Felicjan Medard Faleński

Z DALEKA I Z BLISKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Z BLISKA

Z DALEKA I Z  BLISKA.

I.

II.

III.

ZNOWU Z DALEKA.

ZNÓW Z BLISKA.

I.

II.

ANI DALEKA, ANI Z BLISKA.

I.

II.

III.

CZY Z DALEKA? CZY Z BLISKA?

Z DALEKA I Z BLISKA Z DALEKA

Faleński Felicjan Medard

Czerwono a ogniście zapadało słońce po za szarzejące lasy w oddali. Bliżej w dolinie wioska, niby ogród Chwały Bożej — zielona — wesoła.

Szło wzgórzem ciągnącem się nad tą wioską dwóch wędrowców, i dumali coś widno, bo szli nie mówiąc słowa.

Jeden był kobziarz — góral od Tatrów. Koszula z grubego płótna wysmarowana słoniną, obcisłe sukienne spodnie spinane na koniki aż po kostkę nóg bosych, bura sukmana na ramionach, szeroki kapelusz na głowie, — oto ubranie górala. Wysoki, chudy, cienki, „o nogach bocianich", jak powiadają mieszkańcy równin. Przez ramię torba — jedyne mienie wędrownego górala, na plecach kobza z dudami pod pachą — jedyne jego utrzymanie, w ręku kij nabijany ćwiekami — jedyny jego towarzysz i obrona. Twarzy bladej, smagławej, pociągłej, wychudłej; włosów długich, kołtuniastych; ciała kościstego, a jednak krzepkiego; człowiek ten szedł sobie obojętnie i miarowo, — snadź zaraz, kraina, ta nie jego swoi daleko gdzieś jeszcze.

Inny był drugi. Człowiek nie wiedzieć, czy młody, czy stary, jak to bywa z wynędzniałym, lub schorowanym. Wyciągniętego nosa, kończatej brody, wyskocznych kości policzkowych; a jednak, kiedyś, twarz ta musiała być pełną — rysy nie ostre — wyraz nie przykry. W szarej sukmanie, widocznie nie jego, bo za długiej,—stan jej był mu prawie na brzuchu, kieszenie na zgięciu kolan. A poły jej podgiął on sobie w pas, jak to zwykli czynić żołnierze w pochodzie, żeby im długie ich płaszcze nie utrudniały kroku. Na długiej, chudej, wygolonej szyi miał on przetarty halsztuch sukienny, z którego wyłaziła szczecina. Na głowie włosy obstrzyżone przy skórze samej — co razem z wychudzeniem twarzy robiło mu uszy za długie — przykrywał sobie na bakier starą furażerką żołnierską z wypustką czerwoną do koła. Takież spodnie i z takąż wypustką wpuszczone w boty, o cholewach nie poczernionych, bez podeszew już prawie, z wyłażącą tu i ówdzie słomą, dopełniały jego ubrania. Brakowało mu jednej ręki — prawej. Natomiast w pustym rękawie, wiszącym od ramienia, związanym u dołu, pełno było czegoś, co go wypychało w różne nierówności. Może bielizna, może boty, może ubranie jakie. Pozostałą mu ręką trzymał na ramieniu kij sękaty, z którego zwieszały się szczątki zasmolonego kożuszka i worek płócienny, brudny i połatany, w którym było coś ciężkiego i twardego. Chudy jakiś, szarawy, mały psina, mocno brzydki, powichrzonej sierści, pochamranej jakiejś postaci, wąsaty, brodaty, faworytowaty, oślich, kosmatych uszu, obrosły do najwyższego stopnia, nieledwie nawet na źrenicach ócz i końcu nosa, — szedł za swoim panem, powolnie, z wywieszonym ozorem, i spoglądając na niego wzrokiem, w którym więcej widać było rozumu, jakby się po jego powierzchowności spodziewać można.

Szedł kobziarz, trzymając się prosto, choć o kiju, jak człowiek który wyraźnie długą jeszcze drogę ma przed sobą; przeciwnie towarzysz jego zdawał się tylko powłóczyć drżące nogi, coraz bardziej zostawał w tyle a tylko wyższą częścią ciała podaną naprzód, jakby usiłował nadłatać opóźnienie. Widocznie serce w tym człowieku wyprzedzało nogi. I ktoby był widział w tej chwili tę postać poczciwie od stóp do głów głupowatą, ręczę, iż powiedziałby sobie w duchu że widział coś pociesznie smutnego. Chuda, brudna i spalona szyja, wyciągnięta z rozpiętej i oblatującej w tył, jakby do ścięcia, sukmany, z pod której widać było również rozmamaną i zgniecioną niemiłosiernie koszulę, w czerwone niegdyś paski z sinem, — oczy głęboko wpadłe, w tej chwili wysadzone prawie na wierzch,— brwi podniesione w sposób jakiś jakby przestraszony, — dziwne jakieś skrzywienie rysów idących od nosa ku ustom i od oczu ku policzkom,— otwarte usta, a jednak w kątach swoich ściągnięte na tył, ku uszom, — wszystko to razem wyglądało niby na uśmiech i niby na boleść, — śmieszno było patrzeć na to — ale śmieszno z płaczem na poły. I zdawało się, że więcej niż oczyma wpatruje się w krajobraz wioski w dolinie, że więcej niż ciałem bieży w jej stronę.

Naraz zatrzymał się jakby mu sił zabrakło.

— Posłysz brat, postój ty troszku — rzekł ochrypłym, gardłowym jakimś głosem.

Stanąwszy, obcierał sobie pot z czoła zbyt długim rękawem sukmany, i łykał ślinę jakby mu sucho było na języku. Towarzysz jego zatrzymał się także.

— Siandźmy my sobie wot tu — mówił dalej biedak, tym dziwnym językiem, zdradzającym zapomnienie swojej a nienauezenie się rosyjskiej mowy, jakim mówią wszyscy wieśniacy polscy pobrani do wojska, — postój, postój ty moj brat kochany, niech ja usiandę troszku — ta i pojdziem dalej. Już niedaleczko — wot tam.

To powiedziawszy, siadał na jakimś kamieniu pomagając sobie ręką, drżącą jak i on cały. Góral nie usiadł tylko wsparł się na kiju, wpatrując się w towarzysza z wyrazem prostodusznego politowania. Pies usiadł także i zamyślił się głęboko.

— Tak mi serdce kołata—-mówił dalej były żołnierz— trza odpoczynąć. Napijem się z manierki— ta i pomoże.

Dobył manierki z rękawa i łyknął sporo, poczem podał ją towarzyszowi, ale ten odmówił.

— Po co mnie to. Jeszcze mnie nie do swoich.

— Kak sobie chcesz moj brat miły. A! zaraz i lepiej człeku. Kak tam prekrasne złote słoneczko! Takie same było kiedy mię pędzili, — tylko że wstawało wtedy. Piatnaście lat temu — no!

— I zostawiliście tam kogo?

— A kakże? Wziali człeka od żonki. Piać miesiancow kak się pobralim. Diewucha była pracowna a gospodarna — co to — choć nie zasiej — w ręku jej urośnie. Sierota była — ta ja wziął ją bez niczegój. Ale co to; —były ładnieńsze — ładne — a ta nie,—a wszystko taki ja ją wziął, bo mi się przygodziła z całego światu choćby. A bywało i nierozgniewa się, ani gada dużo, kak to drugie.

— To w waszym kraju od żon bierają?

— Nie mielim jeszcze dzieci — ta i wziali. Tylko od dzieci nie bierą.

— A żyje ona?

— A jaż wiem? Wot mogiłki — tam — het oto — kole boru. Może ona tam. Tak przyjdzie tylko pomolić się — i dalej — w świat! Bo nie ma u mnie ani ojca, ani matki, ani rodziny żadnej — tylko ona jedna.

Zatrzymał się i obcierał sobie oczy; ale że miał rękaw  za długi, zakasywał go sobie śmiesznie do tej czynności.

— Ale nie — ciągnął dalej po chwili kręcąc głową — ona żywię. Mnie to mówi owe kołatanie tam — we serdcu. Bożeż moj ! A jaż jej i bez tego nie widział może nieraz kak spał — czy co ? Żeby ona umarła, toby mi się pokazała w białej koszuli i blada,

— Tak wam się pokazywała we śnie, jakeście o niej w dzień myśleli.

— Zażby prawda? Ale nie — nie. Toż ja co dnia molił się Naświantszej naszej Matce Czenstochowskiej, — a  Pan Bóg wszystko taki nie głuchy przecie. Taż ja chyba zapomniałby świętego pacirza. Prędzej człeku języka w giębie kak westchnienia zapomnieć. Tak ja co dnia mówił: pod Twoje obronę uciekajem się Swianta...

— Uciekamy się, mówi się po naszemu.

— Da, da. Uciekamy się. Kak ty nauczył się prędko po naszemu, brat kochany! Da, da, uciekamy się — mówi się. Co prawda — to nie grech. A dawno ty w naszym kraju?

— Trzy lata.

— Try lat był u nas — ta i nauczył się, — a ja piatnaście nie był — ta i zabył. Ha! co i robić. Pryuczy się znowu, i będzie. A molić się Panu Bogu, tak choćby nie wiada po kakiemu tam, byle nie po lutersku, wszystko taki Pan Bóg zrozumie. Da, da, ja molił się. Tylko że nie miał za co świeczek dawać pred ołtarz , choć chciał nie raz, Bóg widzi, — ta to może i źle. Ta bo u nas bieda strasznaja była.

Zamyślił się i spuścił głowę na piersi.

— Nie tak było, kak ja był jeszcze parobek — a potem gospodarz, — tęgi chłopak, — a pracował, a śpiwał, — dziś zabył i śpiwania — ta i do pracy ja już nie ten co dawnieńszy. Wtedy miał ja dwie ręki zdrowe,— dziś—jedna oto tylko.

— A gdzicżeście wy ją stracili ?

— Kak raz spadł z masztu. 'Ta bo ja służył we fłocie, na moru. Tak ja spadł, brat moj, gorzej kak z drugiego piantra — gdzie! — dobrze co karku człek nie skręcił k' czortu, — nawet powiedali, co ja już umrę. Dwa roki leżał, — tak, tak, dwa roki — aż się wylizał,— a potem poszedł w inwalidy, — ta po dziesięci pozwolili wrócić się. Panu Bogu dziankować za spadnięcie i Matce Przenaświantszej — inaczej nie wracałby ja do swojego śmiecia.

I wzrokiem utonął w krajobraz wioski rodzinnej, a góral patrzał w niego, jak on w wioskę. I przybliżył się do niego, i położył mu rękę na ramieniu — jakby zbudzić go chcąc.

— Słuchajcie — rzekł mu drżącym głosem — a gdybyście wy też nie zastali nikogo? — i to bywa.

Biedak drgnął i wykrzywił się boleśnie.

— Ta chodźmy już — chodźmy—mówił prędko, jakby niedosłyszawszy, czy też zagadując może.

I zaczął zbierać swoje manatki, pośpiesznie bardzo, a wszystko z ręki mu wypadało. Potem wstał, ale znów usiadł napowrót.

— Ta jeszcze raz z manierki — jakośbo zimno człeku,— rzekł jakby do siebie.

Łyknął, pogłaskał się po brzuchu, i nie wstawał.

— No chodźmy — rzekł kobziarz — słonko tylko co na schowaniu.

Towarzysz jego wyciągnął szyję, i schyliwszy się, obcierał sobie pot z czoła połą od sukmany.

— Pomiłuj brat — postój ty jeszcze — troszku tylko — niedługutko. To blisko, zajdziem prędko — abaczysz.

— Wam blisko, ale mnie daleko.

— A u was co?

— Też, żona miła — a matka — a ojciec stary — a dziatki drobne.

— A u mnie ani dzieci, ani rodnich — jedno ona jedna. Ale taka jedna stanie za wszystkich rodnich. Ta i dzieci da Pan Bóg.

— I cóż wy myślicie robić między swojemi?

— Ta pracować po staremu. Przypomnię ja sobie i będzie się żyło kak dawniej.

Zamyślił się. — A ty brat kochany, dawno ty z domu ?

— Trzy lata, mówiłem wam już.

— A! prawda — zabył. Ty już wprzód powiedział. Try lat — oho! — a ja — piatnaście! Tylko — że ja musiał, a ty — że chciał.

— I ja musiałem. Cóż robić. Nie wyżyć n nas z ziemi. Kraj lichy — ledwie że owies nędzny, a ziemniaki, — pastwiska tylko nie brak. Ale za chlebem trza daleko w równiny na zarobek. A jak się uzbiera grosz jaki — to i z powrotem; a nie zawsze zastaje się wszystkich drogich sercu. Chodźcie — chodźcie — och! mnie bo pilno, mnie duszno w waszej równinie. Gdybyście wy znali kraj nasz. Biedny — to prawda — ale góry, ale zielone pastwiska, ale rzeki błękitne, rwiste strumienie, skały nasze omszałe lub nagie, ale obłoki po pochyłościach, śniegi po wierzchołach i rozpadlinach, przepaście pod nogami, — a bory nasze, a połoniny.

Płakał jak dziecko łkając głośno.

— No, no, biedny brat mój — zajdziesz ty do swoich. A i da Pan Bóg najdziesz wszystko kak i ostawił. Dawniej ja wyszedł od ciebie, a taki wracam.

W tej chwili, z wieżyczki od kościoła, zadźwięczał dzwonek wieczornej modlitwy, przerywanie, miarowo,— niby bicie pobożnego serca ku niebu. Na ten dźwięk znany tak dobrze, przypomniany tak w porę, biedak nastawił uszu, zdawał się nasłuchiwać z lubością; oczy stanąły mu kołem, a usta otwofrem, jakby wszystkiemi zmysłami swojemi pochłaniał coś nieujętego — widzenie jakieś mgliste, zdolne pierzchnąć za lada poruszeniem.

— Posłysz — posłysz — mówił niby śmiejąc się z radości, a łzy jak groch duże, ścigały się po jego chudych policzkach. — Słyszysz ty to brateczek mój najlubszy? Och! Bożeż ty swianty nasz!

Zasłonił sobie twarz ręką i płakał.

— Da, da, ten samy — co lat piatnaście temu. Dla pacirza we wieczór — kołokolczyk — ten — przecie — dzw — dzwonek — Bożeż mój — Bożeż mój ! —

Wstał drżący, ukląkł na oba kolana, i oparty na jedynej swojej ręce, całował ziemię, płacząc aż się zanosił.

— Moja ty ziemia rodnia kochana — mój dzwonek serdeczny — moja dusza — Bożeż mój ! —

Gorał zdjął kapelusz, ukląkł także, i dobywszy szkaplerza, szeptał z cicha „Anioł Pański."

— Ta ty masz szkapler? — Pokaż mnie brat jedyny! Ja miał także— ale podarł się. Da, da, Naświantszaja Matka Czenstochowskaja. W Imię Wojca, i Syna, i Ducha Świantego — Amin. Anioł Pański zwiastował... Da ja pamiantam tu modlitwa. —

Zdjął furażerkę, pocałował szkaplerz, potarł nim sobie czoło i policzki, i modlił się głośno, bijąc pokłony, i żegnając się z ruska. Kiedy skończył, wstał, wciągnął na kij kożuszek i worek, i zarzucił to sobie na plecy, jak wprzódy.

— Ta i pójdziem tera. Już lżej człeku.

— A jeśli nie zastaniem nikogo?...

— Ha; wola Boża. Pan Bóg dał — Pan Bóg wziął— ta, dziej się, co Jemu ugodno. Obaczym.

— No — to chodźmy.

— Postój ty jeszcze brat najmilejszy. Ta może jeszcze zaczekaćby troszku?

— I na cóż czekać? Nie przeczekasz złego jeśli się stało. Co się odwlecze, to nie uciecze. Chodźmy — Bóg z nami. —

— Ta bo ty mówił, co — nie zastaniem może...

— Czy liż się to nie zdarza? Prędzej tak, jak nie. Trzeba być przygotowanym na wszystko. —

— Da, da, przygotowanym — ja jestem przygotowany. —

— No — to chodźmy. —

— Wsiej czas — zaraz —

Obtarł sobie czoło z potu, i znowu dobył manierki, i znowu pociągnął niezgorzej.

— No — już idę —

Szedł jakby ostatka sił dobywał — pies włókł się za nim. —

— Ta po co ty mnie brat mój mówisz ciangle, co— co ja jej nie zastanę? Serdce boli od tego. Nie gadaj ty tak.

— Lepiej się nie spodziewać, jak spodziewać. Zastaniesz— to tak, jakbyś znalazł; nie zastaniesz — to tak, jakeś się spodziewał. Lat piętnaście — to kawał czasu, a wyście zanadto pewni. A nuż nieszczęście....

— Ta Pan Bóg nie da tego. Ona tam czeka pewno — moja kobieta. Mieliśmy gospodarstwo. Ta — wołów parę — krowy try — konia — a i porządki różne— dostatek był. Bo i ja, choć sierota ataki miał kawałek grosza po stryju, a i przyrobił trochu.—

Góral kręcił głową z niedowierzaniem.

— Bywa, że i dostatek ludzie rozdrapią. A potem— mówię ja to wam dla tego — bo — czego Boże nie daj— jak wam przyjdzie pójść dalej — pójdźcie wy ze mną, do moich — będzie wam dobrze. Znajdzie się u mnie i łyżka strawy i przytulisko głowy w kącie, i kawałek dachu od słoty.

— Da — nie, nie — ty ostaniesz u mnie brat kochany — obaczysz. Ja cię nie puszczę, ty u mnie ostaniesz się. Co tobie szkodzi?

— Ą moi?

— Da, da, prawda. No, to ty pójdziesz, ale nie prędzej , kak po tygodniu. Ja cię ugoszczę — ta i w drogę, z Bogiem ty —

Oddychał ciężko choć nie pod górę szli, ale z góry, I wpatrywał się w niego kobziarz, myśląc: czy mu się nie miesza w głowie? Ale on wzrok miał spokojny, chciwie tylko wytężony przed siebie, — a w rysach jego twarzy, widać było wiarę w to, co mówił. Tak weszli w wieś. Biedny mańkut co krok zatrzymywał się, i miał jakieś wspomnienia.

Tu grusza, z której, chłopakiem będąc jeszcze, obijał nieraz owoc zielony, — tam łąka, na której pasał woły stryjowskie, — tu chałupa jakaś znajoma, — tam ogród ekonomski,— tu pole młynarskie,— tu dawniej stała chata, która widno spaliła się, — tam nowa, na miejsca starej — tu był krzyż którego już niema — tu płot, zastąpiony parkanem — ówdzie ogród rozrósł się do niepoznania. Dużo — dużo odmian!

— Piatnaście lat! piatnaście lat! — powtarzał sobie biedak, kręcąc głową — ta to i kawał czasu bo!

— A wasza chata gdzie?

— Wot tam — prawie w końcu sioła — taka, kak i była za mnie-

— Słuchajcie— a gdyby się zapytać po drodze...

— O co się tu pytać, kohda ja wiem sam. Jażby zabył drogi do samego siebie!

— Ale — o waszą kobietę...

— Nie, nie—mówił, uparty jak dziecko, któremu się zdaje, że ma słuszność—nie treba. Ja samże pójdę — będzie jej niespodziewanka. Czy też mnie pozna? tak dawny czas! Odmienił ja się, odmienił, nie ma gadania, bo — wiesz ty brat — ja był świeży chłopak, zuch, krew z mlekiem, napirwszy w siele, jedyny do tańca. Dziś nie znać — nieprawda?

Śmiał się boleśnie jakoś, wyszczerzając zęby i kiwając głową. Rzeczy wiście w ustach tego człowieka, ta pochwała jego przeszłości , dziwnie zdawała się zakrawać na samochwalstwo. Ze wszystkiego, to tylko co powiedział na końcu, wyglądało na prawdę. A jednak nieraz i łachman leżący na śmieciu, mógł być kiedyś adamaszkiem.

Obcierał pot z czoła, i zdawał się zmęczony, właśnie jakby odbył kilka mil drogi, biegnąc na wyścigi. Przechodzili wtedy koło karczmy. Stanął, oparł się na słupku, i dychał ciężko.

— Da wiesz ty co brat — rzekł wreszcie — możeby odpoczynąć trochu. Kak ty dumajesz? Ta i wypijem po miarce — tu dobra wódka — będzie raźniej. Ta wstąpmy, wstąpmy druh mój, co tobie szkodzi, co tam! zimno oto...

Wieczór był letni, — ciepły, po dniu gorącym.

— Zimno zaś? mnie nie zimno.

— Nie zimno? dziwnie! — a mnie zimno coś, — ta i w gardle sucho i na języku. Wstąpmy — ta po miarce tylko — po jednej —

Weszli i siedli za stołem. Nieznany jakiś karczmarz, żyd rudy, w sajetowym świątecznym hałacie, w czapce z futrem z uszami na głowie, piastując brudnego i poczocbranego bahura, i paląc śmierdzący tytuń z krótkiej fajeczki, chodził sobie po alkierzu pełnym betów. Stara żydowica w czerwonem czółku, kołysała inne jakieś pimperle, a trzecie jeszcze, usmarkaue po pas, wrzeszczało w niebogłosy, trzymając się sukni karczmarki, nalewającej chłopom gorzałkę, i szwargoczącej po żydowsku z posługaczką mocno zapierzonej głowy, która słuchała z krwią najzimniejszą, drapiąc się w brzuch całą garścią. Sobota była. Skrzypak ciął od ucha — a młodzież miała się do tańca. Wędrowcowi wszyscy byli jakoś nieznani. Wszystko młode — nowe pokolenie, które wzrosło lub porodziło się w jego nieobecności. Znalazł i kilku starszych, ale laden nie poznał go, a i on nie dał się im poznać, nie chcąc rozgłosu. I była sobie ochota serdeczna. Młodzież a dziewki — pusto, wesoło, — jak było za dawnych czasów — jak będzie i później. I dziwował się tylko duch biedaka sam w sobie, że jemu chłodniej jeszcze od tej ich zabawy, jak wprzódy było. Zęby szczękały mu, drżał sam nie wiedział czemu? A zimno było tylko w nim samym. A świat śmiał się w koło niego — mógł się był i on rozśmiać. Tylko że świat jest śmieszny, a człowiek — nie zawsze do świata i do śmiechu. —

Z BLISKA

Jestto obraz z żywych osób; — obejrzyjmy go sobie powierzchownie. Izba chaty wiejskiej. Schludno a biało wszędy — znać rządny duch gospodyni. Ściany wybielone i czyste — na pułkach naczynia, choć się w nich przejrzyj. Na ścianach obrazy świętych — palma pod jednym z nich. Jedyne ale szerokie łoże na tarczanie, kołyska, skrzyń parę i ława u ściany. — Kilka osób zaludnia w tej chwili izbę. Najgłówniejszą z nich jest kobieta, nie młoda już i nie ładna. Twarz jej mocno zeszpecona ospą, zdaje się nie mieć żadnego wyrazu. Tylko oczy, z których, jak powiadają, przegląda dusza— oczy tej kobiety — dziwnie łagodne jakieś, może nawet i piękne. Ubrana jest czysto, choć to sobota. Siedząc na ławie, u obnażonej piersi ma tłuste, czerwone, widocznie nie dawno urodzone dziecko, które ssie chciwie, ani się troszcząc co się tam dzieje na świecie. A jednak matka jego płacze gorzko, — i nie wie niemowlę , że z pokramem matczynym, wysysa też i łzy jej serca, gdyż łzy jej z serca idą. Mężczyzna siedzący na tarczanie jest mężem tej kobiety; — rzecz dziwna — mógłby być jej synem. Twarz to z rodzaju owych wiecznie młodych, — spojrzawszy nań, anibyś się dał przekonać, że to nie jest chłopak, ale ojciec kilkorga już dzieci. Czerwony, pucołowaty, jasnych jak len włosów; nie wielkiego wzrostu, ale zwięzły i krzepki. Zaciśniętą pięść trzyma na kolanie, a drugą ręką drapie się w głowę. Zakłopotanie, czy tóż gniew, widać na tej pyzatej twarzy. Wielkiemi, jasno niebieskiemi, dość baraniego wyrazu oczyma, spogląda on, to na żonę, to na drugą jeszcze osobę. A ta druga osoba, to znajomy nam już wędrowny żołnierz. Mała dziewczyna w koszulinie, siedzi ta tarczanie, tyłem oparta o ramię ojca, i bawi się grzechotką, robiąc hałas niemiłosierny. Drugi dzieciak, uwiązawszy na sznurku kawałek drewna, włóczy go za sobą, udając że wiezie z pola owies pański. A trzeci jeszcze siedząc na ziemi, z całej siły wbija kawałkiem cegły kołek jakiś w podłogę, śpiewając przy tem aż w uszach wierci. Pies żołnierza uwalony w kącie pod ławą, nie widząc sposobu zaśnięcia, niedbale spogląda na tę robotę, rozmyślając zapewne na co też tyle hałasu dla rzeczy, która mu się nawet na budę nie zdała! A znajomy nasz, ma się w postawie stojącej — jakby do odejścia. I zbiera swoje liche manatki, które widocznie porzucił był zaraz z wejścia, będąc pewny, że wchodzi do swego własnego domu, z któregoby już nie wyszedł nigdzie dalej.

I nadziewa je znowu na swój kij wędrowny, zarzucił na ramię, i — nie pozostaje mu już jak tylko odejść, — a jednak nie odchodzi. I pogląda w około, po ścianach, po stropie, po podłodze, wszędzie, —jakby witał wszystko, i ze wszystkiem się żegnał. A najwięcej pogląda na kobietę płaczącą. A sam nie płacze, ani mu się nawet na płacz zbiera — przynajmniej tak się zdaje. Tylko że za każdą rażą, jak co wymówi, mimowolnie jakieś jakby drżenie, skurczą mu fibry twarzy. Niby w zepsutym automacie człowieka, kiedy go nakręcono byle jak; — nie dbając zresztą, że maszynerya działająca na serce, przez omyłkę, twarzą poruszać może. I zaniedbano też wyprostować zapadniętą skórę oblicza, przez co, przebijają przez nią sprężynki i kółka, działające wprzódy w skrytości. Lekka czerwoność pokrywa nos tego człowieka i kraj policzków ku oczom, — a oczy mają blask jakiś niezwykły, niby nie swój, ale pożyczony. Widocznie wypił dużo  — dla odwagi. A z reszty twarzy jego i z mowy, widać jednak, że niechby był wlał w siebie i morze gorzałki, — nie podobnaby mu było upić się, choćby na rozweselenie— na pogodę czoła; bo smutnemu — to powiadają — nie w głowę idzie, lecz w serce.

Otóż i obraz cały. A nie ma w nim górala, towarzysza żołnierzowego; on wejść nie chciał— czeka przed chatą.

— A! to ty taka? poszłaś za drugiego — mówił były żołnierz do kobiety.

— Jak mi Bóg miły — jak pragnę Boga w skonaniu — tak przyszły papiery do wójta, żeście wy  umarli Łukaszu.

— Kakże ja umarł? taż ja przecie nie umarły — cóż znowuź! taż przyszełem —

— A kto cię tam wie — może ty nie jesteś ty — mówił dobrodusznie człowiek od tarczana.

— Jej Bogu — ta—jak Boga kocham — przysiangam panu Bogu, tak to ja — zaklinał się jeszcze dobroduszniej, bijąc się w piersi pięścią, były żołnierz—- Ta ty mnie poznajesz, moja żona —

— Ja już nie twoja żona.

— Nie moja? nie moja? tak czyj aż?

— Jego.

— Nie prawda. Ty — moja.

— Nie prawda — wrzeszczał krępy chłopak bijąc pięścią w kolano, i zaciskając zęby — ona moja!

— Kakim sposobem?

— Takim sposobem, że ja — Tomek Odziewadło — ożeniłem się ze wdową Łukaszową.

— Kakże ze wdową — kohda ja żywię ?

— Mnie nic do tego. Ksiądz ślub dał — tak ja jej mąż, i koniec.

— "Tak ja jej mąż, i koniec — Ksiandz ślub dał"— powtarzał sobie nieszczęśliwy, jakby usiłując zrozumieć znaczenie tych wyrazów, i nie mogąc tego dokazać —

Myślał, myślał, nareszcie uderzył się pięścią w czoło:

— Aha! to to dla tego — rzekł na pół z płaczem, jakby mn się udało nareszcie odkryć wytłumaczenie dziwnego swego położenia — to dla tego ty tak zrobiła, że ja stracił rękę, co pierścionek tobie dała, a związana była od księdza u ślubu razem z twoją, w kościele świantym. Da, da, to dobrze, zrób ty tak, a mnie śmierć zadaj, — ta bo mnie nie ma życia bez ciebie. Lat piatnaście ja czekał — ta i wyczekał pięknie — no! A ja myślał sobie: niechno przyńdę — to ja zastanę ją, da pan Bóg, w życiu — bo i ona takoż czeka. A choć ona i nie żywa: — tak zawsze moja— w mogile choć —

Kobieta płakała głośno.

— Ja szedł wosiem miesioncow, aże od Czarnego Mora, — a w drodze taki i nogi schodził nieraz, a wlókł się na ręku — byle prędzej. A głodu przymarł, ta i żebrał — a szedł. A kak zachorzał, tak nie o zdrowie prosił pana Boga, a wszystko taki tylko, żeby mi dał choć skonać przy tobie...

— Skonasz ty przy niej — skonasz — jak ci kości połamę — mruczał mąż Łukaszowej.

— A pamiątkaż mnie po tobie — pamiątka bo! Mój ty Boże! Bożeż ty mój! Taż ja całował, i całował, aż wycałował w szmatki, — a molił się bo molił!...

Rozerwawszy u koszuli na piersiach zaszewkę jakąś niezgrabnie czworograniastą, dobywał z niej, kawałek po kawałku, szczątki szkaplerza, rozsypanego w proch prawie.

— A to, przy odejściu całe było — kak i ja był cały szczańsliwy wtedy — a dziś — szmaty tylko. Ta bo i ja dziś — szmata stara, i szczańscie moje — stara szmata, i wszystko... Bożeż mój, Boże! Co się to ze mnie zrobiło?.

Kobieta płakała rzewnemi łzami.

— O Łukaszu! Łukaszu! biedni wy bardzo! —

On kucnął w kącie i zasłonił sobie twarz ręką; usiłował płakać, bo mu wezbrało w głębi jakby na pęknięcie piersi, — ale krzywił się tylko do płaczu, a łzy nie szły. Znagła się zerwał, i rozmyślał czas jakiś.

— Posłysz ty żoneczko moja najkochańsza — ty nie możesz być jego. Podź ty ze mną.

— Od niego?

— Ta podź ze mną.

— Od dzieci?

On się zamyślił znowu.

— Ta zabierz i dzieci ze sobą.

— Dzieci — moje, i ona, moja! — Masz iść, to sobie sam ruszaj na złamanie karku; a co moje tego ja niedam nikomu.

— Ha! kohda tak — to ja sobie pójdę na kraj świata, — mówił biedak w dobrej wierze, w sposób śmieszny, w jaki się to mówi dzieciom; chcąc by prosiły żeby zostać.

— A idź — do djabla nawet choćby, a nam daj pokój.

— Niech ona mnie to powie — nie ty. Ja chcę coby ona mnie to powiedziała. Kak ona to wymówi, tak ja pójdę, a ani się namyślę.

Kobieta milczała.

— No, powiedz ty mnie to, żona moja.

— I cóż ja wam powiem Łukaszu —

Biedak pocierał sobie czoło — zdawał się marzyć. Rozglądał się do koła i kiwał głową:

— W mojej własnej chałupie—ja obcy! Na mojem własnem śmiecia, ta mnie i nie usieść nawet, i nie spocząć!

—Siądźcie i spocznijcie — mówiła kobieta łkając.

— Tak. Coby potem w świat — dalej — Ona milczała.

— Ostawim wam co wasze — rzekła po chwili — a sami — pójdziem —

— Tu wszystko moje.

— Prawda. Wszystko. Ta nie ma nic naszego...

— Ta z czemże wy wyjdziecie?

— Z niczem. Pójdziemy się dorabiać...

— Pójdziemy! Tak ty zawsze z nim?

— A jakżeż? On mąż mój!

— A jaż nie? No. Tak ty żona dwóch. Ty, moja i jego razem. Dobrze. A nie możesz być — tylko jednego. Tak co będzie?

— O nieszczęśliwa moja dola? o mój Boże! mój Boże! Żona dwóch razem! O! ja nieszczęśliwa! — wołała kobieta zanosząc się od płaczu.

— Posłysz ty brat kochany — pomiłuj — puść ty ją, niech ona ze mną. Ja tobie ostawię wszystko: — Sadybę — a dobytek, a porządki, — całe — całe gospodarstwo. Weź ty — posłuchaj mię — a ostaw ją —

— Nie, to ty sobie zabierz wszystko, kiedy twoje,— a ją zostaw mnie.

— Posłuchaj — ty nic nie masz —ja wiem; to wszystko gospodarstwo — moje. Podumaj ty nad tem — ta to majątek — jakie kilkadziesięć rubli — będziesz gospodarz —

— Nie chcę.

— Posłysz — ty masz dzieci, — dla dzieci ty to zrób. Ta co chcesz — powiedz. Ja dam tobie co sam zechcesz.

— Nic nie chcę.

— Czy chcesz ty, coby ja był sługa u ciebie? Daj mnie ty tylko kąt w twoim chlewie.— weź mię za psa, coby ja tobie pilnował domu; — a niech ona — moja. Ja będę pracował dzień i noc bez snu, kak tylko zimno, albo deszcz będzie. Ta —chcesz? —ja się zapracuję w śmierć, na nikogoj, tylko na ciebie i twoje dzieci...

— Ty? pracować? Gdzie tobie do pracy. Nie masz ręki biedaku...

— Ta co tobie do tego — wrzeszczał rozżarty człowiek — ja będę pracował zębami, nogami, — będę robił ostała ręką; za dziesięciu, za stu. — A taki ty nie pytaj sia. No — no — nie gniewaj sia brateczek mój — rzekł znowu czemprędzej zniżając głos i przepraszając, jakby to właśnie nie jego urażono, tylko on obraził,— pomiłuj — daruj mnie, — ta ja sam już nie wiem co i gadać. Ta bo widzisz bez niej, nie ma mnie szczańścia w świecie.

— A i mnie też.

Biedak ocierał sobie pot z czoła — nie pot już ale znój raczej.

— Ha! ciężko z tobą. Ta żeby ja u żyda żebrał — toby wyżebrał już. A i ona... porzuciła mię — porzuciła. Dobrze. — Niech ja umrę — dawno mnie już życie przykre. Tylko że ja myślał, co mam jeszcze kogo na świecie. Ale kak nie mam, tak i żyć nie warto...

Mąż kobiety zdawał się wzruszony. On się stawił w położeniu biedaka, i naraz, żal mu go się zrobiło serdecznie.

— Posłuchajcie Łukasza. Żal mnie was — ale co tu i gadać. Warn żle bez niej, a i mnie to samo,— a dwóch z nią żyć nie może. Tak niech ona wybierze:

— Dobrze, niech wybierze. Pochylił się do kobiety i szeptał jej:

— Da pamiantaj źoneczka, co ty moja. Ta my bralim ślub przecie — w kościółku — wot tam — w świantym,— a ty mnie dała na odejściu szkaplera i prysiangała czekać. Ta pamiantaj ty to— pomiłuj.

A mąż jej, nie mówił do niej ani słowa, tylko czekał spoglądając na nią z pewnym wyrazem obawy.

Były żołnierz ukląkł, i całował brzeg sukni kobiety,— a ona zalewała się łzami, obcierając je fartuchem.

— Posłuchajcie Łukaszu — rzekła na wpół ze łkaniem — przysięgam wam na Rany Chrystusowe, że ja niewinna temu wszystkiemu. Jak przyszły papiery, żeście spadli — (bodaj czy nie z dziesiątego piętra — bo już ciężko było i wierzyć), i zabili się,— oj Bożeź mój!— samemu Niebu tylko wiadomo, co ja nie napłakałam. Ha! dziej się wola Boska! A wszystko coś mi mówiło jednak: „może to nieprawda?"— Tak, jakoś uspokoiwszy się w żalu — znowu ja do pracy. Pracowałam i pracowałam, rok i drugi,— aż tu mnie smutno jakoś na duszy. I myślę ja sobie: „po co mnie zabiegać? — on już nie wróci— nie dla niego to. Ani mnie dla męża, ani dla dzieci, ani dla rodziców kochanych, ani dla krewnych — sierocie, jak ja. Obraza tylko Boska troszczyć się około wiela, dla siebie jednej, — albo to człowiek zabierze z sobą? A tylko obojętni rozedrą i jeszcze kłótnia, a tam— prawowanie, na zgrozę próżną jedynie."— I zaczęło mi być życie niemiłe, nie mając już nikogo swojego na świecie, i zaczęłam niedbac. I jedno rozchodziło się, drugie się marnowało,— bo się już i niedopatrzyło, a kradli. Przychodzili do mnie w zaloty, a ja myślałam: „albo to dla mnie? dla mienia mego — nic więcej." Inie wierzyłam, tylko waszej pamięci Łukaszu,— boście wy mię wzięli biedną — tylko dla mnie samej. A czas schodził. I mówili mi: „wybierz jednego — niech sienie bałamucimy próżnie." A ja mówiłam „czekajcie;"— bo myślałam sobie: „ma iść na poniewierkę — niech lepiej idzie na pożytek ludzki, a na chwałę Boską. Wybiorę który najuczciwszy a ubogi,— a niech on ma po mnie mienie człowieka uczciwego — będzie za to spokój jego duszy w Niebie." Bom ja zawsze myślała o was Łukaszu. A mówiłam im też: „czekajcie"— bo mi się zawsze zdawało, żeście wy może nie umarli. Zatrzymała się chwilkę, i obcierała się fartuchem jakby już płakać nie miała,— a płakała znowu.

— Spytajcie się jego — mówiła dalej wskazując na męża — pięć lat jeszcze zwlekałam, z roku na rok. Bo wybrałam nareszcie. On był parobkiem u mnie, wszystko było na jego głowie. Biedny — jak chciałam; sierota — jak i ja — uczciwy, pracowity.—

— Nieprawda — zawołał młody chłop z wyrazem prostackiej poczciwości — ja byłem znaj dek , próżniak, pijak, paliwoda, — a ona powiedziała sobie „wezmę go i przygarnę, bo go szkoda, a zrobię z niego człowieka, i zrobiła. Byłem gałgan, a teraz gospodarz jestem uczciwy,— ot co prawda —

— At, gadanie,— mówiła kobieta.— Pan Bóg to zrobił, nikt inny. A potem, żebyś nie był uczciwy wprzódy — nie byłbyś i teraz. Otóż — ciągnęła dalej, zwracając mowę do drugiego,— poszłam za niego....

Zatrzymała się i znowu wybuchnęła płaczem:

— Posłuchajcie Łukaszu — on mnie ślubował wiarę i opiekę. I był dobry i wierny, i widzi Bóg, nie było mi z nim już więcej krzywdy od ludzi, jak wprzódy, kiedym była sama. Jeszcze nie był mój, i ani się spodziewał tego, a już i wtedy szanował dobro moje, by swoje własne. I ja ślubowałam mu nieprzymuszona i z dobrej woli, i zagrodziłam mu los — bo byłby się może ożenił z inną do tego czasu; — mogęż ja go teraz opuścić ? —

— A mnie ty nie ślubowała? A jaż tobie nie ślubował także? A jaż był nieuczciwy — czy co? To dopiruj! —

— Z wami ja nie miałam dzieci, — a tu — patrzcie — godziź się mnie opuścić drobiazg taki? godziź się mnie porzucić ojca moich własnych dzieci?

— Nie możesz jego — a możesz mnie?— mówił były żołnierz żaląc się jak uparte dziecko, i nie chcąc wchodzić w żadne powody, — ta to dziwna ręcz! — dziwna ręcz! Da co ja tobie zrobił, co ty mię nie chcesz? Cóż ja sobaka? żeby ty mię nogą odtrącała?

Potem porwał się za głowę i czochrał sobie włosy.—

— Ach! mój Boże! mój Boże! — oszaleć tylko człeku — nic więcej —

I jakby nie chcąc już gadać więcej z kobietą, przybliżył się do człowieka siedzącego na tarczanie, i prosił znowu, wykrzywiając się błagalnie, przyczem nadstawiał też rękę, jakby do żebraniny:

— Ta posłysz brat mój — ty mnie tego nie zrobisz — ja wiem,— ty człowiek uczciwy. Ta to przeklęstwo mieć cudzą żonę — a taki ona moja; tak ty by przeklęty był u Boga — podumaj ty nad tem. Posłysz — ty nic nie masz — ty hołysz — tak weź ty wszystko moje, i idź sobie w świat, a nas ostaw; — albo ostań sobie tu, a ją puść ze mną — co tobie po tem —

— At, żebyście mi dali góry złote, — jeszcze wy mi jej nie zapłacicie.

— Da nie żartuj ty brat mój — ja wiem — to żarty,— mówił biedak usiłując śmiać się, jak człowiek który się zna na żartach, i nie obraża się niemi — Co ty chcesz — ja biedak, ja nic nie mam, tylko ją jedną. Ta pomiłuj.—

— Nie chcę.

— Da mój ukochany jedyny, da mój najmilejszy. — Całował go w łokcie, w kolana, obejmował za nogi.

— Nie chcę. Dajcie mi pokój.

— Da mój królu, da złocisty mój, da serdeczny brateczku, bądźże ty miłosierdny.—

Włóczył mu się u nóg, a tamten wyrywał wierzgając niemi.

— Nie chcę. Puście mię. Ona wybrała sama. Żeby była was wolała, to ja byłbym nie powiedział ani słowa, tylko wziął wasz kij, i poszedł sobie w świat szeroki. Ale jak wybrała mnie, tak wy zróbcie tak, — nie macie tu co długo popasać.

Były żołnierz pomyślał chwilę, — i zaczerwienił się z lekka.

— Ach ty gałganie— zawołał zrywając się z nagła,— kohda tak— tak ja ją gwałtem wezmę —

— Spróbuj.—

— Ja ciebie zapozwę do sędziego — mówił trzęsąc się z gniewu — i zgubię cię. Ja pójdę do Cysarza samego — taż jest u niego Senat — on mnie wysłucha, a ciebie pośle w katorżne — obaczysz. Cóż to — myślisz, co to tak można"? A! jest i sprawiedliwość świanta, i karanie. Poczekaj ty sobaka — poczekaj — dam ja tobie duchu —

Mówił to wygrażając pięścią i kijem. Pies widząc pana w gniewie, zaczął także szczekać i przyskakiwać do zagrożonego, chwytając się zębami jego sukmany.

Przestraszyło się dziecko siedzące na tarczanie przy ojcu, i przeraźliwie krzyczeć zaczęło, tuląc się do niego. Chłop odwrócił się i kopnął psa z całej siły. Wtedy były żołnierz zadrżał, i posiniał z wściekłości.

— Ach ty łajdaku — zawołał, a aż mu zatykało w gardle, — nie dość, że ty mnie żonu wziął, jeszcze ty sobaka mojego tyrajesz — mojego pryjaciela jedynego? Da cóż on tobie winien? powiedz. Niech ja — ale on!

— No no nie łajdakujcie tam tak znowu — bo was wyrzucę precz z chałupy.

— Ty? mnie? z chałupy? z mojej własnej? Ach! — dam ja tobie.—

I rzucił się z zajadłością na swojego przeciwnika. I znagła człowiek ten, wynędzniały, upadający prawie, jednoręki, stał się straszliwym, olbrzymio-silnym, olbrzymio-zręcznym. Kolanami na piersiach swojej ofiary, jedyną swoją ręką ujął ją za gardło. A kolana te zdawały się ciężarem góry całej, a ściśnięcie za gardło — ściśnięciem kleszczy żelaznych. I ów chłop młody, zwięzły, silny zda się za czterech, niespodzianie na wznak rzucony, niespodzianie zaskoczony mocą, której ani się domyślał, — wił się tylko, tarzał, szamotał, i dyszał ciężko, nie chcąc krzyczeć z zajadłości, tylko rozpacznie pracując rękami i nogami, a pracując na próżno. Jego dwie silne, żylaste ręce, ani były w stanie oderwać tej jednej tylko, dławiącej go za gardło, ani wzajemnie dosięgnąć gardła przeciwnika, bo on się trzymał przezornie, prosto i daleko;— więc zajadle tylko szarpał na nim odzienie, mając pełno szmat jego w rękach, a głowę wykręcał rozmaicie, usiłując kąsać ręce przeciwnika. I próżno też pracował nogami —- nogi natrafiały jedynie powietrze lub podłogę; — więc odsądzał się tylko niemi od ścian, od skrzyń, od podłogi— gdzie natrafił, — myśląc, że mu to co pomoże. I próżno także całem ciałem rzucał się w górę, w bok, niespodzianie, z wysileniem,— przeciwnik był zawsze na nim, uczepiony jak pantera na uciekającej antylopie, dusząc go po drodze— jak i tamta. Ten co na wierzchu — blady, zapieniony zielonawo, poczochrany, z oczyma krwią zaszłemi, z otwar-temi usty, w których konwulsyjnie szczękały zęby, białe jak wilcze, krwi chciwe; — ten co u spodu, potargany, fijoletowo czerwony, z oczyma wylazłemi na wierzch, z posiniałemi usty, — okropni oba.

Wszystko to trwało tyle ile błysk. Kobieta na widok walki straciła przytomność, zaczęła biegać jak szalona tu i ówdzie, potem rozbijać się po podłodze, i rwać włosy. Potem chciała wołać ratunku, ale głos uwiązł jej w piersi. Potem wybiegła garnąc dzieci, sama nie wiedząc co robi.

— Puszczaj ty kajdaniarzu!

— A co? niech ona będzie moja.—

— Nie.

— No, to ja cię zaduszę w śmierć.

— Zaduś — to pójdziesz do prochowni, — to ona i tak nie będzie twoja —

— Ale i nie twoja także.

I znów się szamotali,— czyli raczej dusił ten, co na wierzchu, i kąsał ten, co pod spodem; i znów przestali na chwilę.

— Słuchaj — rzekł nareszcie chrapliwym głosem ostatni— nic tobie z mojej śmierci. Choćbyś mię i zabił,— choćbyś i do prochowni nie poszedł za to — to i tak ona nie będzie twoja.

— Dla czego?

— Bo ona ciebie nie chce. Bo ona woli mnie.

— A! to ty zgiń — choćby i mnie przepadnąć z tobą.

To powiedziawszy rzucił się z nową siłą. Tamten poczerwieniał jeszcze mocniej, oczy wylazły mu bardziej jeszcze, okropnie otworzył usta, wywiesił język, i już naprawdę zaczął dusić się, — kiedy w tem, wbiegł góral towarzysz wędrownego żołnierza, a za nim gromada ludzi, zwabionych czy hałasem, czy też krzykiem kobiety. Kilku z nich rzuciło się natychmiast na zapalczywego dusiciela, i wydarli mu jego ofiarę, już tylko że nie zdławioną, — potem zabrali się koło niego samego, ale zdziwili się niepomału, znalazłszy u niego jedną tylko rękę do związania, i to jeszcze pokąsaną okropnie.—

— Do zastępcy! do zastępcy z nim! — wołano jednozgodnie.

Napastnik leżał skrępowany, posiniały i milczący. Po ustąpieniu jakiejś nadprzyrodzonej siły co go ożywiała czas jakiś — zdawał się więcej jeszcze złamany jak był przed tem.

— Do zastępcy ? — Co to — zastępca — zapytał cichym głosem najbliżej stojącego przy sobie, nie wiedząc znaczenia tego wyrazu.

— Dowiesz się ty — dowiesz — nie bój się, — będzie ci ciepło. Zastępca to taki sędzia.

— Nu tak dobrze. Tak zaprowadźcie mię do sędziego — a ja taki znajdę moje prawo,— chybaby nie było Boga w Niebie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Z DALEKA I Z  BLISKA.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZNOWU Z DALEKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZNÓW Z BLISKA.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ANI DALEKA, ANI Z BLISKA.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZY Z DALEKA? CZY Z BLISKA?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej