Leon Drewnicki

ZA MOICH CZASÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DO CZYTELNIKA

[DREWNICCY PODDANYMI CZARTORYSKICH]

[WYPRAWA DO WARSZAWY I UDZIAŁ W BITWIE POD RASZYNEM]

ROK 1812. WOJNA NAPOLEONA I Z ALEKSANDREM I CAREM MOSKWY

WYJŚCIE DO MIĘDZYRZECA Z WARSZAWY Z JENERAŁEM KOSIŃSKIM

BITWA POD HORODŁEM I OKOPAMI

[WALKI Z AUSTRIAKAMI]

[BITWA POD LIPSKIEM]

[W NIEWOLI AUSTRIACKIEJ]

[UCIECZKA]

[HISTORIA MŁYNARZA GAWRONIAKA I JEGO OJCA]

[DALSZY CIĄG WĘDRÓWKI]

[W KRAKOWIE — U RODZICÓW PRZYJACIELA]

[PIERWSZA POSADA]

[W SPYTKOWICACH. HISTORIA ZE STRACHEM]

[POWRÓT DO KRZESZOWIC. ARESZTOWANIE]

[POD KOZACKĄ ESKORTĄ. UCIECZKA]

PRZYBYCIE DO KOŃSKICH I TAM BAWIENIE DNI DZIESIĘĆ

WPROWADZENIE PUŁKOWNIKA MAŁACHOWSKIEGO DO MIASTA KOŃSKIE

[WYJAZD DO WARSZAWY]

[W ROLI SUBIEKTA]

[PRZYJAZD BRATA]

[POWRÓT WOJSK POLSKICH Z FRANCJI]

[UCIECZKA SZAMBELANA SIEMASZKO]

[AFERA POPO I MAJORA ŁOMOWA]

ROK 1817. ZAŁOŻENIE HANDLU NA SIEBIE I OŻENIENIE SIĘ

ROK 1821. NABYCIE ZIEMI OD RZĄDU I ZAŁOŻENIE KOLONII ZA PRAGĄ NAZWISKIEM DREWNICA

HISTORIA ZOFII JENERAŁOWEJ LEWICKIEJ

HISTORIA FRYDERYKA BONKERTA, SAKSOŃCZYKA

JESZCZE NIKCZEMNOŚĆ LEWICKIEGO I BRUDNE ŻYCIE

PRZYPOMNIENIA NIEKTÓRE DZIKIEGO KSIĘCIA KONSTANTEGO [PIERWSZE WSPOMNIENIE DZIKIEGO KS. KONSTANTEGO]

DRUGIE WSPOMNIENIE DZIKIEGO KS. KONSTANTEGO

TRZECIE WSPOMNIENIE DZIKIEGO KS. KONSTANTEGO

CZWARTE WSPOMNIENIE DZIKIEGO KS. KONSTANTEGO

PIĄTE WSPOMNIENIE—ŻOŁNIERZ OKPIŁ KS. KONSTANTEGO

SZÓSTE WSPOMNIENIE DZIKIEGO KS. KONSTANTEGO

SPRAWIEDLIWOŚĆ DZIKIEGO KS. KONSTANTEGO

JESZCZE O ŁOTRZE GENERALE LEWICKIM

REWOLUCJA W WARSZAWIE DNIA 29 LISTOPADA 1830 r.

POWRÓT DO WARSZAWY GWARDII GRENADIERÓW PIESZYCH, GWARDII SZASERÓW KONNYCH I PANICZÓW KONNYCH PODCHORĄŻYCH

[DETRONIZACJA CARA I WYBUCH WOJNY POLSKO-ROSYJSKIEJ]

BITWA POD GROCHOWEM I BIAŁOŁĘKĄ DNIA 18 I 19 LUTEGO 1831 R.

BITWA POD GROCHOWEM DWUDNIOWA 24 I 25 LUTEGO I REJTERADA NIEPORZĄDNA POLAKÓW DO WARSZAWY PRZEZ PRAGĘ

BITWA POD STOCZKIEM I OKRZYCZANE ZWYCIĘSTWO JENERAŁA DWERNICKIEGO

ROZMOWA LEWIŃSKIEGO Z DWERNICKIM

REJTERADA DO WARSZAWY 25 LUTEGO

OBRANIE SKRZYNECKIEGO NACZELNYM WODZEM

OPOWIADANIE KAWKI, JAK OKPIŁ DRAGONÓW POD GRODZISKIEM

POBYT MÓJ W OBOZIE MOSKIEWSKIM POD WAWREM I POWRÓT DO PRAGI

ROBIENIE PLANU DO PODBICIA MOSKALI

WYJŚCIE Z PRAGI 31 MARCA 1831 R. W NOCY I ZWYCIĘSTWO

WYJŚCIE Z PRAGI Z ANDRYCHIEWICZEM. BITWA POD LIWEM NAD LIWCEM

ROZMOWA Z ZALIWSKIM W CZARNOWIE

BITWA POD WĘGROWEM 9, 10, 14 KWIETNIA 1831 R.

ROZMOWA Z PODCZASKIM

[POTYCZKA MAZURÓW Z KOZAKAMI]

[WALKI W DNIACH 10—14 KWIETNIA I POWRÓT DO WARSZAWY]

DRUGI ARTYKUŁ W „KURIERZE"

[DOWÓDCA POSPOLITEGO RUSZENIA POWIATU WARSZAWSKIEGO]

[DEFILADA I MANEWRY]

[NOWY ADIUTANT]

KILKA SŁÓW O ZIELIŃSKIM I JASIAKU, RYBAKU Z POPÓWKA

[ZDRADA GENERAŁÓW]

[SPRAWA MOSTU NA WIŚLE: I WYPAD DO RADZYMINA]

ZEZNANIE CHŁOPAKA RYBAKA O PODPALENIU MOSTU NA PRADZE

INDAGACJA MOSKIEWSKIEGO OFICERA

[ZEZNANIA SOŁTYSA]

NOC 15 AUGUSTA. KONTRREWOLUCJA W WARSZAWIE

[ROZMOWA Z WŁADYSŁAWEM ZAMOYSKIM]

WYJŚCIE Z PRAGI KORPUSU RAMORINA I Z NIM CZARTORYSKIEGO

SZTURM DO WARSZAWY, ZDRADA KRUKOWIECKIEGO I PRĄDZYŃSKIEGO

DALSZY SZTURM DO WARSZAWY I WZIĘCIE WOLI. WYSŁANIE KOSIŃSKIEGO DO WSI DLA SPROWADZENIA CHŁOPÓW DO BRONIENIA WARSZAWY

JENERAŁ BEM NA WIEŻY KOŚCIOŁA PROTESTANCKIEGO

DALSZY CIĄG SZTURMU

PRZYJŚCIE NA PRAGĘ, WIDZENIE SIĘ Z DZIEKOŃSKIM I ZIENTECKIM

PRZYJŚCIE DO MODLINA. ROZMOWA Z JENERAŁEM RYBIŃSKIM

POBYT W WYSZOGRODZIE

POBYT W PŁOCKU. ROZMOWA Z RYBIŃSKIM

REWOLUCJA W PŁOCKU

[WSPOMNIENIE Z KAWIARNI HONORATKI]

DALSZY POBYT W PŁOCKU

RADA WOJENNA W SZPETALU. UCIECZKA 19 JENERAŁÓW I PUŁKOWNIKÓW DO MOSKALI, TEJŻE NOCY

REJTERADA I WEJŚCIE DO PRUS

ODDANIE BRONI PRUSAKOM 5 PAŹDZIERNIKA 1831 R.

WYJAZD Z PRUS DO FRANCJI

PRZYBYCIE DO STRASBURGA I WYJAZD DO PARYŻA

ROK 1832. ZAWIĄZANIE SIĘ TOWARZYSTWA DEMOKRATYCZNEGO POLSKIEGO W PARYŻU

PRZYBYCIE DO BEMA I Z NIM ROZMOWA

DALSZY MÓJ POBYT W PARYŻU

DALSZY CIĄG MOJEJ MOWY

WYPRAWA DONKISZOTOWSKA POLAKÓW Z BESANCON DO SABAUDII W 1833 R.

REWOLUCJA W PORTUGALII

KONFEDERACJA DWERNICKIEGO

ZBRODNIA SYNÓW SZRETERA

KRADZIEŻ DWÓCH SYNÓW SZRETERA I JEDNEGO LITWINA

TOWARZYSTWO TRZECIEGO MAJA

STARY ZAMOYSKI

ZA MOICH CZASÓW

PAMIĘTNIKI LEONA DREWNICKIECO, MAJORA, BYŁEGO DOWÓDCY POSPOLITEGO RUSZENIA POWIATU WARSZAWSKIEGO W WOJNIE PRZECIW MOSKALOM 1831 R.

Leon Drewnicki

DO CZYTELNIKA

Czytelniku, jeżeli kiedyś wpadną moje pamiętniki w ręce Twoje, a znajdziesz jaki błąd w mojej pisowni lub ortografii, przebacz! Nie moja w tym wina, że nie odebrałem wyższych nauk, chociaż rodzice moi mieli się nieźle. Mogliby mi dać wyższe nauki, ale będąc poddanymi »szlachcica nie mogli tego dopełnić. Bo na Podolu, gdziem się rodził, syn poddanego nie ma prawa uczyć się w szkołach, gdzie się uczą szlacheckie dzieci. Dzieci poddanych mogą się uczyć czytać i pisać po rusku i po polsku tylko u diaka, przy cerkwi ruskiej, lub u organisty przy kościele katolickim.

Diak lub organista nauczy dzieci poddanych czytać i trochę bazgrać, o tyle, ile sam umie. Jeżeli syn poddanego nauczy się cokolwiek czytać, pisać i rachunków, bierze jego szlachcic do siebie na usługi. Nic jemu nie płaci, tylko jego ubiera w liberię lokaja, kucharza, stangreta, kozaka. Drugich robi karbowymi, w lesie gajowymi, przy stawach stawniczymi i za gorliwość ich i ułsługę sto batami wynagradza.

Dziad mój, Grzegorz Drewnicki, był księdzem unickim na Podolu we wsi Inaczyńce, położonej 4 mile od miasta Międzyborza, należącej do księcia Czartoryskiego. Po sprzedaniu Polski Moskalom, Prusakom i Austriakom, nasze piękne "Podole zajęli Moskale. Te Mongoły najprzód zaczęli przymuszać księży unickich wyrzeczenia się papieża rzymskiego i przyjęcia sekty schizmatyckiej, a jeżeli który ksiądz unicki przeciw ukazu carycy Katarzyny się opierał, Mongoły jego męczyli i gwałtem przymusili. I to samo robili z mieszkańcami Podola rytu unickiego. Grzegorz Drewnicki, mój dziadek upierał się [przeciw] ukazu Katarzyny. Wtrącony do turmy w mieście powiatowym Latyczewie, 2 mile od Międzyborza, i tam zamordowany został przez Mongołów.

Ojciec mój, Ignacy Drewnicki, jako popowicz przymuszony był przyjąć sektę sehizmatycką z żoną i dziećmi. Po zajęciu Podola Moskwa przysłała swoich mongolskich komisarzy do spisania podolskiej ludności. Ludność podzielona została na klasy: pierwsza klasa, szlachta wolna od rekrutów i podatków, druga — skazk duchowne dla popów, dzieci ich wolni od rekrutów, ale muszą być popami po cerkwiach i po pułkach lub palamurami.

Trzecia klasa, mieszczanie po rządowych, miastach, wolni od robienia pańszczyzny, płacą czynsz, mogą być kupcami. Kupcy podzieleni na trzy klasy; kupiec pierwszej klasy płaci rocznie za patent 30 000 rubli bumażnych. Drugiej i trzeciej nie wolno, tylko w kraju. Synów ich biorą na dwadzieścia pięć lat do wojska, tak jak i chłopów. Biją kijami, tak jak i drugich. Dzieci cudzoziemców wolne od wojska.

Czwarta klasa, mieszczanie po miastach szlacheckich, są poddanymi szlachty. Jedni od domu i ziemi szlachcicowi czynsz płacą; wielki, bo szlachcic ma prawo nałożyć taki, jaki się jemu podoba. Jeżeli mieszczanin nie jest w stanie czynszu opłacić, [szlachcic] posyła dworskich Kozaków, zabiera manatki mieszczaninowi, sprzedaje Żydom, a mieszczanina zmusza do robienia pańszczyzny. Szlachcic oddaje synów mieszczan do mongolskiego wojska na dwadzieścia pięć lat.

Piąta klasa, muzyki (chłopi) — najnieszczęśliwsi. Muszą szlachcie pracować, odrabiać pańszczyznę, płacić pogłówne, podymne, dawać do dworu kury, jaja, grzyby, orzechy, frukta i miód od pszczół. Synów ich oddają do mongolskiego wojska, biją chłopów aż do zabicia, sprzedają jak bydło, mieniają na psy i konie. Jeden drugiemu przegrywają w karty i ich córki niewinne gwałcą. Biedny chłop musi cierpieć, bo gdyby się udał na skargę do rządu, nie otrzyma sprawiedliwości, bo rząd składa się z Mongołów i niegodziwej zmoskwiczonej polskiej szlachty. Prócz szlachty, co chłopów gnębi i uciska, muszą pracować jak pszczoły na niepotrzebnych trutniów, dla popów, robić im daremszczyznę, orać, siać, zbierać zboże. Oprócz tego dawać dziesięcinę; płacić za spowiedź nie potrzebna, bo szpiegostwo. Popy przy spowiedzi wypytują się, czy nie wiedzą tych, co źle mówią na cara lub carycę, albo na ich rząd i czynowników. Muszą płacić za chrzciny, za śluby i pogrzeb, do cerkwi dawać wosk na świece i na wszystkie kościelne ceregiele.

[DREWNICCY PODDANYMI CZARTORYSKICH]

Wracam się do komisarzy mongolskich. Podolska szlachta przekupiła komisarzy, aby nałapać dla siebie jak najwięcej poddanych. Lud podolski, nie obeznany z chytrymi prawami moskiewskimi, wpadł w sidła zastawione przez niegodziwą szlachtę, tak jak i mój ojciec. Przekupieni komisarze zachęcali mieszczan do wpisywania się w księgę szlachecką. Każdy życzył sobie być szlachcicem i do księgi szlacheckiej się wpisywał. Przekupieni komisarze — niby to zapisywali do księgi szlacheckiej — to wpisywali do księgi krepostnych (poddanych szlachcie). Tym sposobem podła szlachta wolnych mieszczan dużo nałapała w swoje poddaństwo. Nieostrożny mój ojciec mimowolnie wpadł w sidła szlacheckie i został niewolnikiem i poddanym księcia Adama Czartoryskiego.

W rok potem ojciec mój został zawiadomiony, aby zapłacił poduszne (pogłówne). Poszedł natychmiast do Bernatowicza, rządcy dóbr Czartoryskiego, i powiedział, że ekonom Sanocki żąda, aby zapłacił poduszne i czynsz; mówił, że nie jest poddany Czartoryskiego. Mówił: „Ja jestem szlachcic i do księgi szlacheckiej wpisany". Służalec Bernatowicz pytał ojca: „Czy ty umiesz pisać?". — „Umiem." Bernatowicz otworzył księgę i pokazał własnoręczny ojca podpis. Ojciec: „Nie rozumiem, jak się to stało. Ja nie wpisywałem się do księgi poddaństwa, ale do księgi szlacheckiej". Bernatowicz: „Wpisałeś się do księgi, bądź poddanym księcia Czartoryskiego. Wpisałeś się dobrowolnie, nikt ciebie nie przymuszał". Powiedział: „Idź precz i ojca wypchnął za drzwi. Zmartwiony ojciec wrócił do domu z płaczem, że został przez podłych komisarzy moskiewskich oszukanym. Opowiadział mojej matce. (Moja matka, Maria z Sakiewiczów, rodem z miasta Mikołajewa na Podolu.)

Za polskich czasów ojciec kupił od Zubkowskiego dom w mieście i futor w lesie. Prowadził handel winem mołdawskim i miał sklep korzenny. Miał się dobrze, byłby mnie dał wyższe nauki, a zostawszy poddanym nie mógł tego uczynić, bo jak już powyżej pisałem, poddany ze szlachtą do szkół chodzić nie może. Ojciec mój od Zubkowskiego kupił dom i futor (kolonia) za gotowe i swoje własne pieniądze. Zostawszy poddanym Czartoryskiego; i od domów i ziemi musiał czynsz opłacać. Ojciec mając dosyć pieniędzy nie żałował wydatków na proces do wydobycia się z poddaństwa Czartoryskiego, ale wszędzie przegrał, bo sam sobie był winien, że był nieostrożny i zapisał lię w poddaństwo.

[WYPRAWA DO WARSZAWY I UDZIAŁ W BITWIE POD RASZYNEM]

Brat mój starszy, Ignacy, wzięty był w rekruty, a że był niezdatny, został uwolniony. Ja wtedy byłem jeszcze bardzo mały. Widziałem, jak w nocy łapano rekrutów do moskiewskiego wojska, widziałem, jak rekrutów kuli w dyby i żelazne pęta, jak okutych gnali do Latycżewa; powiatowego miasta, jak im pół głowy golili, jak ich Moskale na mustrze kijami bili. Gdym na to patrzał, skóra na mnie ze strachu drżała, myśląc, że jak dorosnę, to i mnie to czeka. Często słyszałem, gdy mój ojciec rozmawiał z sąsiadami, mówił te pamiętne słowa: „Lepiej nam było za polskich czasów jak teraz za tych psów Moskali". Te wyrazy utkwiły mi;w głowie. Jednego razu;zapytałem ojca: „Tatuniu, ja często słyszę, jak mówicie, że lepiej było za Polaków jak za Moskali. Dlaczego wy zostali Moskalami? Kiedy dobrze było za Polaków, to trzeba było być zawsze Polakami,a nie Moskalami". Ojciec mówił: ,Synu, przeklęta "szlachta i biskupi Polskę sprzedali, naszą ojczyznę, trzem rozbójnikom: Austriakom, Prusakom i Moskalom. Ja wtedy służyłem w konfederacji barskiej i tę krysę, co mam na czole, dostałem od Moskali. My, konfederaci, i nasz kochany Kościuszko broniliśmy Polski, ale szlachta i jezuici nas zdradzili, i taż sama szlachta, teraz zmoskwiczona, trzyma nas w ciężkiej niewoli, bije i katuje, czego za polskich czasów nie było, bośmy byli wolni".

Rok po roku schodził, a ja rosłem. W 1809 r, — już miałem lat osiemnaście — dowiedziałem się, że Polacy biją Austriaków koło Warszawy. Zwierzyłem się ojcu, że chcę iść do wojska polskiego i 'bić Austriaków. Ojciec mi z radością powiedział: „Synu! Myśl moją odgadłeś. Ja o tym myślałem. Chciałem ciebie odesłać do Warszawy, abyś uniknął rekruta moskiewskiego. W Warszawie jest twój krewny, Marcin Gadomski. Lat temu kilkanaście on uciekł od rekrutów. W Warszawie ożenił się z panną Puchalską,. mieszka na ulicy, zwanej Nowy Świat. W domu Wareckich prowadzi handel słoniną. Trzeba, abyś się dostał do Gadomskiego, on ciebie zarekomenduje do polskiego wojska. Idź, mój synu, bić Niemców, Austriaków, a jak ich z Polski wypędzicie, wracaj z Polakami na Podole uwolnić nas od Moskali i z poddaństwa niegodziwej i zmoskwiczonej szlachty polskiej. A inaczej zgiń dla Polski i nie wracaj, bo będziesz poddanym i niewolnikiem szlachcica, tak jak ja jestem".

Pocałowałem ojca w rękę, dziękując za radę i pozwolenie..Zacząłem werbować kamratów; zwerbowałem siedmiu, a sam ósmy. Ojciec dał mi pieniędzy na drogę. Ucałowałem ojca, matkę, brata i siostry. Z płaczem ich opuściłem i piękne "Podole, którego już więcej nie widziałem., ani mojej rodziny. Nocami szliśmy przez wsie i miasta, a dnie borami. Przyszliśmy nad Bug naprzeciw miasteczka Sławatycze. Położyliśmy się w boru czekając nocy, aby się można było promem, za Bug przeprawić. Aż przyszedł do nas strzelec z dubeltówką, pytał nas, co my robimy w tym lesie. Ja powiedziałem, że my szukamy służby. On się roześmiał i powiedział: „Moje dziatki, ja wiem, jakiej służby szukacie. Chcecie dostać się do Polaków. Ja już więcej jak dwieście takich jak wy za Bug przeprawił, ale nie promem, bo tam Kozacy jak psy pilnują, aby łapać młodzież udającą ,się do polskiego wojska. Nie bójta się, moje dziatki, powiem wam, kto jestem. Jestem właścicielem tych lasów, nazywam się Starowolski, żołnierz kościuszkowski. Pójdźcie ze mną do mego leśniczego, mieszkającego odtąd niedaleko, a jeżeliście głodni, to tak posilicie się. W nocy mój rybak łódką was przyprowadzi do Sławatycz".

My nie wahając poszliśmy z tym godnym patriotą. Gdyśmy weszli do chałupy leśnego, Starowolski kazał żonie leśniczego zagrzać mleka i usmażyć jajecznicę. Gdyśmy jedli, on nas pytał, skąd jesteśmy i jak się nazywamy. Powiedziałem, że my wszyscy jesteśmy z miasta Międzyborza z Podola. Ja nazywam się Leon Drewnicki, drugi Konstanty Chabowicz, trzeci Michał Radek, czwarty Mikołaj Kisilewski, piąty Józef Jackiewicz, szósty Hilary Jackiewicz, siódmy Michał Gregoracki, ósmy Stanisław Jarema. Starowolski zapisał nasze nazwiska i powiedział: „Biorę wasze nazwiska ma pamiątkę, bo ja biorę od wszystkich tych, co za Bug przeprawiam. Pamiętajcie, moje dziatki: jak wypędzicie Austriaków, przyjdźcie za Bug do wypędzenia od nas Mongołów. Odwiedźcie mnie, a znajdziecie imiona wasze zapisane w mojej książce".

Odchodząc powiedział, że po zachodzie słońca przybędzie do nas. My podjadłszy wleźliśmy na górę, spaliśmy i leżeli, czekając wieczora. Starowolski przyjechał bryczką. Przywiózł wódki, piwa, pieczeni i nas dobrze nakarmił. Potem z leśniczym szedł lasem, my za nimi.

Wyszliśmy nad obszerne jezioro i długo szliśmy brzegiem. Doszliśmy do jednej strugi, wychodzącej z jeziora wpadającej do Bugu. Tam rybak z synem czekali na nas. My kolejno całowaliśmy ręce patrioty, dziękując za jego dobroć. Wsiedliśmy do łodzi i popłynęli, szczęśliwie Bug przepłynęli, wysiedliśmy na brzeg Sławatycz. O jakże byliśmy kontenci, że już jesteśmy na wolnym kawałku polskiej ziemi. Chcieliśmy płacić rybakowi za przewóz, on nie przyjął zapłaty, mówiąc: „Jeżeli macie pieniądze, to za nie kupcie broń, proch i kule na Niemców, Austriaków, a jak ich wybijecie, wróćcie nad Bug. Ja was darmo przewiozę przez rzekę, do wypędzenia od nas tych psów Kozaków". Uściskaliśmy rybaka i syna, na całą noc puściliśmy się drogą do Warszawy.

Przechodziliśmy wsie i miasta i gdyśmy przyszli do Warszawy, pytałem o ulicę Nowy Świat, a przyszedłszy tam znalazłem Gadomskiego. Powiedziałem, kto jestem i kto moi towarzysze. On nas całował jeden po drugim, bo znał naszych rodziców. Dał nam mieszkanie u siebie. Działo się to przed bitwą raszyńską na trzy dni. Gadomski zaprowadził nas do puszkarza Junga. Tam kupiliśmy dubeltówki, kul i prochu. I gdy młodzież warszawska biegła pod Raszyn, my z nimi udaliśmy się razem. Tam zginął nasz kolega Konstanty Chabowicz i Michał .Radek. Ja dostałem od kuli armatniej kontuzji w prawą nogę i z rannymi przywieziony do Warszawy. Trzy miesiące leżałem u Gadomskiego, cierpiąc ból okropny. Gdym. już zaczął chodzić, chciałem zaciągnąć się do wojska, ale nie przyjęto, bom kulał na nogę. Gadomski umieścił mnie w handlu win i korzeni, u Greka Tankowicza, w domu Pijarskim na Długiej ulicy. Tam była szkoła kadetów. Jak miałem czas, to z nimi uczyłem się musztry wojskowej. Pyłem u Tankowicza do r. 1812. Przez ten czas korespondowałem z moją rodziną, donosząc o swoim życiu, i odbierałem wiadomości o ich życiu, drogim dla mnie.

ROK 1812. WOJNA NAPOLEONA I Z ALEKSANDREM I CAREM MOSKWY

W 1812 r. Napoleon sprowadził wielką siłę do Polski i razem z Polakami uderzył na dzicz mongolską. Pędził, tę dzicz aż do miasta Moskwy i gdyby nie mocna zima w tym roku, co dużo Francuzów wymarzło, Napoleon byłby zniszczył panowanie cara Aleksandra i połączyłby prowincje polskie, które podła szlachta z jezuitami zaprzedała .Mongołom i Austriakom. Ja mając w pamięci słowa ojca mojego: „Lepiej nam było za polskich czasów, jak teraz za tych psów Moskali. Dalej, i synu! Idź bić Niemców, Austriaków. Jak ich wypędzicie, wracaj na Podole, ale z Polakami, do wypędzenia dzikich Mongołów i uwolnienia nas z poddaństwa i niewoli podłej i zmoskwiczonej szlachty", dnia 11 lipca 1812 r. wyszedłem z handlu Tankowicza, zaciągnąłem się do 16 pułku piechoty. Pułkownikiem był książę Konstanty Czartoryski.  Kosztem własnym się. umundurowałem. Pułk poszedł do Rosji. Ja zostałem w Modlinie w rezerwie pod komendą kapitana Biernackiego (z kaliskiego) . Poczciwy i dobry Polak, mój kapitan, każdej niedzieli wysyłał mnie do Warszawy na werbunek. Za każdym razem sprowadzałem zwerbowanych kilku — a czasem kilkunastu — kupczyków, krawczyków, szewczyków itd. Kompanią nasza, była mocna 266 ludzi. Ja awansowałam na sierżanta. Podły Branicki i Szczęsny Potocki uformowali dwa pułki Kozaków ukraińskich przeciw Polakom, i Francuzom, i gdy Napoleon i książę J. Poniatowski rejterowali od Moskwy do Litwy, ci zdrajcy i wielu innych łotrów im podobnych wsiedli na koń i wspólnie z Kozakami dońskimi wpadli do miasta Międzyrzeca w chęci zabrania Warszawy i zajęcia tyłów armii polskiej i francuskiej, jeszcze będącej w Litwie.

WYJŚCIE DO MIĘDZYRZECA Z WARSZAWY Z JENERAŁEM KOSIŃSKIM

Gdy wiadomość przyszła do Warszawy, że Kozacy już są o 16 mil w Międzyrzecu, gen. Kosiński zebrał wszystkie rezerwy, piechoty kawalerii i artylerii. 3000 było piechoty, 1000 konnicy, 2 działa, 2 granatniki. Dnia 29 listopada 1812 r. wyszliśmy z Warszawy. Tego dnia zrobiliśmy 10 mil do Siedlec, a odpocząwszy trochę na całą noc kampania nasza w awangardzie wysłana była do Międzyrzeca i oficer z 25 ułanami. Ułani przed nami jechali i przede dniem wjechali do miasta; my już byliśmy na wpół grobli. (Kozacy nie spodziewając się naszego przybycia nie obstawili się pikietami. Jedni spali po domach, drudzy opodal biwakowali w dworskim parku i tam ogień palili i spali.) Ułani zastukali w okno do Żyda, aby napić się wódki. Żyd wyszedł na dwór, a poznawszy, że to Polacy, pytał się: „Co, panowie, tu robicie? Was mało, a tu pełne miasto Kozaków i u mnie, pełna stajnia. Uciekajcie, bo was pokłują".

Ułani galopem do nas wrócili. My ich przepuścili i sami uformowaliśmy się na grobli; po obu stronach były szerokie rowy błotniste, co nam służyły za obronę. Ułani dali znać Kosińskiemu, że Kozacy są w mieście. Rano Kozacy nas otoczyli i szarżowali na nas, ale my ich przywitali nieźle, bo kilkadziesiąt ich z koni spadło. Już szarży .nie robili, tylko z dala kwiczeli jak świnie i wołali: „Poddajtesia Lachi", ale my im kulami odpowiadali. Oni nam ubili z janczarek kilku i kilku ranili; trzymali nas w oblężeniu więcej dwie godzin.

Podły Branicki i Potocki ciągle wrzeszczeli: „Poddajcie się, bo my was wyklujemy!" Myśląc, że naszych nie ma więcej, tylko tyle, co widzieli — aż zza góry wypada nasza kawaleria i galopem wpada na Kozaków. Tam trzeba było widzieć, z jaką śmiałością naszych tysiąc koni, różnej broni, wpadło na 4000 Kozaków. Kłuli i rąbali tę czeredę, wpędzili w bagna tych hajdamaków, drugich przyparli do rzeki i dużo potopili. Więcej 600 z końmi zabrali do niewoli, reszta uciekła do Białej, potem do Brześcia Litewskiego i gdyśmy się tam zbliżyli, uciekli do pińskich lasów i już więcej tych zbójów nie widzieliśmy.

Ja znając język ruski i polski, gen. Kosińśki z Brześcia do Grodna wysłał mnie z papierami do jenerała francuskiego Brune. Przyjechałem do Grodna, papiery oddałem Jabłońskiemu, adiutantowi jenerała; on mnie dał bilet do burmistrza, aby mi dał (kwaterę i kazał mnie zameldować, gdzie będę kwaterować, a potem zaczekać na odpowiedź. Dni piętnaście czekałem, szesnastego dano mi papiery i podwodę; jechałem do Brześcia. Powróciwszy, papiery oddałem Cichockiemu, adiutantowi Kosińskiego. (Ten Cichocki został szambelanem; nosił spódnicę za królową Czartoryską, umarł w Paryżu.) W Brześciu już mojej kompanii nie było, wysłana do Włodawy na posterunek. Cichocki dał mi furmankę, przyjechałem do Włodawy nad Bugiem, a że byłem lubiany w kompanii, wszyscy cieszyli się, żem wrócił, bo ktoś bąka puścił, że mnie Moskale złapali i powiesili.

Po powrocie na trzeci dzień dostaliśmy rozkaz maszerować w awangardzie ponad Bugiem do miasta Horodło. Za nami z kolumną szedł Kosiński, za nim szedł zdradliwy książę Schwarzenberg we 30 000 Austriaków. Gdyśmy przyszli do Horodła, dostaliśmy rozkaz udać się na posterunek do wsi zwanej Okopy nad Bugiem, od Horodła parę mil odległej. W tej wsi trzy dni staliśmy spokojnie. Moskale byli na drugiej stronie Bugu. Gen. Kosiński z całą swoją siłą przybył do Horodła. Schwarzetiberg minął Kosińskiego i przez Dubienkę wszedł do Galicji.

BITWA POD HORODŁEM I OKOPAMI

W nocy Trzech Króli Moskale przeszli Bug zamarznięty, napadli Kosińskiego w Horodle i nas w Okopach. Cały dzień my .się bronili, aż do zachodu słońca. My pozycję mieli dobrą; wieś na wysokiej górze, był tam dwór murowany. Nasi zamknęli się we dworze i z okien bronili i dużo Moskali ubili. Kapitan Biernacki wysłał mnie z 30 ludźmi na koniec wsi na drogę idącą do Dubienki. Ja zamknąłem się w chałupie, jednych na dole zostawił i z okien strzelali, z resztą wlazłem na górę, a powyrywawszy snopki paliliśmy do Kozaków i dragonów. Kilka razy szarże do wsi przypuszczali, ale my ich odpędzali. W ostatniej już szarży wieczorem ubiliśmy pułkownika kozackiego Płatowa (dziewiętnaście lat miał pułkownik, był synem sławnego atamana Kozaków Płatowa). On został na placu, chcieli Kozacy jego wziąć, ale my ich gęstym ogniem odpędzili. Przy Płatowie w pularesie znaleźliśmy więcej 1000 rubli w bumażkach i listy od matki. Kapitan te ruble podzielił na kompanię. Dnia tego straciliśmy 8 ludzi i 5 rannych, ja byłem ranny lekko w prawą nogę.

Pod Horodłem Kosiński pobił Moskali, a my pod Okopami. Moskale za Bug cofnęli się i ci, co nas atakowali. W nocy Kosiński wysłał 50 ułanów dowiedzieć się, co się z nami stało, bo myślał, że my zabrani w niewolę albo wybici. Ułani mieli rozkaz, że jak nas znajdą, żeby z nami wracać do Horodła. Kosiński każdego z nas całował z ukontentowaniem, że my tak wielkiej sile obronili się i nie dali zabrać. Kazał nam dać dubeltowe racje żywności i wódki. Od tego czasu nazywał nas kompanią piekielną. Tego dnia Kosiński pomaszerował na całą noc do miasta Wojsławice. Nas zostawił w Horodle i dał rozkaz, gdybyśmy byli atakowani, żeby rejterować do Wojsławic. Na drugi dzień organista zza Buga przyjechał; dał znać, że Moskale idą od Uściługa nas atakować. My natychmiast opuścili Horodło i pomaszerowali. Około 12 godziny w nocy Moskale napadli Horodło, ale my już byli daleko; nie mogli nas dogonić, ale udali się za nami w pogoń. Na trzeci dzień Moskale w sile wielkiej atakowali nas w Wojsławicach i wyparli nas z miasta. My rejterowaliśmy, odstrzeliwując z dział i bronią, aż do Krasnegostawu, a odpocząwszy w nocy wyruszyliśmy ku miastu Kazimierzu. Moskale ciągle za nami postępowali, ale już nas nigdzie nie atakowali aż do Częstochowy. Tam złączyliśmy się z główną armią księcia J. Poniatowskiego i swoim 16 pułkiem.

[WALKI Z AUSTRIAKAMI]

Książę Poniatowski prowadził nas aż do Krakowa, Moskale postępowali za nami. Korpus nasz był mocny do 30 000. Pod Krakowem staliśmy w linii bojowej naprzeciw Moskali aż do miesiąca maja 1813 r. Bitwy nie było żadnej; Moskale patrzyli na nas, a my na nich. Książę J. Poniatowski oddał Austriakowi Wieliczkę, aby nas przepuścił przez swój kraj do Saksonii. Austriak pozwolił przejścia, ale żołnierzom bez broni; pozwolił oficerom i podoficerom maszerować z bronią. Żołnierze złożyli broń i takowa broń na wozach wieziona była o 3 mile z tyłu za nami. Książę J. Poniatowski korpus rozbił na dwa; pierwszy poszedł z księciem J. Poniatowskim, drugim korpusem dowodził książę Sułkowski . Na drugi dzień po wyjściu księcia Poniatowskiego z płaczem opuszczaliśmy Kraków i wyszli na Podgórze i w okolicach nocowali. Nazajutrz złożyliśmy broń i udaliśmy się na noc do Bielska Białej. Tam przenocowawszy, rano udaliśmy się do miasta już na Morawach, nazwiskiem Frydek. Książę Poniatowski dowiedział się, że Austriak sprowadza siły do Ołomuńca, aby Polaków otoczyć i uwięzić po fortecach. Książę Sułkowski niedaleko Frydka w małym lasku nas zatrzymał na odpoczynek, tam leżeliśmy blisko godzin trzy. Dziwiliśmy się, co ten tak długi odpoczynek znaczy, a gdy fury z bronią naszą nadjechały, książę Sułkowski zawołał: „Wiara do wozów i rozbierzcie waszą broń!" Żołnierze; ruszyli i rozebrali broń. Przy wozach było kilkadziesiąt czaraparów austriackich, ale jak zobaczyli biegnących do wozów naszych żołnierzy, czarapary uciekli w las. Na noc przyszliśmy do Frydka, potem puściliśmy się do Brna, Cieszyna, Ołomuńca. Z bronią nabitą maszerowaliśmy między Austriakami, do Iglau, Mielnika, Gabel do Zittau. Już w Saksonii, 12 mil od Drezna, około Zittau staliśmy aż do miesiąca sierpnia, bo było zawieszenie broni.

W końcu miesiąca sierpnia Austriacy zaatakowali nas w Zittau od strony Gabel. Nasz waleczny dowódca pułku, major Bolesta* (pułkownikiem 16 pułku był książę Konstanty Czartoryski z Krakowa, uciekł do Auistriaków i już więcej go nie widzieliśmy) uformował trzy ściśnięte kolumny; pierwszą kolumną sam komenderował, a będąc na czele kolumny, zawołał: „Na bagnety, za mną, dzieci!" Natarliśmy śmiało na Austriaków i wpędziliśmy na drogę idącą wąwozem głębokim. Kłuliśmy Austriaków jak wieprzy i wpędziliśmy ich do miasta Gabel. Austriacy więcej godziny bronili, aleśmy ich z miasta wyparli. Bolesta pozwolił nam rodzaj rabunku, to jest brać wszystko, co należy do jedzenia i picia, ale drudzy brali pieniądze, zegarki, srebro. Wieczorem wielka siła przyszła Austriaków. Broniliśmy się długo i dużo straciliśmy ludzi. Musieliśmy rejterować na całą noc do Zittau, gdzie książę Poniatowski z całą swoją siłą czekał na przybycie Austriaków. Na drugi dzień wielka siła przyszła Austriaków. Rozpoczął on bój, dużo padło z obu stron. Na drugi dzień zrejterowaliśmy do miasta Bautzen. Austriacy szli za nami w pogoń i z Bautzen nas wyparli, zrejterowaliśmy do miasta Gorlitz i stamtąd nas wyparli, zrejterowaliśmy do Drezna.

 * Major Bolesta pochodził z bardzo biednej familii. Będąc młodym był cyrulikiem .na Starym Mieście w Warszawie, u cyrulika nazwiskiem Zołdowicz. Zołdowicz miał syna, ten namówił Bolestę i oba udali się do Legionów polskich do Włoch, które jenerał Dąbrowski formował. W 1809 r. Bolesta powrócił kapitanem piechoty, a Zołdowicz kapitanem artylerii, w 1812 r. Bolesta awansował na majora i zastępował pułkownika, księcia Czartoryskiego, tchórza. Bolesta był ojcem dla podoficerów i żołnierzy, ale był bardzo srogi dla oficerów. W 1815 r. Bolesta z Francji powrócił pułkownikiem i za wielkiego księcia Konstantego dowodził 1 pułkiem piechoty i na kilka lat przed rewolucją 1830 r. wziął dymisję i zostawił 80 000 zł oszczędności z pułku, które podzielił między żołnierzy. Żaden z pułkownik ków tego nie zrobił, każdy oszczędność chował do swojej kieszeni. Bolesta w czasie wojny rewolucyjnej płakał, że nie może służyć ojczyźnie z powodu odniesionych ran i podeszłego wieku [przyp. autora].

[BITWA POD LIPSKIEM]

Austriacy ciągle nas parli aż do Lipska; tam złączyliśmy się z wielką armią cesarza Napoleona. Pod Lipskiem armie były rozpołożone, jak następuje: Prusacy od północy, Moskale od wschodu, Austriacy od południa, Francuzi od zachodu, Sasi miasto Lipsk. Książę Poniatowski za rzeką Elsterą z Polakami stał na obszernych łąkach naprzeciw Austriaków. Bitwa trwała trzy dni, było zimno i ciągle deszcz padał; z broni mało strzelaliśmy, bo zamakała, z obu stron bili się na działa. Ziemia się trzęsła od huku dział, tam to zginęło dużo ludzi z obu stron. Trzy dni nie dostaliśmy żywności, a ponieważ nad rzeką znajdowało się dużo ogrodów, surową kapustę, rzepę, marchew wyjedliśmy.

Na trzeci dzień Moskale połączyli się z Austriakami i w wielkiej sile uderzyli na nas, stojących w pierwszej linii, 19 października 1813 r. Francuzi stali w drugiej. Francuzi, widząc, że nas Moskale i Austriacy całą forsą   atakują, zamiast dać mam pomoc, bez porządku uciekali do Lipska, ale Sasi już się złączyli z naszymi nieprzyjaciółmi, postawili 4 działa od omasta i kartaczami strzelali na most do uciekających Francuzów. Most był zapchany Francuzami, że jeden drugiego spychał do wody.

Książę Poniatowski, party przez Kozaków i kawalerię, chciał się dostać do miasta, a zbliżywszy się do zrujnowanego mostu kulą saską ranny został w rękę, a zawoławszy: „Kto kocha honor i ojczyznę, za mną!" skoczył konno do rzeki Elstery (Elstera nie jest szeroka, ale głęboka i cembrowana po bokach kamieniem).

Koń przepłynął rzekę, sparł się przednimi nogami o wysoki brzeg, przewrócił i utopił ukochanego naszego księcia.

Nas ratowały ogrody; wszystkie pułki piechoty pomieszały się jak groch z kapustą, rejterowaliśmy w największym nieporządku, ogrodami do miasteczka na górze Lützen. Straciwszy dużo ludzi, połączyliśmy się z Francuzami i tam każdy z nas szukał swego pułku. Gdyśmy się w Lutzem uformowali, na drugi dzień nieprzyjaciele nas atakowali. My rejterowaliśmy aż do miasta Homburg . Pod miastem Homburg podporucznik Rykaczewski i ja w 25 ludzi wysłani zostaliśmy na patrol, a idąc między górami, huzary węgierskie nas napadli. My uformowali czworobok i bronili, ale przybył większy patrol piechoty austriackiej. Z jednej strony huzary rąbali nas pałaszami, a z drugiej piechota kłuła bagnetami. Rykaczewski został pocięty na kawałki, reszta została pobitych. Pięciu nas zostało żywych, ale poranionych. Ja cięty pałaszem w głowę i kulą w lewą nogę, Nowakowski, sierżant, ranny w nogę kulą. i trzech żołnierzy rannych. Austriacy obdarli nas do koszuli, i zostawili na drodze. Czas był zimny, byśmy pomarli z bólu i zimna.

Chłop Niemiec woził siano do obozu austriackiego i powracał do swej wsi, a widząc dużo ludzi pobitych i obdartych zatrzymał się. My, pięciu żywych, prosiliśmy jego, aby nas zabrał na furę i zawiózł do wsi. Poczciwy chłop zlitował się nad nami, po wciągał na wóz drabiniasty i przywiózł do wsi nazwiskiem Waysenberg. Dobre Niemki, widząc nas pokaleczonych i drżących od zimna, naznosiły do jednej chałupy kołder i pierzyn, pookrywały nas jak swoje dzieci i płakały: Drudzy opatrzyli nasze rany, nanieśli nam ciepłego mleka i karmili. Leżeliśmy w tej wsi jedenaście dni.

[W NIEWOLI AUSTRIACKIEJ]

Dnia dwunastego szulz przyszedł do nas i powiedział, że odebrał rozkaż odesłać nas do miasta Litomierzyee. Kobiety dały nam po dwie koszule, ubrały w spodnie, surduty i trzewiki i każdemu dały po talary. Dały nam na drogę sera, chleba i masła. Na wozie okryły nas kołdrami.

My odjeżdżając płakaliśmy i dziękowali za ich dobre serce. Kobiety płakały za nami jakby za swoimi dziećmi. Jechaliśmy cały dzień. Przyjechaliśmy na noc do miasta Freiberg, tam dano nam nocleg darmo i kolację. Rano dużo kobiet przyszło do nas, przyniosły nam wódki, chleba .i knakwurstów . My im podziękowali i pojechali dalej. Nad wieczorem przyjechaliśmy do Litomierzyc, tam wysadzili nas do szpitala; leżeliśmy w szpitalu aż do Nowego Roku 1814.

Będąc już wygojonymi, odprowadzono nas do fortecy Ołomuńca. Tam musieliśmy pracować taczkami i sypiać w kazamatach na słomie. W miesiącu marcu ułani pułku księcia Poniatowskiego (pułk dlatego nazywał się Poniatowskiego, że książę Józef Poniatowski kiedyś był pułkownikiem tego pułku) przybyli do Ołomuńca werbować młodzież do ułanów. Chodzili po mieście, grali, tańcowali i wołali: „Przystań, przystań do werbunku!" Ja i sierżant Nowakowski, i kilku żołnierzy z różnych pułków będących w niewoli, wysłani do magazynu po łopaty do kopania,i kapral austriacki, który nas pilnował; powracając z łopatami, a obaczywszy werbowników, zawołałem, że my chcemy być ułani. Wachmistrz werbujący zapytał mnie: „Co wy za jedni?" Odpowiedziałem: „Niewolnicy polscy, żołnierze". Wachmistrz odpowiedział: „Brawo, my takich potrzebujemy". Potraktował nas wódką i udał się z nami do kazamat. My przyniósłszy, łopaty, wachmistrz kazał nam łopaty rzucić na ziemię i powiedział do kaprala nas pilnującego:.„Te wojaki teraz do mnie należą". Polscy żołnierze, widząc, że ja przystał do ułanów, poszli za moim przykładem: 56 zapisało się do ułanów. Kapitan Garlicki, będący na werbunku, awansował mnie na kaprala za to, że ja żołnierzy namówił do ułanów, i dał mnie 25 cwancygierów, a żołnierzom po 10. Dostaliśmy kwatery i żywność, trzy dni używaliśmy rozkoszy, nie tak jak w kazamatach, co nas karmili starym bobem lub grochem. Czwartego dnia udaliśmy się piechotą w podróż do miasta Bochni, bo tam depo ułanów było. W Bochni nas umundurowano; mundury zielone i rajtuzy, rabaty i lampasy amarantowe. Dwa razy na dzień chodziliśmy na musztrę, jednakże nam nie wierzono, abyśmy nie uciekli. Mieliśmy kwatery po dwóch, a trzeci stary żołnierz austriacki, co nas pilnował. Ja i Nowakowski, koledzy jednego pułku, trzymaliśmy się razem.

[UCIECZKA]

Dnia dziesiątego naszego pobytu w Bochni postanowiliśmy uciec do Krakowa, a upoiwszy kaprala, co nas pilnował, o godzinie 12 w nocy wziąwszy pałasze wyleźliśmy do ogrodu i piechotą puściliśmy się ku Wiśle. Przede dniem cicho przeszliśmy wieś Sierosławice, gdzie było dużo czaraparów austriackich, pilnujących żupy solnej nad Wisłą. Wleźliśmy do gęstej kępy olszyny, a gdy się rozwidniło; zobaczyliśmy opodal nad wodą małą . chałupkę, do której udaliśmy się. Była to. karczemka; karczmarz katolik, młody i zdrowy. Wszedłszy do karczmy kazaliśmy dać dwie wódki i traktowaliśmy karczmarza i jego żonę. Po krótkim czasie ja zapytałem się karczmarza: „Gospodarzu, czyś ty dobry Polak?" Odpowiedział: „Ja nie Austriak, ja Polak. Ja rodem że wsi Mogiły spod Krakowa". Nowakowski: „Ponieważ jesteś tak blisko Krakowa, czy nie znasz kupca korzennego sklepu Nowakowskiego, przy ulicy Grodzkiej w Krakowie? To mój ojciec". Karczmarz: „Mój Boże, czy ja spodziewałem się widzieć u siebie Jasia Nowakowskiego, którego widywałem bardzo młodziutkiego, od którego często dostałem paczkę migdałów i rodzenków?" Nowakowski: „Przyjacielu, ja .nie przypominam tego, co ty powiadasz". Karczmarz: „Nie poznajesz Michała Grzesika, co wad mleko każdego dnia przynosił więcej jak dwa lata?" Nowakowski: „To ty, Michasiu? Teraz przypominam, ale jak ty się odmienił". Objął go za szyję i całowali się nawzajem. Karczmarz: „Mnie mówiono, że przystałeś do polskiego wojska, a ciebie widzę ułanem austriackim". Nowakowski: „Tak, przyjacielu, ja i mój kolega (pokazując na mnie) my oba służyliśmy w wojsku polskim i w jednym pułku. Zostaliśmy ranni i dostaliśmy się do niewoli austriackiej. W fortecy Ołomuńcu pracowaliśmy taczkami, tam przyszedł werbunek. My przystaliśmy do ułanów i tej nocy uciekliśmy i chcemy dostać się do Krakowa. Bądź tak łaskaw i postaraj się przeprawić nas za Wisłę". Karczmarz:

„Mój Boże, dyć ja już więcej jak trzydziestu wojaków polskich przewiozłem nieznajomych za Wisłę, to i was przewiozę. Prawda, że teraz trudno, ale jakoś to Pan Bóg da. Rok temu wielka woda poznosiła szopy i sól rozrzuciła po polach. (W 1813 r. był wielki wylew Wisły i zniszczył żupę solną pod Sierosławicami.) Tutejsze chłopy sól zbierali i czółnami wozili za Wisłę i tata sprzedawali. Austriacy wszystkie czółna zabrali i teraz pilnują, a jak zobaczą, że kto czółnem płynie, do niego strzelają. Ja moje. czółno mam schowane (pokazując) w tej gęstej olszynie. Tej nocy tam pójdziemy, wyciągniemy, a ja was przewiozę. A teraz wleźcie ma górę, tam jest słoma, i odpoczywajcie, bo tu w izbie niebezpieczno. Tu przychodzą pić wódkę czarapary. Nie chciałbym, aby was widzieli i żeby was złapali".

My wleźli na górę,. poodpinaliśmy pałasze i. położyli się na słomie. Karczmarka usmażyła jajecznicę z kiełbasą. Karczmarz przyniósł nam na górę i razem jedliśmy. Przy jedzeniu ja prosiłem karczmarza, aby dla nas postarał się chłopskich ubiorów, a my jemu oddamy pałasze i mundury. Karczmarz: „O to się nie turbujcie, ja was przebiorę". My zostaliśmy na górze, a karczmarz poszedł do wsi szukać nam ubiorów. My sfatygowani i niewyspani zasnęliśmy.

Niezadługo usłyszeliśmy w karczmie wielki hałas, co nas obudził. Było to wesele, chłopak żenił się w sąsiedniej wsi. Kobiety i mężczyźni odprowadzali pannę młodą z mężem do Sierosławie. Muzykant grał, oni tańcowali i pili. Może w pół godziny później zrobił się przeraźliwy krzyk kobiet. My spojrzawszy na dół, zobaczyliśmy pełną sień czaraparów austriackich. Był to pobór rekrutów. My drżeliśmy ze strachu, myśląc, żeśmy już zginęli. Austriacy pana młodego i trzech chłopaków złapali i powiązali. Austriacy brutalskim sposobem biorą rekruta, tak jak i Moskale.

Jeden żołnierz Austriak wlazł po drabinie na górę, a zobaczywszy nas leżących na słomie, zapytał się, czy nie schował się jaki chłopak pod słomę; my odpowiedzieliśmy, że nie schował się żaden. Mandatariusz będący na dole pyta się żołnierza, z kim rozmawia. Żołnierz odpowiedział: „Tu dwa wojaki spoczywają na słomie". Mandatariusz: „Zawołaj ich, aby tu zleźli na dół". My przypiąwszy pałasze musieliśmy zleźć na dół. Mandatariusz: „Co, panowie, robicie w tej karczmie?" Ja mu odpowiedziałem: „Proszę pana na bok, to ja panu odpowiem, dlaczego my się tutaj znajdujemy". On poszedł za mną do: drugiej stancji. Ja mu powiedziałem: „Panie, los nasz jest w twoim ręku". My pocałowaliśmy Rochniaka w rękę, on,z czaraparami, zabrawszy rekrutów, poprowadził ich., z sobą. Biedna panna młoda płakała męża, z którym nie użyła jeszcze żadnej małżeńskiej rozkoszy. Po odejściu Rochniaka my wleźliśmy na górę. Niezadługo karczmarz powrócił i przyniósł chłopskie ubiory. My jemu opowiedzieliśmy, w jakim strachu byliśmy, i że Rochniak radził, aby nie siedzieć w karczmie, bo to niebezpieczno. Karczmarz: ,,Kiedy tak, nie traćmy czasu. Rozbierajcie się i ubierajcie się, a potem pójdziecie do tej olszyny. Tam jest moje czółno. Ja za parę godzin do was przyjdę i z wami zostanę aż do nocy".

My zrzuciwszy umundurowanie ubraliśmy się w chłopskie płócienne kapoty i płócienne portki, kapelusze stare słomiane; ostrogi od Butów oderwaliśmy. Karczmarz dał nam swoje koszule, bo nasze były markowane pułkową pieczęcią. Karczmarz mundury i pałasze schował do skrzyni. My zleźliśmy z góry, a uściskawszy karczmarkę i napiwszy się wódki, potem udaliśmy się w olszyny. A tam przybywszy położyliśmy się na trawie. Parę godzin przespaliśmy spokojnie. Nad wieczorem przyszedł karczmarz, przyniósł nam wódki, piwa i pieczeń wieprzową i powiedział: „Miał rację Rochniak, żebyście nie siedzieli w mojej karczmie, bo po waszym wyjściu w godzinę przyjechał wachmistrz i dwóch ułanów. Mówił, że jakaś kobieta jemu powiedziała, że was widziała w mojej karczmie. Ja powiedziałem: «Prawda, tu było dwóch ułanów, napili się wódki i poszli do lasu». On mnie nie wierzył, szukał na górze, w piwnicy, patrzał pod łóżko, a nie znalazłszy wsiedli na koń i galopem polecieli do wsi". My napiwszy się wódki zajadaliśmy pieczeń popijając piwo.

Już słońce było nad zachodem. Karczmarz zaprowadził nas do ukrytego czółna. Takowe z gąszczu wyciągnęliśmy do rowu wpadającego do Wisły. Ja powiedziałem do karczmarza: „Nasz bracie, teraz nam powiedz, ile my tobie winni zapłacić". Karczmarz: „Nic", a dobywszy z kieszeni duże paczki, płótnem obwinięte, mnie dał jedną, a Nowakowskiemu drugą i wymówił te słowa: „Wy jesteście w podróży, wam pieniądze potrzebne; wiem, że ich dużo nie macie, bo Niemiec cesarz bardzo mało płaci, że im ledwo wystarcza na kiepskie życie. Ja wam daję po dziesięć ewancygierów; dałbym wam więcej, żebym był bogaty". My jemu dziękując za jego dobre serce przyrzekliśmy z Krakowa dubeltowo odesłać. Karczmarz: „Czy mnie odeślicie lub nie, to od was zależy".

Około godziny 10 zaczął deszcz padać i bardzo ciemno się zrobiło. Karczmarz: „Szczęśliwi jesteście, sam Pan Bóg was broni i zasłania, bo musimy płynąć koło jednej kępy, na której Austriacy zrobili budę i tam pilnują, a jak kto czółnem płynie, to strzelają, a że noc ciemna, może nas nie zobaczą". Około godziny 12 wsiedliśmy do czółna i popłynęli, a płynąć koło kępy nie uszliśmy baczności Austriaków. Sześć razy do nas strzelali, kule świstały ponad naszymi głowami. Woda uniosła nas najmniej ćwierć mili, wpadliśmy na piasek. Czółno nie mogło dłużej płynąć, musieliśmy wyleźć do wody. Wody nie było po kolana. Karczmarz: „Teraz niech was Pan Bóg prowadzi dalej. Jedźcie prosto, ani w lewo, ani w prawo. Tymi piaskami wyjdziecie na ląd, tam nie ma wsi. Niedaleko na prawo, jak się rozwidni, zobaczycie nad strugą młyn — idźcie do tego młyna. Młynarz nazywa się Marcin Gawroniak, jest to poczciwy człowiek. Kłaniajcie się ode mnie, a on was dobrze przyjmie i da wam radę, jakim sposobem macie się dostać do Krakowa. Będziecie szli przez wieś Mogiłę. Zapytajcie się o wdowę, Katarzynę Bośniacką. To moja dobra ciotka, ona mnie sierotę wychowała. Niech ją Pan Bóg zachowa przy życiu najdłużej, bo dobra kobieta jak rzadko. Kłaniajcie się ode mnie. Ona Jasia znała dzieciakiem. To ona mnie z mlekiem posyłała do Krakowa i Jasia rodziców".

Uściskaliśmy karczmarza, zepchnęliśmy z nim czółno na wodę. On popłynął, a my poszliśmy prosto, aby dostać się na ląd. Czym dalej szliśmy, tym głębsza woda. Już dochodziła aż do szyi. Musieliśmy cofnąć na miałszczyznę i czekać dnia. Deszcz lał ciągle, nadzwyczajna ciemność, gruchotanie piorunów, i łyskawice częste nas oświecały. Całkiem byliśmy przymoknięci i zimnem przyżęci. Prosiliśmy Pana Boga, aby dzień jak najprędzej zaświtał, a dożywszy dnia, ujrzeliśmy młyn, nie na prawo, ale na lewo, jak nam karczmarz powiedział. Była ciemna noc, to karczmarz nieborak znając tę okolicę omylił się, a gdy dobrze rozwidniało, wołaliśmy o ratunek. Poczciwy młynarz usłyszał nasz krzyk i czółnem do nas przypłynął, wleźliśmy do czółna; On nas przywiózł do swego młyna, zmokniętych i przyziębniętych." Wyleźliśmy na ląd, młynarz pytał się nas: „Co wy za jedni?" Odpowiedziałem: „Polscy żołnierze. Nas przez. Wisłę przeprawił karczmarz, nazwiskiem Michał Grzesik". Młynarz: „To mój przyjaciel, a chociaż mieszka pod Austriakiem, ale ma serce prawdziwie polskie. Już on więcej jak trzydziestu takich jak wy przeprawił na naszą stronę".

Młynarz ,widząc nas drżących wprowadził do izby, kazał zrucić odzienie, dał suche koszule, portki i kożuchy. Ja dałem chłopakowi cwancygiera, aby przyniósł wódki. Młynarka zgotowała kluski z mlekiem, chłopak przyniósł wódki. Piliśmy wszyscy, a najadłszy się klusek poszliśmy spać na górę w siano. Spaliśmy aż do południa. Młynarz nas obudził i zaprowadził na obiad. Przy obiedzie opowiedzieliśmy nasze nieszczęścia, jakie przechodziliśmy.

[HISTORIA MŁYNARZA GAWRONIAKA I JEGO OJCA]

Młynarz do nas mówił, jak następuje: „Ja nie byłem wojakiem, ale mój ojciec (żegnając się) świętej pamięci nieboszczyk, Panie Boże świeć duszy jego, często mnie opowiadał, jak był kosynierem za świętej pamięci nieboszczyka Kościuszki, jak polskie kosyniery pod Maciejowicami Moskali siekli i jak im armaty zabierali. Mój nieboszczyk ojciec był tam ranny kulą w nogę. Opowiadał, jak Kościuszko zachęcał kosynierów do boju. Kościuszko wołał: «Dzieci, bijta Moskali, po wojnie będziecie szczęśliwi. Nie będziecie robić panom pańszczyzny i będziecie mieli własną ziemię i chałupy i już więcej nie będziecie poddanymi szlachty. Będziecie równi panom i mieszczanom. Po takiej obietnicy Kościuszki kosynierzy śpiewając biegli na Moskali, jakby na wesele. Kłuli, siekli, jakby kapustę. Sławny Głowacki, wieśniak, zawsze i wszędzie był pierwszy; zuch pod Racławicami i pierwszy leciał z kosą naprzód i wołał: «Za mną, bracia! Kto zginie, to nieboszczyk, a kto żyw, zostanie, będzie szczęśliwy. Mówił mi także nieboszczyk ojciec o szewcu, pułkowniku Kilińskim. Ten pułkownik szewski ze swoim pułkiem więcej jak dwadzieścia tysięcy Moskali zarżnął w Warszawie, A kiedy mój nieboszczyk ojciec to opowiadał i gdy wymawiał poczciwego Kościuszki nazwisko, to płakał jak bóbr i łzy toczyły się mu aż po brodzie. Mówił, że Kościuszko chciał szczęścia dla Polski i szczęścia dla nas, chłopów. Ale niegodziwi biskupi i magnaci Kościuszkę zdradzili, Polskę sprzedali Moskalom, Prusakom i Austriakom. I teraz magnaci trzymają nas, chłopów, we większej niewoli, jak trzymali za króla Poniatowskiego. A za co bądź „to batami łupią. Jak pierwszy raz cesarz Napoleon przyszedł do Polski; to zniósł poddaństwo chłopów i zabronił szlachcie samowolnie bić chłopów. Tylko powinien być sądzony i podług sądu karany.

A któż to był sędzią? Wójt gminny. A któż to wójt gminny? Dziedzic wsi. Nie kijem, to pałką. Dziedzic wsi katował chłopów przed prawem Napoleona i katował za Napoleona. A teraz za Moskali katują jeszcze więcej, jak katowali. A jak wojna, to szlachta woła do chłopów: «Dzieci, bijta się za ojczyznę!» To śmiechu warte: «Bijta się za ojczyznę». Albo chłopi mają ojczyznę? Czy mają swe chałupy, czy mają kawałek ziemi własnej? Nie, nie mają. Ziemia polska cała jest ojczyzną szlachty, księży i Żydów, a chłopi ich niewolnikami.

Podczas wojny lepiej by, żeby szlachta mówiła do chłopów: «Bijta się, chamy, chłopy, za nas, a po wojnie to my was wynagrodzimy batami». Jak nasz dziedzic wynagrodził nieboszczyka mojego ojca. Słuchajcie, co ja wam powiem. Mój ojciec był fornalem we dworze, a nieboszczka matka moja była dziewką we dworze. Oto się pokochali i ożenili i mnie spłodzili, a jak była wojna z świętej pamięci Kościuszką, nasz dziedzic ojca mego posłał do kosynierów. Ja miałem wtedy lat osiem, moja matka zachorowała i umarła. Ja zostałem sierotą, ale poczciwy nieboszczyk ojciec mojej żony był moim chrzestnym ojcem, zmiłował się nade mną i wziął mnie do siebie i ja razem się chował z teraźniejszą moją żoną. I lubiliśmy się, i teraz lubimy, jak dzieci jednych rodziców. Razem pasaliśmy gęsi, to świnie, to cielęta". A zwracając mowę do żony: „Czyż nieprawda, moja droga żono?" Ona odpowiedziała: „Ajużci, mój kochany". „A gdy już lat trzydzieści miałem, pomagałem ojcu mojej żony pracować we młynie.

Aż dnia jednego przychodzi do młyna na kulach człowiek z brodą zarośniętą aż do pasa i mnie się pyta: «Czy jest młynarz w domu?» Ja mu. odpowiedziałem, że nie ma, i zapytałem: «Jaki interes macie, staruszku, do młynarza? Powiedzcie, to jak powróci, to ja jemu powiem. Starzec odpowiedział: «Ja przychodzę ze wsi. Tam mnie powiedziano, że żona moja już,dawno spoczywa w grobie, a. mój syn, którego, zostawiłem malutkim idąc na wojnę, ma, się znajdować u młynarza Redziaka, u mojego kuma». Zapytałem się staruszka: «Jakże wy się nazywacie? «Nazywam się Kazimierz Gawroniak.» Ja chwyciłem go za rękę i dalejże całować i płakać z radości, że mój ojciec tak długo niewidziany, cszy zabity, czy żywy, a teraz powrócił. Powiedziałem: «Ja nazywam się Marcin Gawroniak. To ja jestem waszym synem, którego szukacie. Ojciec całując mnie mówił: «Takoś wyrósł, mój Marcinku. Żebym sto razy przeszedł koło ciebie, tobym nie poznał. Ojciec obrócił się do teraźniejszej mojej żony, która była w młynie i świadkiem rozmowy z nami. Stała z założonymi rękoma i płakała. «Ty nazywasz się Krystyna? O matkę nie pytam, bom się we wsi dowiedział, że już dwa lata, jak się przeniosła do wieczności, Panie Boże Wielki, świeć jej duszy, niech z Bogiem spoczywa. Krysia pocałowała ojca w rękę, a ojciec ją w głowę. Krysia skoczyła do chałupy, przyniosła chleba i miskę śmietany. Postawiła i prosiła ojca, aby się posilił. Ja jedzącemu ojcu nie przeszkadzałem, a gdy ojciec pożywił się, naraz tysiąc pytań jemu czyniłem.

Ja nasypawszy żyta do kosza, i aby nam hurkot kamienia nie przeszkadzał do słyszenia lepszego, jak będzie nam ojciec opowiadać swoją historię, wyszliśmy na dwór i usiedli na ławce. Ojciec siedział w środku, ja po jednej stronie, a Krysia po drugiej, a ojciec mówił:

«Dzieci, pięć lat minęło, jak Moskali biliśmy pod Mar eiejowicami. Bójka była okropna. Z obu stron ludzie padali jak słoma, ale my więcej jak dziesięć razy ubiliśmy Moskali, ale Kościuszko ranny i wzięty w niewolę. Wieczorem nasi cofnęli się, pobici i ranni zostali na placu. Mnie kula przeszyła nogę i zostałem także na placu. Na drugi dzień Moskale zbierali trupy i zakopywali. Rannych kładli na wozy, swoich i naszych, i mnie zabrali. Przywieźli nas do miasta Uściługa, tam opatrzono nam rany i tam leżeliśmy dni kilka. Potem zabrali nas i zawieźli daleko, to jest aż do miasta Charkowa. I tam kurowali, a który się z naszych wyleczył i był zdatny do wojska, to go zapędzili do sybirskiego wojska. Mnie zostawili, bo mnie kula porwała żyły u nogi, bo jak widzicie, moje dzieci, że mam jedną nogę krótszą i nie mogę dotykać ziemi, i dlatego muszę chodzie na kuli.

Tamtejszy pop ruski wziął mnie do siebie. Cztery lata pasłem mu świnie i to za kawałek chleba, bo mnie nie płacił. Chciałem powrócić, ale mnie tamtejszy pies gubernator nie chciał dać pozwolenia. Rok temu dał mnie pismo, abym wrócił do domu. Niemal cały rok szedłem wieś ode wsi o zebranym chlebie. Teraz Panu Bogu dziękuję, żem się do was dostał, a jak umrę, to pochowajcie mnie obok najukochańszej mojej żony. A przynajmniej kontent jestem, że kości moje spoczywać będą między swoimi, a nie między Moskalami».

Redziak, ojciec mojej żony, powrócił. Oba ojcowie poznali się i serdecznie uściskali. Mój ojciec bawił u nas dni kilka, potem dziedzic wsi wziął mojego ojca na pastucha owiec. Jednego razu wilczysko wpadł między owce, cztery udusił, a jedną porwał i poniósł. Biedny mój ojciec kulawy nie mógł wilka dogonić i owce odebrać. Na wieczór ojciec z owcami wrócił do dworu i powiedział, że w polu zostawił cztery owce, co wilk podusił. Złośliwy dziedzic kazał ojca położyć i batogować, i tak go pobili, że czwartego dnia Bogu ducha oddał".

Gawroniak kończąc opowiadanie obrócił mowę do nas i powiedział te pamiętne słowa: ,Moi bracia, może was znudziłem moim opowiadaniem, ale wiedzcie, jak szlachta i jak dziedzic nasz wynagrodził mojego ojca, który odniósł ciężką ranę i cierpiał niewolę za mniemaną ojczyznę. A zatem jeszcze raz wam powiem, że my, chłopi, nie mamy ojczyzny, tylko szlachta, Księża i Żydzi".

Gawędziliśmy jeszcze długo o różnych rzeczach. Wieczór zbliżył się, poszliśmy spać. Nazajutrz rano wstaliśmy. Młynarka już nam śniadanie przygotowała. Takowe zjadłszy uściskaliśmy młynarkę, puściliśmy się w podróż. Młynarz odprowadził nas więcej pół mili drogi, a żegnając się z nim ja dobywszy 4 cwaneygiery w chęci dania jemu za dobre przyjęcie nas w swoim domu. Młynarz w żaden sposób pieniędzy nie chciał przyjąć i powiedział: „Moi bracia, ja mam sobie za największe szczęście, kiedy mogę biednym braciom jak wy w nieszczęściu czymkolwiek służyć". Powiedział: „Bracia, starajcie się tak maszerować, abyście na szeroką drogę nie wychodzili, bo po nocy włóczą się Kozacy, Baszkiry i Kałmuki i co moment pytają się o papiery. A to dlatego, aby wydrzeć od podróżnego parę groszy na gorzałkę. Idźcie tą małą drożyną aż do tego lasu, tam przyjdziecie i znajdziecie chałupę. Tam mieszka gajowy, kłaniajcie się ode mnie, on was kawał odprowadzi i pokaże wam dalszą drogę".

[DALSZY CIĄG WĘDRÓWKI]

My ucałowawszy młynarza, a pożegnawszy poszliśmy do tego lasu, a zobaczywszy chałupę do takowej wstąpili. Gajowego nie było w domu, tylko żona i syn, młody chłopak. Wszedłszy do stancji powiedzieliśmy: „Niech będzie pochwalony", żona odpowiedziała: „Na wieki" itd. „Czy nie ma gospodarza?" Żona odpowiedziała: „Nie ma, a czego wy żądacie, chłopaki?" „Oto młynarz Gawroniak wam się kłania, a my was prosimy, żebyście nam pokazali drogę do Krakowa bezpieczną, ażebyśmy nie wpadli w ręce. Kozaków." Gajowa: „Dobrze, moi chłopacy, mój syn was przeprowadzi i wam pokaże, gdzie macie się udać. Stasiu, idź z tymi chłopakami aż do Białej Góry, a tam pokaż im, kędy iść dalej". My jej podziękowaliśmy, a chłopak nas poprowadził.

Nie dochodząc do Białej Góry, chłopak naszego wieku wyszedł z lasu i złączył się z nami. My go się pytali, dokąd idzie. Odpowiedział: „Ekonom mnie wysłał z pismem do Krakowa, do naszego pana". „To dobrze, my idziem do Krakowa, to pójdziemy razem. Czy znasz ty dobrze drogę idąc manowcami?" Chłopak: „Znam bardzo dobrze, już ja wiele razy tymi drożynami chodziłem do Krakowa". Ja dawszy kilka groszy chłopakowi odprawiłem do domu i poszliśmy z nowym przewodnikiem. Szliśmy więcej jak do południa, mijając wioski będące po bokach. Już nam się jeść zachciało; pytam przewodnika, czy nie spotkamy jakiejś karczmy aby się napić wódki i co przekąsić. Przewodnik: „Jeszcze musimy iść mało pół mili, a w lesie będzie karczemka, tam odpoczniemy".

Aż przyszliśmy do wspomnianej karczmy, napiliśmy się wódki i przewodnika potraktowali. Karczmarka usmażyła jajecznicę, a zjadłszy razem poszliśmy w drogę. Już wieczór był ciemny, gdyśmy przyszli do Mogiły. Pytaliśmy, gdzie mieszka wdowa Katarzyna Sośniacka. Pokazano nam, gdyśmy weszli . do chałupy. Według zwyczaju powiedzieliśmy: „Niech: będzie pochwalony". „Na: wieki" itd. Nowakowski: „Przynosimy wam ukłon od Michała Grzesika". Sośniacka: „Dziękuję wam, a cóż wy za jedni?" Nowakowski: „Czy wy mnie nie poznajecie?" Sośniacka przypatruje się i powiada: „Nie, nie poznaję". „Ja Jan Nowakowski, syn kupca." Sośniacka chwyta go rękoma za szyję, całuje i mówi: „Ty żyjesz, Jasiu! Za każdym razem, kiedym się widziała z twoją matulą, tośmy zawsze o tobie mówiły i płakały. Mój Boże, ileż to ja pacierzy zmówiła za twoją duszę, bo myślałam, że ty już spoczywasz w grobie. Panu Bogu dziękuję, że żyjesz i ciebie jeszcze widzę. A to że co za jeden, co z tobą?" Nowakowski: „On się nazywa Leon Drewnicki, rodem z Podola. On mój kolega, bo razem służyliśmy w jednym pułku".Sośniacka: „To dobrze, siadajcie, przyjmę was jak swoje dzieci". Dziewkę swoją posłała po wódkę do karczmy, a  sama smażyła kiełbasę. Dziewka przyniosła wódki, a napiwszy się takiej zajadaliśmy kiełbasę, bośmy byli głodni.

Po kolacji gawęda trwała dość późno w nocy. My jej opowiedzieliśmy dobre nas przyjęcie przez Michała Grzesika, z czego Sośniacka była bardzo kontenta. Nasłano nam siana w izbie, położyliśmy się i spaliśmy smaczno, bośmy tego dnia kilka mil zrobili.

[W KRAKOWIE — U RODZICÓW PRZYJACIELA]

Rano zjedliśmy śniadanie i udaliśmy się do Krakowa. Sośniacka kazała kłaniać się rodzicom i dwom córkom. Idąc drogą Nowakowski znalazł okrągły kamyk wielkości włoskiego orzecha. Ten kamyk pokazując mnie: „Ty nie wiesz, na. co ja ten kamyk podniosłem". Ja mu odpowiedziałem, że nie wiem. Nowakowski: „Jak wejdziemy do sklepu rodziców, ja ten kamyk włożę do gęby, dlatego gdy będę co mówił, aby mnie rodzice nie poznali po głosie". „Masz rację, bo im zrobisz większą przyjemność, gdy później dasz im poznać, że to ty jesteś." Nowakowski włożył kamyk pod policzek i powiedział: „Patrząj na mnie, jak ja wyglądam i jak będę mówił, a znajdziesz wielką różnicę". Ja spojrzawszy na niego i gdybym go dni kilka nie widział, a mnie się zaprezentował, tobym sam jego nie poznał, bo się tak odmienił. A gdy do mnie mówił, mowa jego zupełnie się zmieniła. Nowakowski miał wtedy lat dwadzieścia cztery, wzrostu słusznego, brunet i gdy zaciągnął, się do wojska, nie miał jeszcze zarostu. W wojsku urosły mu duże faworyty i długie wąsy, twarz miał bardzo przyjemną i śmiejącą.

Gdyśmy dochodzili do sklepu rodziców, Nowakowski włożył kamyk do gęby. Ja pierwszy wszedłem do sklepu, a on za mną. Zastaliśmy siedzącą panienkę za stołem; była to młodsza siostra Jadwiga, a starsza Wanda. Ja zapytałem się: „Czy panienka macie wino do sprzedania?" Odpowiedziała: „Mamy na różne ceny: kwarta dwa złote, cztery złote i sześć złotych". „My niebogaci, daj nam, panienka za dwa złote." „Dobrze, idźcie do stancji, to wam przyniosę." My weszliśmy do stancji, obaczyliśmy cztery osoby siedzących przy stole i pijących wino. My usiedliśmy przy małym stoliku na boku, panna przyniosła wino i postawiła przed nami. Ja pytałem się jej, czy nie ma kiełbasy, aby nam dała kawałek do jedzenia, i chleba. Odpowiedziała: „Kiełbasy nie mamy, ale mamy włoski salceson, ale to drogi: funt kosztuje cztery złote". „My jeszcze nigdy nie jedliśmy salcesonu, dajcie nam panienka pół funta do skosztowania." Panna przyniosła na "talerzu pokrajany salceson i chleba, a jedząc ja mówiłem: „Dobry to salceson, ale drogi". Nowakowski: „Mnie on nie bardzo smakuje. Lepsza nasza kiełbasa". A zjadłszy salceson ja zastukałem nożem o stół. Panna przyszła; zapytałem się, czy nie ma sera. Odpowiedziała: „Mamy ser szwajcarski, ale drogi: funt kosztuje cztery złote". „Dajcie nam pół funta." Panna przyniosła ser pokrajany na talerzu. Ja patrząc na ser mówiłem: „O, piękna panienko, to się tak nie godzi. Dlatego że my wieśniacy, to panna chce z nas żartować? Ja prosił o ser, a panna przyniosła nam mydła." Panna: „To ser szwajcarski, to nie mydło". Bierze kawałeczek i przy nas zjada. Osoby siedzące przy drugim stole śmieją się z nas, i jeden powiedział: „Jedzcie, chłopaki, ten ser, a jak skosztujecie, to będzie wam smakować". Ja pierwszy jeść zacząłem i mówiłem do Nowakowskiego: „Jedz, bracie, doskonały, jeszcze nigdy takiego nie jedliśmy". A gdyśmy zjedli i wino wypili, ja zastukałem, panna przyszła. Pytałem się, co jesteśmy winni zapłacić. Panna: „Za wszystko sześć złotych groszy sześć". Ja dobyłem 5 cwancygierów, chciałem płacić. Nowakowski: „Ty, bracie, nie płać. Ty już wiele razy płacił, niechże ja choć raz zapłacę". Dobył 6 cwancygierów i dał pannie. Ta jemu daje resztę, on nie przyjmuje i mówił: „Moja panienko, ty jesteś tak piękna jak Rózia, moja siostra. Za resztę to mnie pocałuj". Panna nie chciała jego całować. Nowakowski objął ją za szyję, chce całować, ona się nie daje.

Osoby siedzące, widząc impertynenta chłopa, wstają i bronią pannę. Ja podsunąwszy się do nich powiedziałem: „Panowie, chłopak ten jest synem tutejszego kupca, a bratem tej panny. Pozwólcie, niech gra swoją rolę, a będziecie świadkami końca". Starsza siostra, będąca w drugiej izbie i słysząc hałas wpada, a widząc swą siostrę w objęciu chłopa, z rąk jego wydziera. Nowakowski łapie starszą, chce ją całować. Ta z furią powiada: „idź precz, bo zawołam kozacką wartę i wpakują ciebie do kozy". Przytomne osoby śmieją się do rozpuku. Nowakowski, rozgniewany pogróżką siostry, wyjął kamyk z gęby i z łoskotem rzucił o ziemię i naturalnie mowę zaczął mówić: „Moja siostro Wando, niedawno Moskale Kraków zajęli, a już ty skozaczyła. Już ja dużo cierpiałem w austriackiej niewoli, a ty jeszcze chcesz mnie oddać Moskalom". Siostry rzucają się jemu na szyję, całują, płaczą i przepraszają, oddają jemu cwancygiery. Przytomne osoby wołają: „Wina dajcie, wina, a napijemy się razem z chłopakami!" Młodsza siostra [przyniosła] butelkowanego wina, nieznajomi nas traktowali. My im opowiadaliśmy nasze różne zdarzenia. Parę godzin trwała gawęda. Nowakowski pytał się Sióstr, gdzie są rodzice. Opowiedziały, że na Kazimierzu. Są zaproszeni na chrzciny i nie wrócą aż wieczorem. Nowakowski: „Drogie siostry, rekomenduję wam Leona Drewnickiego, Podolaka, a mojego kolegę. Ja byłem sierżantem, a on był moim feldfeblem. Razem służyliśmy w jednej kompanii, razem byliśmy ranni, razem dostaliśmy się do austriackiej niewoli, razem w fortecy Ołomuńcu pracowaliśmy taczkami, razem przystaliśmy do ułanów austriackich, razem uciekliśmy z Bochni i razem podziela to ukontentowanie, że Pan Bóg pozwolił mnie was, drogie siostry, oglądać. Uściskajcie mojego przyjaciela, a zrobicie mnie wielką przyjemność".

Siostry kolejno mnie całowały, a ja ze łzami w oczach całowałem ich nawzajem. Nowakowski: „Kochane siostry, po winie pozwólcie nam trochę się przespać i obudźcie nas przed powrotem rodziców, [by nas] im zaprezentować. Ciekaw jestem, czy mnie poznają". Siostra: „Bracie, ręczę, że nie poznają. Pięć lat minęło, jakeś udał się do wojska. Nie miałeś wąsów i faworytów, które ciebie wiele odmieniły. My ciebie nie poznały; prawda, że miałeś kamyk w gębie, ale i bez kamyka nie byłybyśmy ciebie poznały. A tym bardziej w tym chłopskim ubraniu". Wanda zaprowadziła nas do sypialnego pokoiku. W jednym spali rodzice, a w drugim spały siostry. Posłała nam swoje łóżko, my położyli się i spali.

Rodzice mieli wrócić wieczorem, ale wrócili wcześniej.

Wanda wpada i nas budzi: „Rodzice wrócili, wstawajcie prędko". My się zerwali i wdziewali buty. Aż tu nadchodzi matka, a zobaczywszy nas narobiła krzyku, wołając: „Ojcze, ojcze, przyjdź tutaj". Ojciec wchodzi, a zdziwiony, nas widząc, pyta. się: „Hultaje, co wy tu robicie? Którędy wy tutaj wleźli?" Nowakowski: „Pan ma rację, że my hultaje, bo my tak się winem popili, że dwa kroki nie mogliśmy zrobić. Tutejsze dobre panienki pozwoliły swego łóżka, za co Pan Bóg im zapłać, a żeśmy już wyspali, to i pójdziemy do domu".

Ojciec woła: „Wandziu, Wandziu!" Ta przychodzi ze sklepu. Ojciec: „Nie dziwiłbym się Jadwidze, bo ta jeszcze młoda, ale ty, co już masz lat osiemnaście, a jeszcze głupia (Wanda stoi. i oczy spuściła, nic nie odpowiada). Jakżeś mogła chłopom nieznajomym pozwolić spać w swoim łóżku?!" Nowakowski całuje Wandę w rękę i mówi: „Śliczna panienko, za twoje dobre serce jesteś łajana, ale przyjdzie czas, że ja pannie wynagrodzę". Matka ciągle wymyśla i krzyczy, ojciec wypycha nas za drzwi do sklepu. Nowakowski mówi: „Trzeba klin klinem wybić. Daj no, panienka, wódki." Ojciec wypychając mówi: „Idźcie precz, nie ma dla was wódki". Nowakowski opiera się i woła: „Wódki, wódki! To nie darmo, ale za pieniądze". Ojciec złapał go za kark i na serio wypycha. Siostry, widząc, że ojciec mocno rozgniewany, wieszają się ojcu na szyję, a oblawszy się łzami wołały: „Papo, papo, to Jasio, to nasz brat". Ojciec Opuścił .ręce i kilka minut stał w osłupieniu, nie mogąc słowa przemówić, aż zawołał: „Jasio, mój syn!" Siostry: „Drogi papo, to on!" Ojciec i syn obejmują się rękoma i całują się mocno nawzajem.

Ja płakał, a matka w izbie sypialnej rozbierając się z sukni świątecznej ciągle na córki wymyślała. Ojciec woła donośnym, głosem: „Matko, matko, przyjdź prędko!" Matka przybiega w koszuli i spódnicy, a widząc, że chłop męża dusi rękoma za szyję, jedną ręką trzymała spódnicę, a drugą odciągała męża od chłopa. Zapłakane córki mówiły: „Mamo, co wy robicie,to Jasio, to nasz drogi brat". Matką: „Jasio! Mój kochany syn!" Panny: „Tak, mamo, to on",. Uradowana matka zapomina się, w jakim stanie znajduje, obiema rękoma obejmuje syna i całuje. Spódnica spada na ziemię, ona została w jednej koszuli. Trzy osoby . wchodzą do sklepu, a widząc wszystkich płaczących, stanęli i patrzeli z zadziwieniem. Matka, zobaczywszy obce osoby, uciekła do sypialnej izby. Córki podniósłszy spódnicę pobiegły za matką.

Ojciec mówił do nieznajomych: „Panowie, widzicie nas w roztargnieniu. Proszę do stancji, a ja wam powiem, dlaczego panowie nas zastali w tak tragicznym stanie". Weszliśmy wszyscy do stancji, ojciec przyniósł parę butelek wina, a nalawszy do szklanek usiadł i nieznajomym opowiadał: „Panowie, to mój kochany syn (pokazując Nowakowskiego). Już go imałem za nieboszczyka, bo w roku 1809 zaciągnął się do polskiego wojska. Od tego czasu nie miałem o nim żadnej wiadomości, a dziś Pan Bóg mnie jego odesłał", a wziąwszy szklankę do ręki wymawiał słowa: „Za szczęśliwy powrót mojego jedynego syna napijmy się wina". Wszyscyśmy trenkowali, nieznajomi winszowali ojcu powrotu syna i piliśmy wino. Nieznajomi robili nam różne zapytania, my im odpowiadali. Niedługo matka przyszła już ubrana, przeprosiła gości, że ją widzieli w podobnym stanie, a pocałowawszy syna usiadła koło niego. Także przyszły i córki. Wanda przystąpiła do ojca, a całując go w rękę mówiła: „Papa mnie łajałeś i nazwałeś niegrzecznym wyrazem". Ojciec całując Wandę mówił: „Moje dziecię, twoja wina, czemuż od razu nie powiedziałaś, że to twój brat". Wanda: „Bo Jasio nas prosił, abyśmy nie powiedzieli; dlatego czy rodzice jego poznają". „Moja córko, niech będzie zgoda między nami, cieszmy się z powrotu kochanego nam Jasia."

Nieznajomi wypiwszy wino a pożegnawszy nas wszystkich odeszli. Gawęda trwała, Nowakowski rekomendował : mnie rodzicom; powiedział, żeśmy oba" służyli w 16 pułku piechoty. Ojciec: „Jak się to stało, wszak ty zaciągnąłeś się do Umińskiego huzarów". Nowakowski: „Służyłem w huzarach, ale pod Smoleńskiem kula armatnia ubiła pode mną konia. Koń padł ze mną i tak mnie prawą nogę stłukł, że ani stąpać nie mogłem. Odwieziono mnie z rannymi do Wilna, tam leżałem dni dwadzieścia jeden i gdym już mógł chodzić, odesłano mnie. z innymi do Rygi, do batalionu piechoty, złożonego z różnej zbieraniny. Tym korpusem komenderował marszałek Davout i w rejteradzie z Moskwy korpus Davouta rejterował na Królewiec. Książę Józef Poniatowski rejterował na Warszawę do Krakowa". Ojciec: „Prawda, że pułk Umińskiego w 1813 roku stał w Krakowie. Pytałem się o ciebie; tylko tyle dowiedziałem się, że koń ciebie potłukł i zostałeś odwieziony do Wilna. Mówili mnie twoi koledzy, żeś umarł, boś więcej do pułku nie wrócił". Nowakowski: „Pod miastem Bautzen korpus Davouta złączył się z gwardią Napoleona. Tam pobiliśmy Moskali i po tej bitwie cesarz Aleksander prosił Napoleona o zawieszenie broni. Oba cesarze na takowe się zgodzili. Nasz batalion udał się do Drezna. Tam przy apelu czytano nam rozkaz, że każdy może udać się do pułku, do którego jemu się podoba.

Ja, kawalerzysta, udałem się do 16 pułku piechoty, bo kawaleria dała się mnie we znaki. W kawalerii trzeba więcej myśleć o koniu jak o sobie. W kawalerii dobrze służyć podczas pokoju, ale podczas wojny nikomu nie życzę".

Przyszła Wanda, mówiła: „Kolacja gotowa, proszę panów". Przy kolacji i po kolacji dosyć późno w nocy opowiedzieliśmy nasze wypadki, aż doszliśmy do karczemki pod wsią Sierosławice. Opowiedzieliśmy, jaką przysługę nam zrobił karczmarz Michał Grzesik i porucznik Rochniak. Ojciec: „Porucznik Rochmak żyje! Czy ty, matko, pamiętasz Rochniaka?" Matka: „Pamiętam, .bo u nas stał kwaterą dwa miesiące". A że już było późno, posłano nam w stancji winnej i poszliśmy spać. Nazajutrz rano ojciec sprowadził krawca, aby nam porobił ubranie. Dwa dni nie wychodziliśmy z domu i ciągle trwała gawęda. Na trzeci dzień po zachodzie słońca wyszliśmy do miasta i udaliśmy się na Długą ulicę do Chmielewskiego, gdzie ja stałem kwaterą. Był to szynk. Weszliśmy do stancji, ja kazałem dać kwartę miodu, a pijąc prosiłem gospodarza, aby przyjął od nas szklankę miodu. On się wzdragał i mówił: „Dziękuję wam, chłopaki", a przypatrzywszy się mnie dobrze, powiedział: „Mnie się zdaje, że się nie mylę, pan jesteś Drewnicki, feldfebel." Ja się podnioisłem. „Tak jest, gospodarzu." On przywołał żonę i uściskałem ich razem.

Chmielewski z żoną usiedli przy nas. Żona: „Mój Boże, jak to suknia zmienia człowieka. Ten piękny mundur, te złote galony na kaszkiecie i rękawach! Feldfebel wyglądał jak anioł, a dziś w tym ubiorze wygląda jak flis. Żebym sto razy koło niego przeszła, tobym jego nie poznała. A ten drugi kto jest?" Nowakowski: „Pani mnie nie poznaje?" „Nie." „Jana Nowakowskiego, syna kupca?" Chmielewska: „Znałam ciebie od dzieciństwa, ale któż by ciebie teraz mógł poznać z tak długimi wąsami? Miałam ciebie za nieżywego, a tym bardziej że mnie matka mówiła, że jak poszedłeś do wojska, to ani razu nie pisałeś. I już ciebie miano za nieżyjącego". Pocałowała Jasia, a on ją nawzajem. Zaproszono nas na kolację i gawęda trwała długo.

Już sklep był zamknięty, a czekająca nas Wanda otworzyła nam, gdyśmy zastukali. Położyliśmy się spać; rano krawiec przyniósł nam ubiory. Poczciwy Nowakowskiego ojciec kazał nam zrobić jednakowe ubiory, jakby rodzonym braciom. Ojciec chodził ze mną po kupcach, aby mnie umieścić w jakim handlu, ale nigdzie miejsca nie było. Dziesięć dni u tych poczciwych, ludzi mieszkałem i byłem żywiony. Jednego dnia ojciec przypomniał sobie porucznika Rochniaka. Napisał do niego list, dziękując za jego patriotyczny czyn, i prosił, aby dołączone 50 cwancygierów doręczył Michałowi Grzesikowi, poczciwemu karczmarzowi.

[PIERWSZA POSADA]

Ja nie chcąc dłużej być ciężarem [dla] tych poczciwych ludzi, postanowiłem udać się do Warszawy. Poszedłem do Steinfcelera, na ten czas będącego starszym konfraterni kupieckiej w Krakowie. Dostałem wsparcie 30 talarów, potem udałem się do Grodzickiego prefekta o udzielenie mnie paszportu do Warszawy. W prefekturze opisano mnie, gdziem się rodził, wiele mam lat i w jakim pułku służył. Dano mnie marszrutę do Warszawy i kazano udać się o poświadczenie do biura gubernatora.

Gubernator nazywał się Aweryn, Kurlandczyk, który mówił po polsku bardzo dobrze. Gubernator podpisał moją marszrutę. Na drugi dzień pożegnawszy moich dobrodziei i podziękowawszy za ich rodzicielskie mnie przyjęcie. pieszo puściłem się w drogę. Nowakowski odprowadził mnie aż do wsi Łobzów, a tam rozstając się pożegnaliśmy się z płaczem. Dnia tego uszedłem mil 4 do wsi Krzeszowice. Tam zaszedłem do austerii w celu nocowania. Kazałem dać sobie jeść. Niezadługo przyszedł żandarm i z nim cywilny. Żandarm pyta mnie, czy mam paszport. Ja mu pokazałem marszrutę, a że nie umiał czytać, oddał cywilnemu. Był to wójt gminny, nazwiskiem Korczyński. Przeczytawszy, a oddając mnie, pytał się: „Pan rodem z Podola. Czy nie umiesz pisać po rusku?" Odpowiedziałem: „Umiem". Korczyński: „W naszej wsi jest podprefefctura, do każdej prefektury Moskale przysłali swego urzędnika i nazwali jego okróżny naczelnik. Do nas przysłali majora Woronina, prawdziwego Moskala, który nie umie ani słowa po polsku, a ja po rusku. Woronin pisze do mnie rozkazy po moskiewsku, których ja nie rozumiem. Czybyś pan nie chciał zostać na jaki czas do pisania w mojej kancelarii? Dam panu stancję, stół i sześćdziesiąt złotych miesięcznie". Ja zgodziłem się na te warunki, Korczyński zapłacił za mnie kolację i na noc wziął mnie do siebie. Korczyński, kawaler, rodem z Krakowa, dobry patriota i poczciwy człowiek. Nazajutrz zaprowadził mnie do pana Drakę (Drakę, Anglik, rządca dóbr księżnej Lubomirskiej), który mnie przyjął 'bardzo grzecznie. Stamtąd poszliśmy do Woronina, a pomówiwszy z nim po moskiewsku, powróciłem do pisania. Woronin prosił mnie, abym jemu przychodzącą ekspedycję, po polsku tłumaczył na moskiewski język, i chciał mnie płacić 5 rubli srebrem miesięcznie, na co ja się zgodził.

Dwa miesiące pracowałem jemu, a on nic mnie nie dał. Na trzeci miesiąc przysłał pakę papierków do tłumaczenia. Ja powiedziałem do jego deńszczyka: „Powiedz majorowi, jak mnie zapłaci dziesięć rubli, co winien, to jemu będę pracować. Ja mam cały dzień do roboty w kancelarii, w nocy chciałbym odpocząć. Pracowałem nocami dla niego i już więcej za darmo pracować nie będę" (deńszczyk nazywał się Józef Witkiewicz, rodem z guberni wileńskiej). Witkiewicz odniósł papiery i powiedział, że ja za dwa miesiące upominam się zapłaty. Rozżarty Woronin mówił tło swej Moskiewki żony: „Ja jemu zapłaczu, metieżniku; on poddan Naszeho Wilikaho Hosudaria. Sejczas napiszu do Krakowa, cztob prisłali czetyry Kozaka, welu jemu łob obryt i paszlu w kandałach w rasyjskija sałdaty". Słysząc to, Witkiewicz przybiegł do mnie i opowiedział, co Moskal Woronin mówił, i radził mnie, abym uciekał.

[W SPYTKOWICACH. HISTORIA ZE STRACHEM]

Korczyńskiego nie było, a gdy powrócił, ja mu powiedziałem, co Woronin mówił i co mnie jutro czeka. Korczyński napisał list do Wojciechowskiego, ekonoma folwarku wsi zwanej Spytkowice, za Wisłą, w Austrii. (Spytkowice z przyległościami należały do księżnej Lubomirskiej.) Ja przebrałem się za chłopa i borem dostałem się do Tenczynka. Tam ekonom Rzewuski dał mnie konia, a przyjechawszy do promu na Wiśle, Kozacy i duaniery mnie zatrzymali. Ja pokazałem im list ekonoma na drugiej stronie Wisły. Oni mnie przepuścili. Ja przybywszy do Spytkowie oddałem list ekonomowi. Ten przeczytawszy powiedział żonie, kto jestem. Oboje już byli w podeszłym wieku. Przyjęli mnie po rodzicielsku, dali mnie stancję osobną. Ekonom konia odesłał, mnie zaprowadzono do kolacji. Późno w noc opowiedziałem moje przypadki, płakali słuchając takowych. Ekonom powiadał, że ma dwoje dzieci, córka przy księżnej Lubomirskiej w Łańcucie w Galicji. Syn w pierwszym polskim pułku i nie wie, czy żyje, czy zginął. Po szliśmy spać.

W parę godzin usłyszałem, że ktoś drzwi odmyka. Wchodzi ekonom w. jednej koszuli. W jednej ręce trzymał świecę, drugą żegnał ściany, chodząc wkoło stancji. Wyszedł i za sobą drzwi zamknął. Nazajutrz bardzo rano ekonom konno wyjechał w pole dla rozdania roli oraczom. Staruszka zaprosiła mnie na kawę. Przy kawie ja mówiłem, że pan Wojciechowski jest bardzo nabożny. „Jakże pan wiesz, że mój mąż jest nabożny?" „Tej nocy chodził ze świecą w mojej stancji i żegnał ściany." Staruszka: „Przepraszam cię, moje dziecko, żem cię nie przestrzegła. Mój mąż jest lunatyk. Nie lękaj się jego, on nic złego tobie nie zrobi. Na tę noc, jak pójdziesz spać, to załóż kruczek znajdujący się przy drzwiach, "to on nie wejdzie". O godzinie 10 ekonom powrócił i jedliśmy śniadanie. Na trzeci dzień Korczyński odesłał mnie rzeczy i pieniądze. Pisał, że na drugi dzień byli Kozacy i wszędzie mnie szukali.

Dwa miesiące bawiłem w Spytkowicach. Podczas mego tam pobytu opiszę strach, którego byłem świadkiem. W Spytkowicach znajduje się stary zamek opuszczony, na dwa piętra, okna pobite, dach okryty słomą i trzciną. Z tyłu zamku jest wielki ogród traktowy. Na dole dwa pawilony: jeden zajmował ekonom Wojciechowski, drugi zajmował Statkowski, pisarz prewentowy. Z ogrodu obrywano jabłka i zsypywano na piętrach pustych, nad mieszkaniem pisarza prewentowego. Później zsypano jabłka, na galar i odesłano do Warszawy na sprzedaż. Jednej nocy w pawilonie, gdzie mieszkał Statkowski, słyszano, że ktoś okuty w łańcuchy chodził i brzdęgał po schodach. Potem strach wlazł do kuchni, tłukł garnki i talerze. Nazajutrz znaleziono w kuchni garnki, miski i talerze potłuczone. Na drugą noc Statkowski z żoną przyszli spać do, ekonoma, a kucharka i dziewka spały z dziewkami ekonoma. W nocy strach narobił wiele szkody w kuchni i stancjach: pobił, filiżanki, na kominku stłukł cukiernicę i wyniósł z sobą pół bułki chleba zostawione na stole. W parę dni wieść rozbiegła się po wsiach okolicznych, że dusza zaklęta, okuta w łańcuchy straszy w zamku. Nikt nie mógł się odważyć, by przesiedział noc całą dla widzenia stracha. Ja sam, choć wojak, nie odważyłem się widzieć mniemaną zaklętą duszę. Strach spuścił się kominem do kuchni ekonoma, gdzie obok sypiały dziewki. Brzdąkały łańcuchami, dziewki usłyszawszy narobiły krzyku, w koszulach uciekły i stukały we drzwi do nas, aby je wpuście. Gdy weszły do stancji, drżały ze strachu.

Nazajutrz rano ekonom i pisarz poszli do proboszcza i prosili, aby zrobił ceremonię religijną do wypędzenia strachu. Ksiądz kazał dzwonić we wszystkie dzwony, lud zebrał się do kościoła. Ksiądz zabrał kościelne chorągwie. Ksiądz ze święconą wodą szedł naprzód z chorągwiami, lud z zapalonymi świecami postępował za księdzem. Ksiądz święcił stancje na .dole i puste na górze. Statkowski z żoną i dziewki poszli spać do swego mieszkania. Nie pomogła woda święcona, bo strach robił psikusy jak robił.

Dnia jednego Włoch, żołnierz dymisjonowany, [który] miał psa [i] nauczył go tańcować, przyszedł do Spytkowic i przed zamkiem świstał w piszczałkę i bębnił w mały bębenek. Lud zaczął się zbierać. Żołnierz widząc, że już dużo się zebrało, kazał psu tańcować. Strach był także ciekawy widzieć tancmistrza. Na drugim piętrze w oknie dzieci zobaczyły Biedzącego stracha i wołały: „Strach, strach siedzi w oknie!" Wszyscy swe oczy tam zwrócili i przybyły żołnierz. Żołnierz poznaje swoją małpę, że jak był w miasteczku Zatorze, upił się, na noc małpy nie przywiązał i takowa jemu uciekła. Prosił nas, abyśmy jemu pomogli ją złapać. Kilku chłopów i chłopaków pobiegli jednymi drzwiami, a ja z żołnierzem i kilku chłopów poszliśmy drugimi. Zastąpiliśmy małpie, że nie mogła na dach uciec, a po filarze wdrapała się na gzyms. Łańcuch wisiał tuż, nie można było rękami dostać. My podsadzili chłopaka, on złapał za łańcuch i sięgnął małpę na dół. Żołnierz był kontent, że odzyskał swą małpę, a my kontentniejsi, że pozbyliśmy się stracha. Pokazało się, jak małpa uciekła, błąkała się po lesie, a że była jesień, nic nie mogła znaleźć do pożywienia. A zwietrzywszy' jabłka, po murze do nich się dostała. Żyła jabłkami, dopóki były, a gdy jabłka zabrano, nie szukała żywności w dzień, bo się bała, tylko w nocy biegała.

Podczas straszenia małpy Statkowskiemu zginął zegarek, dwie srebrne łyżki, trzy serwety i kucharki chusta, a więc porozumienie, że małpa wyniosła. Wnieśliśmy drabinę i poszliśmy szukać pod strych. Niedługo szukaliśmy, boujrzeliśmy w snopkach dziurę i kawał wiszącej serwety, Statkowski po drabinie wlazł i znalazł zginione rzeczy. Skończywszy opisanie stracha zwracam się do mojej nieszczęśliwej historii.

[POWRÓT DO KRZESZOWIC. ARESZTOWANIE]

Pan Drakę przyjechał do Spytkowic, a zrobiwszy rewizję krestencji, przyszedł na obiad. Przy obiedzie powiedział mnie, że żona jego „była w Krakowie, widziała się z gubernatorem i prosiła za tobą, abyś wrócił do Krzeszowic, i żebyś był spokojny. Gubernator, dał słowo mojej żonie, że jak wrócisz, to nie będziesz napastowany. Ja wracam, to ciebie zabiorę". Po obiedzie podziękowałem Wojciechowskiemu i żonie za tak rodzicielskie mnie przyjęcie. Na noc przyjechaliśmy do Krzeszowic. Korczyński był bardzo kontent z mojego powrotu.

Nazajutrz poszedłem do psa Woronina zameldować się, żem powrócił, i powiedziałem, że gubernator Aweryn pozwolił wrócić. Woronin: „Esli tiebie gubernator pozwolił, to charaszo. Odnakże ja napiszu do gubernatora, jeśli to prawda". Powróciłem do Korczyńskiego i opowiedziałem, co służalec Moskal, Woronin, do mnie mówił. Pracowałem dni trzy spokojnie. Na czwarty dzień odebrałem list z Krakowa pisany po rusku i to krótki: „Hospodin Leonty Drewnicki zjawitsia w Kraków po utru w dwienadcat czasa i predstawitsia Jeho Sijatelstwu gubernatoru Awerynu. Kraków, dnia 26 oktobria 1814 goda. Major Łomów stoło naczelnik".

Powiedziałem Korczyńskiemu, panu Drakę, że gubernator mnie wzywa, abym się jutro przed nim stawił, o godzinie 12 w południe. Korczyński i Drakę powiedzieli: „To trzeba jechać db gubernatora". Korczyński zawołał sołtysa i polecił, aby dostawił parokonną furmankę na godzinę 2 po północy.

O drugiej w nocy wyjechałem. Noc była bardzo ciemna, ale cicha. Minąwszy wieś, zwaną Czerwony Prądnik, wyjechałem na równiny. Postrzegłem daleko przede mną na drodze świecący ogień, podobny do pochodni. A przyjechawszy do tego ognia ujrzałem świecącą gałkę na powietrzu, wielkości dużego jabłka. Ta gałka skoczyła i przyczepiła się na końcu dyszla. Konie się zlękły, skoczyły w bok i wóz w rów przewróciły. Ja wypadłem za wóz, chłopaka wóz przycisnął, konie się szarpały, ale chłopak trzymał mocno lejce. Ja wóz odwróciłem. W tym szamotaniu gałka paląca parta powietrzem, poleciała w pole. Ja wlazłszy na wóz kontynuowałem drogę.

O godzinie 7 przyjechałem do Krakowa. Zajechałem do państwa Nowakowskich; kontenci byli, że mnie widzą. Zaprosili mnie na kawę. Przy kawie opowiedziałem awantury, jakie miałem w Krzeszowicach i że powołany dziś widzieć się z gubernatorem. Opowiedziałem także o ognistej gałce, którą spotkałem na drodze. Stary Nowakowski powiedział, że podobne ogniste gałki często pokazują się w okolicach Krakowa, wtedy kiedy noc cicha. W dawnych wojnach pod Krakowem dużo ludzi i koni pobitych zakopano. Z ich kości formuje się fosfor i z ziemi wychodzi na powietrze. Jak [jest] wiatr, to tego ognia nie widać, bo wiatr rozpędza. Po kawie poszedłem z Jasiem Nowakowskim do Chmielewskich. Tam piliśmy miód i zjedliśmy śniadanie.

Dwunasta godzina zbliżyła się, poszliśmy do gubernatora. Jasio został na dole, ja poszedłem na pierwsze piętro. Tam w pierwszej stancji był dyżurny wachmistrz kozacki. Ja dałem jemu list Łomowa, on zaniósł i oddał gubernatorowi. Wachmistrz powrócił, kazał, abym udał się do pokoju gubernatora. Gdym się zbliżył, gubernator mówił do mnie bardzo' łagodnie. „Mój kochany, przykro mi jest, że ci powiem nieprzyjemną wiadomość, a to że będziesz odesłany na Podole do swej guberni." Ja powiedziałem: „Jaśnie wielmożny gubernatorze, i owszem, ja jestem kontent, że się połączę z moją familią". Gubernator: „Ty umiesz czytać po rosyjsku". Dał mnie rozkaz księcia Łobanowa. „Weź i przeczytaj." Ukaz ks. Łobanowa: „Łapać wszystkich poddanych rosyjskich, będących w służbie wojsk polskich, i bez względu, czy dworianin czy muzyk, ogolić jemu łeb, okuć w łańcuchy i pod strażą przyprowadzić za Bug i tam oddać do władzy tamtejszej. Stamtąd będą odsyłani w głąb Rosji i wcieleni do pułków rosyjskich. Warszawa, dnia 10 lipca 1814 r. Rządca Księstwa Warszawskiego książę Łobanow".

Ja przeczytawszy ukaz i kładąc na stole, powiedziałem: „Służby wojskowej nie lękam się, do której mam. ochotę, ale przykro mi jest, że będę prowadzony w łańcuchach z ogoloną głową, jak jaki złodziej albo zabójca". Gubernator roześmiał się i powiedział: „Mój kochany, ja tobie nie każę robić tej krzywdy. Piechotą nie pójdziesz, tylko pojedziesz furmanką". Ja prosiłem gubernatora, żeby mi pozwolił na dwa dni wrócić do Krzeszowic, do zabrania swoich rzeczy, i prosiłem, aby nakazał majorowi Woroninowi, żeby mnie zapłacił 10 rubli srebrem za pisanie, które winien. Gubernator był na tyle grzeczny, że własną ręką napisał list do Woronina, aby mnie 10 rubli zapłacił i kwitancję moją jemu przysłał. A gdy Woronin mnie nie zapłaci, kasa guberska mnie zapłaci, a Woroninowi będzie wytrącono z pensji. List nie zapieczętowany oddał kozackiemu wachmistrzowi i powiedział: „Ty pojedziesz z Drewnickim do Krzeszowic na dni dwa. Trzeciego razem z nim powrócisz i mnie zameldujesz obydwu. List ten oddasz okrużnomu riaczalniku, majorowi Woroninowi, i przywieź mnie od Woronina odpisku. Teraz możecie wychodzić".

Ja pocałowałem gubernatora w ramię, skłoniłem się i z wachmistrzem wyszedłem. Jasio Nowakowski czekał  mnie na dole, a gdy mnie zobaczył, przybiegł i pytał się, po co byłem wołany i co gubernator mówił. Ja krótko jemu powiedziałem: „Widzisz, jestem aresztowany i mam być odesłany w sałdaty moskiewskie. Mam pozwolenie na dni dwa do Krzeszowic. Ten anioł stróż pojedzie ze mną". Mój przyjaciel Jasio tą nowiną bardzo się zmartwił i po cichu mnie powiedział: „Ty nie będziesz sałdatem. Jedź. Jak wrócisz, to się poradzimy".

Poszliśmy do rodziców. Wachmistrz nie odstąpił na jeden krok. Tam opowiedziałem okropny ukaz Łobanowa. Słuchając wszyscy płakali. Obiad był gotowy, Kozak jadł z nami. Po obiedzie Jasio wsiadł z nami na wóz i po drodze wstąpiliśmy do Chmielewskich. Tam opowiedziałem o nowej biedzie, jaka do mnie się przyczepiła, a napiwszy się miodu Jasia i Chmielewskich, pożegnałem się i z Kożakiem pojechałem do Krzeszowic. Tam przyjechawszy najprzód z Kozakiem zameldowałem się psu Woroninowi. Wachmistrz list gubernatora oddał Woroninowi. On przeczytawszy list wściekał się od złości. Wymyślał mnie najgrubiańszymi wyrazami, ja jemu nic nie mówiłem. Bo, jak wiadomo, Moskale, zacząwszy od ministra aż do kiepskiego piszezyka, wszyscy lubią brać kubany, a płacić nie lubią. Pies Woronin nakrzyczawszy się powiedział: „Siadaj, piszy mienia kwitancju". „Pan mnie zapłać, to ja napiszę kwitancję." Woronin wpada na nowo w szaleństwo, przyskakuje chcąc mnie uderzyć. Ja odepchnąłem rękę i powiedziałem: „Ja nie twój deńszczyk. Na próżno mnie straszysz, lepiej zapłać, coś winien". Wachmistrz przy drzwiach stał wyciągnięty jak struna i nic nie mówił. Woronin widząc, że ja się straszenia nie boję, przyniósł 10 rubli i na stół rzucił. Ja zgarnąłem ruble do kieszeni, usiadłem, napisałem zakwitowanie. Woronin takowe oddał wachmistrzowi, powiadając: „Wazmi, oddaj gubernatoru i smotry, cztob etot maszennik nie uszoł". Ja wychodząc powiedziałem: „Pokornisze wam błahodariu za wasze dobroje sierce". Woronin: „Stupaj k' czortu" i wypchnął mnie za drzwi.

Stamtąd poszliśmy do państwa Drakę, a wszedłszy do pokoju mocno się zdziwili, zobaczywszy ze mną Kozaka. Pytali się, co to znaczy. Odpowiedziałem: „Jestem aresztowany i będę odesłany w moskiewskie sałdaty". Pani Drake: „Jak to, gubernator dał mi słowo, że będziesz wolny i że możesz bawić w Krzeszowicach tak długo, jak ci się podoba". „Pani, urzędnicy moskiewscy dają słowo i cofają. Cały rząd moskiewski rządzi się podobnymi prawami." Pani Drake: „Ja zaraz pojadę do gubernatora, wykpię jego, a zobaczysz, że będziesz wolny". Odpowiedziałem: „Daj Boże, żeby pani się to udało. Będę pani wdzięczny do zgonu. Pani nie potrzebujesz dziś jechać, ja mam pozwolenie na dwa dni bawić w Krzeszowicach i ten anioł stróż, co mnie pilnuje". Pani Drake mówiła do Drake'a: „Mężu, ja dziś pojadę do Krakowa, powóz odeślę i tam zostanę, bo mam dużo drobnych sprawunków do kupienia. Ty przywieziesz Drewnickiego, a ja z tobą wrócę". Pan Drake: „Dobrze, jedź i dzisiaj". Pani Drake, Polka, młoda i przystojna kobieta, mająca wtedy lat dwadzieścia trzy. Gubernator

Aweryn, mający lat trzydzieści osiem, przystojny człowiek, żył z panią Drake w największej przyjaźni. Wszystko dla niej zrobił, co tylko od niego żądała.

Wyszedłszy od państwa Drake, udałem się do Korczyńskiego. On zbladł jak trup, zobaczywszy Kozaka wchodzącego ze mną, i kilka minut nie mógł słowa przemówić. Ja, widząc go w tym letargu, powiedziałem: „Widzisz, panie Korczyński, po co byłem wołany. Oto jestem pod aresztem. Za dwa dni będę konwojem odprowadzony do Rosji w sałdaty. Pozwolono mnie na dwa dni powrócić dla zabrania rzeczy. Już byłem u Woronina, wydarłem dziesięć rubli. Byłby mnie nie dał, ale gubernator kazał jemu zapłacić". Poczciwy Korczyński na te nowiny zapłakał.

Dwa dni tam bawiłem. Przyszedł deńszczyk, Józef Witkiewicz, i powiedział, że Woronin przysłał jego na szpiegi, żeby szpiegował, czy ja nie będę co złego mówił na cara albo na carski rząd. Ja za przestrogę podziękowałem i dałem jemu rubla. Kiedym był wolny i pisząc w kancelarii, często dawałem Józefowi złotówkę na piwo, bo pies Woronin nigdy jemu grosza nie dał. Woronin płacił mu moskiewską monetą, to jest pięścią w zęby albo w twarz. Biedny Wftkiewicz ciągle miał siniaki pod oczyma.

[POD KOZACKĄ ESKORTĄ. UCIECZKA]

Dnia trzeciego wpakowałem do kuferka moje rzeczy, a pożegnawszy Korczyńskiego udałem się do pana Drake. Kuferek z tyłu kocza przywiązałem, siadłem obok pana Drake. Kozak na przodzie z furmanem. O godzinie 12 przyjechaliśmy do rogatek. Jasio Nowakowski przy rogatkach czekał mojego powrotu. Ja i Kozak w rogatkach wysiedliśmy, pan Drake pojechał do domu zajezdnego przy ulicy Grodzkiej, w bliskości sklepu Nowakowskich. Ja i Jasio szliśmy naprzód, Kozak o kilka kroków szedł z tyłu za nami. Mówił Jasio do mnie, że ma dwie krócice w kieszeni, że ma już konia zamówionego, że wyjedzie naprzód przede mną i będzie w lesie czekał. Jak Kozak ze mną nadjedzie, że jemu w łeb wypali i mnie ułatwi ucieczkę. Ja jemu powiedziałem: „Przyjacielu, nie czyń tego, niech ja będę nieszczęśliwy, bo gdyby to się wydało, toby nas obydwóch powieszono". Jasio: „Mam inny projekt. Będziesz wieziony na Brzysk Słomiany. Tam jest stacja, tam będziesz nocował. Ja tam mam znajomego poczmistrza i burmistrza i jego dwóch synów. Ja pojadę naprzód, kut ki kut, ja muszę ciebie uwolnić".

Przyszliśmy do hotelu, udałem się do pani Drake, znalazłem ją zmartwioną, która mnie powiedziała, że nic nie mogła zrobić dla mnie dobrego. Że gubernator tłumaczył jej piekielny ukaz księcia Łobanowa, mówił, że „my wszyscy gubernatorzy jesteśmy pod rozkazami Łobanowa, a okrutni naczelnicy pod rozkazami gubernatorów. Gdybym ja uwolnił Drewnickiego, a major Woronin o tym się dowiedział, mógłby mnie sekretnie denuncjować, a ja poszedłbym pod sąd. Ja nie każę Drewnickiego kuć w łańcuchy ani głowy golić. Dam jemu furmankę i dwóch Kozaków do eskorty. Jeżeli może uciec, to niech ucieka. Ja nie każę jego szukać". Za tę nowinę pocałowałem panią Drake w rękę i Drake'a w ramię i ze łzami ich żegnałem. Na odchodnym pan Drake dał mi 5 dukatów złotem na drogę.

Wyszedłem ze stancji. W sieni Jasio i Kozak na mnie czekali. Wzięliśmy kuferek i udaliśmy się do rodziców. Czekano na nas z obiadem. Kozak siadł i jedliśmy razem. Przy obiedzie opowiedziałem po niemiecku, co pani Drake mnie mówiła. Wszyscy byli kontenci z rady gubernatora. Po obiedzie wyjąłem surdut i spodnie nowe, granatowe z kuferka, jedną koszulę, kamizelkę, nową furażerkę i obwinąłem te rzeczy w czarną chustkę i po niemiecku powiedziałem Jasiowi, że kuferek z rzeczami zostawiam. „Weźmiesz tę paczkę z sobą, jak będziesz wyjeżdżał." Ja w surducie sieraczkowym i spodniach takich z Kozakiem poszedłem meldować się gubernatorowi, żem powrócił. Jasio poszedł ze mną i czekał na dworze, aż wyjdę.

Wszedłszy na górę zastaliśmy tam drugiego wachmistrza kozackiego na służbie, który zameldował gubernatorowi że ja chcę się widzieć. Kazał mnie wejść i mojemu aniołowi stróżowi. Wachmistrz oddał moją kwitancję, a przeczytawszy powiedział: „Charaszo", a do mnie mówił: „Idź na dół do kancelarii. Tam już wiedzą, co imają zrobić". Wachmistrz sprowadził mnie do kancelarii, a wszedłszy do takowej ujrzałem przy stole siedzących kilkunastu moskiewskich piszczyków. Łomów, szef biuraj i pop ruski siedzieli na boku przy małym stoliku. Łomów zobaczywszy mnie powiedział: „Stupaj siuda". Gdym się zbliżył, najprzód wraz z popem łajali mnie najgrubiańszymi moskiewskimi wyrazami. Domyślałem się, skąd to pochodzi. Pies Woronin do niego pisał, że mnie musiał zapłacić 10 rubli, które wolałyby przepaść. Łomów kazał mnie zmierzyć i opisać moją fizjonomię, potem zawołał dwóch Kozaków dawszy im pismo i prowadzić mnie do więzienia. Kozacy wyprowadzili mnie na dwór.

Jasio czekał i gdy mnie zobaczył, zbliżył się do mnie i po niemiecku pytał, gdzie mnie prowadzą. Ja odpowiedziałem, że do więzienia. Jasio szedł ze mną. Gdyśmy przyszli,, Kozacy oddali pismo dozorcy więzienia, że mnie doprowadzili — żądali rozpisku. Dozorca dał Kozakom rozpis, że mnie odebrał. Jasio mający znajomość z dozorcą wyrobił, że ja nie poszedłem spać na pryczę między złodziei, zostałem w stancji dozorcy. Jasio poszedł do domu, a wieczorem matka, córki i Jasio przynieśli mnie kolację i parę butelek wina. Matka, córki pożegnawszy się ze mną z płaczem odeszły do domu. Jasio jeszcze został i z dozorcą piliśmy wino, od którego dowiedział się, że jutro rano o godzinie 8 przyjdzie fura, co (mnie powiezie. Jasio żegnając się ze mną cicho powiedział, że jutro bardzo rano wyjedzie i że jego ojciec przed ósmą przyjdzie mnie pożegnać.

Dozorca posłał mnie na ziemi. Całą noc nie spałem ze zmartwienia. Rano przyszedł ojciec Nowakowski, przyniósł mnie dużą pieczeń obwiniętą w papier, bułki chleba i butelkę anyżowej wódki. Wtykał mnie w rękę 10 dukatów złotem, a ja dziękując nie przyjąłem, mówiąc, że mam paręset złotych, to dla mnie dosyć. Żyd furman i dwóch Kozaków zajechali przed więzienie, pytali się dozorcy o mnie. Dozorca im mnie pokazał. Kozacy do mnie powiedziawszy: „Siadaj, mołodziec, pojedziesz z nami". Ja wziąwszy pieczeń, chleb i wódkę wsiadłem do wozu. Jeden Kozak usiadł obok mnie, drugi przede inną. Ojciec Nowakowski żegnając mnie płakał, i ja także. Żyd zakręcił batem i ruszyliśmy w drogę, a ujechawszy z milę ja rozwinąłem pieczeń, a napiwszy się wódki takowo jedliśmy. Tę butelkę wódki Kozacy wypili od razu i co karczma, to im płaciłem po pół kwaterki wódki.: Kozacy podpiwszy śpiewali i ja im akompaniowałem udając wesołego, a w duszy cierpiąc smutek i zgryzotę.

Jeszcze słońce było wysoko, jak przyjechaliśmy do Brzyska Słomianego (miasteczko małe, leży nad Wisłą, była jedna tylko karczma i stacja pocztowa). Kozak pyta się: „Kuda żyjot burgmaister?" Kobieta pokazała stojący domek w rynku i odpowiedziała: „Tam". Zajechaliśmy przed burmistrza. Ja wylazłem i z Kozakami wszedłem do kancelarii. Tarn poczciwy Jasio Nowakowski już czekał na moje przybycie i udał, że mnie nie zna. Kozak oddał burmistrzowi marszrutę. (Burmistrz nazywał się Kwiatkowski, już w podeszłym wieku. Miał na twarzy szeroką krysę, za Kościuszki był podchorążym. Nosił kapotę, pas i bogatą czapkę.) Burmistrz przeczytawszy marszrutę coś na osobnym papierze pisał. Potem oddał marszrutę Kozakowi i powiedział: „Zajedziecie do karczmy, tam będziecie nocować. Tam wam kolację przyniosą, a jutro rano dostaniecie furmankę".

Wyszedłem z Kozakami i piechotą poszliśmy do karczmy. Żyd furman zajechał do karczmy, a popasłszy konie na noc udał się do Krakowa. Ja Kozakom kazałem dać wódki i sam troszkę napił. Potem ich prosiłem, abyśmy się trochę przeszli. Kozacy oddali swoje płaszcze karczmarzowi i wyszliśmy nad Wisłę, a pochodziwszy trochę wróciliśmy do karczmy. Tam zastałem Jasia i poczmistrza Janowskiego pijących miód. Jasio udawał, że mnie nie zna. Usiadłem koło stołu, wołałem Żyda, aby przyniósł wódki. Żyd pyta: „A wiele wódki?" „Daj kwartę." Żyd przyniósł i zacząłem pić z Kozakami. Kozacy podpiwszy zaczęli śpiewać, czyli wyć po swojemu. Poczmistrz chwalił Kozaków, że pięknie śpiewają. Kozacy jeszcze mocniej ryczeli, a poczmistrz więcej chwalił i prosił, aby się z nim miodu napili. Kozacy: „Charaszo". Poczmistrz kazał dać garniec miodu i szklanki. Żydówka przyniosła miód i trzy szklanki, poczmistrz nalał dwie, a trzecią zostawił próżną. Kozak, widząc próżną szklankę, mówi do poczrnistrza pokazując mnie: „Nalej waćpan i dla etoho maładca". Poczmistrz: „Ja nie traktuje złodzieja". Kozak: „Niet, on nie zładiej, on czestny maładiec". Poczmistrz: „Pawiadasz, że czestny maładiec, a dlaczego jego pilnujecie?". Kozak: „On jest poddan Naszeho Wielikaho Hosudaria, an uszoł i służył w pułkach polskich i drałsa protyw swojemu hosudariu. Wot jeho pojmali i adsyłajuł w Rosiju". Janowski: „Czy nam wolno z nim gawarić?" Kozak: „Gawori, ezto wam ugodno, i spiewajtie. On darohoj pieł z namy i imiejet prekrasny hołos". „Przepraszani, że pana źle posądziłem. Czy pan mówi po polsku?" Odpowiedziałem: „Mówię po polsku, po rosyjsku i niemiecku". Kozak: „Da, da, on hramotny, umiejet czytat' i pysat'. Nie takoj durak kak ja. On dworanin (pomyślałem: dworanin, poddany Czartoryskiego), on skoro budiet aficer".

Janowski nalał miód do próżnej szklanki i mnie dał. Ja mówiłem do Kozaków: „Bratia, za zdrowie Aleksandra Pawłowicza, Wyłykaho Hosudaria Wsiech Rasyi, napiomsia miodu". Ja i Kozacy trynkowaliśmy i miód raptem wypiliśmy. Janowski przez okno zobaczył rotmistrza, wyszedł i wprowadził go do karczmy i piliśmy miód wszyscy razem. Jasio po cichu mnie mówił, abyni udał, że chce mi się na dwór, i że i on wyjdzie. Ja mówiłem do Kozaka, że chcę pójść na dwór. „Charaszo, i menia chotysia." Ja, Jasio i Kozak wyszliśmy do ogrodu razem. Jasio pokazał ścieżkę prosto idącą do rowu. „Tam jest deska do przejścia, tam będę czekał na ciebie." Powróciwszy Janowski ciągle miód nalewał w kozackie szklanki, od razu wypijali i już dobrze podpili. Kobieta w koszu przyniosła kolację: kapusta z mięsem, kluski z serem i pieczeń wieprzową bardzo słoną. Burmistrz, Janowski i Jasio żegnając mnie mówili: „Życzymy tobie dobrej podróży i kurażu". Jasio wychodząc powiedział: „Przyjdą do ciebie dwóch synów burmistrza. Pamiętaj świsnąć, jak będziesz za rowem, a ja tobie odświsnę". Kobieta nalała kapustę do miski. Kozak: „Kak sławna kapusta, nada napytsia wódki". Ja nalał Kozakom po pół szklanki, a sobie trochę. Kozacy żarli kapustę i mięso jak wilki, po kapuście znów pili wódkę. Ja kazałem dać garniec piwa. Kozacy żarli i pili, raz piwo, drugi raz wódkę i już dobrze podpili, a skończywszy kolację śpiewali.

Już słońce zaszło, Żyd przyniósł siana i na boku w karczmie nasłał. Niezadługo wszeli dwóch mieszczan na wpół pijanych. Jeden miał lat dwadzieścia sześć albo dwadzieścia siedem, drugi najwięcej lat dwadzieścia cztery. Siedli przy stole i kazali dać sobie garniec piwa. Nalawszy sobie do szklanek, nalali mnie i Kozakom, chociaż my ich o to nie prosili. Starszy nalewając piwo mówił do Kozaków: „Śpiewajcie, bracia, bo ja bardzo lubię ruskie pieśni". Kozacy pili i już pijani beczeli jak barany. Jeden z nieznajomych przysunął się do mnie i po cichu mówił: „My przyjaciele Nowakowskiego". Ja ścisnął jego za ręką i powiedziałem: „Wiem o tym, bo on mnie powiedział, że tu przyjdziecie". A ponieważ Kozacy już wódkę wypili, zawołałem Żyda i po cichu powiedziałem, aby przyniósł kwartę wódki. Dałem jemu rubla, płacąc za to, cośmy wypili. Żyd dał mnie resztę: złoty i 6 groszy. Pijatyka trwała ciągle. Jeden Kozak siedzący za stołem tak się spił, że nie mógł podnieść się. Drugi ledwo nogami mógł ruszać. Brat młodszy wyzywał Kozaka, aby z nim tańcował kozaka. Starszy świstał, a oni tańcowali. Kozak plątał nogami jak mógł i często padał na ziemię.Ja ciągle dolewałem wódki do szklanek. Siedzący Kozak położył łeb na stole i spał, i chrapał.

Była już godzina 10. Żydówka z dziećmi poszła spać. Żyd siedział przy szynku, drzemał; brat młodszy wyzwał Kozaka próbować się, który mocniejszy, za każdym razem wywrócił pijanego Kozaka na siano i leżał na nim. dość długo. Ostatni raz Kozaka wywrócił i leżał na nim długo. Starszy wziął mnie, za rękę ścisnął i powiedział: „Już czas". Ja wyszedłem do ogrodu i galopem biegłem. Po desce przeszedłem rów, świsnąłem raz, nic mi nie odpowiedziano, świsnąłem drugi. Dwa świsty naraz usłyszałem, w ten moment dwa konie stanęły przede mną. Siedział na jednym Nowakowski, na drugim Janowski. Ja wlazłem na konia i wsiadłem z tyłu za Jasiem. Janowski manowcami jechał naprzód i gdy wyjechaliśmy na drogę, idącą do miasta Końskie, tam Janowski zatrzymał się i powiedział: „Teraz jesteście na szerokiej drodze". Zleźliśmy z koni, ja zrzuciłem stary surdut, spodnie, kamizelkę i furażerkę i ubrałem się w suknie nowe, które Jasio przywiózł. Prosiłem Janowskiego, aby stare suknie zabrał z sobą i położył na brzegu Wisły, i żeby rano takowe kazał zabrać pocztylionowi i zanieść do burmistrza i powiedzieć, że te rzeczy znaleziono na brzegu Wisły, i rozgłosić, że ja utopił się w Wiśle. Uściskaliśmy Janowskiego i puściliśmy się w drogę.

Przyjechaliśmy do pierwszej stacji pocztowej, zleźliśmy z koni. Jasio dał mnie papier i mówił: „Weź, jest to świadectwo dane przez burmistrza do Warszawy i na powrót, Michałowi Kozickiemu, pisarzowi poczty. Ale w tym świadectwie opisana twoja fizjonomia i lata. Burmistrz wypisał ją z marszruty, którą Kozak dał jemu do "czytania". Zastukaliśmy do biura poczty, a gdy otworzono, żądałem koni. Kazano nam czekać. Niedługo parokonna bryczka zajechała. Ja pożegnałem Jasia z płaczem, wsiadłem do bryczki, ruszyłem w drogę, Jasio z końmi wrócił nazad.

PRZYBYCIE DO KOŃSKICH I TAM BAWIENIE DNI DZIESIĘĆ

Zmieniając konie przed południem przyjechałem do Końskich. Wylazłem z bryczki, udałem się w rynek. Tam zobaczyłem dużo karet, koczów i różnego rodzaju bryczek. Wszystkie oberże zapchane szlachtą i szlachciankami. Ja chciałem posilić się, bo od wczoraj nie nie jadłem. Wszedłem do jednej karczmy, ale nic nie było do jedzenia. Wyszedłem i idąc do drugiej spotkałem szlachcica ubranego po polsku; żupan amarantowy, kontusz granatowy, czapka biała, pas złoty, buty czerwone. Zdało mi się, że go widziałem w Warszawie, będąc w handlu. On szedł, a ja za nim, a gdy zbliżał się do bramy pałacu, ja podskoczyłem, zdjąłem furażerkę i zapytałem: „Czy pan dobrodziej nie bywał w Warszawie u Greka, kupca Ambrożego Tankowieza?" „A tak, mosanie, ja u niego kupowałem cukier, kawę i korzenie, ale już ten kupiec nie żyje i jego sklepu już nie ma. Ja teraz kupuję towary u Mioduszewskiego". Ja odezwałem się: „U pana Andrzeja?" Szlachcic: „Czy waści jego znasz?" „Tak, panie. Ja razem z nim byłem u Tankowieza, ja i pana teraz, przypatrzywszy się poznaję. Pan nazywasz' się Kosowski. Widywałem pana w kapocie, a chociaż pan dziś jesteś ubrany tak bogato, po mowie poznałem. Pan mnie nazywałeś w sklepie Rusinkiem." „To ty, Leonku?" odpowiedział Kosowski. „Tak, panie Kosowski." „Wiem, żeś poszedł do wojska, ale teraz takeś się odmienił, żebym cię nigdy nie poznał." A widząc krysę na lewym boku mojej głowy, która jeszcze włosami nie zarosła, pytał się, gdziem głowę skaleczył. „To pamiątka huzara Węgra. Moskal dał mnie pamiątkę kulą w prawą nogę, a Austriak kulą w lewą." Kosowski: „O moje biedne dziecię, to . te psubraty tak ciebie pokaleczyli. Pójdź ze mną do pałacu. Możeś głodny? Ja idę na śniadanie, to zjemy razem". „Panie, od wczoraj jeszczem nic nie jadł.

Chciałem kupić sobie jeść, ale karczmy tak zapchane, że trudno się przecisnąć. Nie wiem, co taki wielki zjazd znaczy." Kosowski: „Dziś u nas wielka feta. Pójdź, dziecko, to ci przy śniadaniu powiem".

Wprowadził mnie do swej stancji. Stół był nakryty na jedną osobą. On zawołał służącego i kazał przynieść nakrycie dla mnie. Przyniesiono, potrawy. Kosowski zaczął mówić: „Moje dziecko, wiedz o tym, że ja jestem marszałkiem tego pałacu. Mój pan, hrabia Małachowski, pułkownik polskich kirasjerów, dziś wraca o drugiej godzinie z niewoli moskiewskiej. Wszyscy sąsiedzi z okolic zjechali do Końskich na przywitanie mojego dobrego pana. Po wszystkich salach nastawiłem stoły. Kilkunastu kucharzy robi potrawy dla zjechanych gości. Muzykantów sprowadziłem z Warszawy, goście będą jeść, pić i tańcować przez całą noc. Dobrześ trafił, bo będziesz świadkiem dzisiejszej uroczystości. Jedzmy prędko, bo ja dzisiaj mam dużo roboty. Zabawisz u mnie dni kilka, jeżeli nie masz pilnego interesu do wyjazdu. Chciałbym wiedzieć o bitwach, w których ty się znajdowałeś".

Po śniadaniu marszałek oprowadził mnie po salach. Wszędzie już stoły były nakryte. Wprowadził do jednej dużej sali, gdzie stoły były zastawione we dwa rzędy. Na boku wyniesiona wysoko orkiestra dla muzykantów. W końcu jednego stołu stał słup obwinięty girlandą, z kwiatów uplecioną, nad słupem wisiała duża okrągła girlanda z najpiękniejszych kwiatów. Na wierzchu słupa uplasowany był kirasjer żelazny, nad kirasjerem sterczał kirasjerski hełm z długim białym końskim ogonem. Pod kirasjerem wisiała tablica z godłem orła i pogoni, z napisem: „Jeszcze to nie koniec". Pod tablicą wisiały dwa pałasze na krzyż i dwa pistolety. Pytałem się marszałka, co ten napis znaczy. Marszałek: „Tobie powiem, boś ty walczył za Polskę i odniósł rany. Drudzy czytając niech odgadną. Napis: «Jeszcze to nie koniec znaczy, że Małachowscy dopóty będą walczyć, dopóki nie oczyszczą Polskę z plugastwa moskiewskiego i niemieckiego. Widzisz ten duży fotel pod słupem? Na nim będzie siedział nasz dobry pan".

Potem mnie wyprowadził do parku, gdzie było dużo stołów porobionych z desek, na których stały dzbanki z piwem i w butelkach wódka. Po bokach stały duże kosze z pokrajanym chlebem. Marszałek: „Tu będą traktowani wieśniacy", a że już czas się zbliżał, wyszliśmy na rynek. Już się orszak szykował do wyjścia za miasto. Naprzód wyszli leśnicy i gajowi z fuzjami, za nimi muzyka, potem kościelne chorągwie niesiono. Potem księża przybyli z okolic; w środku szedł proboszcz z krzyżem pod baldachimem. Za księżami pod baldachimem szedł rabin żydowski z puszką srebrną z dziesięcioro Bożym przykazaniem. Potem szli panowie i panie, a za nimi mieszczanie, włościanie i Żydzi. Wyszliśmy za miasto, więcej wiorstę spotkaliśmy pułkownika, żonę i dziatki jadących dużą karetą. Osiem koni ciągnęło. Leśnicy i gajowi dali ognia na znak spotkania, w mieście uderzono w dzwony i ciągle dzwoniono. Pułkownik wysiadł z karety z rodziną, zbliżył się do baldachimu, ukląkł na kolana i pocałował krucyfiks i to samo jego rodzina. Potem witał się z sąsiadami i swojego marszałka pocałował. Potem zbliżył się do rabina i wziąwszy go za rękę, grzecznie go przywitał.

Koniec wersji demonstracyjnej.

WPROWADZENIE PUŁKOWNIKA MAŁACHOWSKIEGO DO MIASTA KOŃSKIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[WYJAZD DO WARSZAWY]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[W ROLI SUBIEKTA]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[PRZYJAZD BRATA]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[POWRÓT WOJSK POLSKICH Z FRANCJI]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[UCIECZKA SZAMBELANA SIEMASZKO]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[AFERA POPO I MAJORA ŁOMOWA]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1817. ZAŁOŻENIE HANDLU NA SIEBIE I OŻENIENIE SIĘ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1821. NABYCIE ZIEMI OD RZĄDU I ZAŁOŻENIE KOLONII ZA PRAGĄ NAZWISKIEM DREWNICA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HISTORIA ZOFII JENERAŁOWEJ LEWICKIEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HISTORIA FRYDERYKA BONKERTA, SAKSOŃCZYKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JESZCZE NIKCZEMNOŚĆ LEWICKIEGO I BRUDNE ŻYCIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPOMNIENIA NIEKTÓRE DZIKIEGO KSIĘCIA KONSTANTEGO [PIERWSZE WSPOMNIENIE DZIKIEGO KS. KONSTANTEGO]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DRUGIE WSPOMNIENIE DZIKIEGO KS. KONSTANTEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TRZECIE WSPOMNIENIE DZIKIEGO KS. KONSTANTEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZWARTE WSPOMNIENIE DZIKIEGO KS. KONSTANTEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIĄTE WSPOMNIENIE—ŻOŁNIERZ OKPIŁ KS. KONSTANTEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZÓSTE WSPOMNIENIE DZIKIEGO KS. KONSTANTEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPRAWIEDLIWOŚĆ DZIKIEGO KS. KONSTANTEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JESZCZE O ŁOTRZE GENERALE LEWICKIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

REWOLUCJA W WARSZAWIE DNIA 29 LISTOPADA 1830 r.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POWRÓT DO WARSZAWY GWARDII GRENADIERÓW PIESZYCH, GWARDII SZASERÓW KONNYCH I PANICZÓW KONNYCH PODCHORĄŻYCH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[DETRONIZACJA CARA I WYBUCH WOJNY POLSKO-ROSYJSKIEJ]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BITWA POD GROCHOWEM I BIAŁOŁĘKĄ DNIA 18 I 19 LUTEGO 1831 R.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BITWA POD GROCHOWEM DWUDNIOWA 24 I 25 LUTEGO I REJTERADA NIEPORZĄDNA POLAKÓW DO WARSZAWY PRZEZ PRAGĘ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BITWA POD STOCZKIEM I OKRZYCZANE ZWYCIĘSTWO JENERAŁA DWERNICKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMOWA LEWIŃSKIEGO Z DWERNICKIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

REJTERADA DO WARSZAWY 25 LUTEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRANIE SKRZYNECKIEGO NACZELNYM WODZEM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPOWIADANIE KAWKI, JAK OKPIŁ DRAGONÓW POD GRODZISKIEM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POBYT MÓJ W OBOZIE MOSKIEWSKIM POD WAWREM I POWRÓT DO PRAGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROBIENIE PLANU DO PODBICIA MOSKALI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYJŚCIE Z PRAGI 31 MARCA 1831 R. W NOCY I ZWYCIĘSTWO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYJŚCIE Z PRAGI Z ANDRYCHIEWICZEM. BITWA POD LIWEM NAD LIWCEM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMOWA Z ZALIWSKIM W CZARNOWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BITWA POD WĘGROWEM 9, 10, 14 KWIETNIA 1831 R.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMOWA Z PODCZASKIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[POTYCZKA MAZURÓW Z KOZAKAMI]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[WALKI W DNIACH 10—14 KWIETNIA I POWRÓT DO WARSZAWY]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DRUGI ARTYKUŁ W „KURIERZE"

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[DOWÓDCA POSPOLITEGO RUSZENIA POWIATU WARSZAWSKIEGO]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[DEFILADA I MANEWRY]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[NOWY ADIUTANT]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KILKA SŁÓW O ZIELIŃSKIM I JASIAKU, RYBAKU Z POPÓWKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[ZDRADA GENERAŁÓW]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[SPRAWA MOSTU NA WIŚLE: I WYPAD DO RADZYMINA]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZEZNANIE CHŁOPAKA RYBAKA O PODPALENIU MOSTU NA PRADZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

INDAGACJA MOSKIEWSKIEGO OFICERA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[ZEZNANIA SOŁTYSA]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOC 15 AUGUSTA. KONTRREWOLUCJA W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[ROZMOWA Z WŁADYSŁAWEM ZAMOYSKIM]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYJŚCIE Z PRAGI KORPUSU RAMORINA I Z NIM CZARTORYSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZTURM DO WARSZAWY, ZDRADA KRUKOWIECKIEGO I PRĄDZYŃSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY SZTURM DO WARSZAWY I WZIĘCIE WOLI. WYSŁANIE KOSIŃSKIEGO DO WSI DLA SPROWADZENIA CHŁOPÓW DO BRONIENIA WARSZAWY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JENERAŁ BEM NA WIEŻY KOŚCIOŁA PROTESTANCKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY CIĄG SZTURMU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYJŚCIE NA PRAGĘ, WIDZENIE SIĘ Z DZIEKOŃSKIM I ZIENTECKIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYJŚCIE DO MODLINA. ROZMOWA Z JENERAŁEM RYBIŃSKIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POBYT W WYSZOGRODZIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POBYT W PŁOCKU. ROZMOWA Z RYBIŃSKIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

REWOLUCJA W PŁOCKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[WSPOMNIENIE Z KAWIARNI HONORATKI]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY POBYT W PŁOCKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RADA WOJENNA W SZPETALU. UCIECZKA 19 JENERAŁÓW I PUŁKOWNIKÓW DO MOSKALI, TEJŻE NOCY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

REJTERADA I WEJŚCIE DO PRUS

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODDANIE BRONI PRUSAKOM 5 PAŹDZIERNIKA 1831 R.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYJAZD Z PRUS DO FRANCJI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYBYCIE DO STRASBURGA I WYJAZD DO PARYŻA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1832. ZAWIĄZANIE SIĘ TOWARZYSTWA DEMOKRATYCZNEGO POLSKIEGO W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYBYCIE DO BEMA I Z NIM ROZMOWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY MÓJ POBYT W PARYŻU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY CIĄG MOJEJ MOWY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYPRAWA DONKISZOTOWSKA POLAKÓW Z BESANCON DO SABAUDII W 1833 R.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

REWOLUCJA W PORTUGALII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONFEDERACJA DWERNICKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZBRODNIA SYNÓW SZRETERA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KRADZIEŻ DWÓCH SYNÓW SZRETERA I JEDNEGO LITWINA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TOWARZYSTWO TRZECIEGO MAJA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STARY ZAMOYSKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej