de Courtenay Baudouin

WYZNANIOWE I POZAWYZNANIOWE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

UWAGA WSTĘPNA.

MÓJ PUNKT WYJŚCIA.

ROZGRANICZENIE INTERESÓW KOŚCIOŁA A PAŃSTWA I SPOŁECZEŃSTWA.

RÓWNOUPRAWNIENIE PAŃSTWOWE WSZYSTKICH OBYWATELI.

PRAWDZIWIE WIERZĄCY A NIEDOWIARKI UDAJĄCE WIERZĄCYCH.

RÓWNOUPRAWNIENIE MAŁŻONKÓW.

WSPÓLNE NAZWISKO MAŁŻONKÓW.

ROZWODY.

DOKĄD PRZENIEŚĆ DZIECI.

ROZWÓD A „UNIEWAŻNIENIE MAŁŻEŃSTWA”.

DWA WYMOWNE PRZYKŁADY.

SĄDY WYZNANIOWE.

STANOWISKO DUCHOWIEŃSTWA. — DUCHOWIEŃSTWO KATOLICKIE.

ZDANIE P. JÓZEFA EWERTA.

ZDANIE KSIĘDZA PASTORA ZYGMUNTA MICHELISA.

ŚWIECKI GŁOS LEKARZA.

ECHA ANKIETY.

ROZRÓŻNIANIE POJĘĆ. — TRESURA WYZNANIOWA A ŻYWA WIARA.

GDYBYM BYŁ WROGIEM KOŚCIOŁA.

ZAKOŃCZENIE.

WYZNANIOWE I POZAWYZNANIOWE ŚLUBY I ROZWODY

(Z powodu oczekiwanej reformy prawa małżeńskiego)

Jan Baudouin de Courtenay

UWAGA WSTĘPNA.

Ponieważ w różnych dzielnicach nowopowstałej Polski, zależnie od ich poprzedniej przynależności do tego lub owego państwa zaborczego, panują dotychczas różne kodeksy kryminalne i cywilne, a w prawodawstwie cywilnem różny stosunek kościołów do państwa, zjednoczenie zaś państwowe pociąga za sobą konieczność usunięcia tej rozmaitości i uzgodnienia prawodawstwa na całym obszarze państwa, więc utworzono w tym celu Komisję kodyfikacyjną, od której oczekujemy zniesienia różnic dzielnicowych i zastąpienia praw i przepisów rosyjskich (w dwuch odmianach: „Królestwa Kongresowego" i Cesarstwa w ścisłem znaczeniu), austryjackich i pruskich jednakowemi dla całej Polski prawami i przepisami polskiemi. Obecnie opracowuje się dział prawodawstwa cywilnego, dotyczący zawierania małżeństw, ich „unieważniania" i rozwodów. Chodzi o to, czy przy określaniu stosunku kościołów do państwa prawodawstwo postępowe, oparte na rozróżnianiu pojęć, ma ustąpić prawodawstwu zacofanemu, opartemu na pomieszaniu pojęć, nie uznającemu praw osobistych i urągającemu godności ludzkiej, czy też odwrotnie.

W związku z tem „Nowy Kurjer Polski” urządził w marcu r. b. „specjalną ankietę" p. t. „Dookoła prac Komisji kodyfikacyjnej. Reforma prawa małżeńskiego w Polsce. Co o niej sądzą rzeczoznawcy?" Nie trzymano się jednak zastrzeżenia co do „rzeczoznawców", bo na samym początku zwrócono się między innemi do mnie, a ja, nie będąc wcale prawnikiem, nie mogę uważać siebie za rzeczoznawcę nietylko wybitnego, ale nawet jak najskromniejszego. Mam prawo do zabierania głosu w tej sprawy na równi z każdym obywatelem, nie pozbawionym zdolności myślenia.

Przytem w stosunku do mnie zaszło małe nieporozumienie. Nie zastawszy mnie w domu, wywiadowca N. Kur. Pol. zostawił mi list, prosząc mię w nim wyraźnie nie o wywiad-rozmowę, ale tylko o artykuł. W swej naiwności zrozumiałem to dosłownie, przypuszczając, że to, co napiszę, będzie uważane za moją własność i zostanie wydrukowane jako mój  artykuł. Tymczasem współpracownik gazety skorzystał z mej pracy jedynie jako z materjału do własnego artykułu (Nowy Kurjer Polski No 30, z 2 marca). Nie przeinaczył wprawdzie moich zapatrywań, przepisując dosłownie moje własne zdania, ale wyrzucił całe ustępy i nadał memu artykułowi niepożądany dla mnie wygląd fikcyjnego wywiadu z pytaniami i odpowiedziami, które oczywiście nie mogły mieć miejsca, ponieważ ja p. wywiadowcy w żywe oczy nie widziałem.

Prócz tego zaopatrzył on swój „wywiad” w całkiem zbyteczną i niesłuszną uwagę, jakobym ja ujmował niektóre zagagnienia „w sposób krańcowy”, gdy tymczasem ja jestem daleki od wszelkiej „krańcowości", zarówno z prawa, jak z lewa, odgradzając się wyraźnie zarówno od komunistów, jak od faszystów, zarówno od zamachowców w imię „dyktatury proletarjatu", jako też od zamachowców w imię „monarchy z Bożej łaski". Wypowiadam się w sposób, według mego zdania, całkiem objektywny, a mam zawsze na widoku pożytek obustronny na dalszą metę.

No, ale tak czy owak, powinien bym był zadowolnić się tem, co się stało, i nie zabierać więcej głosu w tej obcej mi sprawie. Będąc jednak niedawno w Krakowie, dałem się skusić namowom osób, biorących tę sprawę gorąco do serca, a zwłaszcza prof. O. Bujwida, który mi zaproponował wydanie osobnej broszury w tej sprawie. Ostatecznie podnoszę jeszcze raz głos jako jeden z tłumu.

MÓJ PUNKT WYJŚCIA.

Wypowiadając się w tej sprawie, kieruję się jedynie zdrowym rozsądkiem, oraz poczuciem sprawiedliwości i godności ludzkiej.

Instytucja małżeństwa zrodziła się, rozwijała się i rozwija się w dalszym ciągu, podobnie jak  tyle innych instytucji społecznych, w związku z potrzebami naturalnemi człowieka, w związku z jego instynktami, namiętnościami i t. d. Około niej nagromadziły się nawarstwienia z różnych epok cywilizacji, przeżytki dawno minionych wieków, urządzenia, uzgodnione z późniejszemi zapatrywaniami i t. d. Stąd sprzeczności, spory i starcia (konflikty). Wchodzą tu w grę elementy życia, badane przez biologję, psychologję, socjologję, folklorystykę i t. d.

Źródłem pierwotnem i stałem jest tu popęd do rozmnażania się, wspólny człowiekowi ze wszystkiemi zwierzętami, a dający silne wrażenia swoistej rozkoszy. Od objawów czysto zwierzęcych człowiek posunął się w dwuch różnych kierunkach: z jednej strony upodlenie i zohydzenie instynktu płciowego w rozpuście i prostytucji wszelkiego rodzaju; z drugiej uszlachetnienie i uspołecznienie instynktu przez miłość dwuch osobników różnej płci, pragnących wspólnego pożycia. I jedno i drugie zostało wyzyskane zarówno przez teokrację, przez znachorów i kapłanów wszelkiego rodzaju, jako też przez przemysł, handel i wogóle rozmaite manipulacje z dziedziny ekonomji społecznej i organizacji państwowej.

Niegdyś znachor, szaman, cadyk lub inny tego rodzaju pośrednik między człowiekiem a bóstwem całkowicie wystarczał i ostatecznie wyrokował i w sprawach hygjeny i lecznictwa, i w sprawach obcowania społecznego w sferze własności, w sferze stosunków międzypłciowych i t. d. Stopniowo jednak zjawiało się coraz większe różniczkowanie funkcji społecznych, coraz większa specjalizacja. Natchnienie i jasnowidzenie znachora przestało wystarczać. W sprawach zdrowia, żywienia się i wogóle hygjeny zaczął zabierać głos przyrodnik-lekarz, w sprawach społecznych specjalista prawnik, w sprawach wychowania i uczenia specjalista pedagog i nauczyciel. Potężniało coraz bardziej uwalnianie się od opieki sił pozaziemskich, uświecczanie czyli laicyzacja życia. Zjawił się konflikt czyli starcie organizacji teokratycznej czyli kościoła z organizacją świecką czyli z państwem, w którego ramach narastają również rozmaite inne swoiste konflikty.

ROZGRANICZENIE INTERESÓW KOŚCIOŁA A PAŃSTWA I SPOŁECZEŃSTWA.

Konflikt interesów kościelnych z interesami państwowemi występuje bardzo wyraźnie przedewszystkiem w regulowaniu i reglamentowaniu życia społecznego, związanego z takiemi etapami życia jednostek, jak urodzenie się, śmierć, zawieranie związków międzypłciowych, dających początek nowemu życiu. Każda z tych walczących ze sobą instytucji chce nałożyć właściwe sobie piętno na kierowanie życiem społecznem we wzmiankowanych dziedzinach, a to prowadzi do zgorszenia, do fanatycznego zacietrzewienia, do obłudy, do stosowania gwałtu i przemocy. Jedynem wyjściem z gorszących konfliktów, prowadzących do kompromisów z sumieniem i do nieszczerości, jest oddanie każdemu tego, co mu się należy, „oddanie Bogu tego co boskie a cesarzowi tego co cesarskie", jest absolutny rozdział kościołów od państwa, jest oddanie strony społecznej, ogólnie obywatelskiej małżeństwa i związanych z niem wydarzeń w życiu jednostek i rodzin urzędom świeckim, a strony wyznaniowej, religijnej, o ile jej potrzebują zainteresowane jednoski, urzędom duchownym. Jestto jedyne wyjście, umożliwiające spokojne współżycie kościołów i państw, bez podporządkowywania jednych pod władzę drugich. To też państwa, którym chodziło o ostateczne usunięcie wszelkich drażniących konfliktów, wprowadziły u siebie prawdziwy „stan cywilny", t. j. rejestrację ruchu ludności w urzędach świeckich, nie zabraniając nikomu zwracania się także do sankcjonowania zmian zaszłych w ich życiu przez dobrowolnie uznawane duchowieństwo.

Wobec tego i ja też muszę stać na stanowisku bezwzględnego rozdziału kościołów i państwa, na stanowisku bezwzględnego uświeczczenia czyli laicyzacji naszego życia indywidualnego i społecznego. Wymaga tego dobrze zrozumiany interes zarówno państwa i społeczeństwa, jako też przedewszystkiem samych kościołów. Każdy szanujący siebie kościół powinien zyskiwać wyznawców i zwolenników jedynie drogą przekonywania i spokojnej propagandy, nie uciekając się do przymusu policyjno-żandarmskiego. W oczach nie fanatyka, w oczach człowieka, szanującego godność ludzką własną i cudzą, wyznanie jest rzeczą sumienia jednostki i nie wolno go narzucać zapomocą bądź to terroru, szantażu i prześladowania, bądź też przekupstwa, czy to na tym, czy choćby nawet na tamtym świecie.

Dzisiejsze metody zmuszania ludzi do udawania wyznawców tego lub owego kościoła są tylko rozcieńczonym terrorem wyznaniowym, praktykowanym w dawnych czasach przez Inkwizycję Świętą za pomocą wymyślnych tortur, owej poezji czynnej katolicyzmu wojującego w Wiekach średnich. Zalatuje od nich mięsem, smażonem na stosach, dochodzą echa wycia skazańców, wijących się w mękach piekielnych, urządzanych przez ecclesia militans. Nie przelewano przytem krwi, ale przecież i Mikołaj I-szy, wieszając dekabrystów, również „krwi nie przelewał".

Dzisiejszy kościół katolicki nie może odpowiadać za okrucieństwa i zbrodnie swego historycznego poprzednika i imiennika, ale też swym uporem, swem zaślepieniem i swą nieustępliwością nie powinien wywoływać widm haniebnej przeszłości i wytwarzać wrogiego dla siebie nastroju.

Za to ma on niezaprzeczone prawo i obowiązek domagania się, ażeby jego prawdziwi i szczerzy wyznawcy — a tacy przecież istnieją i istnieć będą — mogli bez żadnych przeszkód odbywać wszelkie praktyki religijne, a więc także zawierać śluby małżeńskie przed ołtarzem, ze wszelkiemi wynikającemi stąd następstwami wyznaniowemi.

RÓWNOUPRAWNIENIE PAŃSTWOWE WSZYSTKICH OBYWATELI.

Chodzi więc o zupełne równouprawnienie wszystkich obywateli bez różnicy wyznania, czy to zbiorowego, stadowego, czy też indywidualnego. Wszystkich obywateli musi obowiązywać wspólne jednakowe prawodawstwo czysto świeckie, pozawyznaniowe, nie gwałcące zresztą ich sumień pod względem religijnym, t. j. nie narzucające im obowiązkowej „bezwyznaniowości" lub pozawyznaniowości. A ze stanowiska takiego prawodawstwa państwowego pozawyznaniowego małżeństwo nie może być traktowane ani po katolicku, ani po żydowsku, ani po mahometańsku, ale tylko po świecku, pod kątem ogólnie ludzkiej sprawiedliwości społecznej i ogólnie ludzkiej moralności pozawyznaniowej. Ma ono być ulegalizowaniem naturalnego związku między indywiduami różnopłciowemi, które postanowiły zawrzeć umowę. stałego współżycia na dłuższy czas, możliwie do końca życia jednego z kontrahentów. Jestto taka sama umowa cywilna czyli świecka między równouprawnionemi jednostkami, jak wszelka inna.

W obliczu prawa cywilnego ani stosunek wyznaniowy osób, zawierających umowę małżeńską, ani strona uczuciowa i sposób pożycia nie mogą być przedmiotem prawodawstwa. Zgodnego lub kłótliwego pożycia, wzajemnej miłości lub wstrętu i nienawiści małżonków nie może, nie jest w stanie i nie ma prawa reglamentować żadna władza, ani prawodawcza, ani wykonawcza, chociażby to nawet była władza samego wielkiego nieomylnika lub też samego wielkiego inkwizytora. Uczynki i mowy nieprawomyślne i buntownicze mogą być kontrolowane i „karane", ale na myśli i uczucia nieprawomyślne i buntownicze nie posiadamy, niestety, dotychczas żadnego kagańca, ani nawet żadnych promieni prześwietlających. Można wprawdzie ślubować „wierność małżeńską", ale niepodobna ślubować dozgonnej, a choćby nawet krótkotrwałej miłości, o ile oczywiście nie pojmujemy „miłości” po prostacku, w znaczeniu francuskiego faire l'amour, o ile nie utożsamiamy miłości z jej rzekomem uzewnętrznianiem w postaci wymuszonego brutalnego aktu płciowego, jednakowego zarówno dla prawdziwej miłości, jakoteż dla gwałtu i płatnej prostytucji.

PRAWDZIWIE WIERZĄCY A NIEDOWIARKI UDAJĄCE WIERZĄCYCH.

O ile szanujący siebie kościół chce zachować czystość i nieskazitelność, o ile chce się opierać na prawdziwych potrzebach serca swych wyznawców, na ich uczuciach, tęsknotach i pragnieniach związku bezpośredniego z odczuwanemi i uznawanemi przez nich potęgami zaświatowemi, o tyle powinien unikać wszelkiej przemocy, wszelkiego fałszu i obłudy, wszelkiego salonowego rozkosznego flirtu z Panem Bogiem, praktykowanego przez światowców rzekomo religijnych. Boć owe „wyższe sfery towarzyskie” trzymają się księżej rewerendy lub cycełe cadyka dla panowania nad naiwnie wierzącym gminem, z którym „bez Boga nie można sobie dać rady”. Niedowiarki zawierają w tym celu konkordaty, a kościół, prowadzący konszachty polityczne z  państwem, dla oddawania sobie wzajemnych usług, plugawi siebie i zohydza. Przy tej sposobności jegomoście, uprawiający przelotne motylkowate małżeństwa sezonowe, gardłują za sakra' mentalnością i nierozerwalnością małżeństwa wyznaniowego.

Obowiązkowe śluby i. rozwody jedynie cywilne czyli świeckie.

Reforma prawa małżeńskiego, czyniąca zadość dzisiejszym zapatrywaniom i nastrojom, powinna opierać się jedynie i wyłącznie na uznaniu obowiązkowych ślubów i rozwodów cywilnych, jednakowych dla wszystkich bez wyjątku obywateli i obywatelek państwa, bez różnicy wyznania i narodowości. O ile zaś wstępujący w związek małżeński zechcą go sankcjonować w świątyni tego lub owego wyznania, to już powinno być rzeczą ich gustu i bądź to sumienia, bądź też naginania się do panujących zwyczajów i konwenansów.

Koniec wersji demonstracyjnej.

RÓWNOUPRAWNIENIE MAŁŻONKÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WSPÓLNE NAZWISKO MAŁŻONKÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZWODY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOKĄD PRZENIEŚĆ DZIECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZWÓD A „UNIEWAŻNIENIE MAŁŻEŃSTWA”.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DWA WYMOWNE PRZYKŁADY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SĄDY WYZNANIOWE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STANOWISKO DUCHOWIEŃSTWA. — DUCHOWIEŃSTWO KATOLICKIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZDANIE P. JÓZEFA EWERTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZDANIE KSIĘDZA PASTORA ZYGMUNTA MICHELISA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚWIECKI GŁOS LEKARZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ECHA ANKIETY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZRÓŻNIANIE POJĘĆ. — TRESURA WYZNANIOWA A ŻYWA WIARA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GDYBYM BYŁ WROGIEM KOŚCIOŁA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej