Faleński Felicjan Medard

Z PO NAD MOGIŁ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. PO NAD MOGIŁAMI.

II. ŻALE JEFFITHY.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

III. TERMOPILE.

PIEŚŃ PIERWSZA.

PIEŚŃ DRUGA.

PIESN TRZECIA.

IV. POD KANNAMI.

V. JAKO JULIAN ZAPRZANIEC

VI. PSIE POLE

VII. KRÓL ŚMIAŁY

VIII. WIANO KRÓLEWNY.

IX.

X. DUMA O SAMUELU KORECKIM.

XI.

XII.

XIII. ZAŚLUBINY ŚW. KATARZYNY.

SPONAD MOGIŁ

I. PO NAD MOGIŁAMI.

II. ŻALE JEFFITHY.

III. TERMOPILE.

PIEŚŃ PIERWSZA.

PIEŚŃ DRUGA.

PIESN TRZECIA.

IV. POD KANNAMI.

V. JAKO JULIAN ZAPRZANIEC

VI. PSIE POLE

VII. KRÓL ŚMIAŁY

VIII. WIANO KRÓLEWNY.

IX.

X. DUMA O SAMUELU KORECKIM.

XI.

XII.

XIII. ZAŚLUBINY ŚW. KATARZYNY.

Z PO NAD MOGIŁ

Poezye

Faleński Felicjan Medard

I. PO NAD MOGIŁAMI.

Z zamierzchłych dali zbudź się rzeszo mglista

Orszaków tłumnych! i niech z wami wstawa

Trąb dźwięk i tentent, gwar i zgiełk, i wrzawa

Działania żądzy, i o ziemię łzawa

Rzucona skarga którą wiatr wyśwista.

O do mnie lutni, strojna w twarde liście

Skręconych wiekiem dębu latorośli!

Niech duchy ojców, co jak on wyniośli

Laur i oliwny cichy krzew przerośli,

Żelaznej mowy dadzą dźwięk lutniście.

Przystały tobie nawet dzikie zgrzyty,

Jakie niestrojna stal wygryza w szkliwie;

Bowiem być może nieraz, iż dotkliwie

Uśmiechem gorzkim usta sobie skrzywię.

Bolesnych wspomnień łez lub skarg nie syty.

Jednak, ilekroć w oczach mi się słania

Świat, jak mogilnik kośćmi w bród zasuty,

Sam siebie tęschny pytam: czy dopóty

Przemocy na nim, grzechu i pokuty,

Dopóki w ludziach gorączki działania?

I oto zwolna, dzionek gdzieś majowy

Spokoju pełen, słodko we mnie wzruszy

"Wspomnienia senne, gdy wśród leśnej głuszy

Nad zdrojem chłodnym, skromny śpiew pastuszy

Dziejów mię uczył prostaczemi słowy.

A więc na światło! Niech jak trupie próchno

W zmroku, wśród ziemskiej chwały cmentarzyska,

Za całą jasność błędny ognik błyska —

Słońcu on prawdy nie dostoi z bliska,

I brzaski ranku tchem go rzeźwym zdmuchną.

O Panie! Duch Twój niech mi towarzyszy!

Ty spraw, by Sądu Twego, w mglistej dali,

Cudzy jak swoi, wielcy jak i mali,

Grzmiący jak trwożni równo doczekali,

Zgodzeni wiecznie w jednej wspólnej ciszy.

II. ŻALE JEFFITHY.

38.... A gdy odeszła z rówienniczkamii towarzyszki swemi, płakała dziewictwa swego na górach.

39. A wypełniwszy dwa miesiące, wróciła się do ojca swego, i uczyniłjej jako był obiecał — która nieuznała męża...

Księgi Sędziów. Rozdział XI.

I.

JEFFITAH.

Zbudźcie się senne dziewczęta!

Już tchem poranku zdmuchnięta

Na niebie rzesza gwiazd blada,

W różanych brzaskach przepada.

Snują się mgły nad doliną,

Wstają obłoki i płyną,

W wschodowa patrząc się stronę,

Senne i zarumienione.

Schylony ponad odmęty,

Szumi modlitwę Cedr święty,

Dołem cień zbladły się słania

W powiewnych blaskach zarania.

Czekając słońca wśród ciszy,

Wietrzyk pod liśćmi gdzieś dyszy,

I podpatruje ciekawy

Miłośne kwiatów zabawy;

Tam w jarze łania pierzchliwa

Z nocnego łoża się zrywa —

Wstrzęsła się dumnie, i z głowy

Spadł jej deszcz rosy perłowy.

Gdzie wzdęty potok, z gór zbiega,

Pije i igra u brzega,

Pręży grzbiet, giętki i szyje, —

Szczęśliwa! Czuje że żyje!

ZBÓR DZIEWCZĄT.

Myśli, że wiecznie żyć będzie,

Ale jest w błędzie,

Bowiem, słaniając się z cicha,

Myśliwiec czyha.

JEFFITAH.

Zewsząd uśmiecha się życie,

A wy śmierć bladą wieszczycie?

ZBÓR DZIEWCZĄT.

Przynajmniej choć kres przerywa

Dni jej zaranie,

Zejdzie ją śmierć litościwa

Niespodziewanie...

JEFFITAH.

Śmierć? Śmierć? O zborze mych dziev

Zkąd wam ponury ten śpiew ?

ZBÓR DZIEWCZĄT.

Od dni gdy padł Ammonita,

Strzał lotem chwile twe biega..,

Ocknij się córo Jefftego —

Twój to ostatni dzień świta!

II.

JEFFITAH.

"Co? ostatni? Co to jest? co znaczy

Dźwięk ten głuchy? Więc to świetne zorze

Budzi się w uśmiechu, by w rozpaczy

Kłaść się do snu? Nie, to być nie może.

Coście rzekły, rzekłyście nie mądrze,

Przykre snadź widzenie mając we śnie;

Jeśli żyje lada kwiat, to skądże

Mnieby jednej umrzeć tak przedwcześnie ?

Czyż o chłodnej myśleć dziś mogile,

Gdy w koło niej samej tak błękitno ?

Kiedy na niej kwiatów kwitnie tyle,

Gdy ponad nią blaski słońca kwitną?

Kiedy luną z chmur jesienne biedy,

W mgliste ranki, w smutne mgły wieczora,

Gdy na ziemi kwiat, na niebie kiedy

Słońce zwiędnie, — wtedy umrzeć pora.

Ale dziś, w świetlaną tę pogodę,

W ten Maj życia, w tę świąteczną wiosnę...

O! na Boga klnę was siostry młode,

Weźcie nazad słowo nie litosne.

W domu ojca mego, znajdzie wiele

Szat wzorzystych, najpiękniejszych w świecie,

Zausznice, kolce i manele,

Bierzcie w zamian wszystko co zechcecie.

Dam wam więcej — dam wam wszystko z siebie,

Własną duszą się podzielę z wami —

Tylko błagam was przez Boga w Niebie:

Co? wszak kłamstwo usta wasze plami?

Toż co chwila wiatry mi donoszą

Od rodzinnej strzechy świeże wieści;

Każdy tylko woni swych rozkoszą,

I tkliwemi słowy mię upieści.

O! tam — widzę, jasno, choć z daleka,

Gdzie wśród palm się strumień szemrząc wije,

Tam mię ojciec z utęschnieniem czeka,

Rychło rzucę mu się znów na szyję....

III.

Nie! nie! precz! precz z tamtąd! Tam na progu, blada

Stoi śmierć, i tkliwych pieszczot nie dopuści!... —

Co? toż siwy gołąb ojciec sam!... O biada!

Wabi w ramion sploty, ale w nich przepada

Życie, jak w rozpękłej słońca blask czeluści!...

Boże! więc to prawda? Więc już Wolę Twoje

Ni modlitwa wzruszy, ni łzy zmiękczą czyje?

Więc to już śmiertelne kwiaty skroń mi stroją?

Jakże jest dziewiczy rąbek marną zbroją,

Jeśli pierś tę białą zimny nóż przeszyje!

Zmierzchło. Czy to w oczach mych? O ! nie, zuchwali

Aniołowie burzy, zwici w chmur tumany,

Dmą ku słońcu, by je zgasić, nim się spali

Blaskiem jego Szatan, wódz ich. Tam grzmi w dali,

Może piorun? — jakże byłby pożądany!...

Nie, to ryk lwa w puszczy, który krążąc strzeże

Kogoby mógł porwać w swej krwiożerczej chuci.

Śmierć? co? śmierćby miała tknąć te usta świeże?

Śmierć ten wzrok płomienny w ciemne wryć bezbrzeże ?

Nie, nie, precz z ciemnością! — słońce zaraz wróci....

I znów cisza. Z wstydem pierzchły sny złowieszcze.

Z szafirowej dali, rój obłoczków senny

Ciągnie w ślad za złotym dniem. I czemuż jeszcze

Członki mi ziębiące przebiegają dreszcze,

Jakby chłód z ziejącej grobów pleśń Gehenny?

Co? co? umrzeć? Śmieszni ludzie! Czyż weźmiecie

Krew niewinną z serca co dwa życia sprzęga?

Jeśli każdy ojciec kocha własne dziecię,

Czyliż Jeffthe w łonie krzemień ma? Toż przecie,

Dość mi do nóg mu się rzucić.... — A przysięga ?!!..

Co? przysięga? kłamstwo! "Wieści to potwarczę!

Tyś jej nie mógł wyrzec, Sędzio Izraela.

Lub jeśli to prawda — precz ponury starcze!

Bo przekleństwy twą oprawcza dłoń obarczę,

Że usłyszy w Niebie Bóg co gromem strzela!

O! i gdyby żyła matka moja biała!

Widzę ją — światłością Niebios twarz jej płonie —

Gdyby żyła jeszcze boleściami ciała,

Prędzejby jej pękło serce, bo je miała,

Niżbyś w krwi twej własnej zbroczył drżące dłonie!..

O mój ojcze! przebacz duszy mej, niewieści

Jęk ten. Miej nad sobą litość. Wszak bezemnie

Sam zostaniesz. Kto twe smutki, kto boleści

Dzielić będzie? kto radością cię upieści,

Jeśli własne dziecko pchniesz w Gehenny ciemnie?

Wreszcie — jam tak młoda... Nie wiem już, co zrobię,

Co mam mówić, coby w serce szło najprościej....

Poszarpałam rąbki zdobnych szat na sobie,

Padłam w proch i ręce załamałam obie —

Biada mi! Litości, ojcze mój! Litości!!!... —

IV.

GŁOS PRZY HARFIE.

Nie chciał twardy król synów Ammon gadać z posły,

Które doń słał był Jeffthe gdy go zdjęła trwoga.

A tak stał się nad Jeffthem Pański Duch wyniosły.

A obchodząc Galaad, ztąd zaś w ziemię wroga

Ciągnąc z hufcy, ślub Panu ślubił, mówiąc w sobie: —

Jeśliby z rąk mych wrogom padła klęska sroga,

Ktobądź pierwszy mię w progu potka, w onej dobie

Gdy pogromcą powrócę, kurzem walk okryty,

Z tego Panu objatę całopalną zrobię. —

I poszedł Jeffthe kwapiąc się na Ammonity,

I bil je w Mocy Pańskiej jako wybran z wiela,

I od Aroer, dwadzieścia miast, aż do Mennithy

Wziął im, i gnał ich, aż gdzie Abel się rozściela

W winnic smugi, — i gromce bardzo ich ugniotą,

I uniżon jest Ammon z ręki Izraela.

A gdy wracał do Maspha, w dom swój, ażci oto,

Jedyne k'niemu dziecię, dzieweczka wesoła

Z bębny, z tańcy wybieży i z wielką ochotą.

Którą ujrzawszy rozdarł szaty i zawoła: —

Biadaż ci córko! biada i mnie Niebios Panie!

Bom ja z niebaczną chęcią w niebo słał Anioła,

A teraz jakoż zdołam spełnić ślubowanie?

A ona: — Ojcze, jeśli Pan wziął słowo twoje,

Niech mi się wedle tego jakoś rzekł Mu stanie,

Bowiem dal ci i pomstę i chwalebne boje.

I rzekła: — To mi tylko zdarz, niech ku pocieszę

Wśród gór przez dwa księżyce smutną harfę stroję,

Dziewictwa mego płącząc, nim pod nóż pośpieszę. —

A on jej: — Idź! — I społem w Izach się rozłączyli.

A gdy poszła, wśród licznej towarzyszek rzesze

Nad dziewictwem swem w górach dwa księżyce kwili...

(śpiew się urywa.)

V.

JEFFITAH.

Tak — dwa księżyce już się przeglądały

W łzach mych, i jako mglisty blask księżyca,

Zmierzchły mi oczy i pobladły lica,

I wreszcie zmiękła dusza w piersi białej —

Lecz oto w blaskach promienistej Chwały

Wstaje dzień Pański świetny nieskończenie,

I czas niemęzkie rzucić precz kwilenie.

Tak, tak, pamiętam dobrze jak wracali.

Zgiełk był. Gędziebne grzmiały pieśń narzędzia.

Na czele ojciec — Izraela Sędzia —

Szedł, brzmiąc rozgłośnie w dźwięczną broń. Zuchwali

Wrogowie gryźli ziemię w mglistej dali....

On ich osądził na śmierć, — jego słowa

Jako krwi wyrok spełnił sam Jehowah!

O grzmijcie dalej trąby! jęczcie fletnie!

Co? w pień wycięci? Stójcie gromce wściekli,

Bo już i nie ma kogobyście siekli!

Boże mych ojców! czyż ten tylko świetnie

Dał krew swą z siebie, kogo miecz podetnie

Na polu żniwa trupów ćmą zasłanem,

Na którem w Chwale Tyś sam został panem?

Więc niech i ja też wątłą pierś roztrącę

Boju taranem; tylko członki moje,

Błagam was, w świetną przyobleczcie zbroję,

W dłoń błyski miecza dajcie mi siekące....

Nie — nie udźwignę broni.... Jam na łące

Lilia, karmiona słodką rosą Bożą....

Dziewicę w białej szacie w grób niech złożą.

nieraz wśród utęschnień duszy,

Myślałam nieraz wśród utęschnień duszy

(Bo życie ludzkie, to jak dźwięki pieśni

Płynącej z serca): Czemu nie raz, wcześniej

Niż pieśń swą skończyć zdoła, flet pastuszy

W zmartwiałej dłoni zmilknie lub się skruszy?

I oto głos mi groźny odpowiada:

Z winy człowieka śmierć się rodzi blada. —

Więc giniem własnym grzechem porażeni.

Lecz cóż przewinić mogło dziewcze białe ?

Pogrom wrogowi, ojcu grzmiącą chwałę —

Świetneż to winy! Tak Pan, gdy w jesieni

Strumień się wzdęty z gór rzucając pieni,

Gromem zwalony cedr w powietrzu wiesza,

By przeszła po nim wszelka stopa piesza.

O! do mnie! do mnie świetnych walk wodzowie!

Pogromcy wroga i mściciele klęski! —

I niech mi trąby zagrzmią dźwięk zwycięzki —

Bowiem ja idę oddać się Jehowie

W zakład przymierza święty. Niech się dowie:

Że choćby słowo złamał ojciec stary,

Ja mu dotrzymam zaprzysięgłej wiary!... —

VI.

Lecz wprzód, o towarzyszki moje!

W płynące szaty niech przystroję,

W kamieni strugi, w pereł zdroje,

Skropioną wońmi krasę ciała.

I tylko weźcie precz zwierciadło,

Boby mię męztwo wraz odpadło,

Gdybym się drżącą i pobladłą,

Lub w oczach moich łzy, ujrzała.

Pomnę, gdy nieraz w bujne żniwa,

Z towarzyszkami jak to bywa,

Igrałam pusta i szczęśliwa,

— To nie dzieweczka! — tak mówiono —

Podobnie gładkiej szukać wszędzie!

Ukochał Bóg naszego Sędzię!

Potrzykroć ten szczęśliwy będzie,

Który ją sobie weźmie żoną! —

Dziś wziąść mię sobie nikt nie życzy....

Mym oblubieńcem, ofiarniczy

Nóż; ślubną czarę, łez goryczy

Pełną, ja sama drżąc wychylę....

Na krańcach tam — gdy krwią szeroce

Zachodnie słońce zamigoce,

To spłynąć krwią i mnie w pomroce!

Spieszcie się.... Nie, nie, — jeszcze chwilę..

O! gdyby tylko śmierć zawziętą

Przez ból serdecznych słów, zaklęto,

Ażby wróciło wiosny święto —

Łzy mają tak wymowne słowa!

Lecz nie ... dziś także święto ... Czyście

Widzieli tam, jak uroczyście

Przekłonił cyprys czarne liście?

Czas już umierać ... tam gotowa.

Więc precz odemnie żale czyje!

Skryjcie mi w perłach pierś i szyje,

I niech szkarłatny pas obwije

Wzorzystą szatę w bisior tkaną —

A gdy mi wasze drżące dłonie

W strój z białych róż oplotą skronie,

To śnieżnym rąbkiem twarz osłonię,

By mej bladości nie widziano. —

VII.

O biada mi ! Gdzie w dali

Z ziemią się niebo sprzęga,

Krwawą się łuną pali

Słońce u widnokręga....

To dzień ostatni kona!

Od fal wzdętego łona,

Dreszczem niepokojna,

Powiewna pierzchła wstęga!

Nadzieję mieć daremnie!

"Widzicie przecież sami,

Że nawet perły ze mnie

Zdają się kapać łzami,

Szkarłat mię krwią ocieka!

Słonecznej lawy rzeka,

Z chmur zionąc dym, z daleka

Białe mi róże plami!

Próżno mię przystrajacie

W rozlicznych szat odmianę!

Błagam — niech w białej szacie

Za cały strój zostanę —

Na wiatr niech mając kosę,

Pierś nagą, stopy bose,

Pod nóż oprawczy niosę

Dziewictwo nieskalane.

Tam — cóż za orszak mnogi

Olśniewa blaskiem oczy?

Grzmią hymn wojenne rogi,

Brzmią harfy psalm proroczy —

To stopa Izraelska,

Jakby po kopach zielska,

Przez wrogów idąc cielska,

Zwycięzko ku mnie kroczy.

Dalej! rozpogódź twarze

Mych dziewic rzeszo łzawa!

Zapłatę wziął, kto w darze

Za chwałę krew swą dawa!

Jak wątek snu pajęczy,

W przepasce z barwnej tęczy,

Próżno mi świat się wdzięczy —

Już to przegrana sprawa!

Zaraz... Niech mej ojczyźnie

Jeszcze się raz użalę —

Krwi co mi z serca bryźnie

Jam nie jest winna wcale!

Spieszmy!.. Już nad kotliną

Mgła się wywija sino,

W ślad za nią, szumiąc, płyną

Ciemności wiecznej fale.

Idę już!... jeszcze słowo....

Niech wasza dłoń, Lewici,

Tuż przy mnie ma gotową

Harfę z srebrnemi nici —

W zamian choć za katusze,

Kiedy już umrzeć muszę,

Z dziewiczych ust mych duszę

Niech dźwięczna harfa chwyci!.

VIII.

ZBÓR DZIEWCZĄT.

Poszła —, i snem się rozwiała....

Nawet w piasku zdmuchnął wiatr jej ślady.

W głębi drzwi zasłona spadla za nią biała.

U przedsionka, wśród ludu milczącej gromady,

Zdrętwiałe groźną ciszą cóż uczynim?

O patrzcie! wyszedł starzec blady —

Córy już nie ma przy nim!!... —

IX.

GŁOS PRZY HARFIE.

.... A gdy czas był — wróciła pełna krasy cała,

I uczynił jej wedle słów swych onej chwili.

A tak nigdy dzieweczka męża nie zaznała. —

III. TERMOPILE.

PRZEDSPIEW.

Hellas — matka bez dziatwy!... Z wschodu nawałzłowrogi

Grzmi klęskami, krwią błyska!

Garstka Spartan pośpiesza stanąć klinem wszerz drogi,

Lecz nim zginą mężowie, by uczcili swe Bogi

Święte sprawią igrzyska.

Patrzał na to mąż Perski w tłumie widzów zgubiony,

Dziwną mu się rzecz zdawa.

Ci rzucają krąg z głazu, tamci biegną w przegony,

Ci się pięśćmi zmagają, ci krzepkiemi ramiony —

A zwie się to zabawa.

Więc stanąwszy przed królem, dziwo prawi nad dziwa,

Król go słucha zdumiały:

Dziwnyż to ten lud Grecki! bój zabawą nazywa —

Swoi wałcza z swojemi; tak w nich krew się zda chciwa

Czy też nagród, czy chwały ?

Tak on prawi rzecz dziwną. Wtem król rzeknie mu na to:

— Powiedz sługo pokory —

Pewnie łupy zwalczonych, skarby lśniące bogato,

Lub uczczenie królewskie jest zwycięzcy zapłatą,

Pierścień, szkarłat, bisiory? —

Tak król prawi przemądrze. Ten zaś rzeknie mu na to:

— Królu! Zysk to dziecięcy!

Ni zwalczonych łup mnogi, ni skarb lśniący bogato,

Ni łask Pańskich zaszczyty, ni dank męstwa zapłatą —

Wian z wawrzynu — nic więcej. —

Wtedy z słowy gorzkiemi Wódz wśród rady powstanie:

— Cóżeś zrobił Mardonie!

Toż jest z gubą niechybną z ludem takim spotkanie!

Gdzie tu marzyć zwycięstwo ? Śmierć nam, mocny nasz Panie,

Marnie — w obcej gdzieś stronie!

Tak wódz prawił złowieszczo, król go słuchał ciekawie:

— Biadać Perska potęgo!

Liczba — moc to bezsilna. Wierzcie, jako wam prawię:

Tym co w walkę się bawią, walczyć — równo zazabawie!

Zginąć tym, co ich sięga! —

PIEŚŃ PIERWSZA.

KLOTO.

Ciemna Bogini! coś długo i brzmiąco

Z zawiązków światła snuła nić żywiącą —

Rodzico ducha! której w podział dano:

Brzask chwały ziemskiej i żywota rano —

Matko nabranej piersi, z której cała

Ludzkość poczucie siły chciwie ssała —

Duchu przeszłości zamarłej Hellady!

O gdybyś wstała! — gdyby w twoje ślady

Wstał orszak blasków wraz z tobą zamierzchły,

Tchnąłby i powiew, przed którymby pierzchły

Cienie — pył szary — co się wieków ima,

Jak rój Pigmeów obuwia olbrzyma....

Gdyby choć przez sen wtedy żyć podobna,

Och! błogo by mi! — Ja — ptaszyna drobna —

Orłem z mglistego wzbiłbym się urwiska,

I mając w piersi pieśń co z duszy tryska,

Śmiało w gwiaździstą lotem pchnięta drogę,

Równiebym kochać mógł jak wielbić mogę.

Nieubłaganej konieczności córo!

Nie ma cię więcej! Jako gdzieś ponuro

Trawi się gwiazda ogniem własnej głębi,

I coraz gęściej dym ją w mgłę okłębi —

Zapadła przeszłość w mroczne śmierci cienie,

Przeszłość — Konieczność, Przeszłość — Przeznaczenie. ...

To może kiedy, źrzałym wiekom w gości,

Wstaniesz ty jeszcze zagadko przeszłości? ...

O! nie wstać tobie! nie wstać już na zawsze!

Jak w pełnię gwiazdy stają się bladawsze,

Jak w obce słońca niknie miesiąc zloty,

Tak ty skonałaś widząc brzask Golgoty!

Bowiem Przedwieczna Boże Myśl skrzydlata

Z natchnienia, ciepła i światła się splata;

I przeto Ona tylko, w czas daleki

Żywa jest, równie z Wieków jak na Wieki.

Więc Myśli Boża! zstąp Ty na mnie wieszczo —

Brzęcząc uciesznie, jakoć skrzydła pieszczą.

Podobam sobie w śnieżnej waszej szacie,

Podobam w locie, którym wy wzlatacie

Tchy nieujęte! Jako orlik młody

Chcę w lot — chcę w Niebo — nie dbam o przygody.

Zstąpże ty na mnie o Roso rzeżwiąca!

Tchnieniem, co słodko w struny ducha trąca —

Bo ledwie wioniesz.... już mnie, mimo chcęci,

Piać — jako płacy skrzydłem w Niebo wzięci.

I oto w piersi dziwnie coś, i oto

Radością plączę, jakoby tęschnotą.

O Myśli Boża! Ty promienne tchnienie!

Spraw niech rozbłysnę i niech się przemienię.

Bądźże mi słowem! — a ja, próżen pychy,

Pójdę za Tobą posłuszny i cichy —

Boś Ty jest wszystka, jako Mistrz i Głowa,

I okrom Ciebie nie ma w duszy Słowa,

Tam — toń gwiaździstą czy to świt rumieni?

Cicho!... Szmer słyszę!... niby gdzieś — w przestrzeni —

Wędrowny łańcuch mknie od krańców świata —

Snuje się w wątek — światło z dźwiękiem splata....

Bezład przez chwilę — ażci słodka Zgoda.

Zaczem, pocznijmy — jako nam się poda.

Orzeł, co blisko górnych gwiazd, zuchwale

Utkwiwszy twarde gniazda swego szpony,

Mniemał mieć spokój; — dreszczem w śpiącej skale

O bladym brzasku niesfornie zbudzony,

Zerwał się, bijąc w skrzydła pełne trwogi.

Spojrzał.... W przepaściach widok ujrzał srogi!

Spojrzał.... Ni piersią tchu mu wchłonąć w siebie,

Ni mu ogarnąć okiem nie wesołem,

Ni zgonić skrzydly tu i tam po Niebie

Straszliwej czerni walącej się dołem!

Tu słońce wstaje, tam lądów przestrzenie

Mrok czarny dławi. Tu cisza, tam grzmienie,

Rój, ryk, dreszcz srogi! Próżno gwałci skrzydła

Wyżej — nad wyżej — próżno czołem prawie

Nieba dosięga; zawsze czerń przebrzydła

Ni się w mgłach topi, ani w słońcu znika....

Król chmur raz pierwszy zląkł się przeciwnika,

Raz pierwszy pierś mu zadrżała obawie,

Skrzydła znużeniu, — zaczem, trwożny, bieżał

Przypaść do gniazda. —

Od strony nieznanej,

Kędy ku morzu ląd się głazem zjeżal:

— Stój! — Co to? — Opór! —

Jako żwir od ściany

Chrzęsło i pierzchło.

Dziwna ćma a chmara,

Aż straszno patrzeć! — Zda się, z krańców dali

Spędzona ludność, nim się na świat zwali,

Jedno przez drugie dławi się i para.

Jeden — a zda się sto ludów, — i zasię

Sto ludów znowu jakby jeden zda się.

Sto potęg w jedną szarańczę się zsiada,

I sto języków, w jeden okrzyk — biada!

Od kończyn świata zgraja w jedno zwiana:

Med zgięty w pałąk pod jarzmem tyrana,

Niewieście Baktry kosztowne odzieżą,

Brat swego konia Arab ogorzały,

I czarne Maury co ku słońcu leżą.

Tu, chciwa łupu, jako drudzy chwały,

Gdzieś z za Kaukazu zgraja czerni dzikiej —

Tam Lyd pracowny, przemyślne Feniki.

Owdzie w lwich skórach Etyopy z lwiej dziczy,

Lud Ind miedziany w szacie bawelniczej,

Żyjące ścierwem Skyty — ród obrzydły,

I miękki Sabej przesiękly pachnidły.

Sto ludów w jednym! Grają w blask, jak w tęczy,

Rozliczne stroje, barwy lic, — a brzęczy,

Jakoby w ulu brzęczy znakomicie!

Sto ludów zgoła! — to jak gwiazd w błękicie,

Jak piasku w morzu. Jako wśród mrowiska,

Zewsząd się roi, dławi, prze i ściska.

Morzem a lądem ciągnie ciężką zgrają

Wielkiego Kyra państwo, — wielkie srodze,

Ciężko się wali! —

Przodem, jego wodze,

Możne Satrapy, Królewskie Paroby,

Szaty na sobie złotogłowe mają.

Włos mdły w dotknięciu, trefnemi sposoby

Z ramion im w kędzior zwity, — gładkie lica,

I dłoń ich miękka, jako dłoń kobieca.

Lśni z nich bogactwo niesłychane w cenie:

Sute łańcuchy z piersi, z rąk pierścienie,

Od uszu kolce. Z czapraków pod niemi,

Ze złotem dzianych rzędów ćmiących oczy,

Niech tylko rumak bystrszy skok wyskoczy,'

Sieją się perły, i kapią po ziemi.

Nie widno króla. — Za to, przodem czerni,

Czterej Satrapy, giermkowie powierni,

Stąpają dumnie, pyszni z łask szczerodroty.

Przez nich, na cugli wiedzion szczerozłotej,

Przebystry żrzebiec z stada Salomona,

Biały, aż ćmiąco — (złote ma strzemiona,

Szkarłatny czaprak, pióropusz z kamieni,

Z wzniosłego czoła krociem słońc promieni) —

Rwie się, żar zieje, żuciem plwa zajadłem,

I kędy przeszedł, skopał jakby radiem.

Boska to rosa! Na owym biegunie,

Przez świat się niegdyś ojciec Kyr przesunie

Z błyskiem w prawicy, przed którym truchlały

Lądy i morza; a gdzie chwilę spocznie,

Tęschny znów dalej na koń siąść bezzwłocznie,

Na głowach królów opierał sandały.

Gdy czuł już zbliska ostateczną chwilę,

Król świata pragnął z sobą mieć w mogile

Wspólnika cudów; ztąd ten, co zwyczajnie

Deptał pod jego ciężarem narody,

I żyje wiecznie i jest wiecznie młody,

I tuż przy pańskim grobie miewa stajnię.

I tylko Parsów króle, gdy zechcecie

Wzorem praojca deptać świata kraje,

Warn jednym rumak dumny grzbiet podaje —

Bo tylko z niego wolno grzmieć po świecie! .

Nie widno króla.... — On w sutym namiecie,

Na białym słoniu rodem także z nieba,

Wsród fal wezgłowi miękko się koleba,

Ucztując raźnie. Skroń mu wieńczy kwiecie —

W dłoni mu puhar, — woń w koło Mocarza —

I miękka gędźba słodko go rozmarza.

Siedm Magów przy nim; — na to blask w ich głowie,

By to gadali tylko — co Pan powie.

Siedm Satrap przy, nim; — tyle w nich żywota,

Co Panu gwoli. Ćma dworzan, hołota,

Tłumem na klęczkach włóczy się, — szczęśliwa

Gdy Pan kość rzuci, lub lżąco przezywa.

Na Panu bisior — szata bramowana —

Jakiej nie nosić nikomu, prócz Pana. —

Morzem a lądem ciągnie ciężką zgrają

Wielkiego Kyra państwo, — wielkie zgolą,

Ciężko się wali! —

Jak zajrzysz, do koła,

Tabor a obóz. W współce ze zwierzęty,

Służalców roje, niemniej dzial swój mają:

Pieszy niewolnik pod ciężarem zgięty —

Mul, juczny bronią, namioty i sprzęty —

Tu, z rąk rozpustnej pachołków gawiedzi

Rącze bieguny rwą się w pęd; w wóz wprzężon

Bawoł, syn puszczy, z brzemiony się biedzi, —

Tam kupa ciurów, istny ród niedźwiedzi,

Od wież i taran silne liny prężą,

Inni prą z tylu. Jedno drugie mija.

Lik osłów jęczy pod razami kija,

Opornie ciągnąc, — dromader dwugarby

Wziął na się szatnie, naczynia i skarby.

Słoń potwór srogi, i okręt pustyni

Wielbłąd złamany, niemniej grzbiet podały:

Ow dźwignął brzemię gędziebnych naczyni,

Tamten Bajader lotnych poczet cały, —

Łaźnie — przybytki rozkoszy — haremy —

Których trzebieniec, ni mąż, ni niewiasta,

Rzezan z chłopięcia, pól głupi, pól niemy,

Strzeże jak oka. — Z wrzawy śpiew urasta:

Rącze Almeje, lubieżne Gazele,

Brzmią świew pustyni brzęcząc w dzwonków wiele -

W pląs Babilonka wabi smukła w pasie —

Wieją zasłony mgłą sennej przyrody —

I zewsząd kadzidł woń, i zewsząd zasię

Miękko, gędziebno.... jakby to na gody.

Morzem a lądem ciągnie ciężką zgrają

Wielkiego Kyra państwo, — wielkie srodze

Ciężko sie wali! —

Ze wszech stron, na drodze,

Taje od czerni, jako śniegi tają.

Mnogie galery, — szyków gęste mrowie, —

Wozy rzeźbione kunsztownemi dtuty....

A zbroja wszelka złotem się rumieni,

A broń się iskrzy tęczami z kamieni,

A wszędy skrawo jak nikt nie wypowie!

Na pierwszym z wozów błyszczy szkarłat suty,

Żagl purpurowy na pierwszej galerze,

Jako król godzien. Ku słońcu, u dzioba,

Strzeżyciel Mitras świętych ogniów strzeże,

W czem sobie Ormuzd przedziwnie podoba. —

Morzem a lądem ciągnie ćmą poczwarną

Wielkiego Kyra państwo — wielkie srodze,

Ciężko się wali! —

Zda się — niby w drodze

Kraj Perski wszystek. Suza — cudu ziarno,

Babylon dumny, wdzięczna Choarana,

I między sobą zazdrosne o Pana:

Młodzian Persepol, matka Pasagarda,

I Ekbatana siedmią murów harda.

Z krainy światła, Dejok praszcur stary,.

I Kyr praojciec, błyskają oczyma.

Aryman zgrzyta jeżąc brew bez miary,.

Aryman ściąga ciemnych duchów chmary —

Biadaż! oj biada! — ....

Od strony nieznanej,

Kędy ku morzu ląd się głazem wzdyma:

— Stój! — Co to? — Opór! —

Jako żwir od ściany,

Chrzęsło i prysło.

Goniec wichrem leci....

— Co to? — Król zagrzmiał. On na twarz upada:

— Słońce słońc! — jąka — biada nam! oj biada!

Panie! tam — morze! —

Za nim drugi, trzeci,

Inni się w strony, inni wstecz rozbiega.

Każe Król przyzwać przedniego Paroba,

I lży go sprośnie jak się mu podoba.

Paroba swego król przywołać każe,

Skinie — i wnet go pochwycą Ceklarze.

I rzucą w ciemnię, jakby sprawcę złego.

Król gniewny srodze. — Cóż to? Mnie? Przeszkoda?..

Most rzucić? —

Skinął; — ztąd i ztąd, gromadnie

Roi się — trzaska; ztąd i ztąd głaz padnie —

Aż brzeg brzegowi niby rękę poda.

Abydos z Sestem schodzą się zdumieni —

Hellespont w jarzmie targa się i pieni.

Siedm dni szli morzem, — siedm nocy szli morzem, —

Aż ósme słońce zaszło po za nimi.

A gdy jutrzenka wstała z licem hożem,

Już tylko w dali lekki opar dymi.

Lądy a lady. —

Trak się krwią nie plami.

Uderzył czołem. Mir jemu. — Chodź z nami! —

Makedon dumny, — ciężka nań ta chwila!

Porwał się walczyć — więc kark w jarzmo schyla.

— Biada opornym! —

Mnogie ludy w trwodze,

Zdała i zbliska — z wysep i po drodze —

— Mir! Mir! — wołają, na twarz upadają.

Morzem a lądem ciągnie ciężką zgrają

Wielkiego Kyra państwo, — wielkie srodze,

Ciężko się wali! —

Od strony nieznanej,

Kędy bez brzegów zda się morze szczere:

— Stój! — Co to? — Opór! —

Jako żwir od ściany,

Chrzęsło i pierzchło. —

Galera w galerę,

Bok w bok uderza, — wiosło wiosło płącze, —

Dławi się — chrupi — trzaska. Wały rącze

Mściwie szamocą jarzmo. Z morskich wnętrzy,

Po przedzie, w szersz się ląd zuchwalec piętrzy —

Ląd w ząb, bez końca, — tylko u pizedgórza.

Na krańcu szczyt się błękitny wynurza.

Zjada się Kserkses — z ust mu pryska piana —

I zaklnie srogo w imię Arimana....

— Hej! góra z drogi! Precz! —

Od ciosu człeka

Zadrżął ląd stary, — w druzgi Boże dzieło!

Zawrzało grzmotnie — jękło — i bryznęło,

I wał się polał wierzchem. —

Król z daleka

Powiódł wzrok orli: — Rada, czy nie rada,

Krwawo nam trudy zapłaci Hellada! —

Morzem a lądem ciągnie ciężką zgrają

Wielkiego Kyra państwo, — wielkie srodze,

Ciężko się wali! —

W niemniej ciężkiej trwodze,

I ztąd i zowąd — zdała i po drodze,

Ludy, jak jeden, na twarze padają —

Na twarze swoje padają jak dłudzy —

A łatwe jakoś — dziwne, to padanie....

— Panie! — My twoi poddam i słudzy!

Tyś Pan nasz — ojciec! Co chcesz od nas Panie?

— Lądów i morza! — ryczy wódz na czelo.

— Lądów i morza! — wtórzy czerń; — a oni,

Jako gdy w ulu brzmiaco w pośpiech dzwoni,

Gwarzą przez chwilę, — i jak za rozkazem,

Z głów ukorzonych znów się pomost ściele:

— Lądy i morza — twoje! — z nami razem!

Mir! Mir! — wołają — na twarze padają.

Król dumnie kroczy — kręgiem puszcza oczy,

Gdzie wzrokiem padnie — k'myśli mu i składnie.

Morzem a lądem ciągnie ciężką zgrają

Wielkiego Kyra państwo, — wielkie srodze,

Ciężko się wali! —

Czerni się na drodze....

Milczącym murem w poprzek się rozparła

Garstka Tessalów.

— Stójcie! — rykną męże —

— Po śmierć ten sięga, kto zuchwale sięże

Po wolność Grecyi! —

Król się zaśmiał z gardła:

— Ho! ho! Helleny! — na twarz! Lub was zgniotą

Mej ręki palce, jak pisklęta w pięści.

Czołem! Z lwem ludów bój się nie poszczęści!

Jam zwykł po głowach stąpać! — Ja — piechoto

Przeszedłem morze, — górę przepłynąłem, —

I wszędziem deptał — i podepcę wszędy.. ..

Mir wam! gdy śpiesznie uderzycie czołem,

Śmierć! — gdy nie chcecie! —

Jako grom, w te pędy:

— Nie, nie, śmierć raczej! — hukną Greki społem,

— Nie, nie, śmierć raczej! — wtórzą echa brzmiące...

Zaczem wódz sprawi szyk, — i z wierzchu wzgórza

Niebawem Greki spadną jako wściekli.

Sieką, grzmią, rąbią, wre jak z wichrem burza;

Świst, trzask, strach Boży, — bije pył pod słońce;

Srogo z tej strony, — srogo z tamtej strony ;

Lecz próżno grzmieli, rąbali i siekli —

Zdławił ich ogrom....

Król wzniósł miecz skrwawiony:

— Tak będzie światu! —

Jak, ku ciężkiej biedzie,

Mknie groźnie, tańcząc na jednej swej nodze,

Wichr, po przed którym, ptacy w puch pierzchają —

Morzem a lądem ciągnie ciężką zgrają

Wielkiego Kyra państwo, — wielkie srodze

Ciężko się wali! —

Ztąd i ztąd, po przedzie,

Gońce — jastrzębie lecą z ostrą wrzawą,

Gońce — jastrzębie — na lewo — na prawo —

I poprzód siebie:

— Na twarz narodowie!

Pan idzie deptać karki swej czeladzi,

Jako jest łaskaw. Bądźcież jemu radzi!...

W proch niewolniki! —

W ślad ich prnie się mrowie:

— Lądów i morza! — grzmi głos przewodniczy.

— Lądów i morza! — czerń rozjadła ryczy.

— Lądów i morza! — jak wielka Hellada

Gościnne echa wtórzą okrzyk wraży....

Zadrżyj Hellado! — Nie drżeć któż się waży? ...

W proch! w proch Hellado! — i któż w proch niepada?

Pobladło niebo ponad Grecyą jasną,

Ponad szczęśliwą. Jak gdy zwolna gasną

Niebieskie światła w zachodu krainie,

Wślad których, milcząc, mroczna ciemność płynie,

I chociaż niebo wygwieździ się wprędce,

Przecież się kończy żywot marnej jętce,

I już jej więcej nie oglądać, ani

Jutrzni różowej, ni blask dnia nie dla niej!...

Pobladło Niebo ponad Grecyą jasną,

Pociemniał dzień jej; — wskróś duszno a ciasno.

Od ostatecznych krańców widnokręga,

Żałobny całun coraz grubiej sięga —

Zamętu syny, posępnie a czarno,

Cienie na cienie walą się i garną —

Brzemienne gromem czarnych chmur nawały,

Obwisły ciężko, parno ociężały....

Biadaż! oj biada wam Greckie narody!

Bo komuż, komuż doczekać pogody? ...

Pobladło Niebo ponad Grecyą jasną —

Trzeszczy w jej zrębach — śnadź wprędce roztrzasną.

Chmur czarnych tłumy — groźnych gromów miazga,

Obwisły ciężąc nad ziemią Pelazga,

Tłoczą się, gniotąc — aż duszno. Strach blady,

Na drżących skrzydłach, leci wskroś Hellady,

A drży w mróz zimny — a leci piszcząco....

Bełkoce głucho, — mgły się z mgłami mącą,

Płata je wicher, chłoną kęs po kęsie, —

Zgrzytając groźnie Erys wężmi trzęsie, —

Biadaż! oj biada!....

Jednak — dziw nad dziwy —

Kędyż Atenę? — gdzież Ares krwi chciwy?...

Zbawiż Helladę srom, lub łzy niewieście ?...

Bogowie możni! Kędyż wy jesteście? ... —

PIEŚŃ DRUGA.

LACHEZIS.

Jedno nic — chwila — z wartkiej snów kądzieli

Wysnuta, niklem życiem się weseli.

Lecz Chwila z chwilą zwolna pasmem stawa,

Aż z wątłych nitek wzmocni się postawa,

Imieniem — Wieczność; Pan, na tej postawie,

Przerzuca wątek, grzmiąco lub łaskawie.

Na niej, ku wdzięcznej ozdobie tkaniny,

Świetnemi struny lśnią się czynów czyny;

Drugie się zerwą, — tych i czas nie przetnie.

Pan pyszny niemi, jako błyszczą świetnie,

Wybrane struny wiecznego przędziwa

Palcami tyka, i dźwięcznie wygrywa.

O Myśli Senna! życiodawcze jądro

W owocu wieków! ty Pańską wszechmądrą

Mocą, do życia w czasie powołana —

W tobie treść woli! tyś, za sprawą Pana,

Przejawów Boskich niestrudzona prządka —

U ciebie tylko szukać wspomnień watka! —

W Delfach, jakoby w podziemnej pracowni,

Trzaskanie świata, łoskot, ryk i grzmienie.

W otchłaniach wicher targa się szalenie,

Snadź w srogim gniewie Bogowie gwałtowni.

Dmie, jęczy, stęka i wyje szkaradnie —

Drży ziemia wszystka — zda się, w kęsy padnie.

Nie rzadko Greckiej ciężarnej niewieście,

Ni ztąd i zowąd, porodu boleście —

Wije się w mękach — ażci znagła oto,

Rodzi się światu ohyda straszliwa.

W powietrzu duszno — oddychasz tęschnotą,

A dziwne smutki pierś jak głazem gniotą,

A dusza w człeku, jakby się wyrywa.

I dniem a nocą równy strach. Z ukosa

Nocą się niebo krwawi, — w krwawej łunie,

Rój widm straszliwych złowieszczo się sunie,

Krwawych rózg pęki smagają Niebiosa.

Z brzaskiem — z krwi wstaje dzień, i w krew zapada.

Południe — blade w trupi blask; z północą,

Wskroś ztąd i zowąd błyski zamigocą,

I pchnięta z niebios leci gwiazda blada.

Drętwieje z grozy wszelka dusza żywa.

W powietrzu duszno — oddychasz tęschnotą,

A dziwne smutki pierś jak głazem gniotą,

A dusza w człeku, jakby się wyrywa. —

Po przed świątynią Delfu, po przed świętą

Jak przybieżano, tak na twarz legnięto.

Pokotem upadł Grecyi lud przemnogi.

A duch w nich mdleje, — bo cóż, w zemście srogiej,

Przebłagać zdoła zagniewane Bogi?

A trwogą ciężką wzdyma im się łono,

A drżąc, czekają, co im naznaczono:

Czy śmierć straszliwą? — czy niewoli pęto?

Tysiącmi rzeżą ofiary; w półkręga

Objatne ognie wonnym dymem płoną,

Kapłany pieją hymny, kadzidł wstęga

Wieje w obłoki, rąbkiem niebios sięga —

Och! byle tylko Bóg polotnej strzały,

Byle się tylko losy zbłagać dały!

A tu drży ziemia jakby płoche liście....

Zda się Hefaistos, kiedy zamaszyście

Kuje grom Ceusa z obuchem w prawicy —

Ztąd grzmią w kowadła kyklopsowie dzicy,

Tam z srogim zgrzytem leci pęd od miecha,

Echa głos połknął — głos połknęły echa.

W wyrocznych Delfach, jak w piekieł czeluści,

Zieje i huczy. Niby Orkus blady,

Jako się miota, zanim grom wypuści

Z rozpękłej góry. — Od ludów Hellady,

Wybrane posly, trzy już dni (rzecz sroga!)

W czuwaniu, w głodzie, leża w proch obliczem.

I nie wstać posłom, bo nie pójść im z niczem,

Aż się. o wyrok dopytają Boga.

Nie widno Wieszczki brzmiącego Młodzieńca —

Nie władna sobą. Straszny szał, dziewicę,

To w żar, to w wodę miota, — skrzywia lice,

Kurczy jej członki i wnętrzności skręca.

Trzy dni, trzy nocy, by zdeptana żmija,

Nie pewna życia, w boleściach się zwija.

Czekają posły. Znagła huk przez ścianę ...

Na dwoje pęka przybytku zasłona —

Buchnęło kłębem.... ażci oto ona.

Z rozpierzchłym włosem, — szaty w wiatr, — stargane

Przepaski święte, — w piersi rana krwawa

Jedna i druga, — twarz straszliwie sina, —

Zółto-spieniona ust się czepia ślina, —

Pracuje piersią, i tchu jej nie stawa; —

Spokojnie niby siedzi, — jednak błędnie

Zatacza okiem, — a oko, tak prawie,

Jakby mu długo nie wytrwać w oprawie, —

A usta sine, jako mak gdy zwiędnie.

I rusza niemi jakby mimo woli

Szemrze coś, czego nie zachwyci ucho —

To znów się skrzywi, to znów jęknie głucho;

To drgnie, jak człowiek gdy go wskroś zaboli,

Znagła się zerwie, pieni się jej warga,

Pierś pięścią tłucze, paznogćmi rozdziera,

Jak opętana tu i tam się targa,

Rwie włos, rwie szaty, i jako pantera

Pręży się, zwija — aż jej w kości trzaska.

Snadż Bóg, co strzałę daleka wypuszcza,

Wstąpił w kapłankę.

W trwodze ludu tłuszcza:

Co im obwieści? — biadaż im? — czy łaska? —

Ucichło chwilę. Wraz jej zadrżą wargi:

— O biada! — jęknie. — Biada? co? co? biada? —

Z ust do ust leci smutne słowo skargi. —

Jej tchu brak w łonie. Twarzą w proch upada,

Tarza się, wije. — Biada? co? co? biada? —

Powtarza każdy, i zdrętwiały trwogą

Mniema źle słyszeć; i nie ma nikogo,

Coby nie zadrżał. Naraz w ciszy głuchej,

Zasłyszysz łacno brzęk lecącej muchy;

Bo znów kapłanka zrywa się złowrogo.

Więc jak kto może powstrzymuje dreszcze,

By w pierś z tchem razem wchłonąć słowo wieszcze.

— Biada ci Grecyo! — zcicha zaszeleszczę —

Wszystko stracone!... Jak gromem rażeni,

Choć śmierć w ich duszy, słuchacze, nie mogą

Chciwego ucha odjąć wieszczby słowu,

Myśląc: iż chyba jest ratunek jeszcze.

Kapłanka milczy, łaknie tchu, w tem znowu:

— Jedno was zbawi! — Słuchajcie Helleni —

Zbawić was może.... — Znów w niej skrzepnie dusza —

— Zbawi was tylko.... — Tu znów pierś wysili,

Lecz tylko usty rusza — próżno rusza!

Dźwięk, gdzieś daleko! Znów się rwie, po chwili

Jeszcze coś szepcze, w tem bez tchu upada,

Przeto iż sił jej zbrakło.

Tłuszcza blada

Stoi dech tłumiąc, cala w słuch swój wryta —

Podani naprzód, trawieni tęschnotą,

Pragną i łakną by co znów schwytali —

Otworem usta, a wzrok im się pali,

Zda się, duch wszystek oczyma ich czyta:

— Co? Co nas zbawi? — cóż więcej? — co dalej? —

Gdzie nam zbawienie? — gdzie? — O, patrzcie oto,

Snadź jest w dziewicy duch nad śmierć zawziętszy,

Bo znów się budzi, i jak kiedy z wnętrzy

Podziemnych pieczar praca grzmi straszliwa,

Tak ona mowę swą wypracowywa:

— „Meże! — Moc Boża glos jej w usta kładzie —

W murze drewnianym zbawienie Helladzie!"

Zaczem się chwieje, czepia ścian, ołtarza,

Lecz sil pozbywszy pada wznak, i zcicha

Rzęży śmiertelnie, stygnie, ciężko dycha,

Zda się — skra życia już się w niej dożarza.

Patrzy nie widząc zeszklona źrzenica,

Znój zimnych kropli przymarł do jej lica.

Wynieść kapłankę śpieszą ofiarnicy.

By nie skonała w przybytku świątnicy.

Umilkło, — cisza. Wszerz, jak skrzydeł wianiem,

Tchnienie od słowa wyrocznej powieści,

Tajemniczemi powiewy szeleści.

Wysłańcy ludów, starców grono, za niem

Kapłanów garstka, tłumem lud prostaczy,

Niemi, jak wryci w głaz, bez żadnej zmiany

W licach swych, drżący, biedzi w bladość trupią, —

Jedni do drugich garną się i kupią:

— Co? — mur drewniany? — Cóż jest mur drewniany ?

Co to ma znaczyć? — Dziwnie! — Cóż to znaczy? —

Wbrew przeciw sobie stawa na przemiany:

Rozpacz — otusze, otucha — rozpaczy. —

Gdzieś u Koryntu gwar.... starszyzny grono,

W zbor Amfiktyonów mądrych zjednoczono.

W garstce maleńkiej roi sio jak w dużej,

Dłoń stuży dłoni, głowa głowie służy.

A jako, w piękny poranek wiosnowy,

Po barwnych zielach woniejących świeżo,

Pracowne pszczoły rojem się rozbieżą:

Ta rosę pije, ta od nóg i głowy

Kalkę urabia, tamta pyłek zgarnia,

Ta z brzękiem niesie, tamta wziąść pośpiesza,

To w ul, to z ula brzęcząc skrzętna rzesza,

A każda znosi, każda coś dodawa,

Że zda się tobie czary, cudu sprawa,

Jako w twych oczach wzdyma się śpiżarnia:

Patoka płynna, kanar wonnej cnoty,

Toż wosk uległy w przegrodzeń misterstwo,

Zkąd więc pożytek, zkąd, w jesienne słoty,

Mieć wszystkim starość nieglodna i czerstwą; —

Tak w radnem kole godzą mądrość z władza,

By był pożytek z tego co uradzą.

A jak gdy w gniazdku, jaskułce ptaszynie,

Swawolne chłopię wybiera pisklęta,

Ona rozpaczą, trwogą, bólem zdjęta,

Lata bez wiedzy — zda się z żalu ginie.

Podczas gdy liście barwi jasność złota,

Jej serce w piersi zamiera, trzepota

Skrzydły, bolesne dając wykrzykanie,

I nie wie rady, bo czy pozostanie

Przy dzieciach lubych, czy odbieży dzieci —

Jednako zginą! Rozpacznie przypada,

I, to odleci, to znowu przyleci,

Nie wiedząc rady, wie tylko — że biada; —

Tak wodze ludów, mają trud nad trudy,

Wątpliwi środków a pewni rozpaczy,

Czego się chwycą? — co zniechają raczej?

Coli następnie działać im? — co wprzódy? —

Zwą co znaczniejsze: radą, cnotą, silą —

Też wywołańcom posiano przyzowy.

Przybył Arystyd prawy mąż — przybyło

Wiele i drugich. Rada — działem głowy,

Głowa — rząd ciała; a lud — członki ciała

Drżąc, oczekują, co więc Rada zdziała.

Ha! Co tu robić? — Od gór, jak z kratera,

Nabrzmiały chmury, groźnie grom w nich wzbiera —

Grom — śmierć lub jarzmo! Ciężkie ludu zgraje

Tak ciężkie w liczbie, iż się sen być zdaje!

Walą się, walą. Nie zna wódz przeszkody:

Tam ląd przepłynął, tam przestąpił wody.

Powolnych sobie zbył milczeniem wzgardy,

Opornych sobie zgniótł i stąpał dalej.

Makedon dumny i Hellespont hardy

Społem dźwigają jarzmo. Chciał — i oto,

Przez góre morski bałwan się przewali,

By przejść galerom. — Hej! ludy Hellady!

Czołem! — wódz wola. — Czas ci Grecka cnoto

Byśmy zaległą rozegrali sprawę.

Ho! czy widzicie wczorajsi zwycięzcę

Jak w grobie Daryusz przewraca się blady?

Jak krocie padłych w Maratonu klęsce

Wołają pomsty? W ich imieniu oto

Jam się dziś wybrał spłacić długi krwawe

W miarę i w nadmiar! — Za nim czerń rozjadta,

Rzekłbyś, iż dziatwa grzmiących piekieł stadła,

Rzekłbyś, iż właśnie jedni drugich zgniotą.

Ryk — trzask — a groza!

Jako gdy w pustyni,

Szlakiem, gdzie piasek w przymierzu z spiekotą,

Wędrowni ciągną czarnych lic Etiopy —

Znagła się niebo zmąci, w mgłę zasini,

Znagła im wicher zerwie się z pod stopy,

Z krzykiem ucieka struś i gazell stada,

Trwożnie gdzieś w dali grzmi lud.... Alić biada!

Wraz w koło płonie, w kłęby piekłem bucha,

Zatyka oddech zionąc żar, z otchłani

Ruchome piaski wzbija w pył, — zbłąkani,

Tchem biorąc w piersi śmierć, niepewni ducha,

Napróżno twarzą do ziemi przypadną,

Modlą się, bluźnią, — jęk ich coraz cichszy,

Wreszcie — umilkło. Chwilę jeszcze wichrzy,

Aż zwolna zwieje, to w stronę, to na dno.

I oto wszędy śmierć i zgroza blada!

Dniem, sępa tylko zwabi zapach zgniły —

Nocą się sprośna hiena milczkiem skrada —

I z resztą, pusto, jakby wśród mogiły.

Bo ani zwierzu zasypaną studnię

Znajść w upragnieniu, ani cień w południe;

Bo nawet palma trafem oszczędzona,

Kiedy się zwolna obejrzy do koła,

W osamotnieniu wyżyć już nie zdoła,

I śmierć w swej piersi czując zanim skona,

Zwęglałem liściem dawać cień przestanie.

Tak więc jak owa w pustyni zagłada

Zamorski tuman zrywa się i spada,

A kędy spadnie, ciężkież to spadanie!

Z burzliwym rykiem, dzika niepogoda

Stopami swemi depce, co się poda;

Druzgocze miasta, wsiąka ludy. Sioła,

Święcone gaje, których grom nie zniszczy,

Świątynie Bogów (rzecz nad wiarę zgota!)

Dłoń świętokradcza ku chwale Ormuzda

Płomieńmi chłonie! I tak, kupą zgliszczy,

Jak orle oko z chmur zasięgnąć zdoła,

Środkiem się Grecyi znaczy krwawa bruzda.

Ha! a wyrokiż? — Myśl ich któż odgadnie?

"W murze drewnianym — zbawienie Hellady —"

— Cóż mur drewniany? — Ciemno! — W słów wykłady

Zapadł lud wszystek, z nim grono obradnie,

Lecz tym, jak owym, ni trafno, ni składnie.

Radzą, a gwarzą. Tuman.... ho! w tumanie

Jeździec — cień blady. Wraz przypadnie, stanie,

Tchu łaknie, jąka przerwanemi słowy.

— O Ojce ludów! Z Pindu, gór olbrzyma,

Kraj, co się stromym Arakintem wzdyma,

Lud, co mu w pasie Acheloj, lud owy

Z Persy — jak z bracią!... —

Grom! W ciszy grobowej

Zda się, iż wszystkim zbrakło tchu i mowy.

Dumają, milcząc. Tuman znów..., w tumanie

Jeździec — cień blady. Wraz przypadnie, stanie,

Tchu łaknie, jąka przerwanemi słowy:

— O Ojce ludów! Lokry, lud niżowy,

I ci co z prawej, i co z lewej strony,

I co z Naubaktu patrzą w nurt zielony,

I co z Termopil wązkich w kres daleki,

Lud to.... Ojcowie! przeklon im na wieki!

Lud — niewolników!... —

Cios! W ciszy grobowej

Rzekłbyś, iż wszystkim zbrakło tchu i mowy.

Milczą, w dół patrząc. Znów tuman...., w tumanie

Jeździec — cień blady. Wraz przypadnie, stanie,

Tchu łaknie, jąka przerywane słowo:

— O Ojce ludów! Biadaż nam, a zdrada!

Magnety brzeżne — Ftyja, ziemia żyzna —

Lud klinem krągłym co w morze zapada —

Srom, srom Helladzie, iż się Grekmi zową!

Lud to nie naszy! — Ich cześć i ojczyzna

Tam — kędy przemoc!... —

Do ciosów, cios nowy.

Rzekłbyś, iż wszystkim zbrakło tchu i mowy.

Zblednieli, milczą. Znów tuman..., w tumanie

Jeździec — cień blady. Wraz przypadnie, stanie:

— O Ojce ludów! — jąka przerywanie —

Ród wiarołomców — Beoty, Tebanie,

I władać Grecyą naród zdawna chciwy,

Pasierbie serca — złośliwe Argiwy —

Służalce Persom!... —

Do ciosów, cios nowy!

Rzekłbyś, już w końcu nie stało i mowy.

I jako niegdyś z puszki Pandorowej:

Goniec za gońcem, tuman za tumanem,

Klęska za klęską! Tedy starsze władzą

Szaty rozedrą, padną w proch zalanem

Łzami obliczem, piersi jęk wydadzą:

— Biada od wroga! Srom od bratniej zmiany!....

O Bogi Grecyi! Cóż jest mur drewniany? —

Wstał Temistokles, dłoń w potrzebach sprawna,

Postawa słuszna, twarz tęschna a blada,

Maż silnej cnoty, — już to zdawien dawna

Spać mu nie daje zwycięztwo Miltiada.

Gdy wstał bohatyr, lud, starsi, wodzowie,

Zważają pilnie, co też on im powie.

— O wodze ślepych! — tak on do nich prawi —

O! sami ślepi w nadmiar wszelkiej rzeczy!

Próżno i radzą Bogowie łaskawi,

Gdy im nie w pomoc mądry przemysł człeczy.

Powiem, coć jasno, — niech mi, kto chce, przeczy:

Galer szyk gęsty jestci murem z drzewa —

Bo jako wal jest przedpiersiem warowni,

Który gdy mocen, niech wróg najgwaltowniej

Chce twierdzy, stratę z wstydem tylko miewa,

Tak i moc morska, lądom w krąg zasłona,

Z pomocą Bogów, zbawienia dokona.

Bo tak się ludom przymorskim nadało,

Bo tak nam tylko z chwałą wyjść i cało.

Wy tedy Grecy zróbcie tak: dostatek

Wszelki, i zbytek wszelki, wraz z garstkami

Starców i niewiast, niemocnych i dziatek,

Złóżcie w Trezenie, w Eginie, w Salami,

Pod świętą Bogów dając straż; a sami

Radzi porzućcie miasto Bogom mile,

Bo w gruzach jego najdzie wróg mogiłę.

To uczyniwszy, niech wśród gór co nagiej

Tobór odwieczne dęby w pomost ścina,

By w pogotowiu, sposobna godzina

Zastała u nas galer choćby trzysta,

I tyleż tkanych dłońmi niewiast żagli.

Owa tymczasem Perska ćma rzęsista

Gdy się na dobre pośród nas rozsiądzie, —

Razem, od morskich głębin i na lądzie

Serdecznie wzięta w dwoje twardych kleszczy.

Wierzcie mi — tylko westchnie i zatrzeszczy,

I runie w miazgę. — Tylko, ludu miły!

Tylko, gdy chcecie mieć nad wrogiem władzę,

Wprzód nad samemi sobą mieć ją radzę:

A tą jest zbroja z wiary w własne siły.

W niej to człek walczy jakby z po za wału,

I sam nie sięgnion wytraca pomału,

Cierpliwie, długo, — ale aż wytraci.

Tak skoro zrobisz dzielna garstko braci,

Wróg mając liczbę, siłę i przestrzenie,

Mieć będzie klęskę, grób i zawstydzenie,

A na tym grobie śmiałą stopą stawa

Miłość Ojczyzny i wolności sprawa. —

Skończył; a oni milczę wskróś zdumieli.

Wraz gwar, jak w liściach, gdy wiatr dmuchnie świeżo —

I jedni wątpią, a drudzy nie wierzą,

Ci wierzą znowu, leczby wątpić chcieli.

A wszystkim dziwno jako prawił mądrze —

Zda się Atene z jego ust, bo skądże

Własnym przemysłem w człeku mądra rada?

Gdy się tak każdy nie wie k'czemu skłania,

W tem zagrzmi z prawej. Snadź, co gromem włada

Ceus, dobrą wróżbą chciał dać kres wahania.

Zaczem poznali, iż prawił wyrocznie,

I sławić męża zgodnie każdy pocznie.

Ha! a tymczasem, czyliż mamie zginie

W plugawem najściu, w gruzach i w perzynie,

Tyle siół, grodów? A Bogów świątynie?

A Bogów miasto ? Samże się ostanie

Ów kunszt misterny — wieków budowanie?

I matka ludów, matka serc, — Hellada,

Wrógże ją porwie, pogwałci, sposiada?

Wrógże podepcze to, co Bogów stopa,

A lud czcią serca poświęcił od wieka?

Cóż rzeką drudzy, cóż przyszłość daleka?

Cóż sam wróg wreszcie, gdy się krwie nażlopa,

Gdy nie gaszone zgliszcza same zgasną?

Dziatwie na łupże wydać matkę własną?...

O! zdradnej dziatwie takiej zginąć zdradnie!

Lud, pasierb matce, w nędzną śmierć przepadnie

W łzach znajdzie niemoc, znajdzie grób w rozpaczy,

I jak tlał marnie — tak i marnie zgaśnie! —

Nie tu czas radzić, ale działać raczej....

Wstał wódz, i ryknął, aż zagrzmiało właśnie —

(Król dzielnej Sparty, mąż dziwnie wspaniały):

— Ha! kto chce zginąć — by nie uszedł chwały?

Kto ze mną bracia ku Matki obronie ?

Kto, rad nie uciec ?... —

Wraz się szmer rozwionie....

Wstał tłum mołojców uśmiechniętych szczerze —

Sama to młódź spartańska tak się mrowi —

A wszyscy dzielni, i poledz gotowi;

Z tych ku potrzebie trzystu wódz wybierze.

Lecz jak tu wybrać? Zewsząd zgiełk się wzmaga

Kogóż z nich wybór przyjmie lub odeprze ?

AVszyscy dąb w dęba, w odwagę odwaga,

I wszyscy równie — ni gorsze, ni lepsze!

Zaczem, w los ciągnąć, wódz się słusznie skłania -

I oto — trzysta! I oto — w godzinie:

Ci z gardł radosne dają wykrzykania,

Owi zaś smutni, iż ich cześć ominie.

Z temi więc swemi, przykładem a władzą,

Poczci Leonid ziemię ukochana:

Wpoprzek Termopil wązkich klinem staną,

I zginą sławni — a Matki nie dadzą. —

W Sparcie społeczne robią gotowania,

A nie znać żalu, ani łez, ni łkania,

Choć mężom walczyć, póki krwie im starczy.

Ni z tarczą wrócą, ani też na tarczy,

Idzie bo każdy — by legł, jako żyje....

Królowi młoda wiesza się u szyje

Małżonka luba, bardzo gładkiej twarzy:

— O Panie! — mówi — cóż mnie odtąd samej ?

Tej król: — Proś Niebo, niech ci męża zdarzy,

Coby był godzien wziąść cię żoną po mnie. —

Ona w dół patrzy, rumieni się sromnie,

Bo łza w jej oku, w duszy żal bez tamy....

W Sparcie społeczne robią gotowania,

A nie znać żalu, ani łez, ni łkania,

Choć mężom walczyć, póki krwie im starczy.

Ni z tarczą wrócą, ani też na tarczy,

Idą bo właśnie — by legli w mogile.. ..

Więc jako idą, by nałożyć głową,

Naród im wszystek da cześć pogrzebową.

Szło matek trzysta, i żon drugież tyle,

Za tem lud mnogi. Kapłani, koleją,

To ci, to owi, żałobliwie pieją —

A gdy już spełnion obrzęd, jak przystało,

Czas uciesznemi zapełnią igrzyski,

By równie godnie miał się duch, jak ciało,

W cześć bohatyrom, których koniec bliski.

I oto — poszli. Oręż w blask im strzeli —

Już są daleko — już dalej — po chwili

Zmniejszeli — w mgle się topiąc, poszarzeli —

Aż znikli wcale, jakby już nie byli.

Niewiasty k'mężom śnieżne rąbki chwieją,

I każda w duszy żegna się z nadzieją.

O! Bogi z wami Męże zacnej dłoni!

Męże nad męże! Zbawcę wy — jak oni

Półbodzy Ojce, co przez czyn zuchwały,

Z pożytkiem ludzkim nabywali chwały.

Cześć wam! "Wiek przyjdzie, iż więc zwątpią, czyli

Możnem być temu, coście wy zrobili!

O! Bogi z wami Męże zacnej dłoni,

Przedziwne męstwem, — świat się wam pokłoni!

Zwleczecie ciało, by duch wziął lot ptaka —

Jak wam przesławni, oby nam śmierć taka!

Z wami myśl nasza, z wami dusza nasza,

I serc modlitwa, co się w Niebo wznasza.

O! Bogi z wami męże zacnej dłoni!

Pył ziemi własnej — on — gdy czas wam do niej,

On was, jak ojciec, obsypie, pogrzebie,

A po nad wasze mogiły, sam z siebie,

Wawrzyn, w cześć cichą, sławy liść przekłoni....

O! Pokój z wami męże bratniej dłoni! —

PIESN TRZECIA.

ATROPOS.

Mocy ostrz świetnych, co nigdy nie zmylą,

Śmierci przeważna! Ty, obecną chwilą,

Co tętno nowe, co błysk oka nowy,

Tniesz wieczność Pańską wiecznie w dwie polowy:

Przeszłość i Przyszłość — ściśle równe obie,

I nie ma wiedzy, tylko w jednej tobie.

Wszakże, o Wiedźmo Wiedzy! Wiedźm Królowo!

Jakież u ciebie dopyta się słowo?

Umarł, kto wiedzy skosztował, i znowu

Kto umarł, ucha dał Wiecznemu Słowu....

Któż wie: w kolebce grobli? czy się właśnie

Rodzi dopiero, kto snem wiecznym zaśnie?...

Aniele marzeń, z licem bardzo bladem,

Niby miesięczne lica! twoim śladem,

Milczący orszak, przez kraje dumania,

Cichym powiewem w mgle się mlecznej siania,

I ciągnie senno, aż zaciągnie w smugi

Niebo, od jednej strony aż ku drugiej.

O Mocy ciemna! toż dłoń twoja lewa,

W noc na powieki senny mak wysiewa.

By, gdy człek chwilę w pracy swej ustanie,

Miał choć przedwstępne Wiedzy skosztowanie,

Niby zwierciadło, gdzie w mglistym obłędzie

Trwa co już było, lub dopiero będzie.

Mocy spokojna! dziwneż twoje sprawy!

Z snem wieszczym w lewej, wiedzą w dłoni prawej,

Sen śmierci robisz podobnym, i razem

Śmierć, snu błogiego przedstawiasz obrazem —

By snadź, nim duch się z ciałem nie rozklei,

Nie zginąć człeku z żalu lub nadziei.

O! w noc półświetlna, gdy woń teschną dyszy

Uśpione życie, gdy wśród sennej cisiy

W otchłaniach gwiazdy migotnie się mącą.

Iż Pan je tyka wygrywając brzmiąco —

O! daj mnie wtedy, Mocy z nad Otchłani!

Daj być widzącym — jako są wybrani.

Choć raz, choć jeden! Niech mi na wyzwanie,

Co łzą wytęschnię, życiem w oczach stanie.

Niech mnie — w tę chwilę świętą, uroczystą,

Samemu tylko Pańskim być Lutnistą —

I choćby potem .... znów mi wiecznie ciemno!

I.... choćby zginąć wiedzy mej wraz ze mną!

Stanęli męże, jako wrzeciądz mocy,

Jako zasuwa zarazem i klamka;

A zaś Termopil cieśń, jak klucz do zamka —

Do piersi mężnych; za tym, lud sierocy,

Swój wszystek schował skarb, najdroższe miano —

Ziemię praojców, matkę ukochaną.

Noc. Cisza głucha. Wpoprzek, tajemnicza

Rzeka, nim w wieczność fale swe przepędzi,

Gra — skrzy się — mierzchnie. Z po za wzgórz krawędzi,

Dźwiga się miesiąc pełnego oblicza,

A dołem ciemno; — tylko z legowiska

Persów, blask ogni drżących krwią przebłyska:

Im bledszy miesiąc, tem w dole czerwieniej.

I cisza wszędzie, tylko czasem z cieni

Ozwie się czata jak przez sen, znów zcichło,

I znów przeciągle ozwie się, aż rychło

Zamarł dźwięk, zmierzchły płomieni widziadła,

I rozmarzona głusza, martwo padła

Na snu posłanie. Od krańca, gdzie skośnie

Żwir gwiazd, wskróś niebios, płynie drżąca rzeką,

Waży się miesiąc, pełnych lic, daleko

Po za topiele światła, cień wątpliwy

Kładzie się, nurza, to znów wzbiera, rośnie,

Lub wpół przecięty gra jak powiew niwy.

Zciemniało. Trwożnie liść o liść potrąca.

Od bratnich szlaków gwiazda promieniąca,

Rąbkiem z mgły śnieżnej, z której światło tryska,

Wiejąc ślad przejścia przez modre pustynie,

Bieży po drżącym promieniu miesiąca;

Zrazu gdzieś w dali — bliżej — aż i zbliska —

Ponad namiotem króla smugiem spłynie —

Była .... i już jej nie ma.

Król, wznak ciała,

Wśród wezgłowianych puchów ma swą ciszę,

Zaczem duch jego miękko się kołysze,

Snem, a niemocą. Z podniebia, wspaniała

Lampa z kryształu o wonnej oliwie,

W barwy wzorzystych makat strzela żywię.

I z naczyń woni, z sennych smug, mgła blada.

Przesnuwa kłęby, warstwami układa

W poprzecznych płaszczyzn pasma. Król, w znakciała,

Wśród wezgłowianych puchów miękko tonie;

Rozognion wszystek, a skroń jego pała —

Tłucze się serce w niespokojnem łonie,

I znój na czele, jak gdy zamróz łzawy,

Jesienną rosą skropi szklanne szyby.

Ciężkie widzenie widzi król, w śnie niby,

We śnie, a właśnie jakby pośród jawy.

Zerduszt mu prorok w własnej swej osobie

Stanie przed oczy. Grzmiący miecz z płomieni

Ma w dłoniach obu, ważąc w strony obie;

A w ciemną przyszłość utkwił wzrok sokoli.

Aż naraz miecz się w drżącą wagę zmieni:

Na jednej szali, wszystkiej Greckiej doli

Dział, a na drugiej — Perskiej. W tem, dział wraży

Pojdzie ku górze, a Perski przeważy.

Lecz ciężąc dziwnie, zapada w otchłanie,

Kędy ma ciemny Ariman mieszkanie —

A Grecyi dola — ku niebu — do góry —

— Ha! — .... Wyskok się ocknął, przetarł wzrok, wokoło

Spojrzał — w śnie wszystko; tylko w wschodniej stronie,

Mgławo coś pierzchnie, zaćmi i rozwionie,

Jak się i pyłem rozwiał sen ponury.

Porwał się, usiadł, dłońmi potarł czoło,

Zadrżał, i duma — ból mu serce schwyci.

Duma — a sen mu jakby w oczach właśnie,

Duma, i tęschno duma. Razem w dłonie

Klaśnie, i znowu w białe dłonie klaśnie.

W bocznej komnacie, tuż, w ksiąg zwoje wryci,

Mędrce, snem gardząc, karmią myśl niesytą —

Pierzchła zasłona — wchodzą — na twarz zbladłą

Padają drżący. Tym król, w zwięzłem słowie,

Sen przepowiedczy, jako był, opowie.

Skończył — ci milczą, jakby w głaz ich wryto.

Alić po chwili: — O Prawdy Zwierciadło! —

Rzeknie królowi Mag nad drugie Magi:

— Skoro tak każesz, słuchaj prawdy nagiej:

Kara, cośmy z podłej urobieni gliny,

Sen jest wspomnieniem, albo przepowiednią,

Tego co będzie, lub było poprzednio —

Lecz wam, Wybrańcy, coście światła syny,

Warn duch. istnieniem, nie zmysł — glina krucha,

Warn jak i jawa, sen — jest wolą Ducha.

Cóż ci rzec więcej, królu po nad króle!

Ma Ormuzd, władca świetlistej krainy,

Jak ty, u stóp swych ludną z gwiazd półkulę —

U skroni wiecznie w wian się splatające

Raz ogień — słońce, to znów jasność — słońce —

A w twardej dłoni, rozgłośny po świecie

Grom, którym kiedyś Arymana zgniecie —

Królu! Tyś dziedzie Ormuzdowej chwały!

Tyś jak on świetlny, jak on doskonały,

Potężny, wielki, wieczny nieskończenie —

Nie tobie krańce, ani też przestrzenie,

Twa moc — Moc Boża. Niech i w otchłań sięga,

Wszakci i otchłań w krańcach niebokręga!

Oto, co jawnie, niby snu osnowa,

Mówią twej chwale przepowiedni słowa. —

— Dosyć! — Odeszli. Głowę król na łono

Skłoni, i brodę gładzi utrefioną,

I bujne sploty, jako mu opadły,

Bez wiedzy garnie z ponad skroni zbladłej,

I oddan sobie ciężko się zamilczy.

Biegły wykładca właśnie w myśl mu czyta,

Wszakże, zkąd Panu trwoga niepozbyta,

Niby szpon sępi, lub ząb niby wilczy,

Tkwi w głębi piersi, i ani jej wyprze?

Wstał, i szeroko chodzi po namiecie,

Sam nie wie o tem, że mówi, a przecię,

Mówi sam z sobą słowa nad wiatr szybsze.

Być dobrej myśli próżno sobie tuszy,

Zwątpienie cierniem uwięzło mu w duszy.

Słońce, w blask dniowy, przez zroszone liście,

Na świat spłakany strzela promieniście,

I z łez gra tęcza — iż się właśnie zdawa

Smutek ucieszny, albo radość łzawa.

Królowi rumak przywiedzion. Król zprędka

Siadł, lejc pochwycił, a źrzebiec łakomie

Sadzi się, wspina, w rączy bieg mu chętka.

Tak gdy igrzysko biegu w Hippodromie —

Mąż tuż za mężem migając przelata,

Że tylko wiewna polatuje szata.

A bezczynnego, patrząc, żądza bierze.

Pchnąć się, gdzie pędzą biegowe szermierze —

Serce — młot w piersi, tchnienia łakną płuca,

A duch powściągali ciężko się zasmuca.

Król, dłoń ku czołu mając od promieni,

Dalekowidnie patrzy w przestrzeń zbladła,

I w oczach jemu dziwnie bo się mieni!

Dal zda się bliską, bliskość zaś odległą.

W sinej mgle kędyś kilka wzgórz osiadło,

Z sinej mgły dalej kilka brył wybiegło,

Aż garb się z garby, głaz ku głazom zbliży,

I coraz wyżej — i wyżej — i wyżej,

Gdzie lądy, borów gniecione odzieżą,

Dźwignięte z otchłań, dumnie w grzbiet się jeżą,

Tam nagłym ciosem pękło w samem ścięgnie;

Ztąd w strony obie rozskoczą się szczyty,

A każdy z wierzchów, zda się, w niebo wbity,

A jar w pośrodku, zda się, w piekło sięgnie.

Bo każdy z wierzchów, okiem nie dościgły,

Gdzieś — w chmurach — ugrzęzł skręconemi igły.

Bo jar skrajany wężem przez wierzchoły,

By gardło piekieł, połknął dzień wesoły.

Toć wrota Grecyi... a zaś za wrotyma

Jest Grecka wolność. Lub jest... lub jej niema...

Ha! Cóż tam widno? Cóż z czarnej gardzieli

Kiedy niekiedy w blask pod słońce strzeli?

To męże Sparty, jako wrzeciądz mocy,

Jako zasuwa zarazem, i klamka —

A zaś Termopil cieśń, jak klucz do zamka,

Za którym zamkiem, Grecki lud sierocy

Swój wszystek chowa skarb, najdroższe miano

Ziemię praojców, Matkę ukochana....

Król patrzy zbladły, i dusza w nim gniewna.

Nie jar to zwykły, ni też mur to z drewna,

Ni góra z piasku która on przekopa,

Ni otchłań z wody którą on przesypie!

Stopa, co przejść tam zdoła, taka stopa,

Lub ... sprawi stypę, lub ... utknie na stypie.

Zwie król posłańca, i tak go zagai:

— Tak rzecz królowi od Spartańskiej zgrai:

"Lichać ich garstka — a moc u mnie, w dłoni.

Poślę moc na nich — zwalczą. Drugą poślę —

Ha! i tę jeszcze zdławią może oni.

Wtedy — znów inną (bo na głos mój, władza,

Jako z przyciętych prętów latorośle,

Z mnogości życia, w mnogość się odradza) —

Lecz pewien jestem, gdy przydzie ta siła,

Już i nie znajdzie z kimby powalczyła.

Przeto niebawiąc, nim trzy dni ubiega,

Król dumnej garści niech się ranie pokłoni —

To, z jego strony, a w zamian, zapłatą,

Oto, co jemu, jakem żyw, dam za to:

Pierścień królewski dam na palce jego,

Szkarłat na barki i łańcuch na piersi.

I, by był części syt, jak zwyczaj każe,

Pokłon mu dadzą władcę co najpierwsi, —

Bo on na całym Greckich ziem obszarze,

Wiadarzem będzie nad wszystkie wiadarze.

Tak mówię jemu ja król, w mej osobie,

Mógłbym z niem zrobić cobym sam chciał wcale,

Mógłbym go zmiażdżyć, lecz lepiej ocalę.

Bom go, iż mężny, ulubował sobie." —

Posła swojego czeka król w namiecie.

Poseł się sprawi, i wraca niezwłocznie.

— Cóż? — On padł na twarz i trwożny tak pocznie:

— O królu królów! nie tak jest jak chcecie.

Duch krzepki w Grekach! Duch — za moc im stanie.

Wojskoćto wodzów samych! Słuchaj Panie,

Tak mówi tobie Sparty król, maż prawy:

„Nie chcę panować za cenę niesławy,

Grek mieczem tylko, jeśli chce nabywa." —

Rozje się Kserkses ubodzon do żywa,

I mieczem zmiecie łeb z wiernego sługi.

Z królewslnem słowem wprędce posłań drugi:

— Niech się wódz Grecki podda mnie w tej chwili,

Ajeszcze dam mu o czem i nie marzy —

Władarzem będzie nad resztą Władarzy,

I kto żyw tylko przed nim kark pochyli. —

Zbywszy się poseł wrócić omieszkawa,

Bo król Spartański, (nie łatwa z nim sprawa!)

Nie chce jak nie chciał. Zbladłej na śmierć twarzy,

Dręczony dreszczem od stóp aż do głowy,

Wlecze się zwolna, zyskać chcąc na czasie....

Wreszcie padł na twarz, z strachu konać zda się:

— O królu królów! — rzeknie mdtemi słowy —

Tak mówi tobie wódz Spartańskiej zgraje:

„Spartańczyk ginie — lecz się nie poddaje."

Ledwie dokończył — alić mu król srogi

Jak i pierwszemu głowę zmiótł pod nogi.

Król wściekły w gniewie dziwnie się rozbiesi,

Przekleństwo w ustach — wulkan wre mu w łonie.

Lecz walcząc z sobą, jeszcze raz ochłonie,

I ot, znów z słowem czterej męże piesi —

Z ostatniem słowem, ostatni posłowie:

— Mężom Spartańskim, iż są bohatery,

By rozmyślili, daje dni im cztery,

Po których czterech, gdy te próżno zbiega,

Piątego, pójdzie zdeptać ich w parowie —

By po ich głowach poszedł dalej w goście —

By po ich głowach stąpał, jak po moście,

Do pięknej Grecyi, która juź jest jego. —

Tak ich zarzekłszy, król cierpliwie czeka,

I co dnia ku nim pogląda zdaleka,

I myśli sobie wespół z Perską zgrają,

Iż się Spartany słusznie namyślają.

A oni właśnie nie myślą ni chwili,

Bo się już sobie zdawna rozmyślili.

Mąż Bogom rówien, Leonidas jary,

I dziatwa jego, tęschni są od zwłoki.

Tak bo im pilno stawić pierś w bój luty,

I z wrogi Grecyi porwać się za bary, —

A tu im tylko czekać już, dopóty,

Aż wróg sam przez się pomknie ku nim kroki.

Przeszedł dzień pierwszy, też drugi i trzeci,

Także i czwarty, — aż w przeddzień na piąty,

Wódz rozporządzi oczyszczalne sprząty.

Zaczem się w środku wielki ogień wznieci.

Wszystką rzecz podlą, czem się ciało kala,

Zebrawszy w jedno, mietą precz gdzieś zdala,

I w zdroju członki obmywszy do czysta,

Iż mają zstąpić w podziemne odmęty,

Aby nie błądząc brzegów Styksu sięgli,

W cześć Bogów Ciemnych biją Stuglów święty.

Potem, zasiadłszy kołem wszystko trzysta,

Ostatki kładą na żarzystość węgli.

Skromnej biesiadzie sam król przewodniczy,

A ma na sobie strój też weselniczy,

I równie strojem, jak pogodą lica,

Król z dziatwą swoją dziwnie jednakowy.

Ucztują raźnie. Wśród gwarnej rozmowy,

Skraca się długa czekania tęschnica.

Już też spójrzawszy w wschodowe widziadła,

Wśród gwiazd gasnących, Zelene wybladla,

Z wybladłej — białą, z białej — mgłą się stawa.

I próżno w ślad jej płacze ziemia łzawa.

Bo w łzy te perły, tęcza barwnokosa,

Różanym brzaskiem, bije z bram Heliosa.

Od Perskiej czerni, gdzie zmierzch jeszcze cały,

Roi się z rykiem. Jako morskie pędy

W niezgodzie z brzegiem, gdy już nie ma kędy

Zajść go, iż zewsząd próżno próbowały —

Razu jednego, w grocie bazaltowej,

Z wichrem szalonym uczyniwszy zmowy,

I z burza wściekłą, jakiej nic nie sprosta —

W dzień oznaczony dla srogich szermierzy,

Zebrana w jedno, ciężka Boża chłosta,

Wstrzyma się chwilę, wprzód niźli uderzy, —

I sobie dyszy, i rzężę okropnie,

Ciesząc się wczasu, iż dziś swego dopnie.

— Idą! — krańcowy rzekł mąż. (Ucztowanie

Skończono właśnie). Tedy król powstanie,

(Mąż dużej dłoni, i duch dziwnie młody):

— W sam czas! Ni późno rzeki — ni też za rano,

Ni nam przerwano, ni czekać kazano,

Więc, z uczty — w ucztę. Bo wnet, a niebawem,

Znów nam, o bracia! — po za Styks — na gody!

A od zamierzchłej dali, brzmiąc donośnie,

Z rosnącym rykiem, groźne mrowie rośnie,

I wraz, z czarnego robi się bladawem,

A ryk wyraźnie grzmi: — „lądów i wody!" —

Rzekł mąż krańcowy: — Nie ma liczb ich sile!

Ile tam mężów, strzał niech wzlęci tyle,

Oblicze słońca z przed nas precz odgarną. —

Rzeki wódz: — Tem lepiej. Mniej nam będzie skwarno.

— Więc że nam bracia, po za Styks, na gody —

(Tak wódz znów prawi) — zaczem, w onym czasie,

Raz ostateczny pozdrówmy się zbliska. —

Więc każdy z drugim bratnio się uściska —

I wraz każdemu w drugim żegnać zda się:

Mile rodzice, żonę, dziatwę drobną.

A mrowie prnie się, wydając zgrzytnienia,

Niby paznogcie, kiedy po szkle skrobną —

Od czego dreszcz ci, aż do duszy rdzenia.

I z bladawego, coraz się rozbłyska,

Iż zda się, niby olbrzymia kołyska

Tęczowych prądów, różnie się chwiejąca,

Od czego człeku dzień się w oczach zmaca.

Pozbędą, męże wszelkich szat, by ciało

Z swobody członków łacniej sprawę dało.

Mając też walczyć w zbliżonej potrzebie,

Łuk, dzidę kruchą, rzucą precz od siebie —

Miecz tylko w dłoni, tarcz u bark, — a jeszcze,

Krzepkiemi członki przyparłszy się razem,

Twardem się w poprzek rozmogą żelazem,

Pięty zaryja w ziemi, — też, jak w kleszcze,

Ramię k'ramieniu, goleń do goleni

Zeprą klamrowo, i tak upleceni,

W mur z głazu wryci, czekają gotowi,

Aż się więc ku nim przybliżyć wrogowi.

I cisza z nimi — święta — uroczysta,

I groza z nimi. Zda się, niby trzysta

Posągów Marsa. Trzysta tarcz — zwierciadła,

Z których, wzrok widza drętwi śmierć wybladła.

Trzystoma gromów błyskają ich miecze.

I trzysta mieczów ze wzroku ich siecze.

A mrowie huczy, niby grzmi i ryczy

Lew wielogardły, z pod mrocznej osłonki

Na blask słoneczny wynurzając członki,

Członki bez krańców, i tylko tej dziczy

Niby paszczęka głodna — król u czoła.

Ten łom, to grzmienie, któż wysłowić zdoła!

(Jak gdy się nieraz dręczy niepozbycie.

Zgrzyt szkła, lub ze snu psa w północy wycie,

Wycie rosnące, zgrzyt coraz zawziętszy,

Iż dreszcz ci zimny aż do duszy wnętrzy) —

I gdy pomyślisz, że ten potwór srogi

Chce naprzód — k'tobie — że trzeba mu drogi,

Ze gdy on przyjdzie, zdźblo się nie ostanie, —

To ci się zbiera na wolne konanie.

Król znak da — staną, dławiąc się w rozpędzie. . . .

Pojrzy — a w myśli, ni to mu, ni owo:

— Co twardsze? — nie wie sam — czy skał krawędzie?

Czy mur Spartańskich piersi? — Chwiejąc głową

Król się dziwuje Perski niepomału,

Iż w lichej garstce tyle znajść zapału.

"Wodzowi Greków nic zaś nie dziwota,

Jedno wzrok jego błyskawice miota.

Więc rzucą posły, a imą się mowy,

A głos ich ryczy, jako ryk stepowy:

— Rzuć broń! — grzmi Pers. — Przyjdź wziąść ja

— Grek odgrzmiewa.

Zaczem umilkną, iż już wszystko rzekli.

Stoją Helleni, niby wrośli w drzewa,

A czerń się Perska burzy coraz wścieklej.

Król się dziwuje Perski niepomału.

Iż w lichej garstce tyle znajść zapału.

Wodzowi Greków nic zaś nie dziwota,

Jedno wzrok jego błyskawice miota.

Królowi Persów w głąb serca obraza,

Iż w lichej garstce tyle znajść żelazu.

Królowi Persów gra się w licach zmienia,

Iż w lichej garstce tyle znajść kamienia.

— Więc gdy wam śmierci chce się tak zażarcie —

Wróćcie się! Znajdzie ona was i w Sparcie!

— Przyszliśmy właśnie oszczędzić ci drogi,

Byś nas nie szukał w Sparcie przeubogiej —

Tak wódz Hellenów. A Pers jemu na to:

— O! w wielkie skarby wielce być bogatą

Tej Sparcie waszej — iż jej tak bronicie! —

Tak rzekł duch mały, rojąc skarbów krocie —

A mniemał rzecz tę błądząc znakomicie,

Bowiem Ojczyznie-Matce — skarb jedyny

Nad krocie kroci — mieć waleczne syny,

Wiecznie z jej sercem zrosle jak w żywocie.

Zaczem się rozje, iż już długo czeka.

Rozje się Kserkses, z ust mu piana pryska:

— Hej! dość już zwłoki — bo droga daleka.

Nuż krucy moi! —

Wraz się czerń rozhula

Z wyciem szalonem. Coraz bliżej.... zbliska....

Tuż ... już się zwarli! — Pers walczy za króla,

Grek — za ojczyznę. —

Śmierci! Ramię Boże!

Bystra potęgo od ciemnego dzieła!

Któż zdoła dosnuć wątek, któryś w porze

Wstrzymała dłonią, i brzmiąco przecięła?

Odkąd duch senny w pomoc cię wyzwałem,

Zda się i we mnie stygnąć duch wraz z ciałem,

I chwila zgonu niezbyt mi daleka....

Niech się człek zawziął zwalić dąb, co z wieka

Królem był w puszczy, krzepkich wiele męży

Próżno czas długi wspólna moc natęży —

Nie jedno czoło gęsty znój ocieka,

Nie jedna dłoń go omdlawszy obciera,

Xie jedna w szczerby zedrze się siekiera —

A choć już dojmą, jeszcze z zbitej miazgi,

Mszcząc się, strzelają żelaziste drzazgi,

Ostre jak noże, — a która uskoczy,

Tnie w skroń, lub w czoło, lub w lica, lub w oczy.

Tak to zajadle król — bohatyr — drzewo,

Broni się ciosom na prawo i lewo.

Alić czas przyjdzie, iż w ostatniem ścięgnie,

Stal mu cierpliwa wątek życia przetnie —

Wtedy ramiona ściągając stuletnie,

W rozpaczy garnie z sobą co zasięgnie,

I tak druzgocząc wszystko co zagarnie,

Lega na trupach — by nie ginął marnie.

Rozbrojonego naonczas olbrzyma,

Różne narzędzie pastwiąco się ima:

Topor, szerokie płatający cięcie,

Z jękiem się trupa uczepi zawzięcie —

Z bolesnym zgrzytem piła też niezwłocznie,

Rozdzierać, kąsać i szarpać go pocznie —

I przeraźliwie piszcząc, w sęków głąbie

Świder się wwierci. I wszelkie narzędzie,

Zanim się wwierci, lub wgryzie, lub wrąbie,

Długo się prosić miłosiernie będzie,

Iż go tam przymus w srogą walkę wmota,

Choćcito przecie z trupem już robota,

A z tego trupa, w godziny złowieszcze,

Zrobią kołyskę — trumnę dla Anioła,

Lub trumnę człeku, gdy go grób powoła,

A tak, po śmierci będzie pomszczon jeszcze.

Niech się człek zawziął zmódz żelazo twarde,

Z ogniem się musi zmówić, i z żelazy

Także drugiemi. Zaczem, grzmiące razy,

Strudzeniu członków słuszną dając wzgardę,

Sztabie wprost z ognia ujętej w obcęgi,

Młot w młot społecznie cios zadają tęgi.

Tedy zmówieni zdrady towarzysze

Mają co cierpieć, iż jest odpór na nie:

Nieraz osłabnie i ciosów padanie,

Miech się niejeden niezgorzej zadyszę,

Nie jeden młot się, spłaszczy, a kowadło,

Zbiwszy się zwierzcha, już i w ziemię wsiadło.

A gdy chcąc stężyć kruszce, wprost z płomieni

Nurza go w zdroju wrogowie zmówieni,

Wezwan k'pomocy żywioł przeniewierczy,

Wzdyma się, burzy, i syczy, i skwierczy,

Iż mu on jeszcze resztką sil dopieka.

A tedy mieczem wyszedłszy z kąpieli,

Przez zgon w zabójcze zmieniony narzędzie,

Błyszczącą śmiercią od słońca odstrzeli,

I tak odrodzon, srogo mścić się będzie —

Twór dłoni czleczej, godząc w piersi człeka. —

Niech się człek zawziął wydrzeć matce ziemi

Kruszec miesięczny, który ta, przy skale

Piersi swych, dłońmi trzyma kamiennemi,

Od kropli w kamień kapiącej wytrwale,

Uczyć się musi cierpliwego chcenia.

Więc gdy w nim opór żądze rozpłomienia,

Nie pewny jutra, ani kresu dzionka,

W podziemnem państwie, nocą wiekuistą,

Ryje się kretem ślepym, czołga glistą,

I czeka w znoju, rychło mu zabrząka

Stal w sposób dźwięczny, gdzieś między granity,

Iż wtedy wydarł macierzy jej dziecię.

I ma nad głową zwieszone brzemiona,

Co chwila runąć sposobne, a przecie

Nie złoży broni — aż swego dokona.

A tedy kruszec, w krągły pieniądz zbity,

Zgubi go z duszą — iż mu ją zaprzeda.

Tak, mogąc grób nań, podkopanym głazem

Zwalić, mieć woli, iżby chciwa bieda,

Zginęła cała — ciało z dusza razem.

Tak mści się matka przez dziwne — karanie,

Iż wypatrzono, co schowała w łono,

I mieć zachciano, — a czego dostanie

Nie prędzej chyba — ażby je zraniono.

Cóż męże Grecyi? — Oni coraz wzniosłej,

Na kupach wrogów pod Nieba wyrośli.

Coraz ich mniej jest, i niby ubywa,

A jednak, w tęgiej razów trzaskawicy,

Wzmaga się odpór, wzbiera moc straszliwa..

Co padnie który, zaraz go nakrywa

Mogiła z wrogów, jak dojrzała niwa

Gdy ją kupami zżęty snop zaścielę.

I zda się, z jednej ubytkiem prawicy,

Wzmagać się innej w moc za prawic wiele.

Coraz ich niby mniej, lecz pozostali

Biją i za tych, co już popadali,

I wraz za siebie. A jako w pożodze,

W której się płomień z wichrem zmówi srodza,

Kiedy ostatnia krokiew z trzaskiem padnie,

Już tylko, niby wbity kędyś na dnie,

Po mdłych płomykach, na zgliszczach pożaru,

Dym się zakurzy rozwłócząc szeroko, —

Tak padł ostatni w równi z wierzchem jaru,

Na stosie trupów dymiącym posoką.

Ot, i most k'przejściu!... Tak to, znosząc tamę

Z Spartańskich piersi, wraz Persowie sami,

Bez innej rady, własnemi piersiami

Wypełnią wąwóz aż po wierzchy same.

Nie ma co więcej rzec. W tem jednem słowie

Wszystka się chwała Greckiej krwie wypowie.

W brzask ranny, chciwi łupów i zdobyczy,

I liczby ległych, znajdą Perskie męże,

Iż ich tysięcy dwakroć dziesięć leże,

Greków zaś trzykroć gdy po sto policzy.

A też i wszelka zdobycz im uciecze —

Gdyż ci, nagiemi tylko legli ciały,

Jako je matki z łona w świat wydały,

I jeno w dłoniach ich, strzaskane miecze

Za łup wszelaki.

Patrząc król z wysoka,

Zmieni się w licach i w światłości oka,

I ból mu w wnętrzu, jastrzębiem! szpony

Rozdrapie smutek, zaledwie uśpiony:

— Co? Tylko trzysta? t co? Tylko trzysta? —

I sen niedawny, niby chmura mglista

Z tkanki cierniowej, choć niby pajęczej,

Zciśnie mu serce, i srogo udręczy :

„Na jednej szali, wszystkiej Greckiej doli

Dział, a na drugiej — Perskiej. Wtem, dział wraży

Pójdzie ku górze, a Perski przeważy —

Lecz ciężąc dziwnie zapada w otchłanie...."

— Czyżby w otchłanie? — I w myśli mu stanie

Dąb groźny zdradnie, choć już trupem padnie,

Kruszec, co mieczem krwawym zmartwychstawa,

I serce ziemi, srogie pomsty swemi....

I pojrzy król on, kędy niwa krwawa,

Pożętym plonem, most mu w Grecyę ściele,

I też na wojsk swych zastęp niewolniczy....

Mocci tam sroga, zawziętości wiele,

I liczba sroga, jako i nie zliczy —

I czego chciał to ma, i syt jest chwały —

A przed się głowa zachwieje zwątpiały.

Nie ma co więcej rzec. W tem jednem słowie,

Wszystka się chwała Greckiej krwie wypowie.

Otoć skończono, jako i podjęto,

Widzącej duszy uroczyste święto.

Kapłanko śmierci! cicha Wiedźm królowo!

Dotknij twem świetnem ostrzem moje słowo

Jako dotykasz strunę, z której kwili

Łabędzim śpiewem pierzchające życie.

O święte Cienie! czyliż przebaczycie,

Że niezaznany piewca, w marzeń chwili,

Nie ku swej sławie, lecz ku waszej części,

W lat dwa tysiące trzysta i trzydzieści,

Ortyjskim śpiewem twardy rytm wyzgrzyta?.

O Mocy Boża bardzo znakomita,

Która bez końca w przestrzeń ślesz promienie,

I razem w czasie dźwięczysz nieskończenie,

Spraw — by pieśń moja nie była niczyją,

Daj — bym nie zginął, jak i oni żyją,

Których śpiewałem! — A wy, wielkie Dusze!

Kiedy was żegnać, acz żałosny, muszę —

Chyba nie z moich ust się już dowiecie:

Ze Efialt kiedyś istnieć mógł na świecie.

A tak się skończy, jak się i poczęło....

Zegnam was! żegnam! Koniec wieńczy dzieło.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV. POD KANNAMI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. JAKO JULIAN ZAPRZANIEC

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. PSIE POLE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. KRÓL ŚMIAŁY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. WIANO KRÓLEWNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. DUMA O SAMUELU KORECKIM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII. ZAŚLUBINY ŚW. KATARZYNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPONAD MOGIŁ

I. PO NAD MOGIŁAMI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. ŻALE JEFFITHY.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. TERMOPILE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ PIERWSZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ DRUGA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIESN TRZECIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. POD KANNAMI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. JAKO JULIAN ZAPRZANIEC

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. PSIE POLE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. KRÓL ŚMIAŁY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. WIANO KRÓLEWNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. DUMA O SAMUELU KORECKIM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII. ZAŚLUBINY ŚW. KATARZYNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej