu.

— Jestem do dyspozycji pań  — powiedział Mouret wchodząc i uśmiechając się przy tym czarująco.

Wejście, jego powitano triumfalnym rozgwarem. Musiał podejść bliżej i panie zrobiły mu miejsce w swoim kółku. Słońce skryło się za drzewami ogrodu, zapadał zmrok, delikatne cienie ogarniały powoli obszerny pokój. Nadchodziła pora zmierzchu, chwila rozkosznego i dyskretnego półmroku, gdy w mieszkaniach . paryskich światło dzienne zamiera powoli, a lamp jeszcze nie zapalono. Pan de Boves i pan de Vallagnosc stali ciągle przy oknie, a postacie ich rzucały na dywan wielkie plamy cienia. Na tle drugiego okna rysował się w ostatnich blaskach kończącego się dnia niepozorny profil pana Marty, który wszedł dyskretnie do salonu przed kilkoma minutami. Profesor odziany był w wytarty, lecz czysty surdut. Jego wybladła twarz, naznaczona jakby piętnem zawodowych trudów, wyrażała jeszcze ponadto żywy niepokój z powodu rozmowy pań o strojach.

— Czy wyprzedaż rozpocznie się naprawdę w przyszły poniedziałek? — zapytała właśnie pani Marty.

- Na pewno, proszę pani - odpowiedział Mouret melodyjnym głosem, głosem aktorskim, którym posługiwał się zwykle zwracając się do kobiet.

Do rozmowy wtrąciła się Henryka.

- Wie pan, że wybieramy się tam wszystkie... Mówią, że pan pokaże nam u siebie cudowne rzeczy.

- Och, panie są zbyt łaskawe! -wyszeptał Mouret ze skromną miną  - staram się jedynie zasłużyć na uznanie.

One tymczasem zasypały go pytaniami. I pani Guibal, i pani Bourdelais, i nawet Blanka umierały z ciekawości.

- Niech nam pan poda jakieś szczegóły - powtarzała pani de Boves natarczywie. -Takie jesteśmy ciekawe.

Otoczyły go kołem, a Henryka zauważyła, że nie pił jeszcze wcale herbaty. Wszystkie panie okazały wielki szlal z tego powodu i cztery z nich zakrzątnęły się koło zastawy, aby mu podać herbatę, pod warunkiem jednak, że po jej wypiciu dostarczy im żądanych informacji. Henryka wzięła do ręki czajnik, pani Marty trzymała filiżankę, zaś dwie inne pani de Boves i pani Bourdelais spierały się, która z nich ma mieć zaszczyt ocukrzenia herbaty. Następnie, gdy Mouret odmówił zajęcia miejsca w fotelu i zaczął już pić herbatę, stojąc pośrodku siedzących kobiet, panie zbiły się w ciasną gromadkę, otaczając młodego człowieka zwartym kołem sukien. Podnosząc w górę głowy, ze świecącymi oczyma, uśmiechały się do niego wszystkie.

- Niech pan nam coś powie o tym jedwabiu Paris-Bonheur, o którym piszą wszystkie dzienniki - zaczęła znów niecierpliwie pani Marty.

- Och, ten jedwab - odpowiedział Mouret - to jest coś zupełnie wyjątkowego. Proszę sobie wyobrazić ziarnisty fular, układający się pięknie i bardzo mocny... Zresztą zobaczą panie same... Można go kupić tylko u nas, gdyż zastrzegliśmy sobie wyłączne prawo sprzedaży.

- To nie do wiary,  żeby dobry jedwab mógł kosztować tylko pięć franków sześćdziesiąt! - zawołała zachwycona pani Bourdelais.

Ten właśnie gatunek jedwabiu, odkąd zaczęto go reklamować, wysunął się w życiu codziennym tych pań na pierwsze miejsce. Mówiły o nim ciągle, obiecywały sobie po nim wiele, w ustawicznej rozterce między pragnieniem kupienia go a wątpliwościami co do jego doskonałości. Pod pokrywką beztroskiego zainteresowania i ciekawych pytań, jakimi zasypywały młodego człowieka, można było zauważyć swoiste cechy charakteru każdej z nich: pani Marty, na przykład, opanowana manią wydatków, kupowała w magazynie Wszystko dla pań, co tylko zobaczyła na wystawie, bez żadnego wyboru: pani Guibal spacerowała po sklepie całymi godzinami, znajdując przyjemność w samym przyglądaniu się pięknym rzeczom; pani de Boves, bardzo skrępowana w wydatkach, ustawicznie dręczona przez zbyt kosztowne zachcianki, miała urazę do towarów, których nie była w stanie kupić: pani Bourdelais miała nieomylny mieszczański zmysł praktyczny, który wskazywał jej prawdziwe okazje i pozwalał zręcznie i z całkowitym chłodem korzystać z wielkich magazynów, przysparzając jej rzeczywistych oszczędności; Henryka wreszcie była wielką elegantką i kupowała w wielkich magazynach jedynie takie artykuły, jak rękawiczki, trykotaże lub bieliznę kuchenną.

— Mamy także inne piękne i tanie materiały — mówił dalej Mouret śpiewnym głosem. — Polecam na przykład paniom nasz gatunek Cuir d'Or taftę o nieporównanym połysku... W dziale jedwabi fantazyjnych mamy przemiłe, spośród tysięcy wybrane desenie. Jeśli chodzi o aksamity, to znajdą panie u nas największy wybór odcieni... Uprzedzam zresztą, że tej zimy noszone będą sukna. Zobaczą panie w naszym sklepie bogaty asortyment wełen, szewiotów...

Zebrane wokół Moureta kobiety nie przerywały mu już, przysuwając się do siebie coraz bardziej i zacieśniając w ten sposób otaczające go koło. Usta ich rozchylał nieokreślony uśmieszek, twarz wyrażała skupienie i uwagę: całą swoją istotą zwracały się ku temu nieporównanemu kusicielowi. Oczy ich rozszerzały się, po karkach przebiegał lekki dreszcz. Mouret wśród tych niepokojących zapachów, unoszących się z kobiecych włosów, zachował spokój zdobywcy. Pił w dalszym ciągu herbatę małymi łykami, nie przestając mówić, a aromat tego napoju łagodził rozchodzącą się wokoło cierpką woń fryzur, przypominającą trochę zapach dziczyzny. Wobec tej doskonale opanowanej zdolności uwodzenia, dostatecznie silnej, aby tak po mistrzowsku naigrawać się z kobiety, baron Hartmann, który nie spuszczał wzroku z Moureta, odczuwał dla niego coraz większy podziw.

— Więc pan mówi, że w tym roku modne będą sukna — zagadnęła pani Marty, której oszpecona ospą twarz piękniała w blasku kokieterii.

— Muszę je koniecznie obejrzeć.

Pani Bourdelais, która zachowała całą jasność umysłu, odezwała się rzeczowo:

— O ile pamiętam, sprzedaż kuponów odbywa się zwykle we czwartek w waszym magazynie...

Poczekam do tego dnia. Mam całą gromadkę, którą trzeba odziać.

A następnie, zwracając jasnowłosą głowę w kierunku gospodyni domu, dodała:

- Czy ubierasz się jak dawniej w firmie Sauveur?

- Wiesz, że tak... - odpowiedziała Henryka. - Co prawda jest tam bardzo drogo, ale w całym Paryżu tylko jedna pani Sauveur umie przyzwoicie zrobić stanik... Wbrew temu, co mówi pan Mouret, właśnie tam są najpiękniejsze desenie jedwabi, takie, jakich nie spotyka się nigdzie. Nie mogę znieść tego, aby wszystkie kobiety nosiły takie same suknie jak moje.

Mouret uśmiechnął się dyskretnie, a potem dał do zrozumienia, że pani Sauveur u niego kupowała materiały. Pewne gatunki jedwabi deseniowych brała także oczywiście i wprost od fabrykantów, zastrzegając sobie ich wyłączną własność, jeśli jednak chodzi o czarny jedwab na przykład, to korzystała z okazji w magazynie Wszystko dla pań, robiąc wielkie zapasy i sprzedając je następnie po trzykrotnie wyższej cenie.

- Jestem zupełnie pewny, że jej ludzie będą rozchwytywać nasz Paris-Bonheur. W jakim celu miałaby płacić za ten jedwab w fabryce drożej, niż zapłaciłaby u nas?... Daję paniom słowo honoru, że oddajemy go ze stratą.

Był to najcelniejszy cios zadany tego wieczora zebranym w salonie kobietom. Myśl, że będzie można kupić materiał, który sklep oddaje ze stratą, podniecała ich chciwość. Podstawa każdej przyjemności kupna polega na tym, że kobieta wierzy, iż oszukuje kupca. Mouret doskonale zdawał sobie z tego sprawę, że kobiety nie są zdolne oprzeć się okazji taniego kupna.

- Ale my przecież wszystko sprzedajemy za grosze! - zawołał wesoło biorąc jednocześnie do ręki wachlarz pani Desforges, który leżał na stoliczku. - Chociażby ten wachlarz... Ile on kosztował, proszę pani?

- Koronka dwadzieścia pięć franków, a oprawa dwieście - odpowiedziała Henryka.

- Więc powiem paniom coś ciekawego. Koronka rzeczywiście nie wypadła drogo. Jednak w moim sklepie metr takiej samej kosztuje osiemnaście franków... Jeśli zaś chodzi o oprawę, to, droga pani, okradziono panią haniebnie. Nie śmiałbym tego sprzedać drożej niż za dziewięćdziesiąt franków.

- Czy nie mówiłam? - zawołała pani Bourdelais.

- Dziewięćdziesiąt franków! - wyszeptała pani de Boves. - Rzeczywiście, trzeba być ostatnią nędzarką, żeby nie kupić sobie takiego wachlarza.

Wzięła go znów do ręki i zaczęła mu się przyglądać razem z Blanką. Na jej wielkiej twarzy o regularnych rysach, w jej nieruchomych oczach malowała się ukryta i rozpaczliwa chęć zaspokojenia zbyt drogiego jak na jej kieszeń kaprysu. Po raz drugi podawano sobie wachlarz z rąk do rąk wśród uwag i wykrzykników. Pan de Boves i pan de Vallagnosc opuścili tymczasem swoje miejsce pod oknem. Pierwszy z nich stanął za krzesłem pani Guibal zerkając chciwym okiem na jej stanik, ale zachowując przy tym minę poprawną i poważną. Młody człowiek zaś nachylił się w kierunku Blanki szukając w myśli jakiegoś miłego słowa.

— Czy nie uważa pani, że ta biała oprawa w połączeniu z czarną koronką robi nieco smutne wrażenie?

— Widziałam niedawno — odpowiedziała Blanka poważnie i bez cienia rumieńca na nalanej twarzy — widziałam niedawno wachlarz z masy perłowej i strusich piór. Robił wrażenie czegoś tak dziewiczego...

Pan de Boves, który spostrzegł  żałosny wzrok żony spoglądającej na wachlarz pani domu, wtrącił nareszcie pierwsze słówko do ogólnej rozmowy.

— Te drobiazgi łamią się bardzo szybko.

— Niech mi pan nawet nie przypomina! — poprosiła pani Guibal robiąc wymowny grymas i udając obojętność. — Nie mam już doprawdy sił, aby dawać do naprawy moje wachlarze.

Od kilku minut pani Marty, bardzo podniecona rozmową, majstrowała coś przy worku z czerwonej skóry, który trzymała na kolanach. Nie miała jeszcze okazji pokazać swoich zakupów i pałała ochotą, żeby to zrobić. Nagle, zapominając o obecności męża, otworzyła torbę i wyjęła z niej kilka metrów wąskiej koronki, nawiniętej na kartonik.

— To jest walansjenka, którą kupiłam dla mojej córki — powiedziała. —Ma trzy centymetry szerokości i jest  śliczna. Co panie o tym sądzą?... Kosztuje jednego franka dziewięćdziesiąt za metr.

Koronka przechodziła z rąk do rąk. Podobała się bardzo. Mouret pośpieszył wyjaśnić, że sprzedawał te koronki po cenie kosztu. Pani Marty zamknęła torbę, jakby chciała ukryć w jej wnętrzu rzeczy, których pokazać nie chciała. Lecz widząc powodzenie swojej walansjenki nie mogła oprzeć się pokusie i wyjęła z niej jeszcze chusteczkę do nosa.

— Wzięłam także tę chusteczkę... Patrz, moja droga, to przecież jest aplikacja brukselska... Szalona okazja! Dwadzieścia franków!

Czerwona torba okazała się niewyczerpaną skarbnicą. Pani Marty czerwieniła się z zadowolenia. Każda rzecz, którą wyjmowała do pokazania, żenowała ją i dodawała jej uroku: rzec by można, płonęła ze wstydu jak kobieta, która się rozbiera. Tak więc przyjaciółki jej ujrzały żabot z hiszpańskiej blondyny za trzydzieści franków, którego podobno pani Marty wcale nie chciała kupić, ale subiekt przysięgał na wszystkie świętości, że to jest ostatnia sztuka, a następne będą znacznie droższe. Potem ukazała się woalka z szantilowej koronki - dość droga, bo kosztowała pięćdziesiąt franków; jeżeli nie nada się do żadnego kapelusza, to zrobi się z niej coś dla córeczki.

- Mój Boże! ja tak lubię koronki - powtarzała z nerwowym uśmiechem. - Skoro już raz wejdę do tego działu, to wykupiłabym wszystkie.

- Co to jest? - zapytała pani de Boves oglądając duży karton z nawiniętą gipiurową koronką.

- To jest wstawka  - odpowiedziała pani Marty. - Jest jej dwadzieścia sześć metrów. Ale metr kosztuje tylko jednego franka, rozumie pani?

- Ale co pani z tego zrobi? - zapytała zdziwiona pani de Bourdelais.

- Doprawdy nie wiem... Ale ona ma taki śmieszny deseń!

Pani Marty, podniósłszy oczy w górę, spostrzegła przerażoną twarz męża. Był jeszcze bledszy niż poprzednio. Cała jego postać wyrażała pełną rezygnacji udrękę człowieka biednego, który patrzy, jak jego z trudem zarobione pieniądze zostają roztrwonione. Każdy kawałek koronki był dla niego klęską, oznaczał bowiem wiele dni ciężkiej pracy, gonitwy za lekcjami, ciągły i daremny wysiłek, aby wydźwignąć rodzinę ze wstydliwie ukrywanego niedostatku, który zamieniał pożycie małżeńskie w piekło. Pod wpływem pełnego przerażenia wzroku męża pani Marty chciała schować czym prędzej kupione przedmioty, wyciągnęła więc po nie rozgorączkowane ręce powtarzając z wymuszonym śmiechem:

- Prędzej, muszę to wszystko schować, mąż będzie się na mnie gniewał... Bądź spokojny, mój drogi, byłam bardzo rozsądna i nie dałam się namówić na wielki przód do sukni za pięćset franków. Był prześliczny!

- Czemu go pani nie kupiła? -powiedziała spokojnie pani Guibal. - Przecież pan Marty jest najzacniejszym człowiekiem.

Profesor skłonił się mówiąc, że nie krępuje w niczym żony, chociaż na myśl o niebezpieczeństwie tego koronkowego przodu lodowaty dreszcz przeszedł mu po plecach. W tej chwili właśnie Mouret dowodził, że nowe magazyny przyczyniają się do dobrobytu domów średniozamożnego mieszczaństwa, i pan Marty rzucił mu straszne spojrzenie, w którym odbijała się cała nienawiść człowieka lękliwego, nie umiejącego się zdobyć na morderstwo.

Panie ani myślały o wypuszczeniu z rąk koronek. Upajały się nimi. Rozwijając je na całą długość i podając z rąk do rąk, zbliżały się jeszcze bardziej do siebie jakby powiązane jakimiś cieniutkimi nićmi. Trzymały na kolanach cudownie delikatną tkaninę i pieszczotliwie zanurzały w niej pełne pożądania ręce. Otaczały Moureta coraz ciaśniejszym kołem, zasypując go wciąż nowymi pytaniami. Ponieważ się  ściemniało, Mouret zmuszony był chwilami nachylać się, aby przypatrzyć się gatunkowi koronki lub zwrócić uwagę na deseń. Przy ruchu tym broda jego dotykała włosów zebranych pań. I teraz jednak pozostał, pod maską udanego zachwytu, ich władcą, mimo oszałamiającej zmysły atmosfery zmierzchu i odurzającego zapachu kobiecych ramion. Mouret umiał wczuć się w naturę kobiety. Obecne w salonie panie doskonale zdawały sobie sprawę, że przejrzał je i opanował. Nie próbowały się nawet opierać, oczarowane jego urokiem, on tymczasem, pewien już teraz, że ma je w ręku, górował nad nimi brutalnie jak despotyczny król gałganków.

— Ach! panie Mouret! panie Mouret! —bełkotały przyciszone i omdlewające głosy w głębi ciemnego salonu.

Zamierająca jasność dnia gasła na mosiężnych okuciach mebli. Jedynie koronki lśniły śnieżną białością na tle ciemnych sukien zebranych pań. Niewyraźne zarysy ich postaci przywodziły na myśl klęczące figury dewotek. Ostatni blask dziennego światła padł na świecącą powierzchnię czajnika i był jak ostatni, krótki i gwałtowny błysk lampki nocnej, palącej się w alkowie, którą wypełniał zapach herbaty. Pani Marty wkładała koronki z powrotem do torebki, pani de Boves jadła śmietankową babkę, a Henryka podniósłszy się z miejsca i stojąc w obramowaniu okna rozmawiała półgłosem z baronem.

— Ależ to jest czarujący człowiek! — powiedział baron.

— Czy nie miałam racji?  — wyrwał się pani Desforges mimowolny okrzyk kobiety zakochanej.

Baron uśmiechnął się i popatrzył na nią z ojcowską wyrozumiałością. Po raz pierwszy widział ją tak kimś zajętą: zbyt rozumny, aby cierpieć z tego powodu, odczuwał tylko litość, widząc ją opanowaną przez człowieka na pozór tak pełnego miłości i tkliwości, a w rzeczywistości tak doskonale chłodnego i wyrachowanego. Wówczas pomyślał, że należałoby ją ostrzec powiedział więc tonem żartobliwym:

— Uważaj, moja droga, on was wszystkie pożre. . Płomień zazdrości zapalił się w pięknych oczach

Henryki. Zdawała sobie sprawę, że ,Mouret posługuje się nią, aby zbliżyć się do barona. Przyrzekała sobie jednak, że swoim postępowaniem doprowadzi do szału tego wiecznie spieszącego się człowieka, dla którego miłość miała łatwy urok zanuconej w przelocie piosenki.

— To nie jest takie proste — odpowiedziała siląc się również na. ton żartobliwy. — Zawsze tak bywa, że to właśnie jagnię zjada wilka, a nie odwrotnie.

Zaciekawiony jej powiedzeniem, baron przytaknął jej skinieniem głowy. Kto wie,.może to właśnie ona będzie tą kobietą, która ma nadejść, aby pomścić wszystkie inne.

Kiedy Mouret, powtórzywszy jeszcze raz przyjacielowi z lat szkolnych, że chce mu pokazać swoją maszynę w ruchu, zbliżył się do okna, aby pożegnać się z panią domu i z baronem, Hartmann odciągnął go trochę na bok, aż do parapetu okna, wychodzącego na pogrążony teraz w mrokach ogród. Uległ wreszcie urokowi młodego człowieka, nabrał wiary w jego zdolności widząc go w otoczeniu kobiet. Rozmawiali przez chwilę przyciszonymi głosami, po czym bankier oświadczył:

— Więc dobrze, zastanowię się nad tą sprawą... Będzie załatwiona pozytywnie, jeśli pańska poniedziałkowa wyprzedaż przybierze takie rozmiary, jakich pan się spodziewa. Uścisnęli sobie ręce i Mouret z rozradowaną miną opuścił salon pani Desforges. Udał się do swego magazynu, aby rzucić okiem na obrót dzienny. Gdyby tego nie zrobił, nie smakowałaby mu kolacja.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Ulica Dziesiątego Grudnia, oddana niedawno do użytku i zabudowana domami kredowej białości, wśród których wznosiło się jeszcze kilka zapóźnionych rusztowań, świeciła nowością w jasnym lutowym słońcu. Środkiem tej pełnej światła arterii, rozpraszającej wilgotne cienie starej dzielnicy świętego Rocha, toczyły się w szybkim i zwycięskim biegu liczne powozy. Między ulicą Michodiére i ulicą Choiseul powstawało zbiegowisko, ludzie cisnęli się, zaintrygowani reklamą prowadzoną już od miesiąca, patrzyli w górę gapiąc się na monumentalną fasadę magazynu Wszystko dla pań, którą tego właśnie poniedziałku odsłonięte z okazji wielkiej wyprzedaży płócien.

Nowa fasada, w swej pełnej wesela świeżości, była przykładem zakrojonej na szeroką skalę architektury polichromicznej, pełnej złotych ornamentów, której wielobarwność zapowiadać miała gwar i przepych wnętrza i przyciągała wzrok jak olbrzymia wystawa płonąca najżywszymi barwami. Na parterze dekoracja fasady była pomyślana w sposób bardzo skromny, aby nie zaćmiewała wystawionych w witrynach przedmiotów: podmurówka była z marmuru koloru wody morskiej, słupy i filary zaś pokryte marmurem czarnym, którego surowość rozjaśniały złocone ozdoby; resztę miejsca zajmowały lustrzane szyby, nic tylko szyby które zdawały się otwierać wprost na ulicę jakieś niezmierzone głębie galerii i sal. Wyższe piętra gmachu świeciły coraz jaskrawszymi barwami. Na parterowym fryzie umieszczono dekorację z mozaiki, girlandy czerwonych i niebieskich kwiatów na przemian z marmurowymi tablicami, na których wyryto nazwy towarów; dekoracja ta ciągnęła się w nieskończoność, otaczając wieńcem, cały ogromny budynek. Podmurówka pierwszego piętra wykonana była z emaliowanych cegieł i stanowiła podstawę szerokich okien, od których górnej granicy biegł znowu fryz składający się zezłoconych tarcz przedstawiających herby francuskich miast oraz z motywów z terakoty, których emalia powtarzała jasne barwy podmurówki. Na samej górze belkowanie rozkwitało jaskrawymi barwami powtarzającymi kolory całej fasady; mozaiki i fajanse jaśniały jeszcze gorętszymi tonami, rynny cynkowe były ozdobnie wycinane i złocone, akroterium zaś zdobiło wiele figur symbolizujących wielkie ośrodki przemysłowe i fabryczne; ich delikatne sylwetki odcinały się wyraźnie od błękitnego tła nieba. Ogromny podziw budziły wśród ciekawych zwłaszcza główne drzwi wejściowe, wysokie jak łuk triumfalny, ozdobione wielką ilością dekoracyj wykonanych z mozaiki, fajansu i terakoty, nad którymi górowała alegoryczna grupa świecąca świeżą pozłotą i przedstawiająca kobietę ubieraną i całowaną przez cały rój małych roześmianych amorków.

Około drugiej po południu pilnujący porządku policjant musiał zabrać się do regulowania ruchu i wskazywać pojazdom miejsce postoju. Pałac--świątynia, wzniesiony na cześć szalonej rozrzutności mody, był gotów. Pokrywał całą dzielnicę swoim cieniem i panował nad nią niepodzielnie. Rana w jednym z jego boków, zadana zburzeniem rudery Bourrasa, zabliźniła się już do tego stopnia, że nie można było znaleźć po niej śladu. Cztery fasady biegły wzdłuż czterech ulic, nie pozostawiając żadnej przerwy, wspaniałe w swoim odosobnieniu. Po drugiej stronie chodnika, od czasu kiedy Baudu usunął się do przytułku dla starców, stary sklep Manufaktury z Elbeuf stał zamknięty, zamurowany, jak grób, z zasuniętymi okiennicami; z biegiem czasu koła pojazdów opryskały je błotem, a afisze, sklejając poszczególne deski, pokryły je zatapiając wciąż wzrastającą powodzią reklam, które stanowiły jakby ostatnią garść ziemi rzuconą na grób starego handlu; w samym środku tej zamarłej wystawy, zabrudzonej ulicznym błotem, popstrzonej strzępami paryskich wiadomości, rozpościerałsię, jak sztandar zatknięty w ziemię zdobytego państwa, olbrzymi  żółty afisz,  świeżo naklejony, zawiadamiający dwustopowymi literami o wielkiej wyprzedaży w magazynie Wszystko dla pań.  Można by powiedzieć, że kolos osięgnąwszy stopniowo olbrzymie rozmiary zaczął się wstydzić i nabrał obrzydzenia dla tej brudnej dzielnicy, pośród której się narodził i którą, wzrósłszy, zamordowały odwracał się teraz do niej tyłem, po.zostawiając poza sobą błotniste i wąskie uliczki, a zwracając swój front dorobkiewicza ku hałaśliwej i słonecznej arterii nowego Paryża. Tak jak go przedstawiały teraz obrazki reklam, magazyn rozrósł się do takich kolosalnych rozmiarów,  że przypominał jakiegoś potwora z bajki, którego ramiona sięgające chmur zagrażały samemu niebu. Na pierwszym planie ilustracji przedstawione były ulice Dziesiątego Grudnia, Michodiére i Monsigny, zaludnione małymi, czarnymi figurkami, niezwykle szerokie, jakby chciały ułatwić dostęp klienteli całego świata. Potem wyrysowane były same budynki w przesadnie wielkich rozmiarach, widziane z lotu ptaka, z całym kompleksem dachów pokrywających długie galerie i oszklonymi podwórzami, w których mieściły się sale, słowem, cała bezmierna przestrzeń tego szklanego i cynkowego jeziora błyszczącego w słońcu. Na dalszym planie ciągnął się Paryż, lecz Paryż pomniejszony, pożarty przez potwora: sąsiednie domy, nędzne jak lepianki, rozproszone były dalej jak ziarnka piasku z ledwie zaznaczonymi punkcikami prawie że niewidocznych kominów; pomniki zdawały się topnieć, dwie kreski oznaczały katedrę Notre--Dame, zygzak wskazywał miejsce kopuły Inwalidów, w głębi Panteon, wstydliwie ukryty i jakby zagubiony, mniejszy na rysunku od ziarnka soczewicy. Cały horyzont rozpadał się w proch, był jedynie tłem godnym pogardy i ciągnął się aż do Chatilion, aż do rozległych pól uprawnych, których niewyraźne zarysy wskazywały na zależność od miasta.

Od samego rana tłum klientów stawał się coraz liczniejszy. Żaden jeszcze magazyn nie sprawił w mieście takiego hałasu swoją akcją reklamową. Magazyn Wszystko dla pań  wydawał teraz rocznie około sześciuset tysięcy franków na afisze, ogłoszenia i wszelkiego rodzaju publikacje; ilość wysyłanych katalogów dochodziła do czterystu tysięcy, cięto na próbki materiały wartości stu tysięcy franków. Magazyn opanował dzienniki, mury domów i uszy publiczności, jak gdyby ogromna spiżowa trąba ogłaszała bezustannie na cztery strony świata wiadomość o wielkich wyprzedażach. Obecnie zaś fasada, przed którą cisnęły się tłumy ludzi, stawała się  żywą reklamą dzięki bazarowemu przepychowi malowideł i złoceń, dzięki wystawom tak wielkim, że można by na nich pomieścić całe poematy kobiecych strojów, dzięki szyldom szafowanym rozrzutnie, malowanym, rytym, rzeźbionym w kamieniu, począwszy od marmurowych tablic umieszczonych na parterze aż do łukowato zaokrąglonych blaszanych arkuszy, rozwijających się w złocone wstęgi i umocowanych powyżej dachu, na których odczytać było można nazwę firmy, wypisaną ażurowymi literami na tle nieba. Aby bardziej jeszcze uczcić odsłonięcie fasady, wywieszono rozmaitego rodzaju sztandary i chorągwie, każde piętro było przystrojone flagami i proporcami z herbami większych miast Francji, na samej górze zaś  łopotały na wietrze wciągnięte na maszty bandery krajów cudzoziemskich. Na dole, wreszcie, wystawa materiałów białych nabierała w głębi okien wystawowych oślepiającej intensywności tonów. Wszystko tam było białe. Oczy bolały od patrzenia na pełny komplet wyprawowy oraz całą górę prześcieradeł po lewej stronie, firanki upięte na krzyż i całą piramidę chusteczek do nosa po prawej. Wśród wywieszonych przy drzwiach wejściowych materiałów, płócien, perkalów i muślinów spadających szeroką strugą, podobną do lawiny śnieżnej, umieszczono w postawie stojącej wycięte z niebieskawego kartonu dwie postacie kobiece, jedną w sukni ślubnej, drugą zaś w toalecie balowej; papierowe te manekiny naturalnej wielkości, odziane w jedwab i koronki, uśmiechały się do przechodniów malowanymi twarzami. Tłoczył się przed nimi tłum gapiów, wyrażając swą postawą podziw i żądzę posiadania.

Ciekawość tłumu zgromadzonego koło magazynu Wszystko dla pań  podsycała jeszcze wiadomość o nieszczęśliwym wypadku, o którym mówił cały Paryż, mianowicie o pożarze magazynu  Aux Quatre Saisons, otwartym zaledwie przed trzema tygodniami przez Bouthemonta koło gmachu Opery. Dzienniki obfitowały w szczegóły: ogień wywołał wybuch zbiornika gazowego. Ponieważ zdarzyło się to w nocy, przerażenie ogarnęło ekspedientki mieszkające w gmachu; uciekające w koszulach dziewczęta po bohatersku ratował Bouthemont, pięć z nich wynosząc z ognia na własnych ramionach. Olbrzymie straty zostały zresztą pokryte i ludzie zaczynali już wzruszać ramionami, mówiąc, że pożar był doskonałą reklamą dla magazynu. W tym jednak momencie cała uwaga publiczności rozgorączkowanej kursującymi plotkami, zaabsorbowanej myślą o tych bazarach, które zajmowały tak dużo miejsca w życiu publicznym, skupiała się na magazynie Wszystko dla pań. Ten Mouret naprawdę w czepku się rodził! Paryż witał jego wschodzącą gwiazdę, przybiegał, aby zobaczyć magazyn tego szczęściarza, któremu usłużne płomienie sprzątnęły konkurencyjną firmę. Zgadywano wysokość obrotów w bieżącym sezonie, obserwowano publiczność napływającą szeroką falą do magazynu. Przez pewien czas Mouret zaniepokojony był wrogością pani Desforges, której zawdzięczał w pewnej mierze swój majątek. Denerwował go też dyletantyzm finansowy barona Hartmanna, umieszczającego pieniądze jednocześnie w dwu konkurencyjnych przedsiębiorstwach. Drażniło go również to, że nie on, lecz ten hulaka Bouthemont wpadł na genialny pomysł sprowadzenia z kościoła Madeleine proboszcza z całą asystą, aby pobłogosławił magazyn! Zadziwiająca ceremonia, religijna pompa polegająca na przechadzce od działu jedwabi do działu rękawiczek, obnoszenie Pana Boga wśród damskich majtek i gorsetów, cała ta uroczystość nie przeszkodziła co prawda temu,  że wszystko się spaliło, ale warte było tyle, co milionowe ogłoszenie, wywarło bowiem wielkie wrażenie na klienteli z wielkiego świata. Od tego czasu Mouret marzył o tym, by sprowadzić na podobną uroczystość arcybiskupa.

Zegar umieszczony nad drzwiami wejściowymi wybił godzinę trzecią. Rozpoczął się popołudniowy natłok, blisko sto tysięcy klientek dusiło się w galeriach i halach. Na zewnątrz stał szereg powozów, ciągnący się wzdłuż ulicy Dziesiątego Grudnia; od strony Opery pojazdy zajmowały ślepą uliczkę, która miała być zaczątkiem zbudowanej później alei. Dorożki mieszały się tutaj z prywatnymi powozami, stangreci czekali stojąc wśród kół, konie rżały potrząsając uprzężą, która iskrzyła się w słońcu. Bez ustanku tworzyły się nowe kolejki wśród nawoływań chłopców sklepowych i postępujących naprzód zwierząt, które odruchowo zacieśniały szereg, robiąc miejsce nowym pojazdom. Przerażeni przechodnie rzucali się grupami na ochronne wysepki, a z perspektywy szerokiej i prostej ulicy chodniki były aż czarne od ludzi. Spośród białych domów unosił się rozgwar, ludzki potok sunął pod rozpościerającą się w górze duszą Paryża - tchnieniem bezmiernym a łagodnym, ogarniającym wszystkich przeogromną pieszczotą.

Przed wystawą pani de Boves. z Blanką i pani Guibal przyglądały się ułożonym za szybą, na wpół wykończonym kostiumom.

- Niech pani popatrzy - powiedziała pani de Boves - kostium z płótna za dziewiętnaście franków siedemdziesiąt pięć!

W kwadratowych, tekturowych pudełkach, przewiązane wstążką, kostiumy ułożone były w ten sposób, aby pokazać tylko haftowane niebieskie lub czerwone ozdoby; umieszczone na rogu każdego kartonu rysunki przedstawiały wykończony już ubiór na figurze młodej osoby o postawie księżniczki.

- To nic niewarte  - powiedziała półgłosem pani Guibal. - Kiedy się weźmie do ręki, widać, co to za łachman.

Odkąd pan de Boves przykuty został do fotela przez atak podagry, panie były w zażyłej przyjaźni. Żona znosiła obecność kochanki, uważając, że lepiej przyjmować ją w domu, bo w ten sposób zyskiwała nieco pieniędzy, drobne sumy, które mąż pozwalał sobie podkradać rozumiejąc, że musi czymś wynagrodzić tolerancję  żony.

- Wejdźmy już  - powiedziała pani Guibal. - Trzeba obejrzeć tę ich wystawę... Czy pani zięć nie obiecał, że wstąpi po panie?

Pani de Boves nie odpowiedziała, oczy jej błądziły gdzieś daleko, mina zaś wyrażała wielkie zainteresowanie szeregiem zajeżdżających przed drzwi wejściowe powozów, z których po otwarciu drzwiczek wysiadały klientki.

— Tak — odpowiedziała za matką Blanka swym miękkim głosem. — Paweł ma na nas czekać koło czwartej w czytelni, po wyjściu z ministerstwa.

Młodzi pobrali się przed miesiącem i Paweł Vallagnosc powrócił niebawem do swoich zająć biurowych po trzytygodniowym urlopie, spędzonym na południu Francji. Po kilku tygodniach małżeństwa młoda mężatka podobna była z figury do matki, cerę miała jakby zgrubiałą i twarz nalaną.

— Ależ to pani Desforges! — zawołała hrabina patrząc na zajeżdżający powóz.

— Czy to możliwe?  — powiedziała półgłosem pani Guibal. — Po tych wszystkich historiach... Musi chyba jeszcze opłakiwać pożar w magazynie Aux Quatre Saisons.

Była to jednak rzeczywiście Henryka. Zauważyła znajome panie i podeszła z wesołą miną, pokrywając swoją porażkę  — towarzyską swobodą.

— Mój Boże! Chciałam to koniecznie obejrzeć. Lepiej jest zawsze zobaczyć na własne oczy, jak panie myślą?... Utrzymuję ciągle przyjacielskie stosunki z panem Mouret, mimo że opowiadano mi, jaki był wściekły dowiedziawszy się o moim zainteresowaniu dla konkurencyjnej firmy... Jednej rzeczy nie mogę mu tylko przebaczyć, a mianowicie tego, że przyczynił się do małżeństwa tego Józefa, wiedzą panie kogo, z moją protegowaną, panną de Fontenailles...

— Jak to! Ślub już się odbył? — przerwała pani de Boves. — Ależ to okropne!

— Tak, moja droga, on to zrobił tylko w tym celu, aby pokazać nam swoją przewagę nad nami. Znam go przecież dobrze, chciał przez to dać nam do zrozumienia, że dla naszych panien z towarzystwa najodpowiedniejszymi partiami są jego chłopcy sklepowi.

Ożywiła się. Wszystkie cztery panie stały na chodniku, mimo ścisku panującego przy wejściu. Powoli jednak dały się unieść prądowi i wkrótce znalazły się we wnętrzu uniesione w górą, same nie wiedząc w jaki sposób. Nie przerywały rozmowy, podnosząc tylko nieco głos, aby się słyszeć. Mówiły teraz o pani Marty. Podobno biedny profesor na skutek gwałtownych scen małżeńskich zapadł na jakąś umysłową chorobę, która objawiała się manią wielkości: wydawało mu się, że czerpie pełnymi garściami ze wszystkich skarbców świata, że jest posiadaczem kopalni złota, że ładuje pełne taczki diamentów i drogich kamieni.

— Biedny człowiek — powiedziała pani Guibal   — nosił zawsze wytarty surdut i miał pokorną minę biednego nauczyciela... A ona?

- Ona teraz rujnuje jakiegoś wuja - odpowiedziała Henryka - starego, porządnego człowieka, który zamieszkał u niej, ponieważ owdowiał... Zresztą, musi chyba być tutaj, więc ją zobaczymy.

Panie stanęły nagle jak wryte. Przed nimi roztaczał się widok na magazyny największe na świecie, jak głosiły reklamy. Wielka galeria centralna biegła teraz poprzez cały budynek, wychodząc na ulicę Dziesiątego Grudnia i na ulicę Neuve-Saint-Augustin. Z prawej i lewej strony, podobnie jak boczne nawy kościoła, galeria Michodiere i galeria Monsigny, węższe od tamtej i równoległe do niej, biegły wzdłuż ulic, którym zawdzięczały swe nazwy. Miejscami, wśród metalowej konstrukcji schodów i wiszących mostów, widniały zakręty rozszerzające się w wielkie sale. Zmieniono też rozplanowanie działów: artykuły wyprzedażowe znajdowały się teraz przy wejściu od ulicy Dziesiątego Grudnia, jedwabie mieściły się w samym środku, zaś dział rękawiczek przeniesiony został w głąb magazynu, do sali Saint-Augustin. Z nowego wspaniałego przedsionka można było, jak dawniej, podnosząc oczy w górę dostrzec dział  łóżek przeniesiony teraz na przeciwległy koniec drugiego piętra. Ilość działów wzrosła do ogromnej liczby pięćdziesięciu; kilka z nich otwarto właśnie tego dnia; inne nabrały tak wielkiej wagi, że dla ułatwienia sprzedaży musiano je rozdzielać na dwa; wobec ciągle wzmagającego się obrotu zwiększono także personel do trzech tysięcy czterdziestu pięciu pracowników.

Uwagę pań przykuła przede wszystkim wystawa materiałów białych. Znalazły się najpierw w przedsionku, w wielkiej sali o lustrzanych ścianach i podłodze wykładanej kafelkami w mozaikę; były tam wystawione tanie towary przyciągające zachłanny tłum. Dalej w głąb ciągnęły się oślepiające bielą galerie niby jakiś fragment podbiegunowego krajobrazu, kraina wiecznego śniegu, zwały lodowca skąpane w blaskach słońca. Odnajdowało się tutaj tę samą biel co na wystawach zewnętrznych, lecz - jeszcze żywszą i bardzie) wzmożoną, jak biały płomień rozszalałego pożaru obejmujący cały statek z jednego krańca na drugi.

Nic oprócz bieli; we wszystkich działach materiały białe. Była to jakaś rozpusta bieli, promieniejąca bielą gwiazda, której uporczywy blask oślepiał do tego stopnia, że nie odróżniało się szczegółów pośród tej jednostajnej białości. Wzrok przyzwyczajał się jednak wkrótce: na lewo, w. galerii Monsigny, wznosiły się białe wzgórza płócien i perkali, białe zwały prześcieradeł, ręczników i chustek do nosa; natomiast w mieszczącej się na prawo galerii Michodiere, zajętej przez norymberszczyznę, trykotaże i wełny, jaśniały pomysłowe białe konstrukcje zbudowane z guzików z masy perłowej, dekoracyjne wystawy ułożone wyłącznie z białych skarpetek, a dalej znajdowała się cała sala wybita białym multonem, lśniąca wśród promieni  świetlnych. Głównym źródłem światła była jednak galeria centralna, mieszcząca wstążki i szale, rękawiczki i tkaniny jedwabne. Lady ginęły pod całą masą białych artykułów: jedwabi, wstążek, rękawiczek i szalów.  Żelazne filary owinięte były zwojami białego muślinu i przewiązane miejscami kokardami z białego fularu. Schody udekorowane białymi draperiami z piki i z dymki okalającymi poręcze aż do drugiego piętra; ta biała ścieżka biegła ku górze jak na skrzydłach, ukazywała się miejscami, miejscami zaś gubiła, jak lecącew powietrzu stado łabędzi. Ze sklepień zwieszały się białe materiały, spadając jak puch, jak śnieżny błam utkany z wielkich płatków: białe kołdry, białe pierzynki chwiały się w powietrzu, uczepione na niewidzialnych sznurach, podobne do chorągwi kościelnych; długie zwoje gipiury, porozwieszane w poprzek, wyglądały jak zatrzymane w biegu roje białych motyli, uczepione wszędzie koronki drżały przy najmniejszym powiewie, snuły się jak pajęcze nici babiego lata na tle jesiennego nieba, przesycając powietrze swym białym tchnieniem. Ale najcudowniejszym pomysłem, ołtarzem jakby tego kultu bieli był ustawiony w dziale jedwabi namiot z białych firanek, którego szczyt sięgał aż szklanego dachu wielkiej sali. Muśliny, gazy, artystyczne gipiury spadały z góry lekkimi falami, bogato zaś haftowane tiule i sztuki wschodniego, lamowanego srebrem jedwabiu tworzyły tło tej olbrzymiej dekoracji, która przypominała jednocześnie tabernakulum i alkowę. Rzec by można, że jest to jakieś wielkie białe łoże oczekujące w swym dziewiczym ogromie na legendarną białą księżniczkę, która przyjdzie kiedyś wszechwładna, odziana w biały welon panny młodej..

— Och! jakież to cudowne! — powtarzały panie. — Coś niesłychanego!

Nie mogły nasycić uszu tą pieśnią na cześć bieli, jaką rozbrzmiewał cały magazyn. Nigdy jeszcze Mouret nie zrobił niczego na tak wielką skalę. Stworzył arcydzieło sztuki dekoratorskiej. Ta kaskada bieli, ten pozorny nieład w układzie tkanin,-przypadkiem jakby wysypujących się z otworzonych pudeł, wszystko to posiadało jakąś cudowną harmonię, kolor biały rozwijał się we wszystkich tonach, rodził się, rósł, rozkwitał w skomplikowanej orkiestracji mistrzowskiego utworu, którego ustawiczne napięcie unosiło duszęwe wciąż rosnącym porywie. Panowała tu. sama biel, lecz nigdy odcień jej nie powtarzał się, na pozór identyczne kolory różniły się między sobą, kontrastowały, dopełniały się, osiągały blask taki, jaki daje światło. Najpierw szła matowa biel perkalu i płótna, potem brudnawe odcienie flaneli i sukna, jeszcze dalej rosnąca gama białych aksamitów, jedwabi, atłasów; barwa stawała się coraz intensywniejsza, aż wreszcie zapalała się małymi płomyczkami na załamaniach tkaniny; biel unosiła się w powietrze przejrzystością firanek, stawała się samą  światłością, gdy przyszła kolej na muśliny, gipiury, koronki, a zwłaszcza tiule, które dzięki swej lekkości stanowiły jakby najwyższą i zanikającą nutę; srebro wschodnich tkanin w głębi olbrzymiej alkowy rozbrzmiewao najpełniejszymi tonami.  Magazyn tętnił  życiem, tłumy oblegały windy, duszono się w bufecie i w czytelni, cała wędrówką narodów odbywała się wśród tych pokrytych śniegiem przestrzeni. Postacie ludzkie wydawały się tutaj zupełnie czarne, rzekłbyś, że są to łyżwiarze na polskim jeziorze, ślizgający się w pełni zimowego sezonu. Na parterze, jak wzburzone, ciemne morze w czasie odpływu, falował tłum ludzi, jedynie delikatne i wyrażające zachwyt twarze kobiet odcinały się jaśniejszą plamą. W ażurowych wycięciach żelaznych stropów, na schodach, na wiszących mostach pięły się ku górze małe figurki; niby zabłąkani turyści pośród śnieżnych szczytów. Na tych mroźnych wyżynach zdumiewało cieplarniane, tamujące oddech gorąco. Rozgwar głosów wzrastał tu do rozmiarów potężnego huku toczącej krę rzeki. Obfite, złote ozdoby na suficie, emaliowane złotem szyby i złote rozety świeciły nad wyprzedażą białych materiałów jak słońce nad. Alpami.

- Trzeba jednak iść naprzód - odezwała się pani de Boves. - Nie możemy stać tutaj w nieskończoność.

Odkąd przestąpiła próg magazynu, inspektor? Jouve stojąc przy drzwiach nie spuszczał jej z oczu. Gdy odwróciła się, spojrzenia ich się spotkały. Potem, kiedy poczęła posuwać się naprzód, zachował pewien dystans i szedł za nią z daleka, jakby nigdy nic.

 - Patrzcie! - powiedziała pani Guibal zatrzymując się przed pierwszą napotkaną kasą, mimo popychaj i cych ją ludzi. - Jaki to cudowny pomysł, te fiołki!

Mówiła o nowej premii magazynu Wszystko dla pań, która była pomysłem Moureta reklamowanym na wielką skalę przez dzienniki, o bukiecikach białych fiołków sprowadzonych w olbrzymmich ilościach z Nicei i rozdzielanych między klientki przy najmniejszym sprawunku. Koło każdej kasy chłopcy w liberii rozdawali premię pod nadzorem inspektora. Wszystkie klientki otrzymywały bukieciki i cały magazyn nabierał charakteru weselnego, gdyż każda z kobiet niosła ze sobą zapach kwiatów.

— Tak — powiedziała pani Desforges pełnym zawiści głosem — to dobry pomysł.

W chwili gdy miały się oddalić od kasy, usłyszały, jak dwaj subiekci żartowali na temat tych fiołków. Wysoki, chudy chłopiec wyrażał zdziwienie: więc małżeństwo pryncypała z kierowniczką działu ubranek dziecięcych jest chyba rzeczą zupełnie zdecydowaną? Drugi zaś, mały grubas, odpowiedział,że nic właściwie g tym nie wiadomo, ale te masy sprowadzonych kwiatów wskazywałyby na to.

— Jak to? — zapytała pani de Boves. — Pan Mouret się  żeni?

— Nic jeszcze o tym nie słyszałam —powiedziała Henryka udając zupełną obojętność. — Zresztą, wcześniej czy później musi się na tym skończyć.

Hrabina rzuciła swojej nowej przyjaciółce porozumiewawcze spojrzenie. Pojmowały teraz doskonałe, dlaczego pani Desforges przyszła do magazynu Wszystko dla pań, mimo zerwania stosunków z Mouretem. Ulegała zapewne nieprzezwyciężonej potrzebie cierpienia.

— Zostanę z panią  — zwróciła się pani Guibal do Henryki, zaciekawiona dalszym rozwojem wypadków. — Spotkamy się z panią de Boves w czytelni.

— Doskonale — odpowiedziała hrabina. —Muszę jeszcze załatwić coś na pierwszym piętrze... Czy idziesz ze mną, Blanko?

Weszła na schody razem z córką, a inspektor Jouve udał się na piętro sąsiednimi schodami, aby nie zwrócić na siebie uwagi. Obie pozostałe panie utonęły w gęstym tłumie na parterze.

Mimo szalonego ruchu, we wszystkich działach toczyły się rozmowy na temat kłopotów sercowych pryncypała. Historia, która od długich miesięcy pasjonowała zachwyconych stanowczym oporem Denise subiektów, wchodziła obecnie w stadium przesilenia: poprzedniego dnia rozeszła się pogłoska, że mimo błagań Moureta dziewczyna postanowiła opuścić magazyn, tłumacząc się potrzebą odpoczynku. Zastanawiano się: odejdzie czy nie odejdzie? Poszczególne działy zapalały się do tego stopnia, że stawiano zakłady na tygodniowe zarobki. Spryciarze stawiali obiad na konto małżeństwa, które miało być ostatecznym rozwiązaniem konfliktu, inni zaś, ci, którzy wierzył; w to, że Denise odejdzie, ryzykując pieniądze, opierali się również na pełnych rozsądku argumentach. Jedna rzecz była pewna: na korzyść panny przemawiało to, że była kobietą uwielbianą, która odmawia, lecz pryncypał posiadał bogactwo, swobodę wdowca i dumę, którą ostatni krok Denise mógł  łatwo urazić. Zresztą i jedni, i drudzy zgadzali się jednogłośnie, że ta mała ekspedientka poprowadziła całą sprawę z szelmowskim sprytem i że stawiała teraz wszystko na jedną kartę, traktując całą sprawę po handlowemu. Ożeń się ze mną, a jeśli nie, to odchodzę.

Denise jednak nie myślała tak wcale. Nigdy nie miała żadnych wymagań i nie powodowała się wyrachowaniem. Właśnie te sądy, dotyczące jej postępowania, a wprawiające ją w bezgraniczne zdumienie, stwarzały sytuację, która skłaniała ją do opuszczenia magazynu. Czyż chciała tego wszystkiego? Czy okazywała chytrość, kokieterię, ambicję wreszcie? Po prostu przyszła do magazynu, a teraz ona sama najbardziej ze wszystkich dziwiła się, że wywołała tak wielką miłość Dlaczego widziano w jej postanowieniu odejścia jakiś dowód przebiegłości? To było przecież takie naturalne! Wśród tych ciągłych plotek, wśród gwałtownych nalegań Moureta, targana wewnętrzną walką, Denise męczyła się niewypowiedzianie i była bliska rozstroju nerwowego. Wolała więc usunąć się, przejęta lękiem, że może nadejść taki dzień, kiedy nie będzie miała siły do oporu i popełni głupstwo, którego będzie żałować całe życie Nie zdawała sobie sprawy z tego, że postępując właśnie tak, a nie inaczej, sprawia wrażenie, jakby stosowała jakąś taktykę obmyśloną na zimno, i zapytywała się z przerażeniem, jak ma się zachować, aby uniknąć opinii polującej na męża dziewczyny. Myśl o małżeństwie gniewała ją teraz, była zupełnie zdecydowana powiedzieć jeszcze raz „nie , powtarzać to słowo zawsze, nawet gdyby on posunął swoje szaleństwo tak daleko, że chciałby się z nią ożenić. Musi to przecierpieć. Konieczność rozłąki wyciskała łzy z jej oczu. Powtarzała sobie jednak z całą właściwą sobie odwagą, że to jest konieczne, że nie miałaby chwili spoczynku ani radości, gdyby postąpiła inaczej.

Kiedy Mouret usłyszał z jej ust, że zgłasza swoją dymisję, przyjął tę wiadomość milcząco i na pozór obojętnie, ogromnym wysiłkiem opanowując wrażenie. Potem oświadczył sucho, że udziela jej ośmiu dni czasu do namysłu, zanim pozwoli jej na popełnienie podobnego głupstwa. Po tygodniu, gdy powróciła do tego tematu, wyrażając niezłomne postanowienie odejścia nazajutrz po wielkiej wyprzedaży, nie uniósł się gniewem, lecz udawał, że przemawia jej do rozsądku. Mówił,  że postępuje wbrew swoim interesom, że nie znajdzie nigdzie takiego stanowiska, jakie zajmuje w jego magazynie. Pytał ją, czy ma na widoku jakąś inną posadę. Był gotów dać jej takie warunki, jakie miała nadzieję otrzymać gdzie indziej. Gdy młoda dziewczyna odpowiedziała, że wcale nie stara się o inną pracę, że chce przede wszystkim pojechać na odpoczynek miesięczny do Valognes, na co pozwolą jej zaoszczędzone pieniądze — Mouret zapytał ją, co staje jej na przeszkodzie, by powrócić po urlopie do magazynu Wszystko dla pań, jeśli tylko zdrowie zmusza ją do porzucenia pracy. Dziewczyna milczała, z przykrością poddając się tej indagacji. Wówczas on wyobraził sobie,  że rzuca pracę po to, aby połączyć się z kochankiem, może nawet wyjść za mąż. Przecież któregoś wieczoru przyznała mu się, że kogoś kocha! Od tego czasu to wydobyte z niej w. chwili słabości wyznanie tkwiło niby nóż w jego sercu. Jeśli ten człowiek rzeczywiście chciał się z nią ożenić, a ona rzucała wszystko, aby iść za nim, to jej upór był całkowicie zrozumiały. Wszystko skończone. Mouret dodał więc tylko lodowatym głosem, że ponieważ nie chce wyznać mu istotnych powodów swojego odejścia, on nie ma prawa zatrzymywać jej dłużej. Ta przykra rozmowa, prowadzona bez wybuchów gniewu, wstrząsnęła Denisa silniej niż gwałtowna scena, jakiej się obawiała.

W ciągu ostatniego tygodnia, jaki spędziła w magazynie, Mouret zachowywał się sztywno. Gdy przechodził przez działy, udawał, że jej nie dostrzega. Nigdy nie robił wrażenia człowieka bardziej obojętnego, bardziej pochłoniętego pracą. Subiekci podjęli zakłady. Tylko najśmielsi ryzykowali postawienie obiadu na konto małżeństwa pryncypała. Pod tą niezwykłą u niego maską chłodu ukrywał Mouret straszliwe zmagania się wewnętrzne. Gniew uderzał mu do głowy falą krwi: widział wszystko na czerwono, marzył o tym, aby wziąć Denise siłą, stłumić jej krzyki i zatrzymać. Potem rozumował rozsądnie, szukał praktycznych sposobów, za pomocą których mógłby przeszkodzić jej w wyjeździe, lecz czuł, że jest bezsilny, rozumiał bowiem,  że ani przemoc, ani pieniądze nie doprowadzą go do celu. Pośród tych wszystkich szalonych projektów jedna myśl narzucała mu się w sposób coraz bardziej władczy, mimo że wywoływała w nim bunt. Po śmierci pani Hédouin poprzysiągł sobie,  że nie ożeni się po raz drugi. Podobnie jak Bourdoncle hołdował przesądowi, że dyrektor wielkiego domu handlowego nie może być  żonaty, jeśli zależy mu na zachowaniu autorytetu wobec rozkiełznanyeh namiętności klientek; żeniąc się wywołałby popłoch wśród innych kobiet, które natychmiast odczułyby zmianę atmosfery. Opierał się więc nieprzezwyciężonej logice faktów, wolał umrzeć niż odstąpić od swoich przekonań, ogarnięty nagłym gniewem na Denise, zdając sobie sprawę, że to ona właśnie jest przepowiadanym od dawna rewanżem, i obawiając się, że w dniu kiedy się z nią ożeni, padnie zwyciężony, złamany jak słomka przez nieśmiertelny urok kobiecy. Lecz powoli załamywał się w swych postanowieniach i zastanawiał się nad swoimi uprzedzeniami: dlaczego ma się bać? Przecież ona jest taka łagodna, taka rozsądna, że może oddać się bez obawy w jej ręce. Toczył ze sobą rozpaczliwą walkę. Podrażniona duma powodowała zaognienie się rany i do reszty tracił rozsądek na myśl, że jeśli rzeczywiście kochała kogo innego, to nawet na propozycję małżeństwa mogła powiedzieć  „nie", tak jak dotychczas. W rannych godzinach wielkiej wyprzedaży Mouret nie powziął jeszcze ostatecznej decyzji, a Denise miała wyjechać nazajutrz.

Kiedy Bourdoncle wszedł tego dnia koło godziny trzeciej do gabinetu Moureta, zastał go siedzącego z łokciami opartymi na biurku, z oczami zakrytymi dłońmi i tak zamyślonego, że musiał dotknąć jego ramienia. Mouret podniósł twarz zalaną  łzami; wówczas obaj ci ludzie, których łączyło tyle bitew handlowych staczanych wspólnymi siłami, popatrzyli na siebie, Wyciągnęli do siebie ręce i uścisnęli je sobie krótko, a mocno. Od miesiąca zachowanie się Bourdoncle a uległo zasadniczej zmianie: chylił głowę przed Denise i popychał nawet potajemnie pryncypała do małżeństwa. Robił to z pewnością dlatego, aby nie zostać zmiecionym przez siłę, której wyższość nad sobą musiał uznać. Lecz w jego obecnym postępowaniu można było dopatrzyć się rozbudzenia się dawnych ambicji, cichej a potem coraz to śmielszej nadziei pokonania Moureta, przed którym tak długo musiał zginać kark. Tkwiło to już w atmosferze tego domu, w tej walce o życie, której ustawiczne trwanie przyczyniało się do ożywienia handlu w magazynie. I on także wciągnięty został w tę grę, która rzucała słabych na pożarcie silnym. Apetyty jego hamowała dotąd pewnego rodzaju religijna cześć dla niebywałego wprost powodzenia tego człowieka. Teraz pryncypał okazał się słaby jak dziecko, skłaniał się ku temu niedorzecznemu małżeństwu, własnoręcznie przyczyniał się do zabicia swego powodzenia, do zatraty uwodzicielskiego czaru, jaki wywierał na klientelę. W jakim celu miał mu odradzać tego małżeństwa? Tak łatwo będzie przecież później zagarnąć spuściznę po tym skończonym człowieku, który upadł w ramiona kobiety. Z pewnego więc rodzaju wzruszeniem i litością, wywołaną przez długie lata koleżeństwa, ściskał teraz obydwie ręce szefa powtarzając:

— Go do diabła! Odwagi!... Ożeńsięz nią i niech się to raz skończy!

Mouret wstydząc się okazanej słabości podniósł się i zaprzeczył gorąco:

— Nie, nie, to byłoby bardzo głupie... Chodź, przejdziemy się po magazynie. Wszystko idzie dobrze, prawda? Myślę, że ten dzień będzie wspaniałym sukcesem.

Wyszli więc i rozpoczęli popołudniową inspekcję zwiedzając zatłoczone przez klientów działy. Bourdoncle spoglądał na niego z ukosa, zaniepokojony tym nawrotem energii, przyglądając się zwłaszcza jego ustom w nadziei, że zauważy na nich jakiś bolesny skurcz.

Magazyn tętnił gorączkowym ruchem, jak wielki statek wstrząsany pełnymi obrotami śruby. W dziale Denise tłoczył się tłum matek, które ciągnęły za sobą grupki dziewczynek i chłopców tonących w powodzi ubranek, jakie im przymierzano. Dział dziecięcy był udekorowany wszelkiego rodzaju białymi artykułami konfekcyjnymi, więc i tu także w oczy rzucało się rozpasanie białego koloru w ilościach tak olbrzymich, że można by nim odziać cały tłum drżących z zimna amorków; były tam paletka z białej wełenki, sukienki z piki, z nansuku, z białego kaszmiru, białe ubranka marynarskie i białe mundury żuawów. W samym środku, mimo że pora roku nie była odpowiednia, znajdowała się wystawa ubrań do pierwszej komunii, składających się z sukienki i welonu z białego muślinu oraz pantofelków z białego atłasu — wyglądało to jak pełen przedziwnej lekkości bukiet niewinności i przeczystego uniesienia. PaniBourdelais stała przed swoimi dziećmi siedzącymi według wzrostu, Magdaleną, Edmundem i Lucjanem, i gniewała się na najmłodszego synka, który wyrywał się nie dając sobie przymierzyć marynarki z lekkiej wełenki.

— Siedźże nareszcie spokojnie!... Czy pani nie uważa, że ta marynarka jest trochę za ciasna?

Bystrym spojrzeniem kobiety, której nie można oszukać, badała gatunek materiału, krytycznie przypatrywała się wykonaniu i przyglądała szwom

— Nie, leży zupełnie dobrze — powiedziała po chwili. —To przecież cały dramat, kiedy trzeba ubrać tę moją gromadkę... Potrzeba mi teraz palta dla tej dużej panny.

Wobec oblężenia panującego w dziale, Denise musiała sama zabrać się do obsługiwania klientek. Szukała właśnie żądanego przez klientkę płaszczyka, gdy nagle wydała okrzyk zdziwienia:

- Jak to! To ty? Co się stało?

Stał przed nią jej brat, Janek, trzymając w ręku dużą paczkę. Ślub jego odbył się przed tygodniem i zeszłej soboty jego żona, mała brunetka o nerwowej i pełnej wdzięku twarzy, spędziła w magazynie Wszystko dla pań  długie godziny, robiąc generalne zakupy. Młode małżeństwo miało pojechać razem z Denise do Valogńes - prawdziwa podróż poślubna, cały miesiąc wakacji spędzonych wśród wspomnień dzieciństwa.

- Wyobraź sobie -powiedział-że Teresa zapomniała kupić całą masę rzeczy. Przyniosłem niektóre przedmioty do zamiany, a poza tym mam zabrać  ze sobą inne, które należy kupić... Ponieważ ona nie ma czasu, więc wysłała mnie z tą paczką... Zaraz ci to wszystko wytłumaczę.

Lecz ona przerwała mu, dostrzegłszy dopiero teraz stojącego koło starszego brata małego Pepi.

- To Pepi przyszedł z tobą? A co ze szkołą?

- Nie gniewaj się  - odparł Janek - ale wczoraj była niedziela i po kolacji nie miałem serca odprowadzić go do szkoły. Odstawię go tam dziś wieczorem... Biedny dzieciak, taki jest smutny, że musi siedzieć w Paryżu, kiedy my będziemy używać na wsi.

Denise uśmiechnęła się do nich, mimo swoich zmartwień.

Oddała zaraz panią Bourdelais w ręce jednej z panien i wróciła do braci odciągnąwszy ich na bok; salon na szczęście powoli się opróżniał. Jej dzieci, jak je nazywała, wyrosły bardzo. Dwunastoletni Pepi, ubrany w mundurek uczniowski, był teraz wyższy od niej, lecz pozostał małomówny, czuły na pieszczoty, łagodny i miły. Janek stał się barczystym chłopcem, wyższym od niej o głowę, o kobiecej urodzie dzięki pięknym, jasnym włosom, które nosił długie i rozwiane jak artyści. Najstarsza siostra, szczupła i nie większa od skowronka, cieszyła się u braci matczynym autorytetem. Traktowała ich jak małych chłopców, o których należy dbać; Jankowi zapięła guzik przy marynarce, aby nie wyglądał jak wisus, i zapytała, czy Pepi ma czystą chusteczkę do nosa. Widząc żałosne spojrzenie małego zgromiła go  łagodnie:

- Bądź rozsądny, mój mały. Nie można przerwać twojej nauki. Zabiorę cię ze sobą na wakacje... Czy masz na coś ochotę? Przyznaj się! Wolisz może, żebym ci dała parę groszy?

Potem zwróciła się do starszego:

— A ty, mój drogi, po co mu nabijasz głowę tym, że będziemy się tam bawić!... Miejże nareszcie trochę rozumu!

Dała Jankowi na zagospodarowanie się cztery tysiące franków, co stanowiło połowę jej oszczędności. Szkoła młodszego br ta kosztowała ją dużo pieniędzy, tak że wszystko, co zarabiała, szło, jak zawsze, na zaspokojenie potrzeb braci. Byli oni celem jej życia, dla nich pracowała przyrzekając sobie, że nie wyjdzie nigdy za mąż.

— Więc słuchaj — ciągnął Janek — w tej paczce jest palto koloru hawana, które Teresa...

Przerwał w pół zdania, a Denise obejrzała się, aby sprawdzić, co go tak nagle onieśmieliło. Za nimi stał Mouret i od kilku minut przypatrywał się, jak dziewczyna zajmuje się po macierzyńsku tymi rosłymi chłopcami, całując ich i napominając na przemian, poczynając sobie z nimi jak z małymi dziećmi, kiedy im się zmienia bieliznę. Bourdoncle stał na uboczu; udawał, że jest bardzo zainteresowany przebiegiem sprzedaży, nie spuszczał jednak oczu z rozgrywającej się przed nim sceny.

— To są pani bracia? — zapytał Mouret po chwili milczenia.

Głos jego był chłodny, postawa sztywna, jak zwykle w ostatnich czasach. Denise zadawała sobie przymus, aby okazywać mu taką samą rezerwę. Uśmiech znikł z jej twarzy i odpowiedziała:

— Tak, panie dyrektorze... Ożeniłam starszego, jego żona przysyła go właśnie po zakupy.

Mouret w dalszym ciągu przypatrywał się całej trójce, wreszcie odezwał się:

— Młodszy bardzo urósł. Poznaję go, widziałem go przecież kiedyś wieczorem w ogrodzie Tuilerie, razem z panią.

Mówił coraz ciszej i w pewnym momencie głos mu zadrżał. Denise zabrakło tchu w piersiach, nachyliła się udając, że poprawia pasek u mundurka Pepi. Obaj bracia zarumienili się i uśmiechnęli do pryncypała siostry.

— Jacy oni są podobni do pani!  — dorzucił Mouret.

— Och — zawołała — są o wiele ładniejsi ode mnie!

Przez chwilę Oktawiusz porównywał twarze. Nie miał już siły stać pośród nich. Jak ona ich kochała! Zrobił kilka kroków; potem zawrócił i szepnął jej do ucha:

— Proszę przyjść do mego gabinetu po zakończeniu sprzedaży. Chcęz panią pomówić przed pani wyjazdem.

Oddalił się i dalej prowadził inspekcję. Zmagał  się wewnętrznie, wyrzucał sobie gniewnie, że niepotrzebnie kazał jej przyjść wieczorem. Gdy zoba-

czył ją w towarzystwie braci, coś go do tego popchnęło. To było szaleństwo, bo w tej chwili nie miął już dosyć sił, aby się opanować. Chyba że ograniczy się do słów pożegnania. Bourdoncle, który podszedł do niego i obserwował go ciągle spod oka, wydawał się teraz mniej zaniepokojony. Denise wróciła do pani Bourdelais.

- Czy ten płaszczyk pani się podoba?

- Tak, jest bardzo dobry... Na dzisiaj dosyć już chyba sprawunków. Te smyki to prawdziwa ruina!

Denise mogła teraz odejść i wysłuchać tłumaczeń Janka. Poszła z nim następnie na wędrówkę po rozmaitych działach, ponieważ chłopiec straciłby sam głowę. Najpierw zajęła się płaszczem, który Teresa po namyśle chciała zamienić na biały, wełniany tych samych rozmiarów i. tego samego fasonu. Młoda dziewczyna wzięła paczkę i udała się z obydwoma braćmi do działu konfekcji.

Wystawiono tu okrycia damskie w jasnych kolorach, letnie żakiety i mantylki z lekkiego jedwabiu lub fantazyjnej wełny. Skupiska głównego ruchu mieściły się gdzie indziej, tak że tutaj klientki poruszały się jeszcze względnie swobodnie. Prawie wszystkie ekspedientki były nowe. Klara odeszła przed miesiącem; jedni mówili, że zabrał ją mąż jakiejś klientki, inni, że po prostu stoczyła się do rynsztoka. Małgorzata miała nareszcie powrócić do rodzinnego miasta, aby objąć kierownictwo małego magazynu w Grenoble, gdzie czekał na nią jej kuzyn. Pozostała jedynie pani Aurelia, jak zawsze wciśnięta w pancerz jedwabnej sukni, z podobną do maski Cezara twarzą, która zachowała żółtawy nalot starożytnego marmuru. Złe prowadzenie się Alberta rujnowało jej zdrowie i byłaby przeniosła się na wieś, gdyby nie to, że syn poważnie nadwerężył ich oszczędności. Jego rozrzutność zagrażała nawet posiadłości w Rigolles. Był to jakby odwet losu za zniszczenie ogniska domowego, matka powróciła bowiem do spędzania wolnego czasu w towarzystwie kobiet, zaś ojciec do gry na rogu. Bourdoncle patrzył teraz na panią Aurelię krzywym okiem, mając jej za złe, że nie okazała dość taktu i nie usunęła się sama z magazynu; była już za stara do handlu i niebawem miała wybić dla dynastii Lhomme'ów godzina zagłady.

- Ach, to ty - zwróciła się teraz do Denise z przesadną uprzejmością. - Chcesz zamienić to palto? Ależ w tej chwili. To są twoi bracia? To już prawdziwi mężczyźni.

Mimo swej dumy, uklękłaby teraz chętnie, aby się tylko przypodobać. Podobnie jak i w innych działach, toczyły się tutaj rozmowy na temat odejścia Denise; kierowniczka czuła się z tego powodu zupełnie chora, ponieważ liczyła na protekcję swej dawnej ekspedientki. Zniżyła głos:

— Mówią, że nas opuszczasz, moja droga... To chyba niemożliwe?

— Tak, to prawda — odpowiedziała dziewczyna.

Małgorzata dosłyszała te słowa. Odkąd oznaczono datę jej ślubu, obnosiła po magazynie swoją twarz barwy skisłego mleka z miną jeszcze bardziej niż dawniej zgorszoną. Podeszła do rozmawiających, mówiąc:

— Ma pani rację. Przede wszystkim należy szanować samą siebie...  Żegnam panią serdecznie, moja droga.

Nadchodziły nowe klientki. Pani Aurelia zwróciła jej ostro uwagę, aby pilnowała sprzedaży. Potem, gdy Denise chciała sama wziąć palto, aby dokonać zamiany w kasie, oburzyła się i zawołała pomocnicę. Była to innowacja wprowadzona do działów dzięki inicjatywie młodej dziewczyny, która podszepnęła Mouretowi pomysł, aby w celu ulżenia pracy ekspedientkom przyjąć specjalne pracownice do noszenia sprzedanych artykułów.

— Proszę iść za panią  — powiedziała kierowniczka oddając jej palto.

Powracając zaś do Denise, dodała:

— Namyśl się jeszcze, bardzo cię proszę... Wszyscy jesteśmy zmartwieni twoim odejściem.

Janek i Pepi, którzy czekając na siostrę uśmiechali się stojąc wśród tej wciąż przelewającej się fali kobiet, udali się za Denise. Trzeba było teraz iść do działu wyprawowego, aby dobrać .sześć koszul podobnych do tych, które Teresa kupiła w sobotę. Lecz w dziale bielizny, gdzie na wielką skalę urządzono wystawę białych materiałów, padających jak śnieg ze wszystkich półek, można było udusić się w tłoku. Z trudem więc posuwano się naprzód.

W dziale gorsetów zrobiło się zbiegowisko Pani Boutarel przyjechała tym razem z południa Francji z mężem i córką; od samego rana przemierzała galerie dobierając wyprawę dla córki, która miała niebawem wyjść za mąż. Pytano o radę ojca, zakupy nie miały końca. Cała rodzina wylądowała wreszcie w dziale bielizny; młoda panna zagłębiła się w studia nad najnowszym krojem majtek, matka zaś zniknęła, gdyż uległa pokusie sprawienia sobie nowego gorsetu. Gdy Boutarel, tęgi, krwisty pan, zostawił córkę i puścił się przerażony na poszukiwanie żony, odnalazł ją w przymierzalni, przed którą poproszono go uprzejmie, aby usiadł i zaczekał. Przymierzalnie były małymi kabinami, z matowo oszklonymi drzwiami, gdzie nie wolno było wchodzić mężczyznom, nawet mężom, na skutek zarządzeń dyrekcji przesadnie dbającej o dobre obyczaje. Wchodziły do nich i wychodziły z nich ekspedientki, pozwalając za każdym razem dostrzec przy otwieraniu drzwi panie w koszulach i spódniczkach, z odkrytą szyją, z gołymi rękami, jedne tłuste, o białej karnacji, inne chude o skórze barwy starej kości słoniowej. Mężczyźni siedzieli rzędem na krzesłach ze znudzonymi minami. Pan Boutarel zrozumiawszy, o co chodzi, wpadł w złość krzycząc, że chce zobaczyć swoją  żonę, że chce wiedzieć, co z nią robią, że nie pozwoli jej się rozbierać bez niego. Na próżno starano się go uspokoić: robił wrażenie człowieka, któremu wydaje się, że w kabinie dzieją się jakieś nieprzystojne rzeczy. Pani Boutarel musiała wyjść, a ludzie naokoło rozprawiali żywo i śmieli się.

Wówczas dopiero Denise mogła iść dalej ze swoimi braćmi. W całym szeregu sal podzielonych na działy wystawiona była damska bielizna, szczegóły toalety które zazwyczaj pozostają w ukryciu. Jeden dział zajęty był całkowicie przez turniury i gorsety najrozmaitszych fasonów, jedne całe stebnowane, inne długie, sięgające poniżej bioder, jeszcze inne podobne do pancerzy; mnóstwo tu było zwłaszcza gorsetów z białego jedwabiu, haftowanych kolorową nicią w miejscach, gdzie zaczynały się lub kończyły fiszbiny, wystawiono je specjalnie dzisiaj i ubrano w nie manekiny bez głowy i nóg, które pod okrywającym je jedwabiem posiadały jedynie torsy, płaskie biusty lalek, niepokojące w swej lubieżnej ułomności; obok nich pyszniły się zrobione z włosia i połyskującego muślinu turniury, prezentując ogromne i sterczące zady, których profile nabierały karykaturalnie bezwstydnych kształtów. Dalej rozpoczynały się wytworne negliże, które zajmowały całą salę, jak gdyby rozbierała się tutaj grupa pięknych dziewcząt, pozostawiając w różnych miejscach poszczególne części garderoby aż do ostatniego łaszka, aż do jedwabistej nagości skóry. Pojedyncze części cienkiej bielizny, białe mankieciki i żaboty, białe kołnierzyki i szale, całe nieskończone mnóstwo kobiecych drobiazgów, biała pianka wypływająca z pudeł i piętrząca się niby puch śnieżny. Dalej kaftaniki, staniczki, peniuary, szlafroki, uszyte z płótna, nansuku i koronek, długie, powłóczyste poranne toalety, luźne i bardzo wytworne, budzące myśl o próżniaczych porankach następujących po pełnych pieszczot nocach. I znowu dalej ujrzeć można było zdjętą wprost z ciała różnego rodzaju bieliznę: białe spódniczki rozmaitej długości, jedne obcisłe w kolanach, a inne bardzo długie, z trenem, których obszyte szczoteczką obręby wlokły się po podłodze, słowem całe wzbierające morze spódnic, w których tonęły nogi; majtki z perkalu, z płótna, z piki, szerokie majtki niezmiennie białego koloru, w których swobodnie pomieściłyby się męskie biodra; koszule wreszcie, jedne nocne, zapięte pod samą szyję, inne dzienne, głęboko wycięte, trzymające się jedynie na wąziutkich ramiączkach, jedne ze zwykłego perkalu, inne z irlandzkiego płótna, z batystu spływającego jak biały welon wzdłuż piersi i bioder. W całym dziale wyprawowym odbywał się na oczach klientów ten niedyskretny targ, obnażający kobiety rozmaitych klas społecznych, począwszy od drobnomieszczanek, odzianych w zwykłe płótno, do bogatych dam, otulającychsię w koronki. Była to niby otwarta na widok publiczny alkowa, której luksusowe szczegóły, pliski, hafty, walansjenki tym bardziej podniecały, im większa była ich rozmaitość. Kobieta ubierała się teraz z powrotem, białe zwoje bielizny chowały się w tajemnicze fałdy spódnic, sztywna koszula, dopiero co wyjęta z rąk szwaczki, chłodne płótno majtek z widocznymi jeszcze załamaniami złożenia, całe metry perkalu i batystu martwego jeszcze, rozrzuconego byle jak po kontuarze lub złożonego porządnie w stosy, miały się dopiero ożywić w zetknięciu z ciałem, miały stać się pachnące i ciepłe w atmosferze miłości. Był to jakiś skąpany w mrokach nocy biały obłok, który stać się mia świętością i którego najlżejsze uchylenie, pozwalające ujrzeć różowe kolano na tle tej bieli, zdolne było dokonać w świecie spustoszeń. Dalej znajdowała się jeszcze jedna sala, mieszcząca dział wyprawek dziecięcych, gdzie ten sam biały kolor, tak drażniący zmysły w sąsiednim dziale bielizny damskiej, stawał się przeczystą bielą dziecka: kaftaniczki z włochatej piki, flanelowe śliniaczki, koszulki i czepeczki jak zabawki, sukienki do chrztu i kaszmirowe kołderki, wszystko pokryte jakby puchem pierwszego dzieciństwa, podobne do drobnego deszczu białych piórek.

— Wiesz, te koszule, o które prosiła Teresa, mają specjalny krój — powiedział Janek, zachwycony widokiem negliżów, kobiecych drobiazgów, pośród których się znajdował.

W dziale bielizny Paulina spostrzegła Denise i przybiegła do niej natychmiast. Nie pytając nawet, w jakim interesie przychodzi, odezwała się do niej przyciszonym głosem, bardzo przejęta obiegającymi cały magazyn pogłoskami. Dwie ekspedientki z jej działu pokłóciły się na temat odejścia Denise,

— Nie porzucisz nas przecież chyba, Denise. Co by się ze mną stało?

A gdy Denise odpowiedziała, że opuszcza magazyn nazajutrz, dodała:

— Nie, nie, tobie się tylko tak wydaje, ale ja wiem coś innego... Słuchaj, teraz gdy mam dziecko, musisz mnie koniecznie mianować zastępczynią kierowniczki. Baugé bardzo na to liczy, moja droga.

Paulina uśmiechnęła się z pełną przekonania miną. Podała następnie sześć  żądanych koszul, a ponieważ Janek odezwał się, że muszą iść teraz po chustki do nosa, zawołała posługaczkę, aby wzięła koszule i palto pozostawione przez pomocnicę działu konfekcji. Wezwaną przez Paulinę pracownicą fizyczną okazała się panna de Fontenailles, której ślub z Józefem odbył się parę dni temu... Niedawno otrzymała stanowisko posługaczki, co uważała za wielkie wyróżnienie; miała na sobie czarny fartuch, oznaczony na ramieniu cyfrą z żółtej wełny.

- Proszę iść za panią  - powiedziała do niej Paulina.

Podeszła jeszcze raz do przyjaciółki i dodała po cichu:

- Pamiętaj, że muszę być zastępczynią kierowniczki.

Denise obiecała śmiejąc się i traktując to jako żart, po czym zeszła z Pepi i Jankiem na dół. Na parterze natknęli się zaraz na dział wełny, w którym cały kąt wybity był białym multonem i flanelą tegoż koloru. Liènard , którego ojciec na próżno wzywał do Angers, rozmawiał tam właśnie z pięknym Mignotem, który był teraz pośrednikiem handlowym i w bezczelny sposób ośmielał się pokazywać w magazynie Wszystko dla pań. Rozmawiali z pewnością o Denise, bo na jej widok zamilkli natychmiast i śpiesznie złożyli jej ukłon. We wszystkich zresztą działach, którymi przechodziła, sprzedawcy zdradzali na jej widok pewne wzburzenie i kłaniali się jej nisko, nie wiedząc, czym stanie się ona nazajutrz. Rozlegały się szepty, wnioskując po jej minie sądzono, że Denise jest pewna zwycięstwa. Na nowo rozgorzały zakłady, stawiano wino w Argenteuil i rozmaitego rodzaju smakowite pieczyste. Denise skierowała się do galerii białych materiałów, aby dostać się do znajdujących się na samym końcu chusteczek. Wszędzie, jak okiem sięgnąć, królował kolor biały: białe materiały bawełniane, madapolamy, dymki, piki, perkale; białe materiały włókiennicze, nansuki, muśliny, tarlatany; potem szły ogromne stosy płótna ułożone w kostkę, jak ciosowe kamienie, najpierw grube gatunki, dalej cienkie, rozmaitej szerokości, białe i kremowe, czysto lniane, bielone na łące; jeszcze dalej znajdowała się bielizna pościelowa, stołowa, kuchenna, całe ogromne sterty białych materiałów, prześcieradeł, poszewek, wielki wybór ręczników, obrusów, fartuchów i ścierek. Na widok Denise kłaniano się ze wszystkich stron i ustawiano się rzędem w przejściu. Nadbiegł także z innego działu Baugé, aby uśmiechnąć się do niej jak do dobrej władczyni firmy. Minąwszy dział kołder — wielką salę dekorowaną białymi sztandarami — Denise dostała się wreszcie do działu chustek, którego pomysłowa dekoracja wywołała zachwyt tłumu: widziało się białe kolumny, białe piramidy, białe pałace, całą skomplikowaną architekturę, złożoną jedynie z chusteczek różnego gatunku: z cieniutkiego batystu, z angielskiego lub irlandzkiego płótna, z chińskiego jedwabiu, opatrzone monogramami, ozdobione koronką, ażurami lub tkanym wzorkiem, słowem — całe miasto zbudowane z białych cegieł, wykonane nieskończenie pomysłowo, odcinające się jak miraż na tle rozgrzanego do białości wschodniego nieba.

— Mówisz, że jeszcze tuzin? — zapytała brata Denise. — Mają być z gatunku Cholet, prawda?

— Tak mi się zdaje, mają być takie same jak te — odparł pokazując chusteczkę znajdującą się w paczce.

Janek i Pepi nie oddalali się na krok, tuląc się do niej tak samo jak kiedyś, gdy zmęczeni podróżą znaleźli się po raz pierwszy na bruku Paryża. Ten olbrzymi magazyn, w którym ona czuła się jak u siebie w domu, wzbudzał w nich niepokój, toteż kryli się w jej cieniu, oddawali się znowu pod opiekę swej mateczki, robiąc to instynktownie, podobnie jak wówczas, gdy byli małymi dziećmi. Przyglądano im się, uśmiechano na widok dwóch dryblasów, którzy postępowali krok w krok za tą szczupłą i poważną dziewczyną. Okolona zarostem twarz Janka wyrażała przerażenie. Pepi w swoim szkolnym mundurku spoglądał wkoło z przestrachem, wszyscy zaś troje mieli jednakowy odcień włosów, co zwracało uwagę i wywoływało wokół szepty biegnące od jednego kontuaru do drugiego:

— To są jej bracia... To są jej bracia...

Szukając wolnego subiekta, aby załatwić sprawunek, Denise niespodziewanie natknęła się znowu na Moureta. Wchodził właśnie w towarzystwie Bourdoncle a do tej samej galerii; gdy Oktawiusz zatrzymał się przed dziewczyną, nie mówiąc zresztą ani słowa, minęły ich pani Desforges z panią Guibal. Henryka siłą pohamowała drżenie, które wstrząsnęło nią całą. Popatrzyła na Moureta, popatrzyła na Denise. Oni także spojrzeli na nią i było to jakby nieme rozwiązanie wielkiego dramatu. Mouret oddalił się natychmiast, Denise zniknęła także w głębi działu w towarzystwie braci, w poszukiwaniu wolnego ekspedienta.Poznając pannę de Fontenailles w posługaczce, która szła za nimi, widząc żółtą cyfrę na jej ramieniu oraz zgrubiałą i ziemistą twarz, Henryka wybuchnęła, mówiąc zirytowanym tonem do pani Guibal:

- Czy pani widzi, co on zrobił z tej biedaczki?... Jak to ją musi boleć. Przecież ona jest markizą Zmusza ją, żeby nosiła pakunki za byle kim!

Starała się pohamować swoje wzburzenie i dodała już obojętnym na pozór głosem:

- Chodźmy obejrzeć wystawę jedwabi.

Dział jedwabi przekształcono na wielką alkowę miłości, którą kaprys zakochanej kobiety ubrał w białą draperię chcąc, by rywalizowała z jej śnieżnej białości karnacją. Można tu było znaleźć wszystkie mleczne odcienie uwielbianego ciała, od aksamitu bioder aż do delikatnego jedwabiu ud i lśniącego atłasu piersi. Między kolumnami rozpościerały się sztuki aksamitu, na ich kremowym tle jedwabie i atłasy odcinały się bielą metalu i porcelany. Wisiały tam jeszcze, opadając półkolisto, matowo prążkowane jedwabie i gruboziarniste włoskie materiały, lekkie fulary i sury, od tonów ciężkich jak karnacja norweskiej jasnowłosej dziewczyny, aż do przezroczystej białości nagrzanej słońcem cery rudych dziewcząt z Włoch czy Hiszpanii.

Favier mierzył właśnie biały fular dla „pięknej pani", owej eleganckiej blondynki, stałej klientki działu jedwabi. Od kilku lat przychodziła po zakupy, ale nie wiedziano o niej nic bliższego, nie znano jej życia, adresu ani nawet nazwiska. Żaden z subiektów nie usiłował dowiedzieć się tego, mimo że wszyscy za każdą jej bytnością gubili się w domysłach, aby tylko mieć temat do rozmowy. Wymieniali więc między sobą spostrzeżenia, że schudła, że utyła, że wyglądała na wyspaną lub że musiała się poprzedniego dnia późno położyć; każdy najmniejszy szczegół jej nieznanego życia, domniemane wydarzenia czy dramaty domowe znajdowały w magazynie swój oddźwięk i nastręczały temat do obszernych komentarzy. Tego dnia wydawała się wesoła. Toteż kiedy Favier powrócił od kasy, gdzie ją odprowadzał, zaraz zakomunikował swoje spostrzeżenia Hutinowi.

- Może wychodzi za mąż po raz drugi.

- Czyżby była wdową?

- Nie wiem... Ale przypominasz sobie chyba, że kiedyś była w żałobie... A może powiodły się jej operacje giełdowe.

Zapanowało milczenie, potem Favier dodał jeszcze:

- To są zresztą jej prywatne sprawy...Nie można przecież znać bliżej wszystkich kobiet, które tutaj przychodzą.

Hutin był zamyślony. Miał onegdtaj nieprzyjemną rozmowę w dyrekcji i wiedział, że zapadł na niego wyrok. Był przekonany, że usuną go po dzisiejszej wielkiej wyprzedaży. Stanowisko jego od dawna było zagrożone. Podczas ostatniego spisu inwentarza zarzucono mu, że nie dociągnął do sumy obrotu, jaki z- góry ustalono. Niełaskę u dyrekcji zawdzięczał jednak przede wszystkim wzrastającym apetytom kolegów. Teraz oni z kolei uwzięli się, żeby go wygryźć, i prowadzili podziemną walkę spychając go w tryby maszyny. Wyczuwał w tym rękę Faviera, jego obmowy i chęć zagarnięcia stanowiska kolegi. Favierowi obiecano już, że zostanie kierownikiem. Dowiedziawszy się o tym Hutin, zamiast spoliczkować kolegę, zaczął się z nim teraz liczyć, jak z człowiekiem silnym. Kto by to przypuszczał, że ten spokojny chłopiec o uległej minie, którym posłużył się dla wysadzenia z siodła Robineau i Bouthemonta, posunie się do tego! Zdziwienie jego było tak wielkie, że graniczyło z szacunkiem.

— Ale, ale — podjął znowu Favier — czy wiesz, że ona zostaje? Widziano, jak pryncypał robił do niej oko... Założę się o butelkę szampana.

Mówił o Denise. Od jednego działu do drugiego szeptano sobie plotki, wśród ciągle wzrastającej fali klientek. Zwłaszcza jedwabie zdradzały wielkie wzburzenie, stawiano tam grube stawki.

— Do diabła! — wyrwało się Hutinowi, jakby obudził się ze snu.- Jaki ja byłem idiota, że z nią nie spałem... Miałbym się dzisiaj czym chwalić!

Zaczerwienił się po tym mimowolnym wyznaniu widząc, że Favier się  śmieje. Udał, że śmieje się także, i dodał, jako dopełnienie poprzednich słów, że to ta właśnie osóbka obsmarowała go przed dyrekcją. Chwytała go chęć wyładowania swego gniewu, uniósł się na subiektów, którzy tracili głowy w zamęcie sprzedaży. Lecz zaraz potem uśmiech powrócił na jego wargi: zauważył panią Desforges i panią Guibal, idące wolno poprzez dział.

— Czy nie zechce pani czegoś dzisiaj nabyć?

— Nie, dziękuję  — odpowiedziała Henryka. — Jak pan widzi, przechadzam się tylko, przyszłam tu jedynie z ciekawości.

Zatrzymał ją i zaczął coś do niej mówić przyciszonym głosem. Cały plan powstał w jego głowie. Najpierw powiedział jej kilka pochlebstw, a potem zaczął oczerniać firmę: mówił, że ma już tego dosyć, woli odejść niż brać udział w podobnym bałaganie. Słuchała go zachwycona. Chcąc zrobić na złość magazynowi Wszystko dla pań  zaproponowała mu natychmiast, że zaproteguje go u Bouthemonta na stanowisko kierownika działu jedwabi, jak tylko magazyn Aux Quatre Saisons zostanie ponownie otwarty. Cała sprawa została omówiona, oboje szeptali cicho, zaś pani Guibal oglądała przez ten czas wystawy wewnętrzne.

- Czy można pani ofiarować bukiecik fiołków? - podjął znów normalnym głosem Hutin wskazując na leżące na ladzie trzy czy cztery premiowe bukieciki kwiatów, o które wystarał się w jednej z kas, aby obdarowaćnimi znajome klientki.

- Ach nie, dziękuję! - zawołała Henryka cofając się instynktownie.

- Nie chcę brać udziału w weselu.

Zrozumieli się i rozstali, ze śmiechem wymieniając porozumiewawcze spojrzenia.

Pani Desforges zaczęła szukać pani Guibal i głośno okazała swoje zdziwienie widząc ją w towarzystwie pani Marty. Profesorowa wraz z córką Walentyną już od dwóch godzin chodziła po magazynie, opanowana niepohamowaną pasją wydatków, z której otrząsała się  zawsze z uczuciem zmęczenia i wstydu. Zwiedziła dział meblowy, który wystawa białych i lakierowanych mebli zmieniła w ogromny panieński pokój i gdzie dekoracja ze wstążeczek i szalików tworzyła ogromny namiot wsparty na białych kolumnach. Była w dziale norymberszczyzny i pasmanterii, gdzie w obramowaniu z białej frędzli zwieszały się sztandary pracowicie ułożone z kartonów z guzikami i całych paczek igieł. Zaszła do trykotaży, gdzie duszono się po prostu, aby obejrzeć ogromną dekorację przedstawiającą nazwę magazynu Wszystko dla pań wypisaną trzymetrowej wysokości literami, ułożonymi na czerwonym tle z białych skarpetek. Przede wszystkim jednak pasjonowały panią Marty nowe działy, przy których otwarciu zawsze asystowała. Żarłocznie rzucała się w wir sprzedaży, bez przerwy robiąc zakupy. Całą godzinę spędziła w dziale modniarskim, zainstalowanym w nowym salonie na pierwszym piętrze, każąc wypróżniać przed sobą szafy, zdejmując własnoręcznie kapelusze z palisandrowych podstawek, przymierzając wszystkie lub kładąc je na głowę córki - białe kapelusze, białe kapotki, białe toczki. Potem zeszła do nowootworzonego działu obuwia, mieszczącego się w głębi galerii na parterze, za krawatami, i wywróciła do góry nogami wystawy wewnętrzne ogarnięta chorobliwą zachłannością na widok białych rannych pantofelków ozdobionych łabędzim puszkiem, wyciętych pantofli i wysokich, zapinanych bucików z białego atłasu na wysokich korkach, w stylu Ludwika XV.

- Ach, moja droga, nawet sobie nie wyobrażasz, jaki mają ogromny wybór cudownych kapeluszy. Wybrałam jeden dla siebie i jeden dla mojej córki... A obuwie! No powiedz sama, Walentyno!

— Coś niesłychanego!  — odpowiedziała młoda panna z tupetem dorosłej kobiety. — Są tam buciki po dwadzieścia franków pięćdziesiąt, ale co za buciki!

Za nimi szedł subiekt, ciągnąc jak zawsze krzesło, na którym nagromadzona była cała góra przedmiotów.

— Jak się miewa pan Marty? — zapytała pani Desforges.

— Zdaje się,  że nieźle —odpowiedziała pani Marty, nieco skonsternowana tym nagłym zapytaniem, które zaskoczyło ją niemile przy robieniu gorączkowych zakupów. —Wuj miał dzisiaj rano pojechać go odwiedzić...

Nie dokończyła zaczętego zdania wołając z zachwytem:

— Popatrzcie tylko, jakie to śliczne!

Panie znajdowały się przed nowym działem kwiatów i piór, mieszczącym się w galerii centralnej, między działami jedwabi i rękawiczek. W silnym oświetleniu górnego okna rozkwitał ogromny bukiet kwiatów, biały pęk, wysoki i szeroki, jak drzewo dębowe. Podstawę zdobiły fiołki, konwalie, hiacynty, rumianki o delikatnych białych odcieniach rabatek kwiatowych. Wyżej mieściły się bukiety białych róż, lekko kremowych po brzegach, wielkich białych peonii, ledwo tkniętych karminem, białych, strzępiastych chryzantem żyłkowanych żółto. Kwiaty pięły się ku górze — wielkie, tajemnicze lilie, ukwiecone gałęzie jabłoni, pęki pachnącego bzu — tworząc kwietny klomb, nad którym na poziomie pierwszego piętra umocowane były białe pióropusze z piór strusich. Cały jeden róg wystawy zajmowały bukieciki i wianki z pomarańczowego kwiecia. Były tam też kwiaty z metalu, srebrne osty i srebrne kłosy zboża. Wśród tych liści i rozwiniętych kwiatowych kielichów z muślinu, jedwabiu i aksamitu, na których kropelki gumy arabskiej imitowały kropelki rosy, unosiły się egzotyczne ptaki, przeznaczone do ozdoby kapeluszy, amerykańskie, purpurowe wróble z czarnymi ogonkami i papużki o mieniącym się barwami tęczy upierzeniu.

— Kupię gałązkę jabłoni — podjęła pani Marty. — Prawda, jakie to śliczne?... A ten malutki ptaszek, popatrz tylko, Walentyno. Muszę go mieć!

Pani Guibal nudziła się stojąc bezczynnie wśród falującej wciąż publiczności. Toteż powiedziała w końcu:

— Zostawimy panią chyba tutaj, a same pójdziemy na górę.

- Ależ co znowu, poczekajcie na mnie! - zawołała tamta. - Ja zaraz idę... Muszę wpaść na górę do perfumerii.

Był to dział otwarty dopiero poprzedniego dnia, znajdujący się tuż obok czytelni. Pani Desforges obawiając się tłoku na schodach podała projekt, aby pojechać windą, ale panie musiały odstąpić od tego zamiaru, ponieważ przy drzwiczkach windy utworzył się cały ogonek. Wreszcie dotarły na górę i przeszły obok bufetu, gdzie panował tak wielki tłok, że jeden z inspektorów stojąc przy wejściu musiał regulować napływ żarłocznych klientów. Już przy bufecie panie poczuły, że znajdują się blisko działu perfumerii, gdyż całą galerię napełniał przejmujący zapach zamkniętych w szafach, naperfumowanych kasetek. Rozchwytywano tam mydło, zwane mydłem „Bonheur", a będące specjalnością firmy. W oszklonych szafach, na kryształowych półeczkach etażerek ustawione były szeregiem słoiki z pomadą i kremem, pudełeczka z pudrem i szminką, buteleczki z oliwą i wodą toaletową. Wykwintne szczotki, grzebienie, nożyczki, ozdobne flakoniki perfum zajmowały specjalną szafę. Subiekci wpadli na pomysł udekorowania wystaw samymi tylko białymi porcelanowymi słoiczkami i różnego rodzaju fiolkami z białego szkła. Wielki podziw budziła zwłaszcza znajdująca się w samym środku srebrna fontanna, przedstawiająca pasterkę stojącą wśród powodzi kwiatów, spośród których sączył się strumyczek wody kwiatowej o zapachu fiołków, srebrzystym echem odbijając się w metalowej misie, do której spływał. Wokoło roztaczała się przecudna woń i przechodzące panie perfumowały w fontannie swoje chusteczki.

- No już  - powiedziała pani Marty, zaopatrzywszy się obficie w najrozmaitsze wody do włosów i do zębów oraz w inne kosmetyki. - Już na dzisiaj dosyć, jestem do waszego rozporządzenia. Chodźmy teraz poszukać pani de Boves.

Na podeście głównych schodów zatrzymała ją jednak jeszcze wystawa japońskich drobiazgów. Dział ten bardzo się rozrósł, od czasu gdy Mouret, dla zabawy, zaryzykował w tym samym miejscu postawienie małego stoliczka z kilkoma spłowiałymi bibelotami, nie przypuszczając nawet, że będą cieszyły się powodzeniem. Mało który dział miał tak skromne początki jak ten; obecnie prezentował on stare brązy, stare rzeźby z kości słoniowej, wreszcie stare przedmioty z laki, jego obroty zaś wynosiły rocznie półtora miliona franków, a komisjonerzy zapuszczali się aż na Daleki Wschód, aby czynić poszukiwania w pałacach i świątyniach. Zresztą nowe działy powstawały ciągle, dwa nowe otwarto w grudniu, aby zapełnić luki powstałe na skutek martwego sezonu zimowego: był to dział książek i dział zabawek, które obecnie miały wszelkie widoki rozwoju i stanowiły poważną konkurencję dla sąsiednich sklepów. Wystarczył przecież okres czterech lat, aby handel artykułami japońskimi przyciągnął do magazynu Moureta całą artystyczną klientelą Paryża.

Tym razem nawet pani Desforges, mimo urazy, jaką  żywiła dla Oktawiusza i solennego postanowienia, że nigdy tu nic nie kupi, uległa pokusie na widok statuetki z kości słoniowej o przedziwnie delikatnym rysunku.

— Proszę mi to odesłać do najbliższej kasy — powiedziała szybko. — Dziewięćdziesiąt franków, czy tak?

A widząc, że pani Marty z córką namyślały się głęboko nad wyborem tandetnej porcelany, powiedziała uprowadzając z sobą panią Guibal:

— Znajdą nas panie w czytelni... Muszę naprawdę chwilę odpocząć.

W czytelni panie nie miały gdzie usiąść. Wszystkie krzesełka wokoło dużego, zarzuconego dziennikami stołu były zajęte. Tędzy mężczyźni czytali dzienniki, oparci wygodnie, wysuwając naprzód wielkie brzuchy, i do głowy im nie przyszło, aby ustąpić paniom miejsca. Kilka kobiet pisało listy, z nosem spuszczonym nad ćwiartką papieru, tak jakby chciały ukryć te listy pod kwiatami kapelusza. Nie znalazły tu pani de Boves i Henryka poczęła się już niecierpliwić, gdy nagle zauważyła Pawła de Vallagnosc, który także szukał  żony i teściowej. Ukłonił się i powiedział:

— Są z pewnością w dziale koronek, nie można ich stamtąd wyciągnąć... Pójdę zobaczyć.

Był na tyle uprzejmy, że wystarał się o dwa krzesła, zanim się oddalił.

Ścisk w dziale koronek wzrastał z minuty na minutę. Wielka wystawa białych materiałów święciła tutaj swój triumf prezentując najdelikatniejsze i najkosztowniejsze odcienie bieli. Salon stanowił szaloną pokusę i rozpętywał wśród kobiet szał pożądania. Cały dział wyglądał jak biała kaplica. Z góry zwieszały się tiule i gipiury tworząc białe sklepienie, jakby z chmur utkany welon, pod którego delikatną siatką bledną promienie porannego słońca. Wijące się wokoło filarów, szerokie falbany flandryjskich koronek i walansjenek opadały aż do ziemi jak białe spódniczki tancerek. Wszędzie, na wszystkich ladach, leżał śnieżny puch lekkich jak tchnienie koronek zwanych hiszpańskimi blondynkami, aplikacji brukselskich o mięsistych kwiatach, wypukłych na tle cieniutkich tiulowych oczek, koronek igiełkowych i koronek weneckich o grubszym nieco deseniu, koronek francuskich i brukselskich, których przepych miał w sobie coś królewskiego i jakby religijnego zarazem. Wydawało się, że jakiś bożek gałganków wybrał sobie ten zakątek na swą białą świątynię.

Pani de Boves po długiej przechadzce z córką wśród rozmaitych działów, odczuwając nieprzezwyciężoną chęć zanurzenia rąk w zwoje jakiejś materii, kazała Deloche'owi pokazać sobie koronki francuskie Alencon. Początkowo subiekt wyjął z pudła i pokazał imitację, lecz klientka wyraziła ochotę obejrzenia prawdziwych koronek tego gatunku i nie zadowoliła się nawet wąskimi ich pasmami po trzysta franków metr, lecz kazała sobie pokazać szerokie falbany po tysiąc franków, chusteczki i wachlarze od siedmiuset do ośmiuset franków za sztukę. Wkrótce cała lada została pokryta koronkami o milionowej wartości. W jednym z kątów salonu stał inspektor Jouve, który nie wyrzekł się zamiaru pilnowania pani de Bo-ves, pomimo że hrabina spacerowała po całym magazynie jakby bez celu. Stał nieruchomo wśród ciągłych popychań, obojętny na pozór, nie spuszczający jednak oczu z klientki.

- Czy ma pan berty z koronek igiełkowych? - zapytała hrabina Deloche'a. - Niech pan pokaże.

Subiekt, któremu zajmowała czas od dobrych dwudziestu minut, nie miał odwagi odmówić damie, tak onieśmielała go jej wyniosła mina i wielkopański głos. Zawahał się jednak, ponieważ dyrekcja wydała sprzedawcom wyraźne polecenie niegromadzenia na ladach kosztownych gatunków koronek, a zeszłego tygodnia ktoś skradł mu już dziesięć metrów koronki flandryjskiej. Ale pani de Boves wzbudzała w nim taki szacunek, że ustąpił i odwrócił się na chwilę, żeby wyjąć z szuflady żądany gatunek, pozostawiając na ladzie cały stos koronki francuskiej.

- Popatrz, mamo  - powiedziała po chwili Blanka, grzebiąca w pudle pełnym tanich walansjenek - można by to kupić do ozdoby poszewek.

Pani de Boves nie odpowiedziała. Wówczas córka odwróciła nalaną twarz i zobaczyła, jak matka, z rękami zanurzonymi w koronki, wpychała do rękawa płaszcza falbany koronki francuskiej. Blanka nie wydawała się tym zdziwiona i przysunęła się tylko instynktownie do matki, aby ją zasłonić, kiedy inspektor Jouve nagle stanął między nimi. Pochylił się do ucha hrabiny i powiedział grzecznym tonem:

- Pani będzie łaskawa pójść ze mną. Hrabina uczyniła gest oburzenia. 

— Ale dlaczego, proszę pana?

— Pani będzie łaskawa pójść ze mną  — powtórzył inspektor nie podnosząc głosu.

Z twarzą wyrażającą największy niepokój hrabina rzuciła szybko okiem wokoło siebie. Potem zrezygnowana i przybrawszy zwykłą wyniosłą postawę wyszła z inspektorem jak królowa, która łaskawie raczy przyjmować opiekę swojego adiutanta. Ani jedna z licznie zgromadzonych klientek nie zauważyła rozgrywającej się sceny. Gdy Deloche powrócił przed ladę z koronką w ręku i zobaczył hrabinę w towarzystwie inspektora, otworzył szeroko usta ze zdziwienia: Jak to? I ona także? Ta dama o arystokratycznym wyglądzie? Więc które z nich wobec tego nie kradną? Blanka, którą pozostawiono na wolności, szła w pewnej odległości za matką, kryjąc się nieco w tłumie. Była blada i nie wiedziała, co ma zrobić; nie chciała opuszczać matki, z drugiej strony bała się  śmiertelnie, aby jej także nie zatrzymano. Widziała, jak matka wchodzi do gabinetu Bourdoncle a, i postanowiła krążyć niedaleko drzwi.

Bourdonele, którego Mouret pozbył się przed chwilą, był w swoim gabinecie. On zazwyczaj załatwiał sprawy kradzieży, gdy chodziło o kobiety z towarzystwa. Od dawna już inspektor Jouve uprzedzał go o swoich podejrzeniach co do hrabiny, toteż nie okazał zdziwienia, gdy inspektor powiadomił go w kilku słowach o wypadku. Nie przejmował się zbytnio tymi niecodziennymi, bądź co bądź, sprawami, gdyż jego zdaniem każda kobieta była zdolna do wszystkiego, gdy opanowała ją pasja gałganków. Ponieważ wiedział o stosunkach towarzyskich, jakie łączyły złodziejkę z dyrektorem, zachował się uprzedzająco grzecznie.

— Proszę pani, rozumiemy dobrze, że zdarzają się chwile słabości... Proszę zważyć, do czego mogłoby panią zaprowadzić podobne zapomnienie. Gdyby ktoś inny zauważył, że pani chowa te koronki do rękawa...

Ona jednak przerwała mu z oburzeniem. Czy bierze ją za złodziejkę? Ona jest hrabiną de Bo-ves, jej mąż jest generalnym inspektorem stadniny cesarskiej i bywa na dworze.

— Wiem o tym, proszę pani — powiedział spokojnie Bourdoncle. — Mam zaszczyt panią znać... Zechce pani tylko zwrócić te koronki, które pani ma na sobie...

Hrabina zaczęła znowu protestować i nie pozwoliła mu dojść do słowa. Piękna w porywie gniewu, płacząc, przybrała postawę obrażonej niesłusznym podejrzeniem wielkiej damy. Ktokolwiek inny na miejscu Bourdoncle a byłby się zachwiał w swoim podejrzeniu, obawiając się jakiejś godnej pożałowania omyłki, tak szczerze brzmiała jej groźba, że zaskarży go do sądu za oszczerstwo.

- Niech pan uważa, mój mąż dotrze do samego ministra.

- Jest pani nierozsądna jak wszystkie kobiety - oświadczył Bourdonele, zniecierpliwiony. - Okazuje się, że nie ma innej rady, tylko trzeba będzie panią zrewidować.

Me drgnęła nawet i odezwała się z wyniosłą pewnością siebie:

- Tak, proszę mnie zrewidować... Ale uprzedzam pana, że ryzykuje pan los firmy.

Jouve poszedł po dwie ekspedientki z działu gorsetów. Gdy wrócił, uprzedził Bourdoncle a, że córka tej damy pozostawiona na swobodzie nie opuszcza drzwi gabinetu, i zapytał, czy należy ją zatrzymać, mimo że nie zauważył, żeby coś kradła. Wspólnik, zachowując całą poprawność zachowania, zadecydował, że w imię moralności nie należy jej wpuszczać, aby matka nie potrzebowała rumienić się ze wstydu wobec córki Dwaj mężczyźni usunęli się do sąsiedniego pokoju, a ekspedientki przystąpiły do zrewidowania hrabiny, zdejmując z niej nawet suknię w celu sprawdzenia, czy nie ukryła czego na biodrach i biuście. Oprócz falban z koronki Alencon w ilości dwunastu metrów po tysiąc franków metr, schowanej w głębi rękawa, znalazły ukryte na biuście, rozgrzane i przypłaszczone: chustkę, wachlarz i żabot, w sumie wartości około czternastu tysięcy franków. Już od roku pani de Boves systematycznie kradła, opanowana szaloną, niepohamowaną namiętnością, tym silniejszą, że połączoną z ryzykiem. Kradnąc narażała na kompromitację swoje nazwisko, swoją dumę i wysokie stanowisko męża. Teraz, gdy pan de Boves pozwolił jej czerpać ze swego portfelu, mając pełne kieszenie pieniędzy kradła dla samej sztuki, kradła, aby kraść, podobnie jak kocha się, aby kochać, ogarnięta szaloną  żądzą posiadania, chora nerwowo od czasu, gdy stawała kiedyś wobec bezmiernej i brutalnej pokusy wielkich magazynów nie mogąc zaspokoić swych zachcianek.

- To jest pułapka!  - zawołała, kiedy Bourdonele i Jouve wrócili do gabinetu. - Te koronki zostały mi podrzucone, przysięgam przed Bogiem, przysięgam!

Płakała ze wściekłości, opadłszy na krzesło, dusząc się w źle zapiętej sukni. Bourdonele odesłał niepotrzebne już ekspedientki i powiedział spokojnie:

- Proszę pani, postaramy się zatuszować tę brzydką sprawę ze względu na pani rodzinę. Ale musi pani podpisać dokument następującej treści: — Ukradłam koronki w magazynie Wszystko dla pań. Do tego doda się opis koronek i datę... Oddam pani ten papier wówczas, gdy przyniesie mi pani dwa tysiące franków na biednych.

Podniosła się z krzesła i zawołała z oburzeniem:

— Nigdy tego nie podpiszę. Wolę umrzeć!

— Nie umrze pani. Uprzedzam tylko, że w razie odmowy poślę po komisarza policji.

Wówczas rozegrała się straszna scena. Hrabina zaczęła wymyślać, bełkotała, że to jest podłość ze strony mężczyzn torturować w ten sposób kobietę. Jej urodę Junony, jej wyniosłą, pełną majestatu postawę przesłoniło zachowanie przekupki z hali rybnej. Potem próbowała wzbudzić litość, błagała, mówiła, że rzuci im się do nóg. Oni jednak, nauczeni długoletnim doświadczeniem, zachowali chłodną i niewzruszoną postawę. Wówczas hrabina usiadła nagle i zaczęła pisać drżącą ręką. Pióro zgrzytało, słowo „ukradłam", napisane całą siłą gniewnej dłoni, o mało nie rozdarło cienkiego papieru. Powtarzała przy tym z wściekłością:

— Piszę, proszę pana, piszę... Ulegam przemocy...

Bourdoncle wziął arkusz papieru, złożył go starannie i zamknął w jej obecności w szufladzie, mówiąc:

— Widzi pani, ten papier nie będzie osamotniony, gdyż panie, które zaklinają się, że raczej umrą. niż zdecydują się na położenie swego podpisu, zazwyczaj zapominają o wycofaniu tych miłosnych bilecików... Zachowam go więc do pani dyspozycji. Namyśli się pani, czy wart jest dwu tysięcy franków.

Zapięła suknię i odzyskała pewność siebie w przeświadczeniu, że zapłaciła za swój uczynek.

— Czy mogę już odejść? — zapytała krótko. Bourdoncle zajęty był już czym innym.

W związku z raportem inspektora zadecydował, że należy zwolnić z pracy Deloche'a Ten subiekt był za głupi, pozwalał się okradać i nie umiał postępować z klientkami. Pani de Boves była zmuszona powtórzyć swoje pytanie, a gdy panowie znakiem ręki dali jej do zrozumienia, że może wyjść, obrzuciła ich zabójczym spojrzeniem. Powstrzymała falę ordynarnych słów, jakie cisnęły się jej na usta, i wyrzuciła z siebie melodramatyczny okrzyk:

— Nędznicy!

Po czym wyszła trzaskając drzwiami.

Tymczasem Blanka nie oddalała się od gabinetu. Niepokoiła ją  świadomość tego, co się  w nim dzieje, nie wiedziała, co oznacza odgłos kroków inspektora Jouve i dwóch ekspedientek, na myśl przychodzili jej  żandarmi, sąd przysięgłych, więzienie. Nagle ku jej wielkiemu przerażeniu zobaczyła przed sobą męża, przed miesiącem poślubionego męża, którego zwracanie się do niej na „ty" jeszcze ją  żenowało. Jej zmieszanie zdziwiło go.

- Gdzie jest matka?... Czyście się zgubiły?.. Odpowiedzmi, bo niepokoisz mnie swoim wyglądem!

Ani jedno kłamstwo nie przychodziło jej na myśl. Wobec grożącego niebezpieczeństwa wyznała mu wszystko cichym głosem:

- Mama... mama... ukradła...

- Jak to ukradła? - Po chwili dopiero zrozumiał, o co chodzi. Podpuchnięte oczy żony, jej blada, wylękniona twarz przerażały go.

- Koronkę, ot tak, do rękawa... - jąkała.

- Więc widziałaś? Patrzyłaś na nią? - zapytał szeptem, przejęty dreszczem na myśl, że ona jest współwinna.

Musieli zamilknąć, bo stojący w pobliżu ludzie odwracali w ich stronę głowy. Vallagnosc stał przez chwilę nieruchomo, pełen udręki, wahając się, co ma uczynić. Co zrobić? Był już zdecydowany wejść do gabinetu Bourdoncle a, gdy nagle zauważył Moureta przechodzącego przez galerię. Kazał  żonie zaczekać i schwycił za ramię swojego dawnego kolegę, informując go urywanymi słowami o całej sprawie. Dyrektor zaprowadził go śpiesznie do swojego gabinetu, gdzie przede wszystkim uspokoił go co do następstw tego pożałowania godnego incydentu. Zapewnił go, że interwencja jego jest najzupełniej zbędna, i wytłumaczył, jak prawdopodobnie rzecz zostanie załatwiona, nie przejmując się tą kradzieżą, tak jakby od dawna ją przewidywał. Ale Valiagnosc nie obawiając się już aresztowania teściowej, nie mógł przyjąć tego faktu z równym spokojem jak jego przyjaciel. Usiadł w głębokim fotelu i wytrącony z równowagi zaczął się użalać nad własnym losem. Jak to? Stał się więc członkiem rodziny, w której są złodziejki! Zawarł najbardziej idiotyczne małżeństwo, aby przypodobać się ojcu żony! Zdziwiony tym atakiem rozpaczy, jaki zdarza się chorowitym dzieciom, Mouret patrzył na łzy przyjaciela, przypominając sobie jego dawną dozę pesymizmu. Czy nie słyszał, jak tamten opowiadał wielokrotnie o nicości życia, w którym widział same tylko złe strony? Aby go rozerwać, zaczął mu prawić  żartobliwe kazanie zalecając obojętność na wszelkie przeciwności losu. Nagle Vallagnosc wpadł w gniew: rzeczywiście nie mógł w żaden sposób zastosować się do swoich poglądów filozoficznych, całe jego mieszczańskie wychowanie ujawniało się teraz w cnotliwym oburzeniu przeciwko teściowej. Z chwilą gdy spadało na niego doświadczenie, gdy na samym sobie odczuwał skutki ułomności ludzkiej, z której lubił kpić, jego sceptycyzm walił się w gruzy. To, co zaszło, było obrzydliwe, honor jego rasy został splugawiony i zdawało mu się, że świat kończy się z tego powodu.

 — Uspokój się! — powiedział zdjęty litością Mouret. — Nie będę cię teraz przekonywał, że wszystko się zdarza i że nic się nie zdarza, bo to cię nie pocieszy w tej chwili. Myślę tylko, że powinieneś teraz iść i podać ramię pani de Boves, co będzie o wiele rozsądniejsze niż robienie skandalu... Co, u licha! Ty, który z całą flegmą wyznawałeś dawniej zasadę pogardy wobec powszechnej podłości!

— Widzisz — zawołał naiwnie Vallagnosc — ale to dotyczyło innych ludzi!

Podniósł się z fotela i poszedł za radą dawnego kolegi. Obaj panowie powrócili do galerii właśnie w chwili, gdy pani de Boves wychodziła od Bour doncle'a. Przyjęła z majestatyczną miną ramię zięcia, a gdy Mouret ukłonił jej się z całym szacunkiem, usłyszał, jak mówiła do męża córki:

— Przeprosili mnie za pomyłkę. To wręcz niedopuszczalne takie nieporozumienia!

Blanka szła tuż za nimi. Powoli zginęli w tłumie.

Wówczas zamyślony Mouret przeszedł raz jeszcze przez cały magazyn. Scena, która oderwała na chwilę jego myśli od dręczącej go sprawy osobistej, zwiększyła jego podniecenie i rozstrzygnęła ostatecznie wewnętrzną walkę. W umyśle jego zarysował się teraz jakiś związek między faktami: popełniona przez tę nieszczęsną kobietę kradzież, będąca dowodem szaleństwa pokonanej klienteli, leżącej u stóp kusiciela, wywołała w jego wyobraźni obraz Denise, której zwycięską stopę czuł teraz na gardle. Zatrzymał się u szczytu głównych schodów i patrzył długo na wielką nawę, w której cisnął się poskromiony przez niego tłum kobiet.

Dochodziła szósta. Chylący się ku końcowi dzień nie docierał już do krytych, pogrążonych w mroku galerii i bladł powoli w zmierzchu wielkich oszklonych salonów. Zanim jeszcze zapadł zupełny zmrok, zaczęły zapalać się jedne po drugiej elektryczne lampy, których matowej białości klosze, jak szereg księżyców o niezwykłej mocy, oświetlały najodleglejsze zakątki magazynu. Było to białe światło o oślepiającej sile, niby odblask bezbarwnej gwiazdy rozpraszającej cienie zmierzchu. Gdy już zapalono wszystkie lampy, rozległ się szmer podziwu zgromadzonych tłumów: wystawa białych materiałów nabierała w tym nowym oświetleniu baśniowego przepychu apoteozy Wydawało się, że ten kolosalny bezmiar bieli płonął i promieniował  światłem. Pieśń bieli unosiła się w blasku rozpalonej do białości jutrzenki Białe światło tryskało z płócien i perkali w galerii Monsigny, podobne do jasnego pasma, które pierwsze pojawia się o świcie na niebie, od strony wschodu: wzdłuż całej galerii Michodiere działy towarów norymberskich, trykotaży i pasmanterii, artykułów paryskich i wstążek rzucały jakby refleksy odległych wzgórz i białe błyskawice guzików z perłowej masy, posrebrzanego brązu i pereł. Zwłaszcza nowa centralna galeria lśniła bielą: bufiasto udrapowany biały muślin wijący się dokoła kolumn, dymka i biała pika opadająca w draperiach z poręczy schodów, białe pledy zwieszające sięjak sztandary, gipiury i białe koronki fruwające w powietrzu otwierały jakby firmament z bajki, jakby uchylały zasłony pozwalając dojrzeć olśniewającą biel raju, gdzie  świętowano zaślubiny nieznane] królowej. Namiot w hali jedwabi stanowił jakby olbrzymią alkowę, a blask białych firanek, białej gazy, białego tiulu bronił przed wzrokiem profanów białą nagość oblubienicy. Wszędzie panowała oślepiająca jasność, świetlista biel, w której roztapiały się wszystkie inne odcienie. Zdawało się, że to pył gwiezdny prószy śniegiem pośród białego światła.

Mouret patrzył ciągle na tłum pokonanych przez niego kobiet, snujący się pośród tych roziskrzonych blasków. Czarne cienie odcinały się z całą wyrazistością na jasnym tle. Idący pod prąd ludzie przecinali głębokimi bruzdami zwarty tłum, gorączka wielkiej wyprzedaży miotała wzburzonym morzem głów. Rozpoczynał się odwrót Kontuary uginały się pod stosami materiałów, złoto dźwięczało w kasach; obramowana i zwyciężona klientela odpływała jakby w poczuciu poniesionej klęski, nasycona w swej chciwości, lecz jednocześnie nurtowana głuchym wstydem, jak gdyby zaspokoiła swoje pragnienia w jakimś podejrzanym lokalu. To on właśnie za pomocą stosów materiałów, za pomocą zniżki cen i systemu zwrotów, za pomocą swojej usłużności i reklamy trzymał w ręku tych wszystkich ludzi zdanych na jego łaskę. Jego nowy system handlu dawał  światu nową religię, kościoły wyludniały się powoli, opuszczane przez mniej gorliwych wyznawców, a ich miejsce zajął obecnie jego bazar obejmując w swe posiadanie dusze odtąd niczyje. Kobieta spędzała u niego wolne od zajęć domowych godziny, godziny pełne drżenia i niepokojów, które dotąd przeżywała w kaplicy; było to jakby wyładowanie nerwowej pasji, powtarzająca się wciąż walka jakiegoś boga przeciwko mężowi, ciągle odradzający się kult ciała i boskiego pierwiastka piękna. Gdyby zamknął drzwi magazynu, przed jego sklepem wybuchłyby rozruchy, zabrzmiałby przeraźliwy krzyk dewotek, którym odebrano prawo do ! konfesjonału i ołtarza. Mimo spóźnionej pory, widział je, w otoczeniu tego wzrosłego w ciągu dziesięciu lat przepychu, jak przedzierały się uparcie poprzez metalową konstrukcję, pięły się po wiszących schodach i przerzuconych mostach. Pani Marty z córką uniesione zostały najwyżej i błądziły wśród mebli. Zatrzymana przez swoją gromadkę, pani Bourdelais nie mogła oderwać się od specjalnych wyrobów paryskich. Dalej szła pani de Boves, prowadzona pod rękę przez Pawła de Vallagnosc, i Blanka; hrabina zatrzymywała się przy każdym dziale i ośmielała się jeszcze patrzeć ze swą wyniosłą miną na materiały. Lecz w tym tłumie klientów, pośród tego morza pulsujących życiem staników i dyszących pożądaniem piersi, ozdobionych bukiecikami fiołków, jakby na uroczystość zaślubin jakiejś władczyni, Mouret dojrzał jeden tylko — nie przystrojony żadnym kwiatem stanik sukni pani Desforges, która zatrzymała się z panią Guibal w dziale rękawiczek. Mimo pełnej zazdrości urazy i ona także kupowała. Wówczas Mouret poczuł, że jest bezsprzecznie panem wszystkich, że trzyma je wszystkie u swoich stóp w oślepiającym blasku elektrycznych lamp, jak stado bydła, na którym dorobił się majątku.

Machinalnym krokiem skierował się wzdłuż galerii, tak zajęty swoimi myślami, że pozwalał się unosić tłumowi. Gdy podniósł wreszcie głowę, spostrzegł, że znajduje się w nowootwartym dziale mód, którego okna wychodziły na ulicę Dziesiątego Grudnia. Stanął opierając czoło o szybę i patrzył na wychodzącą publiczność. Zachodzące słońce złociło szczyty białych domów, błękitne niebo bladło wraz z kończącym się dniem, orzeźwione czystym tchnieniem wieczoru. W ciemności, jaka zapadła już nad ulicą, lampy elektryczne magazynu Wszystko dla pań rzucały silne światło, niby zapalone na horyzoncie pierwsze gwiazdy wieczorne. W kierunku Opery i Giełdy ciągnął się potrójny szereg stacjonujących powozów; pojazdy pogrążone były w ciemności, tylko na sprzączkach uprzęży, w szybach latarek lub w posrebrzanych wędzidłach odbijało się  światło lamp. Co chwila rozbrzmiewało wołanie chłopca w liberii, zajeżdżała dorożka lub powóz, zabierała klientkę i oddalała się dźwięcznym kłusem. Szeregi powozów malały, na ulicy między jednym a drugim chodnikiem mieściło się ich sześć, ruszały z miejsca wśród hałasu zamykanych drzwiczek, trzaskania z batów i rozgwaru pieszych, kręcących się między kołami. Tłum wylewał się bez przerwy z magazynu i rozchodził się promieniście we wszystkie strony miasta. Tymczasem dachy magazynu Wszystko dla pań, wielkie złocone litery szyldów i wciągnięte aż pod niebo flagi płonęły w odblasku zachodu tak ogromne w tym ukośnie padającym oświetleniu, że przypominały potwora malowanego na reklamach, jakiegoś olbrzymiego ptaka, którego zwielokrotnione skrzydła pokrywały swym cieniem całe dzielnice, aż do odległych lasów przedmieścia. Rozpostarta nad miastem dusza Paryża, jego tchnienie, potężne i łagodne zarazem, usypiało w ciszy wieczoru, ogarniało przeciągłą i miękką pieszczotą ostatnie pojazdy, toczące się po ulicy, prawie że uwolnionej od tłumu, który rozpłynął się w ciemnościach nocy.

Mouret, zapatrzony gdzieś daleko, odczuł wyraźnie, że w jego duszy dzieje się coś wielkiego W tym dreszczu triumfu, jaki wstrząsnął jego ciałem w obliczu zwyciężonego Paryża, i zdobytej definitywnie kobiety, odkrył akcent słabości, zaniku woli, który rzucał go z kolei na ziemię, pokonanego jakąś wyższą siłą. Wbrew wszelkiemu rozsądkowi pragnął być zwyciężonym w pełni swojego zwycięstwa, niby zaprawiony w boju żołnierz, który nazajutrz po odniesionym zwycięstwie odczuwa niewytłumaczone pragnienie poddać się kaprysowi dziecka. On, który walczył ze sobą od szeregu miesięcy, który jeszcze tego dnia rano przysięgał sobie, że stłumi dręczące go uczucie - ustępował nagle, szczęśliwy na myśl, że popełnił to, co jeszcze przed godziną uważał za wielkie głupstwo. Ta nagła decyzja nabierała z każdą minutą coraz większej siły, nic na świecie nie wydawało mu się bardziej pożyteczne i niezbędne.

Wieczorem, po ostatniej turze posiłku, Mouret czekał w swoim gabinecie. Drżąc jak młodzieniec, który całe swoje szczęście stawia na jedną kartę, nie mógł usiedzieć na miejscu, podchodził do drzwi nasłuchując hałasów dochodzących z magazynu, gdzie subiekci porządkowali towary. Każdy odgłos kroków powodował przyśpieszone bicie jego serca. Przeżył chwilę silnego wzruszenia i rzucił się do drzwi usłyszawszy daleki, stopniowo wzrnagający się szmer.

Były to powolne kroki Lhomme'a niosącego pieniądze. Obrót był olbrzymi, w przyjętej do kasy gotówce było tak dużo miedzi i srebra, że kasjer musiał wziąć do pomocy dwóch posługaczy. Józef i jego kolega uginali się pod ciężarem wielkich worków, zarzuconych na plecy jak worki z gipsem. Lhomme niósł bilety bankowe i złoto, teczkę wypchaną banknotami oraz dwa skórzane, zawieszone na szyi worki, których ciężar pochylał całą jego postać na prawo, w kierunku okaleczałej ręki. Powoli, pocąc się i dysząc, szedł tak z głębi magazynu wśród wzrastającego wciąż poruszenia subiektów. Sprzedawcy z działu rękawiczek i jedwabi wyrażali żartami chęć pomożenia mu, zaś inni, z działu wełny i sukna, życzyli mu, aby się pośliznął i rozsiał całe złoto na cztery strony magazynu. Musiał potem wejść jeszcze na schody, minąć wiszący pomost, znowu wejść na schody, zakręcić pośród żelaznej konstrukcji, gdzie ścigał go pełen podziwu wzrok subiektów z działu materiałów białych, trykotaży i norymberszczyzny. Na pierwszym piętrze pracownicy z konfekcji, z działu perfumeryjnego, z działu koronek i szalów ustawili się szeregiem i spoglądali na kasjera z szacunkiem, jakby mijał ich ksiądz z Panem Bogiem. Stopniowo wrzawa wzmagała się, stawała się okrzykiem na cześć złotego cielca.

Mouret otworzył drzwi. Ukazał się w nich Lhomme, za nim szli uginający się pod ciężarem posługacze. Nie mogąc złapać tchu kasjer zdołał jeszcze wykrzyknąć:

— Milion dwieście czterdzieści siedem franków; dziewięćdziesiąt pięć centymów!

Nareszcie suma obrotu osiągnęła milion, milion zebrany w ciągu jednego dnia, suma, o której Mouret od tak dawna marzył! Teraz jednak uczynił gest gniewu i powiedział niecierpliwie, z miną człowieka, któremu natręci przeszkadzają w ważnej dla niego chwili:

— Milion? To dobrze, połóżcie go tutaj. Lhomme wiedział, że pryncypał lubił patrzeć na rozłożone na swoim biurku stosy pieniędzy, zanim kazał je odnieść do głównej kasy. Milion pokrył całe biurko, zgniótł leżące na nim papiery, o mało nie wywrócił kałamarza; złoto, srebro, miedź wysypywały się z worków, które pękały pod naciskiem metalu i tworzyły wielki stos stanowiący obrót brutto, taki, jaki wychodzi z rąk klienteli, ciepły jeszcze i pełen życia.

W chwili gdy kasjer miał się oddalić, zgnębiony obojętnością pryncypała, nadszedł Bourdoncle i zawołał wesoło:

 — Mamy go nareszcie!... Zdobyliśmy milion!

Zauważył jednak natychmiast podniecenie Moureta. Domyślił się, o co chodzi, i uspokoił się. Radość zaświeciła w jego oczach. Po krótkiej chwili odezwał się:

— Zdecydowałeś się, prawda? Mój Boże! Jestem udania, że postępujesz słusznie.

Nagle Mouret stanął naprzeciwko niego i powiedział strasznym głosem, jakim przemawia? w momentach wielkiego gniewu:

- Słuchaj no, mój drogi! Jesteś zanadto wesoły... Uważasz pewno, że ze mną koniec, i ostrzysz sobie zęby? Strzeż się, ja nie jestem z tych, których można zjeść!

Zmieszany gwałtownym atakiem tego diabelskiego człowieka, który zawsze się wszystkiego domyślał, Bourdoncle wybełkotał:

- Co znowu? Skąd te żarty? Wiesz przecież, że mam dla ciebie wiele podziwu!

- Nie kłam!  - przerwał mu Mouret jeszcze gwałtowniejszym tonem. -Słuchaj, byliśmy ostatnimi głupcami wierząc w przesąd, że małżeństwo może nas pogrążyć. Ono jest w samej swojej istocie zdrowiem, siłą i porządkiem życia!... Tak, mój drogi, żenię się z nią i uprzedzam, że wyrzucę was wszystkich za drzwi, jeśli tylko palcem ruszycie bez mojego pozwolenia! Bądź pewien, Bourdoncle, że poproszę cię o pofatygowanie się do kasy tak samo jak każdego innego!

Jednym ruchem ręki pożegnał go i Bourdoncle poczuł się skazany, zmieciony z powierzchni ziemi przez to zwycięstwo kobiety. Odszedł bez jednego słowa. We drzwiach ukazała się Denise. Ukłonił się jej głęboko, czując zamęt w głowie.

- Jest pani nareszcie -powiedział cicho Mouret.

Denise była blada ze wzruszenia. Doznała przed chwilą jeszcze jednej przykrości: Deloche powiadomił ją o swoim zwolnieniu. Gdy próbowała go skłonić do pozostania proponując, że porozmawia z dyrektorem w jego sprawie, uparł się narzekając na towarzyszący mu przez całe życie pech i powiedział, że woli opuścić magazyn. Po co miałby zostawać? Czy po to, żeby przeszkadzać w szczęściu innym? Denise pożegnała go po siostrzanemu, nie mogąc sama powstrzymać się od płaczu. Czyż ona także nie tęskniła do tego, aby zapomnieć? Wszystko to i tak miało się zaraz skończyć i pragnęła tylko, aby nadwątlone siły pozwoliły jej znieść dzielnie mającą nastąpić rozłąkę. Za kilka minut, jeśli zdobędzie się na odwagę, aby zdeptać własne serce, będzie mogła odejść i płakać samotnie.

- Pan mnie wzywał? - powiedziała ze swym spokojnym wyrazem twarzy. - Byłabym zresztą i tak przyszła, żeby panu podziękować za tyle dobroci.

Wchodząc zauważyła leżący na biurku milion i widok tych pieniędzy niemile ją dotknął. Powyżej, na ścianie, pani Hedouin uśmiechała się, jak zawsze, umalowanymi ustami i przypatrywała się całej scenie z portretu w złoconych ramach.

— Czy pani wciąż trwa w postanowieniu opuszczenia naszej firmy? — zapytał Mouret drżącym głosem.

 — Tak, proszą pana.

Wówczas on ujął ją za ręce i odezwał się z wybuchem nagłej czułości po tak długim okresie narzuconej sobie rezerwy:

— A gdybym pani zaproponował małżeństwo, czy odeszłaby pani także?

Wyrwała mu ręce i. zaczęła się bronić, jakby przejęta jakimś wielkim bólem.

— Och! Panie Mouret, bardzo pana proszę, niech pan tego nie mówi!... Niech pan mi nie przysparza jeszcze większego zmartwienia!.. Nie mogę!... Nie mogę!... Bóg mi świadkiem, że chciałam odejść, aby nie dopuścić do takiego nieszczęścia!

Broniła się dalej urywanymi słowami. Czyż nie dosyć już nacierpiała się z powodu plotek krążących po magazynie? Czy on chce,  żeby uchodziła w oczach wszystkich ludzi i w swoich własnych za łajdaczkę? Nie, nie, zdobędzie się jeszcze na tyle siły, żeby nie dopuścić do tego głupstwa. Mouret, pełen udręki, przysłuchiwał się jej słowom, powtarzając namiętnie:

— Ależ ja chcę... chcę...

— Nie, to niemożliwe... A moi bracia? Przyrzekłam sobie, że nie wyjdę za mąż, nie mogę przecież przynieść panu w wianie dwojga dzieci!

— Oni będą także i moimi braćmi...Powiedz „tak", Denise!

- Nie, nie, niech mnie pan zostawi, sprawia mi pan tyle bólu!

Powoli siły opuszczały Moureta. Ten ostatni sprzeciw doprowadzał go do szaleństwa. Więc nawet za tę cenę nie chciała się zgodzić? W oddali słyszał wrzawę trzech tysięcy pracowników, których ręce przerzucały w tej chwili jego królewską fortunę. A ten idiotyczny milion, który jak na ironię leżał tutaj na biurku! Powiększał teraz jeszcze jego cierpienia. Z chęcią wyrzuciłby te wszystkie pieniądze na ulicę.

- Niech więc pani jedzie  - zawołał z płaczem. - Niech pani jedzie i połączy się z tym, kogo pani kocha!... To jest powodem pani wyjazdu, prawda? Uprzedziła mnie pani o tym, powinienem był o tym pamiętać i nie męczyć pani dłużej.

Denise stała zaskoczona gwałtownością tej rozpaczy. Miała uczucie, że serce jej pęka. Z dziecinną porywczością rzuciła mu się nagle na szyję mówiąc głosem przerywanym łzami:

- Panie Mouret! Przecież pan właśnie jest tym, którego kocham!

Ostatnie odgłosy wrzawy dochodziły z magazynu Wszystko dla pań  jak dalekie radosne okrzyki tłumu. Z portretu pani Hédouin uśmiechała się wciąż malowanymi ustami. Mouret opadł na biurko, siadając na milionie, którego już nie widział Nie wypuszczał z objęć Denise, przyciskał ją gwałtownie do piersi mówiąc do niej, że teraz może odjechać, aby spędzić miesiąc w Valognes i zamknąć tym usta ludziom, a potem on sam po nią przyjedzie, aby wprowadzić ją tutaj wspartą na jego ramieniu - wszechwładną.