Michał Montaigne

WYBÓR DZIEŁ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

JAKO FILOZOFOWAĆ ZNACZY PRZYGOTOWYWAĆ SIĘ NA ŚMIERĆ.

O PRZYJAŹNI.

O MŁODYM KATONIE.

O SAMOTNOŚCI.

JAKO SMAK ZŁA I DOBRA W ZNACZNEJ MIERZE ZALEŻY OD NASZEGO O NICH ZDANIA.

O DEMOKRYCIE I HERAKLICIE.

JAKO NIKT SIĘ SWEJ SŁAWY NIE WYRZEKA.

O NIERÓWNOŚCI, KTÓRA MIĘDZY NAMI JEST.

FRAGMENT.

O KSIĄŻKACH.

O ZAROZUMIAŁOŚCI.

O ZADAWANIU KŁAMU.

O SKRUSZE.

WYBÓR DZIEŁ

Michał Montaigne

Przekład z Francuskiego Stanisława Lacka

ESSAIS DE MICHEL DE MONTAIGNE

(* 1533 † 1592)

JAKO FILOZOFOWAĆ ZNACZY PRZYGOTOWYWAĆ SIĘ NA ŚMIERĆ.

(Ks. I. Rozdz. XIX.)

Cyceron powiada, jako filozofować znaczy nie co innego, jeno przygotowywać się na śmierć. A to dlatego, że rozważanie i rozpamiętywanie wynoszą niejako duszę poza zwykły krąg, wskazując jej pracę poza ciałem, a to jest poniekąd terminowanie w warsztatach śmierci; lub też, że wszelka mądrość i wszelkie rozmyślanie do tego jedynie zdąża, żeby nas nauczyć, jako nie mamy się bać umierania. Prawdę mówiąc, to rozum albo sobie kpi z nas, albo też powinien wieść nas do zadowolenia, więc wszystka jego praca powinna w końcu zdążać do tego, by nas nauczyć dobrego żywota i to wedle naszej wygody, jak powiada pismo święte. Wszystkie mniemania świata schodzą się w tem jednem, że rozkosz jest naszym celem, jakkolwiek ludzie dochodzą do tego mniemania różnemi drogami. Inaczej zarzuconoby je odrazu; bo któżby słuchał takiego, któryby jako cel swej nauki ustanowił dla nas cierpienie i niewygody? Jeżeli rozmaite szkoły filozoficzne różnego są zdania pod tym względem, to wiemy, że takie różnice są jedynie słowne, więc też nad takiemi drobnostkami zastanawiać się nie będziemy; w tych sporach jest więcej uporu i złośliwości, niżby przystało na tak świętą profesyę: lecz jakąkolwiek kto maskę weźmie na siebie, zawsze w trakcie gry ukaże i twarz swoją własną.

Mimo wszelkie zapewnienia nie ulega wątpliwości, że nawet w żywocie cnotliwym ostatecznym celem naszych dążeń jest rozkosz. Umyślnie im drażnię uszy tem słowem, którego tak bardzo nie cierpią: i powiadam, że jeżeli ta rozkosz oznacza jakąś uciechę najwyższą i jakieś zadowolenie nadmierne, to tę uciechę i to zadowolenie zawdzięczamy właśnie obecności cnoty, nie zaś czemu innemu. A jeśli ta rozkosz jest bardziej pogodna, gibka, tęga i męska, to przeto jeszcze nie musi być mniej poważnie rozkoszna: a właściwie lepiej by jej było z mianem przyjemności, jako że to miano jest wdzięczniejsze, łagodniejsze i prostsze. Owa zaś inna rozkosz, pośledniejsza, może się tak nazywać jedynie dla przeciwstawienia, nie zaś dla przywileju, o ile wogóle na tak piękne miano zasługuje. Uważam, że więcej jest w niej trudu i przeciwności, niż w cnocie; nie mówiąc już, że jest chwilowa, przelotna i znikoma, to pełno w niej czuwania, postów i znoju, potu i krwi, a nadto wielorakich gwałtownych namiętności, a wreszcie, zważywszy jeszcze wszędzie zaczajoną ociężałą sytość, jestto raczej pokuta, niż rozkosz. Niesłusznie sądzimy, że te trudności są dla niej bodźcem i zaprawą jej słodyczy (jako że w naturze sprzeczności wzajem pobudzają się); i niesłusznie natomiast, przechodząc do cnoty, myślimy, że takowe przejścia i trudności czynią ją surową i nieprzystępną, gdy tymczasem właśnie one uszlachetniają tu i podnoszą boską i doskonałą radość, której nam cnota użycza. Zaiste nie jest godzien obcowania z nią ten, który przeciwstawia wysiłek zdobywania jej pożytkom, jakie z niej wyciągnąć się dadzą, i ten też nie zna jej wdzięków, ani pożytków. Ci, którzy nam ciągle powtarzają, że dążenie do niej jest żmudne i uciążliwe, używanie zaś przyjemne, cóż nam mówią innego, jak to, że jest zawsze nieprzyjemna? Bo jakimż to ludzkim sposobem dotrzeć kiedykolwiek do jej używania? Najdoskonalsi poprzestawali z konieczności na dążeniu do niej, na zbliżaniu się do niej, ale jej nigdy nie posiedli. Otóż mylą się: boć ze wszystkich uciech, jakie znamy, samo szukanie jest przyjemne; wszelkie przedsięwzięcie bierze swoją barwę od rzeczy, której dotyczy; jest to bowiem spora i nieodłączna cząstka rezultatu. Szczęście i błogość, które jaśnieją w cnocie, wypełniają wszystkie jej ścieżki i aleje, od pierwszych wrót, aż do ostatniej granicy.

Otóż najgłówniejszem dobrodziejstwem cnoty jest pogarda śmierci: tym to środkiem zyskujemy błogą spokojność, że smakowanie życia staje się dla nas czyste i miłe; bez niego ginie wszelka inna rozkosz. Oto, dlaczego się wszystkie szkoły filozoficzne zgodnie co do tego oświadczają. A jakkolwiek wszystkie równie zgodnie uczą nas pogardy bólu, nędzy i innych przeciwności życia ludzkiego, to czynią to jednak w sposób rozmaity i odmienny: bądź dlatego, że te przypadłości nie są tak nieuniknione (przeważnie ludzie przechodzą przez życie, nie zaznawszy nędzy, a inni, nie zaznawszy choroby ani boleści, przykładem ów muzyk Ksenofilos, który żył lat sto i sześć, a nigdy nie chorował); bądź też dlatego, że ostatecznie wszystkim tym nieszczęściom możemy kres położyć śmiercią. Ale śmierć sama jest nieunikniona:

Omnes eodem cogimur; omnium

Versatur urna, serius ocius

Sors exitura et nos in aeternum

Exsilium impositura cymbae.

(Wszyscy do jednego celu zmierzamy; wszystkich losy toczą się w urnie i padną wcześniej lub później i usadowią nas w lodzi, która nas powiezie na wieczne wygnanie. Hor. Od. II. 3, 25).

a gdy nas przeraża, to zawsze, a gdy nas męczy, to zawsze. Nie masz miejsca, skądby ku nam wyjść nie mogła; dokądkolwiek skierujesz głowę, jakby w miejscu podejrzanem, ona zawsze wszędzie ukaże ci groźne oblicze swoje. Nasze sądy bardzo często każą wykonywać wyroki na zbrodniarzach w tem miejscu, w którem zbrodnię popełniono: otóż oprowadzajcie skazańców po drodze po pięknych komnatach, dajcie im, ile chcecie, smacznych kąsków,

Non Siculae dapes

Dulcem elaborabunt saporem:

Non avium citharaegue cantus

Somnum reducent.

(Najwykwintniejsze potrawy nie pobudzą im smaku, śpiew ptasząt, brzęk liry nie przywróci im snu. Hor. Od. III. 1, 18. )

Czyż myślicie, że się tem nacieszyć zdołają; i że ciągła myśl o ostatecznym celu wędrówki nie przytępi im i nie zabije smaku?

Audit iter, numeratque dies spatioque viarum

Metitur vitam; torquetur peste futura.

(Niepokoi go droga, liczy dni, a życie swoje mierzy drogi długością; a dręczy go kaźń, która nań czeka. Claudian, in Ruf. 11. 137 138. )

Celem naszej wędrówki, — jest właśnie śmierć; to jest właśnie przedmiot nieodzowny naszego dążenia; a jeśli nas przeraża wogóle, to jakże ważyć się na krok pierwszy lepszy i nie drżeć na każdym kroku? Pospólstwo tak sobie radzi, że o niej wcale nie myśli, lecz jakież to dzikie ogłupienie zdolne sprawić taką ślepotę? Trzebaby tych ludzi nakłonić, żeby osłu zakładali wędzidło na ogon.

Qui capite ipse suo instituit vestigia retro.

(Skoro głupi, chce tyłem iść naprzód. Lucr. IV. 474.)

Cóż dziwnego, że tak często wpada w pułapkę. Wystarczy o śmierci wspomnieć, żeby już ludzi przerazić; a przeważnie żegnają się, jak kiedy kto wymieni imię dyabła. A ponieważ się o śmierci wspomina w testamencie, więc nikt się nie zabiera do spisania ostatniej woli, aż póki mu lekarz nie wygłosi wyroku śmierci; a wówczas wśród bólu i strachu wypisują Bóg wie jakie głupstwa.

Ponieważ ta zgłoska zbytnio raziła ucho Rzymianom, i ponieważ ten wyraz wydawał się im złowieszczym, więc go zwykli byli łagodzić lub opisywać; miasto rzec: umarł, mówią: "Przestał żyć, żył", już się tem pocieszając, że w tem jest życie, niechby tam i było życie minione.

Urodziłem się między godziną jedenastą i pół a dwunastą w południe, ostatniego dnia lutego, roku tysiąc pięćset trzydziestego trzeciego, wedle obecnej rachuby, licząc rok od pierwszego stycznia¹. Właśnie dwa tygodnie temu, skończyłem lat trzydzieści dziewięć: pozostaje mi więc co najmniej drugie tyle, lecz dlatego już nie myśleć wcale o rzeczy tak dakiej, byłoby szaleństwem. Bo cóż? Młodzi i starzy z życiem rozstają się jednako: nikt nie rozstaje się z niem inaczej, jeno tak, jak gdyby był co dopiero w życie wszedł; dodać do tego, że nie masz człowieka, choćby najbardziej zgrzybiałego, któryby nie żywił tego przekonania, że ma jeszcze co najmniej dwadzieścia lat życia w cielsku, choć przecież każdy zna przykład Matuzala. Zastanów się, nieszczęsny obłąkańcze, któż ci to ustanowił kresy życia? Opierasz się na bajkach lekarzy, patrz raczej na rzeczywistość i na doświadczenie. Zwykłym trybem rzeczy żyjesz tak długo, jeno przez nadzwyczajną łaskę losu: jużeś bowiem przekroczył zwykłe granice życia. A że tak jest, możesz sprawdzić: policz, ilu to twoich znajomych umarło, zanim dożyli twojego wieku, a ilu przynajmniej w twoim wieku umarło: i spisz sobie również tych, którzy życie swoje uświetnili pośmiertną sławą; a ja z tobą o zakład pójdę, że znajdę więcej takich, którzy umarli przed trzydziestym piątym rokiem życia, aniżeli takich, którzy zmarli później. Rozum i pietyzm wskazują nam jako przykład Chrystusa, który właśnie żywot ukończył w trzydziestym trzecim roku. Największy człowiek, poprostu człowiek, Aleksander, również w tym wieku umarł. Ileż to sposobów ma śmierć, żeby zajść nas znienacka!

Quid quisque vitet, nunquam fromini satis

Cautum est in horas.

(Nie można się ustrzedz niebezpieczeństw, które nam grożą każdej chwili. Hor. Od. II. 13.)

Pomijam gorączkę i choroby płucne: któżby kiedykolwiek pomyślał, że taki książę Bretanii (Jan II., umarł 1305) mógłby zginąć uduszony w ścisku, jak się to stało podczas wjazdu papieża Klemensa V. do Lugdunu? A nie widziano to, jak zginął jeden z naszych królów podczas zabawy? (Henryk II. zginął w turnieju 1559), a czyż jeden z jego przodków nie zginął pod kłami dzika? Eschylos, zagrożony przez walący się dom, rozgląda się naokół i czuwa; ale trud to daremny: ginie od żółwiej skorupy, która wyleciała orłowi ze szponów; Anakreon zaś umarł od winnego grona; jakiś cesarz zadrasnął się grzebieniem i zginął; Aemilius Lepidus potknął się o próg swej komnaty i umarł; a Aufidius, wchodząc do sali senackiej, uderzył głową o odrzwia; a w objęciach kobiet umarli: Cornelius Gallus, pretor, naczelnik straży rzymskiej Tigellinus, Ludwik, syn margrabiego mantuańskiego Gonzagi; jeszcze zaś okropniej filozof platonik Speusippus i jeden z naszych papieży. Biedny sędzia Bebius, który odroczył wykonanie wyroku na jakimś zbrodniarzu o ośm dni, sam musiał iść na śmierć, gdyż zwłoka jemu samemu udzielona skończyła się przedtem. A lekarz Caius Julius zamknął oczy na zawsze w chwili, w której opatrywał oczy choremu. A jeśli się godzi w to wmieszać własną osobę, to jeden z moich braci, który miał lat dwadzieścia trzy, a który już niejeden dał dowód waleczności, dostał podczas gry w piłkę tęgi raz kijem nieco powyżej prawego ucha, a chociaż nie było znaku potłuczenia ani rany, i chociaż nawet nie usiadł, żeby spocząć po doznanem wzruszeniu, to w pięć czy sześć godzin wyzionął ducha, tknięty paraliżem, wywołanym przez to wstrząśnienie.

Gdy zaś te przykłady tak częste i tak pospolite przeciągają nam ciągle przed oczyma, jakżeż jest rzeczą możliwą wyzbyć się myślenia o śmierci i jakżeż jest rzeczą możliwą nie czuć każdej chwili szponów śmierci na gardzieli ? Powiecie mi, cóż was obchodzi, jak śmierć przyjdzie, byle nie sprawiała cierpienia? Myślę tak samo: i godzę się na wszystkie sposoby ochrony, nawet pod skórą cielęcia; albowiem mnie wystarcza przejść przez życie wygodnie; a jeśli mogę się zabawić, to się bawię; i wynajduję sobie zabawę nawet najmniej świetną i najmniej przykładną.

Praetulerim... delirus inersque videri,

Dum mea delectent mala me, vel denique fallant,

Quam sapere et ringi.

(Cóż mi tam, że się wydam szaleńcem i głupcem, wolę, żeby mnie moje błędy czyniły szczęśliwym. Pocóż mi być mędrcem i zagryzać się własnem cierpieniem. Hor. Ep. II. 2, 126.)

Ale jest szaleństwem chcieć tą drogą zajść do celu. Odchodzą, wracają, drepcą, tańczą; o śmierci pojęcia nie mają; wszystko to bardzo piękne; lecz gdy śmierć przyjdzie do nich samych lub do ich żon, dzieci, przyjaciół, nagle i znienacka, jakież to wówczas biadanie, jakie krzyki, jaka wściekłość i jaka rozpacz! Widziałże kto kiedy istotę bardziej poniżoną, zeszpeconą, ogłupioną? Trzeba się otóż nieco wcześniej opatrzeć: albowiem ta zwierzęca beztroska, o ile wogóle może zagościć w umyśle człowieka rozumnego, zbyt nas drogo kosztuje. Gdybyż to był wróg, którego ominąć można, dałbym radę, abyście chwycili za broń tchórzostwa; lecz gdy to niemożebną, gdy cię schwyci uciekającego, czyś tchórz jest, czy też człowiek waleczny,

Mors et fugacem persequitur virum,

Nec parcit imbellis iuventae

Poplitibus timidoque tergo.

(Ściga uciekającego i nie oszczędza tchórza, podającego tyły. Hor. Od. III. 2, 14.)

gdy wreszcie żaden pancerz cię nie uchroni, choćby najmocniejszy,

Ille licet ferro cautus se condat et aere,

Mors tamen inclusum protrahet inde caput,

(Człowiek okrywa się żelazem i spiżem, ale i stamtąd śmierć go za łeb wyciągnie. Propercyusz, III. 18, 27.)

to nauczmyż się stawić jej czoło i zwalczać ją. Chcąc jej zaś na początek wydrzeć największą, jaką ma nad nami wyższość, wejdźmy na drogę zgoła dotychczas nie ubitą; zedrzyjmy z niej szatę niezwykłości, zżyjmy się z nią i przywykajmy do niej, o niczem tak często nie myślmy jak o śmierci; o każdej porze, pod wszelaką postacią, pokazujmy ją wyobraźni; gdy koń się potknie, gdy niespodzianie cegła zleci z dachu, gdy się ukłujemy szpilką, powiedzmy sobie odrazu: "A gdyby to była i śmierć sama!" i w ten sposób hartujmy się i wysiłkiem stańmy się mocni. Wśród zabaw i śmiechu miejmy zawsze w pamięci ten refren o naszej wątłej na- ] turze; i nie dajmy się unosić uciechom do tego stopnia, żeby nie pomyśleć, na ile to sposobów uciecha nasza może się skończyć śmiercią, oraz ilu tu środkami rozporządza śmierć, ażeby nas pokonać. Tak postępowali Egipcyanie, którzy podczas najliczniejszych uczt i biesiad, stawiali sobie przed oczy suchy szkielet ludzki, iżby w ten sposób uraczyć przestrogą biesiadników.

Omnem crede diem tibi diluxisse supremum:

Grata supeweniet, quae non sperabitur, hora.

(Wyobraź sobie, że każdy dzień jest twoim dniem ostatnim, a wówczas miłą ci będzie każda godzina, na którą nie liczyłeś. Hor. Epist. I. 4, 13.)

Niewiadomo, gdzie śmierć na nas czeka; czekajmy więc na nią wszędzie. Rozmyślanie o śmierci i przeżywanie śmierci jest zdobywaniem wolności: kto się nauczył umierać, nie potrafi już służyć; niema nic złego w życiu dla tego, który raz pojął, że utrata życia nie jest złem; umieć umierać oznacza wyswobodzenie się z pod wszelkiego poddaństwa i z pod wszalkich więzów. Paulus Emilius odpowiedział posłańcowi owego nieszczęsnego króla macedońskiego, który się dostał do niewoli, a który teraz przez posła prosił, aby go nie umieszczano w pochodzie tryumfalnym: "Niechajże o to poprosi siebie samego". Co prawda, to we wszystkiem, w czem nam przyroda nie dopomoże, trudno iść naprzód własnym przemysłem i własną sztuką. Co do mnie, jestem z usposobienia nietyle melancholik, ile marzyciel; niczem się tak bardzo od najdawniejszych czasów nie zajmowałem, jak wyobrażeniem śmierci; nawet w czasach najbardziej rozwiązłej młodości,

lucundum quum aetas florida ver ageret.

(Gdy życie rozkwitłe w pełnej było wiośnie. Catullus, LXVIII.)

Gdyśmy bywali w towarzystwie pań, i gdy wszyscy zajęci byli zabawą, ten i ów myślał, iż zapewne silę się w duchu, żeby zdławić jakąś zazdrość, lub, że się borykam z jakąś niepewną nadzieją; a ja tymczasem zajęty byłem już nie wiem kim, którego kilka dni temu porwała na zawsze gorączka, właśnie po takiej zabawie, gdy głowę miał pełną lekkomyślnych obrazów miłości i dni szczęśliwych, i myślałem, że to samo i mnie czeka,

Iam fuerit, nec post unquam revocare licebit.

(Już chwila minęła i nic jej już nie odwoła. Lucr. III. 928.)

I nie martwiła mnie ta myśl bardziej, niż każda inna, czoła z powodu niej nie marszczyłem. Jest rzeczą naturalną, że nam takie wyobrażenia sprawiają z początku przykrość; lecz z czasem można je ciągłem przemyślaniem i przeżuwaniem ujarzmić i poskromić; inaczej bowiem, ja przynajmniej, byłbym w ciągłym strachu i w ciągłej gorączce; albowiem niema człowieka, któryby tak nie ufał swemu życiu, jak ja; niema człowieka, któryby mniej wierzył w trwanie swego życia, niż ja. I nie wzmacnia mi nadziei zdrowie; zdrowiem zaś aż do dziś dnia cieszę się bardzo tęgiem, choroby zaś żadne nie umniejszają mi zgoła nadziei; każdej chwili zdaje mi się, że się sobie wymykam, więc też powtarzam sobie bez ustanku: "Wszystko, co można zrobić innego dnia, można zrobić i dzisiaj". Co prawda, przypadki i niebezpieczeństwa mało nas zbliżają lub wcale nas nie posuwają ku naszym kresom; a jeżeli pomyślimy, ile ich jeszcze jest, prócz tego przypadku, który zdawał się. nam groźbą największą, ile milionów przypadków wisi nam codziennie nad głową, to pojmiemy, że w zdrowiu i w chorobie, na morzu i na lądzie, na polu walki i w domu, wszędzie śmierć jest bliska jednakowo;

Nemo altero fragilior est; nemo in crastinum sui certior.

(Nikt nie jest wątlejszy od bliźniego swego; nikt nie jest pewniejszy jutra, niż jego bliźni. Seneca, Ep., 91.)

Gdy mam coś zrobić, to wobec myśli o śmierci każda chwila wydaje mi się zbyt krótka, choćby to była robota na godzinę.

Któregoś dnia ktoś, przewracając mi w papierach, znalazł rodzaj memoryału, w którym polecano swoim, aby uskutecznili pewną rzecz po mojej śmierci; na zapytanie, co to znaczy, odpowiedziałem, jak się rzecz istotnie miała, że będąc niewięcej jak o milę od domu, napisałem coprędzej tę notatkę chociaż byłem zdrów i rześki, a to dlatego, bom nie był zbyt pewny powrotu do domu. — Jako ten, który we mnie ciągle wykłuwa myśli i osadza je we mnie, jestem o każdej porze przygotowany, o ile oczywiście przygotowanym być mogę i nic nowego nie przyniesie mi przyjście śmierci. Trzeba być zawsze w pełnym rynsztunku i w pogotowiu do drogi, o ile to jest w naszej mocy, i trzeba nadewszystko dbać o to, iżby już wówczas nie mieć do czynienia z nikim jeno z sobą;

Quid brevi fortes iaculamur aevo

Multa?

(Pocóż na czas tak krótki tych zamierzeń. Hor., Od., II. 16, 17.)

bo dość będziemy mieli roboty bez zbytecznych przyczynków. Jeden żali się nie tyle na samą śmierć, ile na to, że mu śmierć przerywa bieg zamierzenia, które ma być uwieńczone pięknem zwycięstwem; inny, że musi się wynieść, zanim jeszcze córkę wydał za mąż i zanim określił dokładnie kierunek wychowania dzieci: inny opłakuje straty to warzystwa żony, inny utraty towarzystwa syna, bo to były wygody najniezbędniejsze dla jego życia. Bogu dzięki, jestem w obecnej chwili w takim stanie, że mogę się wynieść, kiedy się jemu spodoba, bez żalu za niczem. Rozluźniam się wszędzie, pożegnałem się już ze wszystkimi, tylko nie ze sobą. Nigdy jeszcze człowiek nie gotował się na opuszczenie świata w sposób czystszy i doskonalszy odemnie, i nigdy jeszcze człowiek nie wyzwolił się tak całkowicie, jak myślę wyzwolić się ja. Najgruntowniejsza śmierć jest najzdrowsza.

... Miser! o miser! (aiunt) omnia ademit

Una dies infesta mitbi tot praemia vitae:

(O nieszczęsny, nieszczęsny (mówią) jeden dzień okrutny zabrał mi wszystkie rozkoszy życia. Lucr. III. 911. )

a budowniczy

Manent (powiada) opera interrupta, minaeque Murorum ingentes.

(Roboty leżą odłogiem i ostrymi mury sterczą groźnie. Virg. En. IV. 88. )

Nie trzeba nigdy przedsiębrać dzieła na tak dalek metę, albo conajmniej z takim zamiarem, iżby się zapalić żądzą obaczenia końca. Przyszliśmy na świat, żeby działać:

Cum moriar, medium solvar et inter opus.

(Jeśli mam umrzeć, to pragnę umrzeć przy pracy. Ovid. Amor. II, 10, 36. )

Powiadam, że trzeba działać i przedłużać zadanie życia, póki można, i niechaj mnie śmierć najdzie, gdy będę sadził kapustę, nie dbający o nią, a jeszcze mniej dbający o swój ogród niedokończony. Znałem człowieka, który będąc na łożu śmierci żalił się nieustannie, że mu los przecina nić dziejów, nad któremi pracuje, na piętnastym, czy szesnastym naszym królu.

Illud in bis rebus non addunt, nec tibi earum

lam desiderium rerum super insidet una.

(Nietylko śmierć przynoszą, lecz i razem zabierają tęsknotę za tem, co posiadaliśmy. Lucr. III. 913.)

Trzeba się wyzbyć takich usposobień pospolitych i szkodliwych. Podobnie jak zakładano cmentarze przy kościołach i w miejscach najbardziej ożywionych codziennym ruchem miejskim, aby, jak mawiał Likurg, przyzwyczaić pospólstwo, kobiety i dzieci do widoku człowieka nieżywego i aby ten ciągły widok kości, grobów i orszaków pogrzebowych ciągle nas ostrzegał o naszym stanie; i podobnie jak Egipcyanie po wszelkich zabawach pokazywali uczestnikom wielki obraz śmierci, a ten, który pokazywał, wołał do nich: "Pij i baw się: albowiem, gdy umrzesz, takim oto będziesz": tak też i ja, przywykłem mieć śmierć nieustannie nie tylko w wyobraźni, ale i na ustach. I o nic się tak bardzo nie wypytuję jak o śmierć ludzi; "jakie słowa wyrzekli, jaką twarz mieli, jaką postawę"; a w historyi niczemu tak bacznej nie poświęcam uwagi, jak śmierci: widać po wyborze przykładów, że ten przedmiot umiłowałem. Gdybym się zajmował układaniem książek, sporządziłbym rozumowany katalog rozmaitych przypadków śmierci. Kto nauczy ludzi umierać, nauczy ich żyć. Dicearchus napisał taką książkę, lecz w celach odmiennych, zresztą mniej użytecznych. Powiedzą mi ludzie: skutek tak dalece panuje nad zamierzeniem, że nie masz przygotowania, któreby się w stanowczej chwili nie rozwiało. Niechaj sobie mówią; rozmyślanie przynosi bez wątpienia wielką korzyść; a zresztą, czyż to już nie dość, że można zajść aż tak daleko bez obawy i bez gorączki? Ale co więcej: sama przyroda przychodzi nam z pomocą i dodaje nam otuchy; jeśli to śmierć nagła i gwałtowna, nie mamy czasu jej się lękać; jeśli to śmierć inna, to spostrzegam, że w miarę jak rośnie i rozwija się choroba, rośnie także i rozwija się we mnie pogarda życia. Uważam, że nad tem przedstawieniem śmierci więcej mam do rozmyślania, gdy jestem zdrów, niż gdy jestem chory, trawiony gorączką, tembardziej, że już mi tak bardzo nie zależy na wygodach życia; w miarę jak tracę poczucie rozkoszy wynikającej z ich używania, tracę także tyle lęku przed śmiercią i patrzę na nią okiem mniej przerażonem. To we mnie budzi nadzieję, że im bardziej oddalę się od życia i im bardziej zbliżę się do śmierci, tem łatwiej pogodzę się z tym przewrotem i z tą zmianą, która nastąpić ma. Tak samo jak w wielu innych okolicznościach doświadczyłem tego, o czem mówi Cezar, że z daleka rzeczy wydają się nam większe, niż z bliska, tak i zauważyłem, że bardziej boję się chorób, gdy jestem zdrów, niż gdy jestem właśnie chory. Rzeźkość, świeżość i siła, którą się cieszę obecnie, maluje mi choroby tak straszliwymi kolorami, że w wyobraźni wyolbrzymiam te przykrości i mam je za uciążliwsze, niż gdy je czuję na karku. Mam nadzieję, że tak samo będzie u mnie ze śmiercią.

Przyjrzyjmy się, jak mimo te przewroty i rozkłady, które się w nas odbywają, przyroda zasłania przed nami obraz naszych strat i schyłków. Cóż zostaje starcowi z siły młodzieńczej i z życia minionego? — Pewien żołnierz ze straży przybocznej Cezara był ranny i schorzały, więc pewnego razu zaczepił Cezara na ulicy i poprosił go o zwolnienie od służby, iżby mógł pójść i umrzeć na uboczu. Wówczas Cezar, spojrzawszy na jego mękę, odpowiedział żartem: "Więc tobie się zdaje, że ty żyjesz?" Gdyby to wszystko przychodziło nagle, to nie sądzę, ażebyśmy byli zdolni znieść taką zmianę: lecz ujęci dłonią przyrody po łagodnym i nieznacznym stoku, powoli, stopniowo, staczamy się aż na dół, a ona nas oswaja, że już nie doznajemy nijakiego wstrząśnienia, gdy młodość w nas umrze; a to, mówiąc prawdę, jest śmierć okrutniejsza, niż śmierć całkowita po życiu wygasłem, niż śmierć starcza; tembardziej, że przejście od bytu nieszczęśliwego do niebytu nie jest tak ciężkie, jak przejście od bytu kwitnącego i rozkosznego do bytu bolesnego i uciążliwego. Ciało pochylone i zgarbione z większym trudem dźwiga ciężar; taksamo i dusza; trzeba ją zahartować, iżby stanęła przeciw wysiłkom wroga. Gdy bowiem jest rzeczą niemożliwą, iżby z tym lękiem, który ją więzi, była spokojna, to zasię, gdy się zestali i upewni, może z dumą powiedzieć (a to jest niejako ponad ludzkie siły), że ani niepokój, ani lęk, ani męka, ani nawet najmniejsza przykrość zamieszkać w niej nie może; dusza, co zawładnęła swemi namiętnościami i żądzami, jest panią nędzy, hańb, ubóstwa i wszystkich ciosów, jakie jej los gotuje. Kto potrafi, niechaj tę władzę posiądzie. Ta jest bowiem prawdziwa i rzetelna moc wolności, że ją mając, potrafimy śmiać się z przemocy i niesprawiedliwości i kpić z więzienia i kajdan. Naszej religii najpewniejszą ludzką podstawą jest pogarda życia. Nie sama jednak praca rozumu do tego nas skłania (bo dlaczegożbyśmy mieli lękać się utraty rzeczy, której żałować nie możemy?), lecz takie rozważenie, że skoro jesteśmy zagrożeni śmiercią w tak rozmaity sposób, to czyż nie gorzej obawiać się wszystkich, niż tylko jednej ? Cóż nas obchodzi, kiedy nastąpi, skoro ominąć nie da się nijak? Ktoś powiedział Sokratesowi: "Trzydziestu tyranów² Sokratesa skazali Ateńczycy, nie tyranowie. skazało cię na śmierć"; wówczas Sokrates odrzekł: "A ich natura". Co za głupstwo udręczać się właśnie u progu wyzwolin od wszelkiej przykrości! Podobnie jak nasze narodziny dały początek wszem rzeczom, tak i śmierć nasza będzie kresem wszech rzeczy. Dlatego też szaleństwem jest płakać, że za sto lat żyć nie będziemy, jak szaleństwem jest boleć, żeśmy jeszcze nie żyli sto lat temu. Śmierć jest początkiem innego życia; podobnie też płakaliśmy, podobnie z trudem wchodziliśmy w to nasze życie, podobnie wyzuliśmy się z dawnych obsłon, gdyśmy w nie wchodzili. Nie może być nieszczęściem to, co jest raz tylko jeden. Słusznaż bać się tak długo rzeczy, która trwa tak krótko ? Długie życie, czy krótkie życie, czyż to nie jedno wobec tego, że istnieje śmierć? Albowiem długość i krótkość nie stosuje się do rzeczy, których już niema. Arystoteles opowiada, że nad rzeką Hypanis są małe zwierzątka, które żyją tylko dzień: zwierzątko, które umiera o ósmej rano, umiera w młodości; zaś to, które umiera o piątej wieczór, umiera w starości. Któż z nas nie zaśmieje się, gdy ujrzy, że ktoś się w ogóle, w sprawach szczęścia i nieszczęścia, z tak drobną chwilą liczy? Nieco więcej, lub nieco mniej trwania w porównaniu z wiecznością, lub w porównaniu z trwaniem gór, rzek, gwiazd, drzew, a nawet niektórych zwierząt; czyż to nie śmiechu warte? (Seneca).

Lecz nas i przyroda do tego zmusza. "Wyjdźcie, powiada, z tego świata, jakeście doń weszli.

"Jakoście przeszli z śmierci w życie bez lęku i gorączki, tak odbędziecie tę drogę odwrotną z życia w śmierć bez lęku i bez gorączki. Wasza śmierć jest w planie rzeczy wszechświata; wasza śmierć jest cząstką życia świata".

Inter se mortales mutua vivunt,

Et, quasi cursores, vitai lampada tradunt

(Śmiertelni podają sobie z rąk do rąk życie, jak biegacze pochodnię. Lucr. II, 75, 78.)

"Miałażbym dla was zmieniać tę piękną tkaninę wszechrzeczy? Taki jest warunek waszego istnienia; śmierć jest cząstką was samych; uciekacie przed samymi sobą. To wasze istnienie, którem się cieszycie, należy zarówno do życia jak i do śmierci. Chwila narodzin kieruje was zarówno ku życiu, jak i ku śmierci".

Prima, quae vitam dedit, hora, carpsit.

(Chwila, która wam data życie, razem je zabrała. Sen. Herc. fur.)

Nascentes morimur; finisque ab origine pendet.

(Rodząc się, umieramy; a koniec życia zawisł u początku. Manlius.)

"Ile tylko żyjecie, to wydzieracie życiu, i jego to kosztem żyjecie. Nieustanna praca waszego życia, to jest właśnie budowanie gmachu śmierci. Tkwicie w śmierci tą samą porą, gdy tkwicie w życiu; albowiem jesteście po śmierci, gdy już nie żyjecie, lub "jeśli wolicie, jesteście umarli po życiu; lecz w czasie życia jesteście umierający; a śmierć zaiste okrutniej dotyka umierającego, niż umarłego, i mocniej i gruntowniej. Jeśliście życie wyzyskali, toście się niem nasycili: odejdźcie więc spokojnie, a nie szemrajcie".

Cur non ut plenus vitae conviva recedis?

(Czemuż nie opuszczacie życia jako biesiadnicy syci? Lucr. III. 951).

"A jeśliście nie umieli go wyzyskać, jeśli dla was było nieuchwytne, to cóż was obchodzi jego utrata? czemuż go pragnąć jeszcze?"

Cur amplius addere quaeris,

Rursum quod pereat male, et ingratum occidat omne?

(Czemuż życiu więcej dni przydać? Żeby zginęły bezowocnie? Lucr. III, 914).

"Życie samo przez się nie jest ani złe ani dobre; od was zależy, jak zło i dobro w życiu rozmieścicie, a jeśliście żyli dzień jeden, obaczyliście wszystko: jeden dzień jest podobny do wszystkich dni. Niema innego światła i niema innej nocy; to słońce, ten księżyc, te gwiazdy, ten układ i rozkład rzeczy, otóż właśnie świat ten sam, którym się cieszyli wasi przodkowie i ten sam, którym się cieszyć będą wasze pra-prawnuki".

Non alium videre patres, aliumve nepotes Adspicient

(Nic innego nie widzieli ojcowie, na nic innego nie będą patrzeć wnuki. Manilius, I, 529.)

"A w najgorszym razie cały układ wszystkich rozmaitych aktów mojej komedyi da się rozmieścić w jednym roku. Jeśliście zmiarkowali bieg moich czterech pór, toście widzieli, że obejmuje dzieciństwo, młodość, dojrzały wiek i starość świata: świat rozegrał swą grę; nie potrafi nic innego, jeno zacznie na nowo; i zawsze będzie to samo.

Versamur ibidem, atque insumus usque.

(Obracamy się ciągle w temsamem kole i zawsze w niem tkwimy. Lucr. III, 1093.)

Atque in se sua per vestigia volvitur annus.

(A rok ciągle rozpoczyna na nowo drogę, którą już był przebiegł. Virg. Georg. II. 402.)

"Nie mam też zamiaru wymyślać wam nowych rozrywek:

Nam tibi praeterea quod machiner, inveniamque,

Quod placeat, nihil est: eadem sunt omnia semper.

(Albowiem prócz tego, co już wymyśliłam, nie wynajdę niczego, coby ci się podobało: wszystko zawsze jest jednakie Lucr. III. 957.)

"Zróbcie miejsce innym, jak inni wam miejsce zrobili. Równość jest naczelnym warunkiem słuszności. Któż się poskarży, że on jeden jest objęty tem, czem wszyscy są objęci? Więc też możecie żyć, ile się wam podoba, ani chwili nie odejmiecie tym dniom, przez które macie być umarli: a to już na zawsze; w tym stanie, którego się tak bardzo lękacie, będziecie długo, długo, jak gdybyście byli umarli w niemowlęctwie.

Licet quot vis vivendo vincere secla,

Mors aeterna tamen nihilominus illa manebit.

(Można długiem życiem pokonać stulecia, śmierć niemniej przeto jest i będzie wieczysta. Lucr. III. 1103.)

"A jeszcze wam obmyślę takie położenie, iżbyście nijakiego niezadowolenia nie doznali; i nie będziecie pragnąć życia, którego tak bardzo żałujecie. Śmierci mniej się trzeba lękać, niż czegokolwiek innego, a raczej, niż niczego, gdyby mogło istnieć coś, co byłoby mniej niż nic; śmierć nic nas nie obchodzi, czyśmy żywi czy umarli; bo gdyśmy żywi, to jesteśmy; a gdyśmy umarli, to nas już niema. Co więcej, nikt przedwcześnie nie umiera; ta odrobina czasu, którą ostawiasz, nie była twoją własnością, tak samo jak czas, który upłynął przed twojem narodzeniem, a więc cię również nie obchodzi.

Respice enim, quam nil ad nos anteacta vetustas

Temporis aeterni fuerit.

(Spojrz bowiem, czy stulecia minione nie są dla nas, jak gdyby nigdy nie były. Lucr. III. 985. )

"Gdziekolwiek się wam życie skończy, wiedzcie, że rozwinęło się całkowicie. Korzyść życia nie tkwi w rozmiarach, lecz w wyzyskaniu życia: niejeden długo żył, a przecież żył mało. Bierzcie się do dzieła, póki żyjecie; nie od liczby lat, ale od was zależy, iżbyście się nażyli dość. Czyście myśleli, że nigdy nie zajdziecie tam, dokądeście bez ustanku dążyli? A wszak nie masz drogi, z którejby nie było wyjścia. A jeśli towarzystwo może przynieść wam ulgę, to czyż nie widzicie, że świat idzie tą samą, co wy, koleją? Czyż się wszystko nie porusza tak samo jak wy ? Czy jest jakaś rzecz, któraby się nie starzała tyle, co i wy? Tysiące ludzi, tysiące zwierząt i tysiące innych stworzeń umierają w tej samej chwili, w której i wy umieracie. Czemuż się więc cofacie, skoro nie możecie pociągnąć w tył? Widzieliście dość ludzi, którym śmierć wyszła na dobre, albowiem przez nią uniknęli wielkich nieszczęść; a czyście widzieli takiego, któryby przez śmierć był unieszczęśliwion? Jest tedy prostactwem potępiać rzecz, którejście ani sami przez się nie doznali, ani przez nikogo innego. Dlaczegóż więc żalicie się na mnie i na losy? Czyż wam krzywdę czynimy? Czy waszą jest rzeczą kierować nami, czyli też naszą jest rzeczą kierować wami? Chociaż się lata twoje jeszcze nie spełniły, ale się życie spełniło: mały człowieczek jest tak samo całym człowiekiem, jak człowiek dorosły; ludzi i żywotów ludzkich nie można mierzyć łokciem. Chiron pouczony przez samego boga czasu i trwania, swego ojca Saturna, o istocie nieśmiertelności, wzgardził nieśmiertelnością. Wyobraźcie też sobie, o ileby życie przydługie było dla człowieka mniej znośne i bardziej przykre. Gdyby nie było śmierci, przeklinalibyście mnie bez ustanku, że jej wam nie dałam; przydałam jej z umysłu trochę goryczy, iżbyście jej, widząc, jak jest dogodna, zbyt chciwie i zachłannie nie pożądali. Chcąc wam zaś ułatwić umiarkowanie, którego od was żądam, to jest, abyście nie uciekali od życia, ani też nie uciekali się do śmierci, zaprawiłam i jedno i drugie, i ustawiłam między słodyczą a goryczą. Talesa pouczyłam, pierwszego waszego mędrca, że życie i umieranie jest obojętne; kiedy więc ktoś się go spytał, dlaczego bóg nie umiera, odrzekł bardzo roztropnie: "Właśnie dlatego, że to obojętne". Woda, ziemia, powietrze, ogień i inne składniki tej mojej budowy są zarówno narzędziami twojego życia, jak narzędziami twojej śmierci. Czemuż się lękasz ostatniej godziny? Nie więcej się ona przyczynia do twojej śmierci niż wszystkie inne godziny: ostatni krok nie wywołuje znużenia, lecz je jedynie stwierdza. Wszystkie dni zdążają do śmierci: ostatni do niej dochodzi". Takie są życzliwe ostrzeżenia nasze matki przyrody.

Otóż często zastanawiałem się nad tem, skąd pochodzi, że na wojnie oblicze śmierci, naszej własnej czy też cudzej, wydaje się nam nierównie mniej strasznem, niż w domu (inaczej wojska składałyby się z samych lekarzy i z samych mazgajów); oraz, że, chociaż śmierć wszędzie i zawsze jest jednaka, to jednak mniej się jej boją ludzie na wsi i ludzie pospolici, niż wszyscy inni. Myślę, że co nas właściwie przeraża, to ten straszny aparat, którym ją otaczamy, nie tyle zaś ona sama, która jest całkiem nową formą życia; biadania matek, kobiet i dzieci; odwiedziny osób zdumionych i grozą przejętych; obecność licznej służby spłakanej i wybladłe); pokój zaciemniony; gromnice płonące; wezgłowie otoczone lekarzami i księżmi; słowem, wszystko jest grozą i przerażeniem wokół nas: jesteśmy już niejako pochowani i pogrzebani. Dzieci boją się nawet życzliwych przyjaciół, gdy im się ci ukażą w masce: tak też i my. Trzeba zedrzeć maskę i rzeczom i osobom: gdy ją zedrzemy, ujrzymy tę samą śmierć, którą jakiś służący lub jakaś pokojówka przebyli niedawno bez obawy. Szczęśliwa śmierć, gdy niema czasu na takie wystawne przygotowania.

O PRZYJAŹNI.

(Ks. I. Rozdz. XXVII.)

Mam tu malarza i przypatruję się jego robocie; stąd mnie wzięła chętka, żeby iść za jego przykładem. Ten malarz wybiera na środku każdej ściany najpiękniejsze miejsce i na niem daje obraz wypracowany całą mocą talentu; resztę zaś ścian naokół wypełnia groteskami, które są malowidła kapryśne, a wdzięk ich jest w tem, że są dziwne i różnorakie. Bo cóż to te księgi, po prawdzie, jeśli nie groteski i cielska potworne, złatane z rozmaitych członków, pozbawione wyraźnego kształtu, niezwiązane nijakim porządkiem, nijaką ciągłością, ani też nijaką proporcyą, chyba przypadkową?

Desinit in piscem mulier formosa superne.

(Górą jest piękna niewiasta, a dołem ryba. Hor. Ars poet. v. 4.)

Za tym moim malarzem podążam tylko w części pierwszej; ale ustaję, gdy przyjdzie jąć się części tamtej, lepszej; albowiem nie mam zdolności tak krzepkiej, iżby podjąć obraz bogaty, wykończony i zrobiony wedle zasad sztuki. Postanowiłem tedy wziąć taki obraz od Stefana de la Boëtie, który będzie przyświecał całej reszcie tej roboty: jest to rozprawa, którą Boëtie nazwał Dobrowolną niewolą³. Napisał ją, niejako dla ćwiczenia, w pierwszych latach młodości, na cześć wolności, zaś przeciw tyraniom. Ludzie rozumni podają ją sobie z rąk do rąk i wielce ją chwalą; albowiem jest piękna i obfituje w rzeczy znakomite. Nie można rzec, iżby to była jego rzecz najlepsza; w czasie, w którym go znałem, był już bardziej rozwinięty, więc gdyby w tym wieku powziął był taki jak ja zamiar spisywania swoich fantazyi, obaczylibyśmy wiele rzeczy niezwykłych, któreby może dorównały wzorom starożytnym; albowiem właśnie pod względem tych przyrodzonych zdolności, nie znam nikogo, ktoby iść mógł z nim w zawody. Pozostała jednak po nim ta jedna tylko rozprawa; a i to przypadkiem; myślę zaś, że sam jej już na oczy nie widział, odkąd mu się gdzieś zapodziała; zostały jeszcze pewne memoryały, ale te może jeszcze gdzieindziej ogłoszę. Otóż i wszystko, co mi się udało po nim zebrać, Ustanowił mnie bowiem testamentem sporządzonym na łożu śmierci spadkobiercą swojej biblioteki i swoich papierów. Tak więc, wielce jestem zobowiązany względem tej pracy, tembardziej, że ona to była pośredniczką między nami; na długo bowiem, zanim go poznałem osobiście, pokazano mi ją i wówczas to powziąłem pierwszą wiadomość o jego nazwisku. A to drobne zdarzenie było początkiem naszej przyjaźni, którą żywiliśmy, jak długo Pan Bóg zezwolił, była zaś tak całkowita i doskonała, że zaprawdę nie znajdzie równej w nijakich pismach, a wśród nas nie znajdzie takiej przyjaźni ani śladu. Dla jej wytworzenia trzeba tyle różnorodnych, szczęśliwych okoliczności, że wiele to już znaczy, jeśli los zdoła taką przyjaźń ulepić raz na trzy stulecia.

Zdaje się, że przyroda do niczego nas tak nie usposobiła, jak do społeczności; i powiada Arystoteles, że dobrzy prawodawcy więcej mieli starania o przyjaźń, niż o sprawiedliwość. Otóż ten właśnie przykład jest ostatnim wyrazem doskonałości: albowiem wszystkie wogóle stosunki, które stwarza i ożywia rozkosz lub korzyść, potrzeba publiczna lub prywatna, są o tyle mniej piękne i szczodre, a więc są tem mniej stosunkami przyjaznymi, że dają przyjaźni przyczynę odrębną i cel i pożytek obcy, nie zaś ją samą. Toteż i te cztery dane rodzaje, stosunek naturalny, społeczny, gościnny, miłosny tej przyjaźni nie odpowiadają, ani żaden z osobna, ani też wszystkie razem.

W stosunku dzieci i rodziców jest raczej szacunek. Przyjaźń żyje obcowaniem, a to nie może w takim stosunku istnieć z powodu zbyt wielkiej nierówności, a możeby nawet uszczerbek czyniło prawom natury; albowiem ani nie mogą ojcowie dzielić się z dziećmi zbyt sekretnemi myślami, iżby nie wytworzyć nieprzystojnej poufałości; ani też dzieci nie mogą dawać rodzicom pouczeń i ostrzeżeń, a to przecież jest jedna z pierwszych czynności przyjaźni. U niektórych ludów było zwyczajem, że dzieci zabijały ojców, u innych zaś ojcowie zabijali dzieci, żeby zapobiec przykrościom, jakie sobie wzajem wyrządzaćby mogli: więc naturalnie jedno zależy od zagłady drugiego. Niektórzy filozofowie gardzili takim związkiem naturalnym: przykładem Arystyp, który naglony przez ludzi o to, że przecież powinien miłować swe dzieci, gdyż zeń wyszły, splunął i rzekł, że i to zeń wyszło; że wytwarzamy także wszy i robactwo. Przykładem także ów mąż, którego Plutarch chciał skłonić do zgody z bratem, a który odrzekł: "Nie ma ten człowiek więcej znaczenia dla mnie przeto, że wyszliśmy z jednego otworu". Po prawdzie, piękne jest imię brata i pełne słodyczy i na jego podstawie zawarliśmy nasz związek; lecz to pomieszanie mienia, te podziały i ta nieszczęsna konieczność, żeby bogactwo jednego stało się przyczyną nędzy drugiego, wszystko to w dziwny sposób rozkleja i rozluźnia ten związek braterski. Ponieważ bowiem bracia muszą iść naprzód tą samą drogą i tą samą koleją, więc się koniecznie gdzieś natknąć na siebie muszą i zderzyć się z sobą nie omieszkają. Co więcej: czemużby ta zgodność i ta wzajemność, która wytwarza ową prawdziwą i doskonałą przyjaźń, miała powstać między tymi właśnie? Ojciec i syn mogą mieć usposobienia zgoła odmienne, taksamo bracia: to mój syn, to mój ojciec; ale jest to człowiek dziki lub głupi. Potem jeszcze jest to, że o ile taką przyjaźń wskazuje nam prawo i naturalny obowiązek, to tem mniej w tem naszej woli i wyboru; a właśnie dopiero nasza wola i nasza wolność stwarza przywiązanie i przyjaźń. Nie dlatego to mówię, iżbym nie był z tej strony zaznał wszelkich możliwych błogości, miałem bowiem najlepszego ojca na świecie i miałem ojca pobłażliwego aż do późnej starości, a nadto pochodziłem z rodu znakomitego z ojca na syna, właśnie wzorowego pod względem zgodności braterskiej.

Nie można też przyrównać do niej uczucia miłosnego dla kobiet, chociaż to uczucie rodzi się za naszą zgodą, ani też nie sposób go w tym związku wymieniać. Wyznaję, że jego żar,

Neque enim est dea nescia nostri,

Quae dulcem curis miscet amaritiem,

(Albowiem znana mnie również owa bogini, która słodką gorycz przydaje troskom miłosnym. Catullus LXVIII, 17.)

jest bardziej czynny, bardziej gwałtowny i piekący; lecz jest to żar pusty i przelotny, ruchliwy i zmienny, żar gorączkowy, ulegający wybuchom i przygnębieniom, żar jednostronny. Przyjaźń, to jest ciepło ogólne i wszechstronne, zresztą bardzo łagodne i równe; ciepło stałe i zrównażone, pełne wdzięku i ogłady, wolne od wszelakiej szorstkości i dotkliwości. Co więcej, w miłości jest jeno żądza, szalejąca za tem, co się nam z rąk wymyka:

Come segue la lepre il cacciatore

Al freddo, al caldo, alle montagna, al lito,

Ne piu l`estima poi, che presa vede,

El sol dietro a chi fugge affretta ii piede.

(Jak strzelec ściga zająca wśród zimna i gorąca, przez góry i doliny i pochwyciwszy go, nie zważa nań, lecz spieszy za tym, który umyka. Ariosto, cant. X. stanz. 7.)

Skoro więc tylko wejdzie w stosunek przyjazny, w tę zgodę różnej woli, wnet słabnie i rozwiewa się; rozkosz ją gubi, albowiem ma cel cielesny i podlega przesytom. Przyjaźń naodwrót rośnie razem z żądzą przyjaźni; wznosi się, żywi, rośnie, o ile właśnie jest i rozwija się, żyje własną rozkoszą, albowiem jest duchowa, a dusza staje się delikatniejsza przez ciągłe wykonywanie swych czynności. Poza tą doskonałą przyjaźnią gnieździły się we mnie dawniej owe uczucia przelotne i płoche, żeby już nie mówić o nim⁴, który i tak za wiele wyznaje w swoich wierszach: tak więc te dwie namiętności zamieszkały we mnie i jedna wiedziała o drugiej, ale nigdy jedna nie porównywała się z drugą; tamta pysznym a dumnym lotem gnała swoją drogą i patrzyła z lekceważeniem, jak ta przeciągała najwyższymi swoimi szczytami daleko popod nią.

Co do małżeństwa, to pomijając, że to jest układ w części jeno wolny, t. zn. że istnieje wolność zawiązania, nie zaś rozwiązania węzła, że tu więc jest trwanie przymusowe i narzucone, że dalej zależy nietylko od naszej woli, że wreszcie jestto układ zawierany dla zgoła innych celów, wchodzi jeszcze weń tysiąc drobnostek niezmiernie zawiłych tak, że nic łatwiejszego, jak nić zerwać i zmącić bieg prawdziwego przywiązania; w przyjaźni natomiast jesteśmy wyłącznie w obliczu niej samej. Dodajemy do tego, że kobiety z pomocą samych zwykłych swych zdolności nie zdolne są odpowiedzieć takiemu obcowaniu, które podsyca ten święty związek; ani też ich dusza nie jest dość silna, iżby znieść uścisk węzła tak mocnego i tak trwałego. I zaiste, gdyby nie ta okoliczność, to, jeśli mógłby powstać związek wolny i dobrowolny, w którymby nietylko dusza, ale i ciało miało udział w tej całkowitej biesiadzie, w którymby człowiek był pochłonięty całkowicie, to niezawodnie przyjaźń byłaby pełniejsza i bogatsza; atoli nie mamy przykładu, iżby kobiety kiedykolwiek do tego się wzniosły, więc je też za wspólną zgodą starożytnych szkół od takich związków wyłączono.

Owa zaś inna, grecka swoboda słusznie jest naszym obyczajom wstrętna: że jednak i ona stosownie do greckiego zwyczaju miała za warunek wielką różnicę wieku i nakładała na oblubieńców różne obowiązki i czynności, więc nie odpowiadała również owej doskonałej łączności i zgodzie, której my tu wymagamy. Quis est enim iste amor amicitiae? Cur neque deformem adolescentem quisquam amat, neque formosum senem?. Myślę, że sama Akademia, która dokładny jej obraz skreśliła, nie zgani mnie, jeśli o jej imieniu powiem: Że ten pierwszy szał zesłany przez syna Afrodyty w serce kochanka, a skierowany przezeń ku przedmiotowi młodziutkiemu, któremu pozwalają na wszelkie bezwstydne i namiętne wysiłki wyuzdanej chuci, był poprostu ugruntowany w pewnem pięknie zewnętrznem, a więc w spaczonym wizerunku cielesnego płodzenia. Nie mógł się bowiem ugruntować w umyśle, gdyż ten był jeszcze w powijakach, niedawno się urodził i jeszcze nie zaczął kiełkować. Że jeśli ten szał zamieszkał w duszy małej, to ta, chcąc dopiąć swego, chwytała się środków niegodnych, więc znosiła bogactwa, podarunki, pomoc w uzyskaniu wyższych godności i podobne podłe towary, którymi Akademia gardzi. Jeśli zaś zamieszkał w duszy nieco lotniejszej, to cena była również szlachetniejsza, więc dawano i brano: wykształcenie filozoficzne, nauki, skłaniające do uszanowania religii, do posłuszeństwa prawom, do umierania dla dobra ojczyzny, dawano przykłady dzielności, roztropności, sprawiedliwości. Kochanek usiłował zyskać wzajemność przez dobroć i piękność swej duszy, gdy piękno jego ciała już zwiędło, miał zaś nadzieję, że przez takie obcowanie umysłowe zawiera układ znaczniejszy i trwalszy. Kiedy zaś to dążenie dochodziło w swoim czasie do jakiegoś kresu (czego bowiem nie wymagają od kochanka — to jest swobody i delikatności w tem przedsięwzięciu — tego właśnie żądają od kochanego, tembardziej, że mu trzeba było osądzić piękno wewnętrzne, które poznać trudno, a odkryć rzecz zawiła): to wówczas powstawała w ukochanym żądza jakiegoś poczęcia duchowego za pośrednictwem duchowego piękna. To właśnie piękno było rzeczą główną; cielesne było rzeczą przypadkową i uboczną: zupełnie inaczej jak u kochanka. Z tego powodu Akademia woli ukochanego i stwierdza, że i bogowie go wolą; i bardzo mają za złe poecie Eschylosowi, że w stosunku przyjaznym Achillesa i Patroklesa dał rolę kochanka Achillesowi, który był wówczas młodziutkim chłopcem, najpiękniejszym z Greków. Powiadają dalej, że gdy główna i najgodniejsza część tego stosunku jest całkowicie spełniona, to stosunek taki wydaje owoce bardzo użyteczne w życiu prywatnem i publicznem; że na nim to polega siła każdej ojczyzny, która go w zwyczaj wprowadza, i na nim polega obrona słuszności i wolności: przykładem i świadkiem zbawcza miłość Harmodiosa i Aristogeitona. Dlatego ją zowią świętą i boską; ich zaś zdaniem, tylko przemoc tyranów i tchórzliwość ludów są jej przeciwne i wrogie. Ostatecznie zaś wszystko, coby można rzec na korzyść Akademii, streszcza się w tem: była to miłość kończąca się przyjaźnią. Okoliczność ta nieźle przystaje do stoickiej definicyi miłości: Amorem conatum esse amicitiae faciendae ex pulchritudinis specie⁵.

Wrócę teraz do opisu przyjaźni, którą uważam za bardziej słuszną i bardziej równą. Omnino amicitiae, corroboratis iam confirmatisque et ingeniis, et aetatibus, iudicandae sunt⁶. Zresztą, co zazwyczaj nazywamy przyjaźnią, to są jedynie znajomości i zażyłości, powstające okolicznościowo lub dla wygody, zapomocą której nasze dusze podtrzymują się wzajem. W owej przyjaźni, o której ja mówię, dusze się obejmują i gubią w sobie tak całkowicie, że zacierają nawet ów szew na granicy połączenia. Gdyby mnie kto znaglił pytaniem, dlaczegom go kochał, to czuję, iż nie mógłbym tego wyrazić inaczej, jak słowami: "Bo to był on; bo to byłem ja". Poza całem tem mojem rozprawianiem i poza tem wszystkiem, co wypowiedzieć mogę, jest jakaś nieznana mi siła, tajemnicza i fatalna, która w tym związku naszym pośredniczyła. Szukaliśmy się wzajem, zanim się ujrzeliśmy, a wiadomości o sobie, które nas dochodziły, żłobiły sobie w naszych uczuciach więcej drogi, niżby to zwykłym doniesieniom przypisać można; myślę, że się to stało za zrządzeniem nieba. Nasze nazwiska uścisnęły się; a kiedyśmy się po raz pierwszy spotkali na jakiejś wielkiej uroczystości, a spotkaliśmy się przypadkiem, odrazu byliśmy sobą tak wzięci, tak bardzo byliśmy sobie znani i wzajem zobowiązani, że od owej chwili nie było dla nas na świecie nic bliższego nad nasze osoby. La Boetie napisał świetną łacińską satyrę, która jest wydana, a w niej usprawiedliwia i wyjaśnia nasze porozumienie, które tak szybko doszło do doskonałości. Skoro bowiem nasza przyjaźń miała trwać tak krótko i skoro się tak późno zaczęła (bo obaj byliśmy ludźmi dojrzałymi, a on nawet był starszy ode mnie o kilka lat), więc też i nie miała wiele czasu do stracenia: i nie mogła się wahać na modłę luźnych i regularnych przyjaźni, którym trzeba dla utrwalenia się tyle przedwstępnych przewlekłych rokowań. Nasza przyjaźń nie ma nijakiego innego zamysłu nad siebie samą i nie może się odnosić do niczego, jeno do siebie samej; nie jest to jakieś szczególne poważanie, jedno lub więcej lub tysiąc; jest to jakowaś kwintessencya wszystkiej tej mieszaniny, która ogarnęła mnie całego i sprawiła, że się własną wolą pogrążyłem i zgubiłem w jego woli, która i jego ogarnęła całkowicie i wolą go w mojej woli pogrążyła i zatraciła, a pociągnęła nas głosem jednakowym i dążeniem jednakowem. Powiadam: zatraciła, albowiem po prawdzie niceśmy wzajem własnego nie zachowali, niceśmy wzajem nie mieli, coby było albo jego albo moją wyłączną własnością.

Po skazaniu Tyberyusza Gracchusa konsulowie rzymscy ścigali wszystkich tych, którzy byli z nim w zmowie. Wzięto także na indagacyę Caiusa Blossiusa, który był najzażylszym przyjacielem Tyberyusza. Tego więc Blossiusa zapytał konsul Lelius, coby też dla swego przyjaciela mógł i pragnął uczynić, ów zaś odpowiedział: "Wszystko". "Jakto "wszystko", zawołał Lelius, "a gdyby ci kazał podpalić nasze świątynie?" "Nigdyby mi tego nie nakazał", odpowiedział Blossius. "Gdyby jednak nakazał?" nastawał Lelius. "Usłuchałbym", odrzekł tamten. Jeżeli istotnie był takim przyjacielem Gracchusa, jak podają opowiadania dziejopisów, to pocóż było narażać się konsulom tak zuchwałą odpowiedzią; było się trzymać swego zaufania do Gracchusa. Lecz w każdym razie ci, którzy mienią tę odpowiedź buntowniczą, nie pojmują dobrze tej tajemnicy, więc nie wiedzą, że ten człowiek był panem woli Gracchusa i mocą i wiedzą. Ci ludzie byli bardziej przyjaciółmi niż obywatelami. Ci ludzie byli bardziej przyjaciółmi niż przyjaciółmi lub wrogami swego kraju, związek ich nie opierał się na żądzy sławy lub zamieszek, lecz, skoro się wzajem zupełnie sobie oddali, to oczywiście mieli wzajem na wodzy własne swe skłonności. I dodajcie do tego, że ten zaprzęg jest wiedziony przez cnotę i przez rozum, gdyż inaczej trudno wogóle mówić o zaprzęgu, a wówczas pojmiecie, że odpowiedź Blossiusa była taka, jaka być musiała. Gdyby się ich postępki rozbiegły w rozmaitych kierunkach, powiedziałbym, że nie są przyjaciółmi, wedle mojego widzenia, ani wzajem dla siebie, ani też każdy z osobna dla siebie samego. Zresztą ta odpowiedź nie brzmi inaczej, niżby brzmiała moja odpowiedź na takie oto pytanie: "Gdyby ci wola nakazała zabić córkę, to czybyś ją zabił?" Powiedziałbym bowiem, że tak, gdyż taka odpowiedź wcale nie świadczy jeszcze o tem, jakobym się zgodził; co do mojej woli bowiem nie mam nijakich wątpliwości, a tak samo nie mam wątpliwości co do woli takiego przyjaciela. Żadne rozumowanie na świecie nie wydrze mi tej pewności mojej względem intencji i rozumu mego przyjaciela: nie możnaby mi wskazać żadnego jego postępku, iżbym natychmiast nie odnalazł najtajniejszej tego postępku sprężyny. Tak dalece dusze nasze kroczyły społem, powzięły dla siebie tak gorącą miłość i również z tak wielką miłością zajrzały sobie wzajem w najdalsze głębiny, iż nie tylko znałem jego duszę jak swoją własną, ale jeszcze ufałem jej tak bardzo, iżbym się chętniej jej powierzył, aniżeli sobie samemu.

I niechaj mi nikt z tą przyjaźnią nie zestawia owych pospolitych związków; taksamo je znam, jak nie wiedzieć kto, a nawet znam wzorowe takich związków przykłady. Lecz nie radzę mieszać zasad, na których te różne stosunki opierają się: można się bardzo pomylić. W tych innych stosunkach przyjaznych trzeba kroczyć z wodzą w ręku, ostrożnie i roztropnie: związek nie jest tak mocny, iżby mu móc całkowicie zaufać. "Kochaj go tak, mawiał Chilon, jak gdybyś go miał kiedyś znienawidzić; nienawidź go, jak gdybyś go miał kiedyś kochać". Ten przepis, tak ohydny w owym wspaniałym i wszystko ogarniającym stosunku przyjaznym, jest zbawienny w stosunkach zwykłych i pospolitych; o nich to można powiedzieć owo zdanie, które Arystoteles tak często powtarzał: "Przyjaciele moi! Niema przyjaciół". W tem szlachetnem dusz. obcowaniu, przysługi i dobrodziejstwa, które podtrzymują tamte stosunki, nie wchodzą nawet w rachubę; przyczyną tego jest owo zupełne zatracenie się jednej woli w drugiej. Bo tak samo jak przyjaźń względem siebie samego nie rośnie przez to, że sobie sam z pomocą idę, gdy trzeba (mogą się zresztą na to nie godzić stoicy), i tak samo jak wcale sobie samemu wdzięczny nie jestem za przysługę, którą sobie sam wyświadczę, tak samo w związku takich przyjaciół, jako że jest prawdziwie doskonały, zaciera się poczucie takich obowiązków; więc wogóle usuwają między sobą takie wyrazy oznaczające podział i różnicę, jak: dobrodziejstwo, zobowiązanie, wdzięczność, prośba, podziękowanie i t. p. Gdy więc wszystko w rezultacie jest wspólne, wola, myśli, poglądy, mienie, żona, dzieci, cześć i życie i gdy ich związek nie jest niczem innem, jeno jedną duszą w dwóch ciałach wedle bardzo trafnego określenia Arystotelesa, to nie mogą sobie ani niczego pożyczać, ani dawać. Oto dlaczego prawodawcy, chcąc niejako uczcić w małżeństwie obraz tego boskiego związku, zabraniają darowizn między małżonkami; wnosić stąd należy, że małżonkowie mają wszystko pospołu, że więc niczego między sobą dzielić ni rozdzielać nie mogą.

Gdyby w owym stosunku, o którym mówię, jeden mógł dać drugiemu cokolwiek, to raczej ten byłby dobrodziejem, któryby przysługę ofiarowaną przyjął: bo, gdy jeden i drugi przedewszystkiem stara się o to, żeby sobie wzajem dobrze czynić, więc ten, który daje do takiego czynienia sposobność, jest właśnie hojny, albowiem daje swemu przyjacielowi owo zadowolenie, które nań spływa ze świadomości, że robi dlań to, czego on najbardziej pragnie. Gdy filozofowi Diogenesowi zabrakło pieniędzy, mówił, że zażąda zwrotu od przyjaciół, nie, że ich od nich pożyczy. Że zaś chciałbym pokazać, jak się to dzieje w rzeczywistości, więc podam tu szczegółowy przykład ze starożytości: Koryntyjczyk Eudamidas miał dwóch przyjaciół, Sycyończyka Chariksenusa i Koryntyjczyka Areteusa; gdy miał umrzeć, wówczas, że był ubogi, taki sporządził testament: "Zapisuję Areteusowi obowiązek wyżywienia mojej matki i pomagania jej w starości, Chariksenusowi zaś obowiązek wydania mojej córki za mąż i wyposażenia w odpowiedni sposób: gdyby zaś jeden z nich tymczasem umarł, ustanawiam jego zastępcą tego, który drugiego przeżyje." Byli tacy, co obaczywszy ten testament, jęli kpić; atoli dziedzice, uwiadomieni o zapisach, natychmiast ochoczo przyjęli zlecenia. A gdy jeden z nich, Chariksenus, rzeczywiście umarł, w pięć dni po Eudamidasie, wówczas Areteus, na którego teraz przechodził zapis, wziął do siebie ową matkę, a z pięciu talentów, które mienił swoim majątkiem, dał dwa i pół w posagu swojej jedynaczce, drugie zaś dwa i pół dał córce Eudamidasa, wesela zaś oba w jednym dniu wyprawił.

Ten przykład starczy za wszystkie inne; jeszczeby tylko należało pomówić o jednym punkcie, to jest o większej ilości przyjaciół; ta bowiem doskonała przyjaźń, o której mówię, jest niepodzielna; i jeden i drugi tak całkowicie oddają się sobie, że nie mają już nic dla nikogo innego, a nawet każdy z nich boleje, iż niema kilka dusz i kilką wolności, iżby je móc drugiemu oddać. W pospolitych stosunkach przyjaznych rozdział jest możliwy; można w jednym kochać piękno, w drugim swobodę, w innym hojność, jeszcze w innym ojcostwo, w innym wreszcie braterstwo i tak dalej: ale przyjaźń, która posiadła duszę i panuje nad nią wszechwładnie, nie może się nijak rozdwoić. Gdyby dwóch naraz zawołało o pomoc, komużbyś z pomocą pospieszył? Gdyby zażądali wręcz przeciwnych usług, jakiegobyś się trzymał ładu? Gdyby jeden powierzył ci jako tajemnicę rzecz, której znajomość przyniosłaby korzyść drugiemu, jakżebyś się z tego wywinął? Owa zaś wszechwładna przyjaźń zwalnia z wszystkich zobowiązań: tajemnicę, którą przysiągłem trzeciej osobie, mogę, nie popełniając krzywoprzysięstwa, odsłonić temu, który nie jest niczem innem, jeno mną samym. Już to jest wielki cud, jeśli się człowiek zdoła podwoić, a ci, którzy mu mówią, żeby się potroił, chyba nie pojmują podniosłości takiej sprawy. Nie ma doskonałej przyjaźni tam, gdzie są tylko podobieństwa; kto więc przyjmuje, że mógłbym kochać jednakowo dwóch, że oni sami mogliby się wzajem kochać i mogliby kochać mnie taksamo, jak ja ich kocham, ten zamienia na braterstwo rzecz najbardziej niepodzielną i jednolitą, o którą trudno jeszcze dzisiaj na świecie. Reszta tego zdarzenia odpowiada w zupełności temu, co powiedziałem: albowiem Eudamidas wyświadcza łaskę swoim przyjaciołom, że korzysta w potrzebie z ich usług; zostawia im w spadku swoją hojność, która polega na tem, że im daje sposobność, środki i możność czynienia dobrze; i niewątpliwie siła przyjaźni ukazuje się bujniej w postępowaniu Eudamidasa, niż Areteusa. Słowem, dla człowieka, który nigdy tego nie zaznał, są to rzeczy niepojęte, ja zaś właśnie przedziwnie odczuwam całą doniosłość odpowiedzi owego młodego wojaka, który zapytany przez Cyrusa, za ileby sprzedał konia, który co dopiero wziął nagrodę w wyścigach, i czyby go zechciał odstąpić za królestwo, odpowiedział: "Nie, jaśnie panie; leczbym go niezawodnie oddał za cenę przyjaciela, gdybym znalazł człowieka godnego takiego związku!" Nie źle powiedział: "gdybym znalazł", albowiem łatwo znaleźć ludzi nadających się do powierzchownej znajomości: ale tu, że się stawia wszystko na jedną kartę, trzeba poznać dokładnie i jasno wszystkie ukryte sprężyny.

W stosunkach związanych jedną tylko nicią musimy baczyć jedynie na to, co się tej właśnie nici należy. Nic mnie nie obchodzi, jaką religię wyznają mój lekarz lub mój adwokat; ten wzgląd nic nie ma wspólnego z przyjaznem świadczeniem, którego od nich doznaję; a w związkach domowych, które się tworzą między mną a służbą, postępuję tak samo i mało dbam, czy lokaj mój jest trzeźwy: niechaj będzie gorliwy i pracowity; i nie tyle boję się woźnicy gracza, ile woźnicy głupca, nie tyle kucharza, który ciągle klnie, ile kucharza, który nic nie umie. Nie wdaję się w to, co kto ma robić na świecie, inni j uż dość o tem myślą i w cudze mieszają się sprawy, lecz obchodzi mnie to głownię, co ja robię na świecie.

Mihi sic usus est: tibi, ut opus est facto, face!

(Tak ja postępuję; ty zaś czyń, jak ci wypada. Terenc. Heaut., I. 1. 28.)

Do stołu zapraszam człowieka zabawnego, nie zaś rozumnego; do łoża w tym wypadku pięknu daję pierwszeństwo przed dobrocią; w rozmowie poważnej lubię tęgość, co prawda, wolną od prostactwa: podobnie postępuję we wszystkiem. Pewien człowiek, którego zdybano na tem, jak siedział okrakiem na kiju i bawił się z swojemi dziećmi, prosił przechodnia, który go znienacka w tej postawie naszedł, żeby nic o tem nie mówił, póki sam nie będzie ojcem, mniemał bowiem, że uczucie ojcowskie, któreby się w nim w takim razie zbudziło, zniewoliłoby go do pobłażliwego osądzenia takiego postępowania. Taksamo i ja pragnąłbym mówić jedynie do ludzi, którzy doznawali tego, o czem mówię; ale, gdy wiem, jak daleko od ubitych gościńców jest sama przyjaźń i jak rzadko się zdarza, nie żywię przesadnej nadziei, iżby ktokolwiek umiał ją ocenić; albowiem i rozprawy, które nam starożytność w tej materyi przekazała, wydają mi się jakieś mdłe w porównaniu z pojęciem, jakie ja o niej mam; a jeszcze na tym punkcie rzeczywistość przewyższa nawet wskazania filozofii.

Nil ego contulerim iucundo sanus amico.

(Pókim żyw i przy zmysłach, nie znajdę nic nad czułego przyjaciela. Hor. Sat. I. 5. 44.)

Starożytny Menander tego jedynie człowieka mienił szczęśliwym, który się zetknął przynajmniej z cieniem przyjaciela: i słusznie. Bo jeśli porównam całą resztę mego życia, które, Bogu dzięki, było pogodne, łatwe i, wyjąwszy stratę takiego przyjaciela, wolne od poważniejszych umartwień, pełne spokoju ducha — gdyż umiałem wyzyskać to, co z natury posiadałem; jeśli, powiadam, porównam resztę życia z czterema latami, przez które dane mi było żyć w towarzystwie tej osoby i w ciągłem z nią obcowaniu, to widzę, że ta reszta była wiotkim dymem, że ta reszta była nocą ciemną i przykrą. Od owego dnia, w którym go utraciłem,

Quem semper acerbum,

Semper honoratum — sic di voluistis! — habebo.

(Który zawsze będzie dla mnie bolesny, zawsze święty, tak bowiem chcieliście bogowie. Virg. En. V. 49.)

właściwie jeszcze tylko wlokę się gnuśnie; a nawet przyjemności, które się mi nasuwają, zdwajają mi żal po jego stracie, miasto mnie pocieszyć: byłem jego połową i on był moją połową we wszystkiem; zdaje mi się, że mu zabieram jego część.

Nec fas esse ulla me voluptale hic frui

Decrevi, tantisper dum ille abest meus particeps.

(Postanowiłem nie zaznać żadnej rozkoszy, dopokąd nie będę razem z tym, z którym wszystko dzieliłem. Terenc. Heaut. I, sc. 1, v. 97.)

Jużem tak przywykł do tego, żeby wszędzie być we dwoje, że się mi zdaje, jak gdybym już był tylko połową.

Illam meae si partem onimae tulit

Maturior vis, quid moror altera?

Nec carus aeque, nec superstes Integer.

Ille dies utramque Duxit ruinam...

(Jeśli mocniejsza siła zabrała jedną połowę duszy, to czegoż zwlekam z drugą? Ani się już tak nie kocham, ani nie żyję cały. Ów dzień obu nas o zgubę przyprawił. Hor. Od. II, 17, 5.)

Cokolwiek zrobię, cokolwiek pomyślę, wszędzie mi go brak; i tak też jemuby było, gdyby był mnie utracił: albowiem podobnie jak mnie nieskończenie przewyższał pod względem cnoty i wszystkich zdolności, taksamo przewyższał mnie w pojmowaniu i wykonywaniu obowiązków przyjaźni.

Quis desiderio sit pudor, aut modus

Tam cari capitis?

(Mogęż się rumienić, lub mogęż przestać opłakiwać głowę tak ukochaną? Hor., Od., I., 24, 1. )

O misero frater adempte mihi!

Omnia tecum una perierunt gaudia nostra,

Quae tuus in vita dulcis alebat amor.

Tu mea, tu moriens fregisti commoda, frater;

Tecum una tota est nostra sepulta anima:

Cuius ego interitu tota de mente fugavi

Haec studia, atque omnes delicias animi.

Alloquar? audiero nunquam tua facta loquentem?

Nunquam ego te, vita, frater amabilior,

Adspiciam posthac? At certe semper amabo.

(O bracie, któregom na swoje nieszczęście utracił! wszystkie wraz z tobą giną mi rozkosze, któremi mnie żywiła słodka twoja miłość. Zburzyłeś mi, bracie, swą śmiercią szczęście; razem z tobą pogrzebiona jest cała moja dusza; od twojego zgonu wszystkie myśli artystyczne z duszy usunąłem i wszystkich pozbawiłem się rozkoszy ducha. — Mamże przemówić do ciebie? czyż nigdy już słów twych nie usłyszę? Nigdyż już, bracie droższy nad życie, nie ujrzę ciebie? Atoli zawsze zaprawdę kochać cię będę. Catullus, LXVIII, 20, LXV, 9.)

Koniec wersji demonstracyjnej.

O MŁODYM KATONIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O SAMOTNOŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JAKO SMAK ZŁA I DOBRA W ZNACZNEJ MIERZE ZALEŻY OD NASZEGO O NICH ZDANIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O DEMOKRYCIE I HERAKLICIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JAKO NIKT SIĘ SWEJ SŁAWY NIE WYRZEKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O NIERÓWNOŚCI, KTÓRA MIĘDZY NAMI JEST.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FRAGMENT.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O KSIĄŻKACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O ZAROZUMIAŁOŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O ZADAWANIU KŁAMU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O SKRUSZE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej