Łoziński Walery

ZAKLĘTY DWÓR

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

CZĘŚĆ DRUGA

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

ZAKLĘTY DWÓR

Nowelle i Obrazki.

Walery Łoziński

CZĘŚĆ PIERWSZA

J a n o w i Z a c h a r i a s i e w i c z o w i c z o w i

w upominek przyjaźni i szacunku powieść

tę poświęca

AUTOR

I

ORGANIŚCINA

Największy człowiek naszego wieku utyskiwał w pewnych chwilach, że nie jest swym własnym wnukiem , nas, biednych powieściopisarzy, wcale przeciwne trapi zachcenie, my znowu nie możem się pocieszyć, że nie jesteśmy swymi własnymi dziadkami, że przynajmniej o jedno stulecie wcześniej nie przyszliśmy na świat. Za trudne jest dzisiaj nasze stanowisko, za ciężkie zadanie!

- Powieść dzisiejsza - pisze jeden z nowoczesnych estetyków niemieckich - choćby prócz zabawy żadnych innych nie miała celów, musi opływać w wszelkie cudowne barwy i blaski fantazji, jak bajka z Tysiąc i jednej nocy, a tchnąć przy tym prawdą i naturalnością, jak sama najpowszechniejsza rzeczywistość; musi nam co chwila odsłaniać nowe, nie znane dotychczas strony duszy i serca ludzkiego i co chwila do nowych jakichś nieprzewidzianych prowadzić rezultatów; ale w tym wszystkim powinna opierać się na jak największej prostocie uczucia, na jak najogólniejszych prawdach psychologicznych, zrozumiałych dla każdego, a wolnych od wszelkich rysów wyjątkowych. W takim tylko razie zdoła mniej więcej odpowiedzieć swemu zadaniu.

Ależ nie na tym jeszcze koniec trudności. Pół biedy, by jeszcze przewalczyć te i tym podobne wymagania, byle tylko przy dzisiejszym rozbujaniu powieści nie tak trudno przychodziło zachować od szwanku reputację własnej twórczości.

Powieść nasza, acz tak ogromnie rozmogła się ostatnimi czasy, w tak ciasnych przecie tkwi jeszcze ramach, że biednemu powieściopisarzowi trudno krok zrobić, aby zaraz nos w nos nie zetknąć się z dziesięcią poprzednikami lub mimo chęci, wiedzy i woli nie potrącić łokciem któregoś z spółczesnych kolegów.

I ani się nieraz spostrzeże, że układając i kombinując zupełnie nowe i oryginalne w własnym przekonaniu charaktery, rysy, sytuacje, kolizje i perypecje społeczeńskie, powtarza tylko za kimś innym jak za panią matką pacierz, czyli raczej, że tworząc najoryginalniej w własnym przeświadczeniu, odżywa tylko najniezręczniej w rzeczywistości. Ani wie też często, że zamiast nowe napisać dzieło, złożył tylko nowy obraz z starych kalejdoskopicznych fatałaszków, uklecił nową całość z dawnych, stokroć zużytych cząstek składowych, jak gdyby pomimowolnym obszernym komentarzem chciał dokumentnie stwierdzić słowa Goethego:  

Wer könnt was Kluges , wer was Dummes denken, 

Was nicht ein Andrer schon vor ihm gedacht?

- Ależ do czegóż to wszystko mierzy? - zapytasz może, czytelniku. - Maż to być reklama dla własnej powieści czy pokorne przyznanie się do własnego braku oryginalności? 

O, bądź spokojnym, ani jedno, ani drugie! Jeśli już mamy mówić z sobą po otwartej szczerości, a raczej otwartości, to wierzaj mi, że do wszystkich tych stosownych czy niestosownych uwag i ekspektoracji naprowadził mię tylko zły humor, iż chcąc nie chcąc muszę niniejszą powieść moją zaczynać w karczmie, tym najpowszechniejszym miejscu powieściowych schadzek i wszelkich w ogóle spotkań umyślnych i przypadkowych. 

Lecz, niestety, Bóg świadkiem, że nie mogłem postąpić inaczej. A to przynajmniej zostaje mi pocieszenie, że karczma moja, jak pospolite miejsce zająć musi w powieści, tak wcale niepospolitą rolę odgrywała w rzeczywistości. 

Położona przy bitym gościńcu, o ćwierć mili za małą wioską Ryczychową , cała murowana i pobita gontem, jakby umyślnie dlatego tylko wysunęła się tuż na samo rozdroże, między obwód samborski i przemyski, aby zarówno po obudwu rozsławić się stronach.  

I w samej rzeczy, w całym Samborskiem i Przemyskiem niewiele szczególnych naliczyłbyś zakątków, gdzie by bogdaj z imienia nie znali ryczychowskiej karczmy, bogdaj ze słychu nie umieli coś powiedzieć o jej czcigodnym arendarzu. Karczma i arendarz tworzyli tu zresztą, jak nigdzie, jedną nierozdzielną całość, że niepodobna by sobie ani pomyśleć jedno bez drugiego: ktokolwiek zapamiętał karczmę, musiał zaraz przypomnieć sobie i garbatego Chaima, zwanego "Organistą"; bo nim jeszcze budynek stanął pod gontem, on już rozparł w nim swój szynkwas, roztasował swe garnce, flaszki, kwarty i kwatyrki i przechrzciwszy przyszłą siedzibę od siebie "Organiściną", szynkował w niej po dzień dzisiejszy, a szynkował z bezprzykładnym w okolicy powodzeniem. 

Mogłeś przejeżdżać tamtędy we dnie czy w nocy, w powszednią czy świąteczną, jarmarczną czy odpustową dobę, zastałeś zawsze tłumno i pełno w sieniach i przed zajazdem, ludno i gwarno w szynkowni i w alkierzu. 

Garbaty Organista, jak Bóg wie skąd swój niewłaściwy wziął przydomek, tak Bóg wie jaką szczególną siłą tajemniczą umiał przywabiać sobie gości, jednać przyjaciół i łaskawców i osobliwszą na wszystkich wywierać ponętę.

Żaden brykarz, solarz, maziarz , żaden w ogóle wóz z okolicy nie przejechał pewno popod okna ryczychowskiej karczmy, nie zatrzymawszy się bogdaj na chwilę u jej wrót, nie pomówiwszy bogdaj kilka słów z arendarzem.

Garbaty Organista, wylany na wszystkich usługi, nigdy na godzinę nie opuścił domu, zawsze w każdej dobie i porze można było go zastać gotowym i ochoczym do rozmowy, a co główna, zawsze w najweselszym pod słońcem usposobieniu.

A ktokolwiek w dłuższą zapuścił się z nim rozmowę, mógł domyśleć się po troszę, dlaczego ryczychowska karczma, nie mając ani miar lepszych, ani trunków tańszych i doskonalszych jak inne karczmy, tak rozgłośnej wzdłuż i wszerz używała reputacji i tak świetnym cieszyła się powodzeniem.

Garbaty Organista obok wódki, piwa, miodu i dalszych tym podobnych artykułów handlował jeszcze innym, wyższego rzędu spirytusem , który mu podobno największe ze wszystkich przynosił zyski; posiadał żywy i bystry dowcip i co główna, umiał zawsze w jak najlepszy użyć go sposób.

Należy to do najzwyklejszych nieszczęść wszystkich ludzi dowcipnych, że jak łatwo jednają sobie przyjaciół i wielbicieli, tak nierównie łatwiej jeszcze ściągają sobie na kark wrogów i przeciwników.

Nasz Organista był najzupełniejszym z tej reguły wyjątkiem. Dowcip jego mnożył mu codziennie przyjaciół, a nigdzie i nigdy nie wzniecił nienawiści. Bo też nikt inny nie umiał zręczniej od niego zastosować się w jednym mgnieniu oka do natury i usposobienia tego, z kim mówił.

Garbaty Organista był inaczej dowcipny z chłopem, inaczej z przechodzącym małomieszczaninem lub szlachcicem chodaczkowym, inaczej z prywatnymi oficjalistami, a spieszącymi na wesela i odpusty popadiankami . Wszystkich razem i każdego z osobna potrafił zabawić na umór, a choć z częsta gęsta i jakieś uszczypliwe wymknęło mu się słówko, to padało ono zawsze na karb kogoś nieobecnego. Przebiegły Żyd jak ognia unikał w oczy wszystkich uszczypliwości, a jakby instynktem odgadywał zawsze, co i kiedy należy pominąć. Kiedy, bywało, rozsiadł się między chłopami, prawił im cuda o tym sławnym z baśni gminnych Iwanie, co niewyczerpany w swej przebiegłości, tyle uciesznych psot napłatał Żydom, tak zręcznie zawsze wywinął się z kłopotu, a w zastawiane sobie sidła tak chytrze chwytał swych własnych prześladowców.

Z spieszącym na termin sądowy szlachcicem chodaczkowym Organista z innej czerpał beczki. Przytaczał rozliczne ucieszne dykteryjki z ostatnich praktyk sejmikowych, opowiadał o niedawnych zawołanych w okolicy rębajłach i bibułach , a na zakończenie dodawał zawsze jakąś ciekawą anegdotkę prawniczą, jakiś zabawny fortel pieniacki. 

Kiedy śród drogi na któryś z sąsiednich jarmarków zagościli do "Organiściny" małomieszczanie z pobliskich miasteczek , Organista inny znowu tok nadawał gawędce. Przed staromiejskimi baraniarzami drwił z szewców staropolskich, przed radymieńskimi powroźnikami wyszydzał dowcipnie krukienickich kuśnierzy, przed drohobyckimi cebularzami opowiadał niestworzone rzeczy o komarzańskich sadownikach i tak na odwrót, zawsze jednak jedni i drudzy ubawili się jak najlepiej, a wracając nie pominęliby za nic w świecie "Organiściny". 

Dla przejeżdżających oficjalistów prywatnych miał Organista zapas anegdotek o dziwactwach okolicznych panów, zaś panów rozśmieszał dowcipnymi kradzieżami i oszustwami oficjalistów, jednym słowem, wszystkich bawił wybornie, a wszystkich w inny sposób. 

Poznawszy z tej strony garbatego Organistę, łatwiej już domyślać się, czemu to karczma jego tak świetne zawdzięczała powodzenie.  

Ale czas by wreszcie zajrzeć do niej do środka. W izbie szynkownej panuje niesłychany hałas i wrzawa. Na popołudniową pogadankę świąteczną zeszła się cała gromada ryczychowska do ,,Organiściny" i zajęła od końca do końca główny stół, co od przytulonego pod drzwiami szynkwasu ciągnął się aż po przeciwległą ścianę. 

Na głównym miejscu oczywiście rozparł się wójt z należytą powagą, za nim rzędem podług wieku i mienia celniejsi zasiedli gospodarze. Garbaty Organista z zwichniętą na bakier jarmułką, z swym jednostajnym zawsze, na poły dobrodusznym, na poły szyderczym uśmiechem na ustach, snuje się z miejsca na miejsce i wnet temu, wnet owemu z sporej blaszanej przylewa manierki. Już to po swoim zwyczaju dla wszystkich jest niezmiernie uprzejmy, ale szczególniejszą jakąś cześć i uwagę poświęca człowiekowi, co tuż przy boku wójta siedzi za stołem, a właściwie zdaje się rej wodzić w zgromadzeniu. Wszyscy słuchają bacznie na jego słowa i jak się zdaje, raczą się jego traktamentem. 

Z tym wszystkim widać z jego stroju i powierzchowności, że nie należy wcale do gromady. 

Jest to niemłody już, silnej i krępej budowy człowiek, w czarnym okrągłym kapeluszu na głowie i krótkiej, szerokim rzemieniem przepasanej siermiędze zwyczajnego szarego koloru.

Małe, czarne plamy mazi rozsiane hojnie po twarzy, rękach i całej odzieży każą się domniemywać w nim jednego z owych wiejskich przemysłowców, co jednokonnym wózkiem z niewielkim zapasem swego towaru przeciągają [przez] odleglejsze od miasteczek ulice.

Rzeczywiście, "kum Dmytro", tak go wszyscy nazywają, był przejeżdżającym maziarzem, ale bardzo dobrze znanym i nader często widywanym w tych stronach. Znać tu już po samej poufałości, z jaką niemal z wszystkimi bez wyjątku tyka sobie gospodarzami, że nie pierwszy raz ma zaszczyt raczyć swym kosztem ryczychowską gromadę.

W tej chwili coś wielce ważnego prawi zgromadzonym gospodarzom, bo wszyscy tak pilnie i uważnie wlepili weń oczy, jak gdyby pragnęli pochwycić i zrozumieć każde słowo, zanim mu jeszcze z ust wypadnie.

Kum Dmytro z jakimś osobliwym rozprawia ferworem i naciskiem:

- Nic darmo nie ma na świecie! Bóg, coć przecie hojność najwyższa, nie przyrzekł nam darmo szczęścia ani za życia, ani po śmierci. Ziemia nie żywi nas darmo, wszystko musimy okupywać taniej lub drożej, łatwiej lub trudniej… Wy byście jednak wszystko chcieli darmo dorzucił po chwili i pięścią w stół uderzył, a potem z niechęcią kapelusz zrzucił z głowy.

Teraz dopiero można lepiej przypatrzyć się jego twarzy, a twarz ta osobliwszy jakiś przedstawia wyraz. Dość raz na nią rzucić okiem, a nie tak łatwo wypadnie z pamięci. Gęsty, krótko ostrzyżony, czarnymi plamami mazi okryty zarost brody pozostawia tylko małą wolną przestrzeń około nosa i oczu, które pod niskim, wypukłym czołem biegają, ruchliwe i niespokojne, że niepodobna żadną miarą odgadnąć ich barwy. Nos zadarty w górę z szeroko rozwartymi nozdrzami nadaje całej fizjonomii pewien wyraz dzikiej namiętności, podczas kiedy szczególnie uformowana czaszka i silnie zaciśnięte usta zdają się świadczyć o niepospolitej energii i sile ducha.

Ostatnie słowa jego sprawiły wielkie wrażenie na całym zgromadzeniu. Sam wójt, Iwan Chudoba, posunął zamaszystą czapkę baranią z lewego ucha na prawe i odezwał się z niejakim wahaniem:

- Tać nie ma co mówić, kumie Dmytrze, macie słuszność. Ale my nie chcemy bynajmniej darmo, nie wiemy tylko, co robić.

- Kto nie wie, powinien się dowiedzieć - odparł maziarz krótko.

- A u kogo? - zapytał wójt dalej.

Maziarz potarł ręką po czole.

- U kogo? - powtórzył po chwili. - U siebie samego, u własnego sumienia i rozumu.  

- Hm - wycedził wójt, nie ze wszystkim zadowolony. 

- Mówicie, kumie, jakbyście zadawali zagadki - ozwał się z boku dziesiętnik , Mykita Tandara, najpierwszy mudrahel w gromadzie. 

Maziarz zamyślił się czegoś. 

- Nie czas jeszcze - szepnął po chwili jakby sam do siebie. 

- Jak to nie czas jeszcze? - zapytał wójt. 

- Nie czas jeszcze, abym ja wam rozwiązywał zagadki, kiedy sami nie umiecie. 

- Hm - wybąknął wójt na nowo. 

Maziarz spojrzał nagle do okna, jakby kogoś niecierpliwie wyglądając, potem pochylił głowę na piersi i bębniąc palcami po stole, odezwał się po krótkim namyśle jakby od niechcenia: 

- Domagacie się wielkiej ulgi, wielkiej łaski, wielkiego podarunku od ludzi, których nienawidzicie,którym złorzeczycie. 

- Ba, alboż możemy inaczej? - poderwał od szarego końca dawny polowy dworski, Hryć Wenczur. 

Maziarz niecierpliwie zabębnił po stole. 

- Ot, ciemno wam w głowie i kwita. Nie sądzicie nic z rozumu, na wszystko patrzycie według pozoru. Pokrzywdzi was łotr mandatariusz , dziedzic winien, uciśnie niecnota ekonom, dziedzic winien. 

- Ho, ho! - przerwał jakiś ponurego oblicza, niemłody już chłop, od szarego końca. - Musicie niemało za maź targować od panów, kiedy tak zawsze stajecie po ich stronie. 

Maziarz zmarszczył czoło, chciał coś prędko odpowiedzieć, ale powstrzymał się nagle. Machnął tylko ręką i obracając się ku szynkwasowi zawołał żywo i wesoło: 

- Jeszcze garniec wódki, panie Organisto! 

- Ho, ho, co robicie, kumie Dmytrze - upominał ten i ów u stołu, lubo wszyscy z zadowoleniem poruszyli się na swych ławach. 

- At, żeby nie znać licha! Jeszcze po kieliszeczku, panowie gromada! 

- Ta! - przyzwalał wójt z poważnym uśmiechem za siebie i całą gromadę. 

Nowy kielich szybko wokoło stołu obiegł kolej. 

- Wasze zdrowie, kumie Dmytrze - powtarzał jeden gospodarz po drugim, wychylając duszkiem blaszaną miarkę. 

Kum Dmytro znowu zamyślił się głęboko, a czasami ukradkiem wyzierał przez okno.

- Czy oczekujecie kogo, kumie? - zapytał Mykita Tandara.

- Nie, patrzę tylko, czy wysoko słońce na niebie, dziś jeszcze muszę jechać dalej - odparł obojętnie.

- Jedziecie i nic nam już nie powiecie? - ozwał się wójt z niejakim ubolewaniem.

- A cóż wam mam mówić, kiedy mi wierzyć nie chcecie?

- Ach! - tłumaczył się urzędnik gromadzki, jakby na pół obrażony tym wyrzutem.

Maziarz potarł ręką po czole, a oko dziwnym jakimś zalśniło mu blaskiem.

- Cóż chcecie? - rzekł po chwili z przekonywającym naciskiem - wierzcie albo nie wierzcie, ale powiadam wam na sumienie, że od was tylko zależy, aby od dziś za rok nikt w całym kraju nie znał pańszczyzny.

Cała gromada wydała jeden tylko wykrzyk radosnego zdziwienia, pomieszanego z pewnym niedowierzaniem.

- Ba, ba! - zawołał wójt i w znak radości czapkę zasunął na sam tył wygolonej głowy.

- Pan Bóg by z was mówił - ozwał się liczny chór.

Maziarz, jakby się nagle czegoś zawahał, sparł głowę na ramieniu, przymrużył na pół oczy i zakołysał się cały, jakby go trunek rozbierał.

- Ale - poderwał nagle cokolwiek zmienionym głosem - pieczone gołąbki nie lecą same do gąbki! Jak się i wy do tego z swej własnej nie przyłożycie strony, to furda z wszystkiego!

- A jakże to rozumiecie, kumie? - zapytał wójt wracając do dawnej urzędowej powagi, od której nigdy nie lubił odstępować.

Kum Dmytro zakołysał się znowu.

- Kiedy mi się jakoś w głowie kręci - zabełkotał naraz.

- Tak prędko! - przejął z ubolewaniem przysiężny , Jan Makar, najsilniejsza głowa w gromadzie.

- Poczekajcie! - zawołał - opowiem wam bajkę. Słuchajcie tylko dobrze.

W tym momencie drzwi z łoskotem rozwarły się na ściężaj, a do izby szynkownej wszedł gość nowy.

Maziarz utknął w mowie i uważnie wpatrywał się w nowo przybyłego. Za jego przykładem poszli i wszyscy inni i nagle cicho zrobiło się w szynkowni.

Bo też nowo przybyły nie miał nic wspólnego z resztą obecnych gości, a miał na sobie strój, który w czasach pańszczyźnianych do pomimowolnego chłopa zmuszał szacunku. Był to wcale młody jeszcze mężczyzna, ubrany z waszecia, z grubą laską sękatą w ręku i niewielkim zawiniątkiem na plecach. Można by myśleć, że jakiś szukający służby ekonom lub leśniczy. 

Sam widok takiego człowieka napawał chłopa w owych czasach pewnym rodzajem nieufności i odrazy. Toteż wcale naturalna cisza nastała nagle w szynkowni i sam maziarz zamilkł śród mowy, zwłaszcza że tym razem tak fizjonomia, jak cała powierzchowność nowo przybyłego, niewielkim w ogóle mogła przejmować zaufaniem.  

Niezwyczajnie silnej i krępej budowy, nieznajomy miał na sobie strój bardzo lichy i wyszarzały, a każda osobna część ubrania wydawała się jakby zdarta z kogo innego. Zielona, wypłowiała, po szyję zapięta kurtka za krótko sięgała mu w rękawach, a za to znowu grube sukniane pantalony aż kilkoma naraz fałdami zwisły po niezgrabnych, rudawych butach, z których jeden zapiętkiem wybiegł na lewo, a drugi przyszwą daleko wychylił się na prawo. 

Czarna sukienna czapka z oddartym na pół daszkiem spadała mu aż gdzieś na kark i z natury zuchwałej już fizjonomii nadawała wyraz więcej jeszcze awanturniczy i wyzywający. 

Zdawało się, że nieznajomy każdym swoim spojrzeniem, każdym krokiem i ruchem szuka tylko kogoś, z kim by się dało wszcząć burdę i komu by potężnego guza można nabić przy lada okazji. 

Kiedy wszedł do szynkowni, powiódł dokoła wzgardliwym i uśmiechniętym wzrokiem, czapkę jeszcze zasunął w tył i przystępując z wolna do szynkwasu zrobił zrozumiały znak Żydowi. 

Organista skinął głową z uśmiechem i tuż zaraz pełny kieliszek wysunął zza kratek. Nieznajomy sięgnął ręką niedbale, wypróżnił do dna sporą miarkę i krząknął z taką siłą, że aż kieliszki zadrżały na szynkwasie. 

- Repetatur? - zapytał Organista, który czasem lubił także popisywać się łaciną. 

Nieznajomy skinął głową na znak przyzwolenia, a po drugim kieliszku jeszcze silniej krząknął niż po pierwszym. 

- Jakoś to mówią omne trinum perfectum - zagadnął znowu Organista. 

- Pal cię diabli, dawaj! - odparł nieznajomy silnym, basowym głosem i znowu duszkiem trzecią wychylił miarkę. 

Ale Organista nie tak prędko zwykł przerywać toku swoich przypowieści. 

- No, a teraz - ozwał się znowu z figlarnym uśmiechem - po moich własnych wirszów: Wypije czwarty - kto nieuparty. 

Nieznajomy uśmiechnął się od niechcenia.

- Cóż to! Ty i wiersze robisz? - zapytał.

- O tak, panie, dla lepszego szachrajstwo! Ale jegomość musi być z daleka, kiedy o tym nie wie! - podchwycił Żyd z swym niezmiennym nigdy uśmiechem.

- I diablo z daleka, mój bratku! Aż z Siedmiogrodu!

- Owa! fiu, fiu! - wybąknął Organista pokiwując głową.

- Ależ nareszcie stanąłem już na miejscu! - wysapał z pełnej piersi nieznajomy, mówiąc więcej do siebie.

- Jak to, tutaj? - zapytał Organista i mimowolnie cofnął się krok w tył.

- Tutaj, w tych stronach - odparł i nagle obracając się ku stołu, gdzie siedział maziarz na czele ryczychowskiej gromady, zawołał głośno, jakby chciał przestraszyć wszystkich:

- Hej, daleko jeszcze do Żwirowa?

- Do Żwirowa? - zawołał maziarz, na którym zapytanie to jakieś szczególniejsze wywarło wrażenie, bo aż porwał się z miejsca i z dziwną uwagą wpatrywał się w nieznajomego.

- Ile mil jeszcze? - pytał podróżny rozkazująco dalej.

- Jak dla jegomości, to tylko trzy, ale dla kogo innego, to dobre cztery - wtrącił Organista wyręczając zapytanych.

Nieznajomy spojrzał na Żyda surowym wzrokiem, jak gdyby chciał powiedzieć, że nie od lada kogo przyjmuje żarty. Ale przebiegły Organista nie tak łatwo dał się zbić z toru.

- Bez żartów, proszę jegomości - ciągnął dalej nie zmieszany - dla kogo innego, co to na przykład jeździ wozem, to gościńcem będzie dobre cztery mile, ale jegomość piechotą może jedną milę zostawić na boku.

- Aha, jest zapewne jakaś krótsza droga.

- Buczalski wygon! - tłumaczył na rozum wójt ryczychowski.

Organista bił się widocznie z jakąś ukrytą myślą, którą wahał się na razie wyjawić. Nagle poprawił zakręcone pejsy, ukłonił się nisko berłydkiem i zapytał nieśmiało, bo po prawdzie niepospolicie mu imponowała zuchwała postawa i zawadiacka mina nieznajomego:

- Bez urazy jegomości, jeśli wolno zapytać, z przeproszeniem, do kogo jegomość do Żwirowa?

- Do kogo? Do dworu - odparł nieznajomy niedbale, wyciągając się wygodnie na najbliższej ławie.

Organista odskoczył w tył jak oparzony, a pomiędzy ryczychowską gromadą jakiś nagły, szczególniejszy powstał szelest.

- Do dworu? - zapytał Żyd, jakby nie dosłyszał dobrze. 

- Albo cóż? - wybąknął podróżny, zdziwiony niespodziewanym wrażeniem słów swoich. 

- Et, jegomość sobie żartuje - przemówił z nowym ukłonem Organista - do kogóż by jegomość szedł do dworu? 

- Jak to, do kogo, do dziedzica, błaźnie! - zawołał nieznajomy z dumą, zniecierpliwiony cokolwiek tymi zapytaniami. 

- Do nieboszczyka? - wybąknął Organista, jakby sam nie wiedział, co mówi. 

Nieznajomy jak opętany porwał się z ławy i jednym susem przyskoczył do Żyda. 

- Jak to? Co mówisz, nowy dziedzic żwirowski nie żyje? - zawołał gromowym głosem. 

Biedny Organista aż przykucnął z przestrachu, tak groźnym wydał mu się w jednej chwili nieznajomy. 

- Uchowaj Boże - zawołał skwapliwie - po co by miał nie żyć! Żyje, ale mieszka o milę za Żwirowem, aż w Oparkach, proszę jegomości, bo dwór żwirowski zaklęty. 

- Jaki? Zaklęty?! - wykrzyknął podróżny, rubasznym wybuchając śmiechem. 

Garbaty Organista skrzywił się z niesmakiem. Mimo całego swego dowcipu ulegał powszechnej wadzie swego pokolenia, był zabobonnym, jak wszystka nasza wiejska dziatwa Izraela. 

- No, nie ma się tu wcale z czego śmiać - przedkładał z niezwyczajną u siebie powagą. - Widzi jegomość, ludzie gadają, że nieboszczyk pan starościc chodzi po śmierci. 

- Chodzi - powtórzył nieznajomy i nowym parsknął śmiechem. 

- No, może sobie i biega, albo ja wiem - wycedził Żyd widocznie niekontent z niedowiarstwa swego gościa. - Ale ja powiadam panu, że tak ludzie utrzymują, a stary dwór żwirowski nazywa się w całej okolicy, na dwadzieścia mil wzdłuż i wszerz, Z a k l ę t y m D w o r e m, bo nieboszczyk starościc w nim się najczęściej pokazuje. 

- Komu? - zapytał podróżny drwiąco. 

- Ho! ho! czy jeden go już widział? - upewniał Żyd stanowczo. 

- No, już to wybaczcie, panie arendarzu - wtrącił się z powagą wójt ryczychowski - z bliska go podobno jeszcze nikt nie widział prócz starego klucznika, Kostia Bulija, który z nim jakieś nieczyste utrzymuje konszachty. Ale z daleka niejeden już spostrzegł światło w Zaklętym Dworze i przypatrzył się samemu nieboszczykowi, bądź jak z nahajką przechadza się po ganku, bądź jak na czarnym gdyby węgiel koniu ugania po dachu swego dworu. 

- I to wszystko można widzieć każdej nocy? - pytał podróżny nie wychodząc z tonu drwiącej wesołości.

- Broń Boże - tłumaczył dalej wójt. - Nieboszczyk pokazuje się tylko w pewnych porach, w Dniach Zadusznych i kiedy nów na niebie.

- I do tego czasu nikt mu jeszcze porządnie skóry nie wygarbował? - zapytał podróżny z nowym rubasznym wybuchem śmiechu.

Wójt obrócił się z niechęcią i indygnacją.

- Nie godzi się żartować w takich rzeczach - upomniał z powagą.

Nieznajomy wzruszył ramionami.

- Ha - szepnął półgłosem, jakby sam do siebie - Szekspir powiada, że są rzeczy na niebie i ziemi, o których się ani śniło filozofom.

A potem, obracając się do zgorszonego cokolwiek wójta, zapytał dalej mniej już drwiącym tonem:

- A jakże, w samym dworze nikt nie mieszka?

- Nie ma żywej duszy ani w dworze, ani w oficynach. Od śmierci starościca niczyja jeszcze noga nie przestąpiła progów Zaklętego Dworu, bo nieboszczyk zabronił tego wyraźnie w swym testamencie. Nowy dziedzic mieszka w Oparkach i nigdy ani się pokaże do Żwirowa.

- A któż u licha gospodaruje w samym Żwirowie?

- Folwark leży o ćwierć mili na Buczałach, a tam mieszka i sędzia żwirowski.

- A stary, pusty dwór stoi tak na opatrzność boską, bez wszelkiej straży?

- Ta mógłby się wprawdzie obejść bez straży, bo każden omija go na ćwierć mili; przy tym wszystkim pilnuje go jednak Kost' Bulij, dawny kozak nieboszczyka, przezwany dziś klucznikiem Zaklętego Dworu.

- A ten nie boi się upiora?

- On! - zawołał wójt i wieloznacznie pokiwał głową. - Powiadają ludzie - dodał po chwili, zniżając głos uroczyście, ale w tym momencie drgnął na całym ciele i co żywo zrobił krzyż w powietrzu.

Jednocześnie jakiś osobliwszy szmer obiegł wszystkich obecnych. Nieznajomy obejrzał się zdziwiony ku drzwiom i sam o krok w tył cofnął się z przestrachu.

W rozwartych na ścieżaj drzwiach okazała się jakaś olbrzymiego wzrostu postać męska, której nagłe pojawienie się najśmielszy nawet umysł pomimowolną mogłoby przejąć grozą.

Garbaty Organista umknął co żywo za kratki szynkwasu, a w przechodzie mógł tylko na ucho szepnąć nieznajomemu:

- To on! Klucznik Zaklętego Dworu!

II

KLUCZNIK ZAKLĘTEGO DWORU

Nowy, niespodziewany gość, co jak istny lupus in fabula pojawił się w najciekawszym toku rozmowy, a tak szczególniejsze na wszystkich sprawił wrażenie, zatrzymał się chwilkę nieruchomo przy drzwiach i badawczym po całej szynkowni potoczył okiem, jak gdyby kogoś szukał lub się czegoś zawahał u wnijścia. A przyznać należy, że cała jego postać i powierzchowność musiałaby niepospolicie i temu nawet zaimponować, kto by do wszystkich jego tajemniczych stosunków z Zaklętym Dworem najmniejszego nie przywiązywał znaczenia.

Wzrostem sięgał do samej niemal powały, siłą budowy i dosadnością kształtów mógł z najzawołańszym mierzyć się atletą. Zdawało się niejako, że brakuje mu tylko lwiej łopatki w ręku, a potrafiłby sprawdzić wszystkie biblijne cuda Samsona, sam jeden potykać się z tysiącami przeciwników, mury wywracać z posady.

Z twarzy widać było jednak, iż pewno z okładem przeszedł już krzyżyk piąty. Liczne zmarszczki okrywały czoło i policzki, podgolony dokoła głowy włos przyprószył się znacznie siwizną; tylko wąs krótko podstrzyżony i niesłychanie gęste i krzaczaste brwi zachowały jeszcze pierwotną, czarną jak węgiel barwę.

Na sobie miał zwyczajny w tych stronach strój chłopski, szarą siermięgę, szerokim przepasaną rzemieniem, buty z wywróconymi u góry cholewami, czarny pilśniowy kapelusz z szerokimi kresami i czerwonym sznurkiem dokoła.

- Pal go diabli, to jakiś prawdziwy klucznik czartowski! - wyszepnął nasz nieznajomy wędrowiec, który, jak się spodziewać można, w jednej chwili obejrzał go ciekawie od stóp do głowy, a ochłonąwszy z pierwszego swego, pomimowolnego jakiegoś wrażenia, posunął się o krok naprzód ku nowo przybyłemu.

Z reszty obecnych nikt nie śmiał ani spojrzeć na strasznego olbrzyma, tylko ów maziarz, co tak głośno do niedawna rej wodził między ryczychowską gromadą, a całej rozmowie o Zaklętym Dworze w obojętnym przysłuchiwał się milczeniu, porwał się nagle z swego siedzenia, a jakiś zagadkowy wyraz ciekawości i niepokoju przemknął mu po twarzy.

- Jak się macie, Kostiu! - ozwał się poufale - wracacie z Sambora?

Kost kiwnął głową na znak potwierdzenia.

- Ale nie potrzebujecie też mazi? - pytał maziarz dalej, a oczy jego jakieś osobliwsze wyrażały oczekiwanie.

- Nie, nie wyszła mi jeszcze dawniejsza - odpowiedział obojętnie klucznik i obrócił się ku szynkwasowi.

W tej chwili jednak wydawało się naszemu nieznajomemu wędrowcowi, który stojąc w pobliżu, śledził z uwagą każde poruszenie starego klucznika, że ten jakiś dziwny, zagadkowy znak zrobił nagle maziarzowi.

Nieznajomy obrócił się szybko ku maziarzowi i spotkał się z nim oko w oko. I teraz dopiero uderzyła go nie postrzeżona dotąd postać i fizjonomia znanego nam kuma Dmytra.

Nieznajomy cofnął się nagle zdumiony, bo mu się zdało, że i ten w tejże samej chwili wymienił z klucznikiem jakiś tajny znak porozumienia.

- Cóż to ma znaczyć? - wycedził przez zęby i badawcze w maziarzu utkwił spojrzenie.

Ale i ten jednocześnie z tak szczególniejszym jakimś wyrazem spojrzał mu w oczy, że nieznajomy nasz wędrowiec w wykrzywionych butach, mimo całej cynicznej niemal zuchwałości, jaka z każdego jego tchnęła poruszenia, mimowolnie w dół spuścił oczy.

Chciał coś przemówić, ale maziarz obrócił się już do stołu i ochoczo i wesoło zawołał do swych towarzyszy:

- No, bywajcie mi zdrowi, panowie gromada, miejcie się dobrze, a co wam nie dostaje, kupcie sobie za gotowe pieniądze.

- Jak to, już jedziecie? - zapytał wójt, Iwan Chudoba.

- Jadę, ale za kilka tygodni będę znowu między wami. Bywajcie zdrowi.

I w jednym momencie uścisnął serdecznie wójta, podał rękę kolejno wszystkim siedzącym przy stole i przypadając do szynkwasu, gdzie właśnie olbrzymi klucznik z rąk garbatego Organisty małą blaszaną wychylał miarkę, zawołał prędko:

- Ilem ci winien, mości Organisto?

- Ze wszystkim, z wódką dla gromady, z sianem i owsem dla konia i z moją przygrywką, dziesięć sorokowców jak uciął - odpowiedział Organista zliczywszy kilka niezgrabnie nabazgranych cyfer na szynkwasie.

Maziarz dobył spory skórzany worek zza pasa, wyrzucił dziesięć sorokowców na stół, zasadził kapelusz głęboko na uszy, jeszcze raz skinieniem głowy pożegnał wszystkich obecnych i jak strzała wypadł z szynkowni. 

I znowu zdało się naszemu nieznajomemu wędrowcowi, że na samym wyjściu nowy jakiś tajemniczy znak wymienił z klucznikiem. 

- Czy się łudzę, czy mię zamroczyło w oczach - mruknął przez zęby nasz bohater o wykręconych butach - ale mnie się zdaje, że ci dwaj znają się jak łyse konie na jarmarku. A jeden i drugi osobliwszą jakąś ma fizjonomię. 

I nagle zwrócił się do Żyda: 

- Kto to jest ten człowiek, co wyszedł teraz? - zapytał. 

Stary klucznik miał już właśnie odchodzić od szynkwasu, ale zatrzymał się na to zapytanie i spojrzał uważnie na pytającego. 

- To kum Dmytro, maziarz - odpowiedział Żyd, któremu obecność starego klucznika zdawała się aż język plątać w gębie. 

- A skąd on jest? - pytał dalej nieznajomy. 

- A któż go tam wie - odparł Organista wzruszając ramionami - wozi wyborną maź od wsi do wsi, sprzedaje taniej niż w mieście, kredytuje każdemu, kto chce i nie chce, a sam wszystko płaci gotówką. Wielce rarytny człowiek, ale nie ma się czemu dziwić, mówią przecież, kto smaruje, ten jedzie po świecie, a on musi najlepiej smarować, bo sam sprzedaje smarowidło. 

- Szczególna! - mruknął nieznajomy. - Gdybym był powieściopisarzem, musiałbym tu koniecznie znaleźć zawikłanie do powieści. 

I znowu ciekawie wpatrzył się w olbrzymiego klucznika. Nagle jakaś myśl strzeliła mu do głowy. 

- Hej, Kostiu! - rzekł żywo, zastępując drogę olbrzymowi. 

Klucznik Zaklętego Dworu przystanął zdziwiony na miejscu i chmurnym i groźnym okiem spojrzał na nieznajomego, który ni stąd, ni zowąd tak poufale zagadnął go po imieniu. 

- Wyście tu wozem? - pytał dalej nieznajomy. 

- Albo co? - odciął krótko, a wyprężając się surowo w całej postawie, groził powałę przebić głową. 

- Musicie mię wziąć z sobą do Żwirowa! 

- Co? jak? - zapytał klucznik tonem człowieka, który nie wie, jak w rogu, co chcą od niego. 

Nieznajomy wyprostował się i odchrząknął głośno. 

- Idę do waszego pana - rzekł z pewnym naciskiem. 

Klucznik o krok cofnął się w tył i spojrzał na nieznajomego wzrokiem, który komu innemu niezawodnie poplątałby język w gębie.

- Do kogo? - powtórzył wreszcie.

- Do waszego dziedzica, mówię.

- Do Żwirowa?

- To jest właściwie do Oparek, bo jak mi powiadają, dziedzic nie mieszka w Żwirowie.

Klucznik coś niezrozumiale mruknął przez zęby. Nie zbity z toru nieznajomy ciągnął dalej z drwiącą niemal poufałością:

- Otóż, mój szanowny Kostiu Buliju, kluczniku Zaklętego czy Przeklętego Dworu, tytułem przyszłej znajomości i przyjaźni musisz podwieźć mię do Żwirowa, czyli raczej do tego tam folwarku, jakeś go to nazwał, Żydzie? - zwrócił się nagle do Organisty.

- Buczały - przypomniał Organista usłużnie.

- A prawda, Buczały! Otóż z łaski swojej odwieziecie mię do Buczał, do ekonoma, do mandatariusza lub jakiegokolwiek innego czorta, a ten mię już odeśle do dziedzica.

Kost' Bulij z wielką uwagą wpatrzył się w nieznajomego i nie rzekł ani słowa.

- No, jakże?... - pytał tenże biorąc już swe zawiniątko na plecy.

Klucznik zawahał się czegoś.

- Skądże to znacie naszego dziedzica? - zapytał po chwili.

- Ho, ho! Szeroko by o tym mówić - zawołał nieznajomy i rezolutnie pokiwał głową. - Jestem ty a ty z waszym dziedzicem. Kochamy się jak bracia ślubni! Dawniej żaden z nas żyć nie mógł jeden bez drugiego!

Organista spojrzał na wykrzywione buty i krótkie rękawy nieznajomego i jakoś z niedowierzaniem wydął wargi, klucznik wzruszył ramionami i nie rzekł ani słowa.

Podróżny rozochocił się jakoś do wynurzeń.

- Poczciwy Julek, ani mu się śniło, że będzie kiedyś siedział w milionach! - zaczął na nowo.

- Dałbym gardło, że nie wie dotychczas, jak sobie z nimi postępować. Ale ja go wezmę pod moją opiekę! Ho! ho! obaczycie, jak ja go wyfrycuję.

Klucznik znowu wzruszył ramionami.

- Ale co tam - przerwał sobie nagle podróżny. - Jedźmy lepiej! Podwieziecie mię przecież - dorzucił tonem, który żadnej już nie dozwalał odmowy.

- Ta - wybąknął klucznik.

Nieznajomy wywinął sękatą swą laską młyńca w powietrzu, poprawił zawiniątko na plecach, czapkę głębiej zasadził na tył i postąpił ochoczo za klucznikiem, który, nie mówiąc już ani słowa więcej, zmierzał ku drzwiom. 

- A za wódkę? - nagabnął Organista, zachodząc z boku nieznajomemu. 

- Później, jak będę kiedy przejeżdżał tędy - odparł nie zmieszany nieznajomy i z takim świstem zamachnął znowu swoją laską, że biedny Organista, jak mógł najprędzej, cofnął się za swój szynkwas obronny. 

Na mostku przed karczmą czekał wysoko wyścielony wóz z podolskim koszem plecionym, uprzężony dwoma rączymi końmi, których czarna jak węgiel maść niemało w opinii ludu szkodziła ich właścicielowi. Klucznik z rzadką na swój wiek i swą tuszę zręcznością wskoczył w siedzenie, ale przed nim jeszcze znalazł się już tam nasz nieznajomy. 

- Pojedziemy tedy! - rzekł klepiąc swego woźnicę łaskawie po ramieniu. 

Klucznik znowu spojrzał na natręta, ale ten nie lada czym dał się, jak to mówią, zbić z pantałyku. 

- Palicie fajkę? - zagadnął znowu swego woźnicę. 

Klucznik potwierdził skinieniem głowy. 

- A macie tytoń przy sobie? - ciągnął dalej nieznajomy. 

Klucznik zamiast odpowiedzi podał mu kapczuk napełniony. 

- To może i fajkę macie na podorędziu? 

Klucznik wzruszył ramionami, dobył zza pasa zwykłą glinianą, z wierzchu żółtą blachą pobitą fajkę z krótkim drewnianym cybuszkiem i nie mówiąc ani słowa podał ją swemu towarzyszowi. 

- No, jak na klucznika Zaklętego czy Przeklętego Dworu, to z nie najlepszej palicie lulki - wtrącił jeszcze podróżny, który, jak widać, nie tak łatwo dał się zadowolić, a nałożywszy fajkę, jak mógł najsilniej, zażądał jeszcze hubki i krzesiwa. 

Klucznik tymczasem coraz żywiej zacinał konie, wóz toczył się szybko po bitym gościńcu, a niebawem stanął na zakręcie do prywatnej drogi ubocznej. 

Tu jednocześnie jakaś inna zbaczała fura. Był to mały, słomianą plecionką okryty z wierzchu wóz, uprzężony jednym małym pstrokatym koniem, a powożony przez człowieka, którego twarz zasłaniały szerokie kresy kapelusza. Oba wozy mijały się ocierając jeden o drugi. W tej chwili podniósł głowę woźnica jednokonki, a nasz nieznajomy poznał maziarza z ryczychowskiej karczmy. I znowu przysiągłby, że między nim a klucznikiem przeleciał w pośpiechu jakiś nowy tajemny znak porozumienia. 

- Ho, ho, to i ten maziarz coś zmierza ku Żwirowi - ozwał się wreszcie, dmąc przed siebie spory kłąb dymu.

Klucznik nic nie odpowiedział, tylko rzucił na pytającego spojrzenie, które zdawało się mówić: Milczże raz, jeśli nie chcesz zlecieć z wozu.

Nieznajomy ucichł, ale nie na długo, rozochocony raz język świerzbiał go nad siły.

- A daleko mamy jeszcze przed sobą? - zapytał po chwili.

- Dobrą milę - odparł klucznik krótko.

- Wasz sędzia oczywiście żonaty?

Klucznik przyznał skinieniem głowy.

- A jak się nazywa?

- Bonifacy Gągolewski.

- Gągolewski! Gągolewski! Jakieś gęgające nazwisko! Jego właściciel musi koniecznie mieć coś wspólnego z gęsim rodem. A ekonom wasz jak się nazywa?

- Onufry Girgilewicz - odparł klucznik krótko.

Nieznajomy parsknął głośnym śmiechem.

- A to widzę jakaś kolonia gęgotliwych nazwisk. Onufry Girgilewicz, Bonifacy Gągolewski! Dobrali się obadwaj, nie ma co mówić. I do któregoż tu z nich zajechać, Girgilewicz tędy, Gągolewski owędy! Wielce czcigodny dobrodzieju i łaskawco, błogosławiony kluczniku Przeklętego Dworu - ozwał się wreszcie z komiczno-poważnym nastrojem - zawieziesz mię do pana Gągolewskiego albo jeszcze lepiej do pani Gągolewskiej, nota bene, jeśli warta grzechu. Nie zażegnany niczym dobry humor nieznajomego zdawał się ugłaskiwać po trosze samego nawet ponurego klucznika, przynajmniej nie tyle już niechęci i surowości malowało się w jego spojrzeniach.

- A cóż, nie dojedziemy dziś do tego Żwirowa? - ozwał się znowu nieznajomy po długim przestanku.

- Z tego tam pagórka ujrzymy już dwór - odpowiedział klucznik i raźniej zaciął konie.

- Prawdziwie Zaklęty Dwór, bo zaklęcie daleko do niego.

Klucznik znowu zaciął konie.

Nieznajomy coś niezrozumiale mruknął przez zęby. Spojrzał z boku na klucznika i jakby się czegoś zawahał. Nagle machnął ręką i ozwał się na nowo:

- Czy dwór ten dawno już stoi pusto?

- Od lat pięciu - odpowiedział klucznik, a jakoś mimowolnie silniej zmarszczył czoło.

- Jak to od lat pięciu, kiedy dopiero trzy lata, jak nowy dziedzic objął w posiadanie?

- Tak; ale nieboszczyk, jaśnie wielmożny starościc, świeć Panie jego duszy - przemówił klucznik uroczystym głosem - na dwa lata przed swym zgonem wyjechał był za granicę. 

- I gdzież umarł? 

- W Dreźnie - odpowiedział starzec szybko, jakby chciał przykre jakieś przytłumić wspomnienie. 

- A wyście byli przy jego śmierci? 

- Skonał na moim ręku - odparł szorstko prawie, obrażony i zdziwiony tym zapytaniem. 

- Spoczął tedy na obcej ziemi! - ciągnął podróżny dalej. 

- Przeciwnie, w ostatniej swej woli kazał pochować się w Żwirowie i ja sam przywiozłem tu trupa. 

- A nie miałże ani dzieci, ani żadnych bliższych krewnych, kiedy cały majątek zupełnie niemal obcemu pozostawił imiennikowi? 

- Śp. jaśnie wielmożny starościc był nieżonatym - odpowiedział klucznik z ciężkim westchnieniem. 

- Ale to nie przeszkadzało mu przecież mieć braci, siostry, synowców, siostrzeńców, synowice, siostrzenice. Bez tych przydatków trudno sobie nawet pomyśleć bezdzietnego bogacza. 

Klucznikowi widocznie przykrą była cała ta rozmowa, twarz jego więcej jeszcze ponury przybrała wyraz, a i głos zdawał się twardszym i surowszym. 

- Nieboszczyk miał przyrodniego brata, ale... 

- Ale? - podchwycił nieznajomy. 

- Nie lubił go - odparł klucznik krótko. 

- I nie zapisał mu nic zgoła? 

- Ani złamanego szeląga. 

- A brat ten żyje? 

- Mieszka o półtora mili od Żwirowa, w Orkizowie. 

- Tam do kata! jakże ten przyjął nowego dziedzica? 

- Dowiecie się to najlepiej od niego samego - odciął klucznik tonem, który zdawał się wypraszać sobie wszelkie dalsze zapytania. 

Nie zrażony niczym podróżny chciał na nowo podchwycić wątek rozmowy. Ale w tej chwili wóz wtoczył się na pagórek, a w niezbyt dalekiej odległości odsłonił się nagle upragniony widok żwirowskiego dworu. 

Nieznajomy aż podskoczył w siedzeniu i chciwie wypatrzył się przed siebie. Słońce już przed półgodziną skryło się za góry i zmrok już stopniowo osłaniał ziemię.  

Z tym wszystkim dwór żwirowski w dość wyraźnych przedstawiał się zarysach. Był to okazały jednopiętrowy gmach murowany z dwoma na przód wybiegającymi skrzydłami, z wspaniałym gankiem o sześciu słupach kręconych na froncie. Z tyłu ocieniał go szeroko sad owocowy, który po jednej stronie łączył się z niewielkim sosnowym gaikiem, z przodu ciągnął się otoczony ostrokołem dziedziniec, z ogromnym klombem pośrodku. U boku, w głębi dziedzińca, poza szpalerem z lip i dzikich kasztanów, wyzierały obszerne, również jednopiętrowe oficyny.

Z daleka przy zapadającym zmroku nie widać było żadnego zniszczenia ani w gmachu samym, ani w dziedzińcu i oficynach, i trudno by się nawet domyśleć, że stoi zupełnie pusty i nie zamieszkany.

- Toż tedy ów Dwór Zaklęty? - wykrzyknął nieznajomy.

Klucznik zamiast odpowiedzi zaciął konie.

- Dalibóg, wcale niestrasznie wygląda z daleka! - mruknął nieznajomy po chwili milczenia.

- Głupców własny cień straszy - przemówił Kost' Bulij.

- A gdzież wy mieszkacie z waszymi kluczami?

- Mam osobną zagrodę za gajem ogrodowym.

- A wyście żonaci? - pytał dalej nieznajomy, nie dając się zrazić lakonicznością otrzymywanych odpowiedzi.

- Nie.

- Mieszkacie sam jeden?

Klucznik nic nie odpowiedział. Wjechał w szeroką, gęstymi rzędy dzikich kasztanów ocienioną ulicę, a nagle zakręcił na wąski wygon uboczny.

- Gdzież to zawracacie? - zagadnął nieznajomy.

- Podwiozę pana do Buczał.

- A taż ulica kasztanowa?

- Prowadzi do dworu.

Nieznajomemu strzeliła jakaś myśl nagła.

- Hej, stójcie - zawołał żywo - wieźcie mię raczej do dworu. Oglądnę to zaklęte miejsce, przenocuję u was, a jutro ze świtem pójdę sobie piechoto do Oparek.

- Pójdź sobie pan, gdzie cię licho poniesie - wybuchnął obcesowo zniecierpliwiony do najwyższego klucznik - tylko odczep się ode mnie!

Nieznajomy nabiegł krwią cały i z impetem chwycił za swą laskę sękatą. 

- Ho, ho, bratku - zawołał z zuchwałą, buńdziuczną miną - zaczynacie się gniewać, jak widzę. 

Kost' Bulij zmierzył swego towarzysza na pół groźnym, na pół wzgardliwym spojrzeniem, wzruszył ramionami i nic nie odpowiedział. Wtem przypadkowo rzucił na bok okiem i w jednej chwili jakaś szczególniejsza zaszła w nim zmiana. Wszystka krew wezbrała mu do głowy, brwi mocniej ściągnął pod czołem, wargi z zaciekłą przygryzł złością, a z oczu groźna wymknęła się błyskawica. 

Nieznajomy mimowolnie spojrzał w tę stronę, zapominając z nagłego zdziwienia o swej własnej urazie. 

O kilka kroków na przedzie, tuż przy samym gościńcu, wznosił się na małym kopcu stary, pochylony na pół krzyż drewniany, a o niego stał plecyma oparty jakiś człowiek w chłopskim stroju. Nie wyglądał na żebraka, choć gruba i brudna na nim płótnianka w rozliczne rozstrzępiła się dziury, słomiany, okopcony kapelusz był bez dna prawie, a z wydeptanych chodaków bose wyzierały nogi. Był to widocznie jeden z nielicznych jeszcze wówczas proletariuszów wiejskich, co nie mając sami gruntów, nie potrzebowali robić pańszczyzny, a jeśli uszli poboru wojskowego lub w stałą gdzie nie najęli się służbę, stawali się ciężarem i plagą nie tylko wsi własnej, ale i całej nieraz okolicy. Był to zresztą nie pierwszej już młodości człowiek; mógł mieć lat blisko czterdzieści, a twarz jego dziwnie nieprzyjemny i odrażający nosiła wyraz. Jedno oko zdawało się spoczywać głębiej od drugiego, nos krótki, zadarty u spodu, a przypłaszczony w górze, miał w sobie coś nieludzkiego, lubo godził się dobrze z niezwykle wystającymi jagodami i spiczastą brodą. 

Małe, wklęsłe, zielonkowate oczy, włos jaskraworudy i tysiąc blizn po ospie uzupełniały całość fizjonomii. 

Stojąc oparty o krzyż drewniany, z zagadkowym zajęciem śledził każde poruszenie toczącego się ku niemu wozu, a prawdziwie szatański wyraz fizjonomii podnosił się jeszcze, im więcej zbliżał się wóz. 

Na zaciśniętych ustach igrał mu uśmiech zapamiętałej złośliwości, oczy migotały złowrogo w swych głębokich jamach. 

- Kto jest ten człowiek? - zapytał mimowolnie nasz nieznajomy. 

Kost' Bulij nic nie odpowiedział, tylko raźniej zaciął konie, jakby co najrychlej chciał ominąć figurę. Człowiek pod krzyżem zaśmiał się dziko, a śmiech ten miał wielkie podobieństwo do przytłumionego wycia wilka. Klucznik jakieś okropne wybąknął przekleństwo i znowu popędził konie. Wóz już mijał figurę, kiedy nagle, jakby syk gadziny, ozwał się głos obdartusa:

- Powoli, powoli, Kostiu Buliju, abyście karku nie skręcili przed czasem. A nie zapominajcie o Mykicie Ołańczuku!

Klucznik nowe dzikie wyrzucił przekleństwo i co sił stało, zacinał konie, a jakby nie słyszał licznych wykrzyków i zapytań swego towarzysza, nie obejrzał się nawet, aż przy zupełnie zapadłym zmroku stanęli u kresu podróży w Buczałach.

III

ŚP. MANDATARIUSZ GALICYJSKI

Mieszkanie mandatariusza, prześwietne dominium w języku urzędowym, stało tuż przy drodze, w niewielkiej odległości od zabudowań folwarcznych, opasanych dokoła wysokim, ociernionym w górze płotem.

Był to niepokaźny, gontem pobity budynek i gdyby nie przyparte w zatyle przymurowanie z osobnymi dębowymi drzwiami i dwoma małymi, słomą zatkanymi otworami po bokach, aniby domyśleć się można, że to siedziba jurysdykcji całego żwirowskiego klucza. Rodzaj ten lamusu, ochrzczonego techniczną nazwą aresztu dominikalnego, starczył razem za nadpis i całą zewnętrzną wystawę urzędu, który z tym wszystkim niepospolitej używał powagi i niesłychany wzbudzał szacunek.

"Co ma odżyć w pieśni, musi zginąć w życiu" powiedział poeta, a na szczęście mandatariusz i jego urząd dopełnili tego niezbędnego warunku i można już śmiało obrać ich za przedmiot powieściowego obrobienia. A po prawdzie potrzeba spieszyć się z tym przedsięwzięciem, bo dla najbliższych już czasów, dla najbliższego pokolenia stanie się nasz niedawny mandatariusz, podobnie jak komornik , istną figurą mitologiczną, rzeczywistym bajecznym wspomnieniem przeszłości, że niepodobna będzie uwierzyć nawet w jego egzystencję, zrozumieć jego stanowisko, pojąć jego zakresu działania. I jak Cooper mienił się szczęśliwym, że widział i słyszał ostatniego Mohikanina, tak niebawem każdy za podwójne poczyta sobie szczęście, kto ujrzy i usłyszy ostatniego mandatariusza .

Pomiędzy wszystkimi osobliwościami czysto galicyjskimi mandatariusz był niezaprzeczalnie jedną z najciekawszych. Zajmował on tak szczególniejsze w społeczeństwie naszym stanowisko, a miał tak właściwy zakres działania, że koniecznie musiał urobić się w pewien typ odrębny, przybrać pewne cechy i znamiona charakterystyczne.

Na poły oficjalista prywatny, na poły urzędnik publiczny, tak niby ni pies, ni ryba musiał całe życie chwiać się pomiędzy dwoma przeciwnymi siłami, balansować w pośrodku dwóch przeciwległych ciężarów, kurczyć się między młotem a kowadłem.  

Płatny i zawisły od dziedzica, podległy władzy obwodowej, a przełożony nad chłopem i Żydem, upadał pod brzemieniem potrójnych obowiązków. Musiał, po pierwsze, dogadzać każdemu kaprysowi, każdemu zachceniu dziedzica, po wtóre, mydlić ustawicznie oczy władzy, a po trzecie, skubać, co się dało, chłopa i Żyda; a najczęściej wszystkie te trzy obowiązki spływały się naraz. Na tym też właściwie polegał cały talent, cała zręczność mandatariusza, aby w jednej i tej samej chwili pochlebić się i jaśnie wielmożnemu panu, i zyskać reskrypt pochwalny od starosty, i jakąś okrągłą sumkę, jakiś akcydensik nieszpetny capnąć do własnej kieszeni. 

Z historii naturalnej znamy pewną klasę zwierząt, zwanych amfibiami, które mogą zarówno żyć na lądzie i w wodzie. Mandatariuszowi nie wystarczały obie te własności; obok natury amfibiów musiał mieć jeszcze w naddatku coś z przymiotów bajecznego salamandra . Nie dość było dla niego umieć żyć zarówno w wodzie, jak i na lądzie, potrzebował jeszcze, jak salamandra, żyć w ogniu. Musiał wszelkimi siłami utrzymywać się na chwiejnym lądzie swego anormalnego stanowiska, przebijać się przez powódź najróżnorodniejszych przeciwności, a nadto opierać się jeszcze ogniowi pańskich gniewów, chłopskich skarg i cyrkularnych komisji.  

- Pod utratą służby nie pozwól się aspan żenić Kiryle Harahucowi - nakazywał dziedzic peremptorycznie. 

- W przeciągu dwudziestu czterech godzin udzielić konsens ślubny Kiryle Harahucowi albo wytłumaczyć się z słusznych i prawnie uzasadnionych przyczyn odmowy - upominał cyrkuł. 

- Pozwól mi się żenić, wielmożny sędzio, z Jawdoszką Kogucianką, a przyniosę ci korowaj jak krakowska brama i krowę boczastą dam na rozpłodek, i czterdziestu sorokowców na papier i podpis - błagał małoletni Kiryło Harahuc.  

Mandatariusz zgiął się we dwoje przed groźbą dziedzica, skrzywił się jak po łyżce pieprzu na reskrypt cyrkularny, a aż się zakrztusił pożądliwą ślinką na walną obietnicę Kiryły. 

- Pal diabli taką służbę! - mruczał w rozdrażnieniu i co mógł naklął dziedzicowi w myślach, nawyzywał na cyrkuł, ale potem, jak zaczął się bić z myślami, kręcić, mataczyć, frymarczyć, aż koniecznie jakiś rozjemczy znalazł się środek, a tak i dziedzic się udobruchał, i cyrkuł przymilkł, i krowa stanęła w oborze, i czterdzieści sorokowców wpłynęło ad acta . "Bo to zdatny mandatariusz, mospanie - zwykł mawiać sam o sobie - to diabłu podkowę urwie z kopyta i jeszcze na dobrą kreskę zarobi sobie w piekle".  

I w samej rzeczy potrzeba było takiej zdatności, aby z biedą utrzymać się na swym anormalnym stanowisku, podołać swym drażliwym obowiązkom. Całe czynne życie mandatariusza było tylko jednym pasmem walk między dziedzicem a wymaganiami władzy, a podnietami własnego interesu. Potrzeba było zawsze godzić jedno z drugim, a nie zapominać nigdy o trzecim. Zawisły bezwzględnie od humorów pańskich, zawsze niepewny jutra, dziś tu, jutro tam, wnet w takim, wnet w owakim kłopocie, wnet w tej, wnet w owej komisji, podobny był mandatariusz do zręcznego kuglarza, co całe swe życie musi balansować na chwiejnej, w powietrzu uwieszonej tyce lub toczyć się bez wytchnienia po kuli w górę i na dół, w prawo i w lewo.

Niech mu się tylko raz powinęła noga, a skręcił kark nieochybnie. Bardzo często z kancelarii dominikalnej wiódł prosty jak sznurek manowiec na śliskie bezdroża, lecz częściej jeszcze mandatariusz na stare lata wypoczywał gospodarując na własnej wiosce lub brał całe klucze w dzierżawę, lub wreszcie osiadał w miasteczkach i w różne zyskowne zapuszczał się spekulacje: bawił się lichewką, skupywał suche, a przedawał wilgotne zboże, podejmował się dostawów dla wojska lub w ostatecznym razie zaczął rzemiosło pokątnego pisarza...

Brać, co się daje! - było zasadą, hasłem, godłem mandatariusza. Chodziło tylko o to, aby umieć drzeć łyko, aby broń Boże nie pominąć żadnej korzystnej sposobności.

- Brać, kiedy samo pcha się w kieszeń, to lada dureń potrafi - mawiał z dumą stary mandatariusz - ale z zaciśniętego capnąć kułaka, do zaszytej dobrać się kabzy, to mi sztuka i zasługa!

Zdatnemu mandatariuszowi powinny szydła golić, kiedy innym brzytwy nie zechcą. A już co pod tym względem, to pan Bonifacy Gągolewski, mandatariusz i policajrichter żwirowskiego dominium, z którym niebawem poznamy czytelników, mistrz nad mistrzami co się zowie! Nie darmo uchodził za najtęższego mandatariusza w całym obwodzie, a od dwudziestu lat potrafił utrzymać się na jednym miejscu.

Toż słuchać i drukować tylko, co o nim rozpowiadano w okolicy!

"Pan sędzia żwirowski i z kamienia pieniędzy wyciśnie, jak zechce. A co się diabłu w gorączce nie przyśni, to on na jawie wymyśli" - mawiali chłopi z jego okręgu. I w samej rzeczy nikt na bożym świecie nie potrafiłby lepiej wyzyskać i wyeksploatować tej szczypty władzy, jaka do jego mandatariuszowskiej przywiązywała się godności. Przy tym wszystkim odróżniał się jednym zaszczytnym przymiotem. B r a ł, ale zawsze z r o b i ł, o co chodziło, kiedy, przeciwnie, inni w każdym razie wzięli, a mało kiedy co zrobili. 

Przy takim jednak trybie urzędowania nie mogło się obejść bez częstych groźnych chmur na horyzoncie; nieraz pan mandatariusz zabrnął w kłopoty po uszy, a kilka naraz śledztw i komisji zawisło mu nad karkiem. Ale od czegóż znowu był dekret mandatariuszowski w kieszeni, a blisko trzydziestoletnia praktyka w głowie: pan Gągolewski wyśliznął się zawsze suchą nogą bez szwanku, często jeszcze z nowym reskryptem pochwalnym, zawsze zaś z zyskiem materialnym w przydatku.  

Niech tylko jakakolwiek zagroziła mu komisja, pan mandatariusz zapowiadał zaraz szesnastu wójtom swego okręgu: 

- Za dni kilka zjedzie komisarz w sprawach gromadzkich. Oczywiście zagości wprost do mnie, a mnie ptaki z nieba nie znoszą, za jakie licho mam go żywić! Potrzeba mi kilka kapłonów, wina, cukru, rumu, kawy, herbaty, rozumiecie!  

Wójtowie pokłonili się aż do ziemi, nazajutrz zbierali składki od kołka do kołka po wsi, a za dwa, trzy dni przybywał do dominium, z każdej wsi posłaniec gromadzki i pokornie składał w ręce pani sędziny pół tuzina kapłonów, flaszkę rumu, oko cukru i kawy, funt herbaty i kilka butelek wina. 

Nietrudno było przy takich źródłach dochodu przyjąć po hrabsku zapowiedzianego komisarza, a nadto jednać sobie mnogimi prezentami wszystkich pomniejszych urzędników cyrkularnych. Bo już to pan Gągolewski starał się z całym cyrkułem na jak najlepszej żyć zawsze stopie. Najpośledniejszego kancelistę tytułował komisarzem, a jak się sam pokazał w mieście, to fundy i traktamenta nie miały końca. Dzięki tej szczodrobliwości pan Gągolewski wiedział zawsze o każdym grożącym sobie niebezpieczeństwie, o każdej przeciw sobie wymierzonej skardze, nim jeszcze weszły do protokołu i nim przedwstępne odbyły się formalności. Toteż nigdy nie dał się zaskoczyć znienacka, a drwił w żywe oczy i z najgroźniejszego przeciwnika.  

Nie było nadto choćby i najsurowszych zasad urzędnika, któremu by sam w jakiś dowcipny sposób nie umiał wetknąć kubana. 

Pan komisarz X na przykład nie wziąłby złamanego szeląga od rodzonego ojca, pan Gągolewski potrafił jednak znaczną sumkę przegrać do niego w karty. Pan koncepista i wyskoczyłby ze skóry, gdyby mu kto najmniejszy ośmielił się ofiarować prezent, pan Gągolewski umiał odprzedać mu jakąś niezrównaną dubeltówkę, jakby jej taniej nie mógł znaleźć na gościńcu. Temu odstąpił jakiś serwis srebrny niby za psie pieniądze kupiony na licytacji, z innym z widoczną stratą zamieniał się na futro, do innego wreszcie za bezcen przefrymarczył zegarek. I każdego podszedł z innej beczki i ujął sobie, czy chciał, czy nie chciał, czy takim, czy owakim fortelem.

Nie zachwiany też nigdy na swym stanowisku, jednakim zawsze urzędował trybem.

Drugą pensję opłacali mu sami żydowscy arendarze, boć pan mandatariusz, choć cały kurs swej edukacji odbył jedynie w bazyliańskiej normałce w Drohobyczu, znał na palcach ustawy , a szczególniej te paragrafy, które Żydom zabraniały mieszkać po wsiach, trzymać chrześcijańskie sługi itp. A zresztą, za cóż dawał arendarzom swego dominikalnego policjanta, aby u chłopów zaległe egzekwować lichwy?

Ryby na Boże Narodzenie, wino, jaja, mięso, cukier i korzenie na Wielkanoc szły swoją drogą, a pieniężne interesa osobno.

- Tamto, d r a ń c i e - mawiał pan mandatariusz - to powinność na odwiecznym oparta obyczaju, to do mojej ordynarii należy; w innych interesach jakbyśmy się nie znali. A nie chciał kto rozumieć się na rzeczy dobrowolnie, to pan mandatariusz znalazł już środek, aby mu przypomnieć swoją moc i swoje znaczenie. Ot, w Horbaczach umarł pierwszy bogacz we wsi, co posiadał aż dwa grunta pańszczyźniane, a jedno sołtystwo . Wdowa i syn myśleli, że przy pogrzebie można obejść się bez pana sędziego, ale pan sędzia namotał sobie na wąsie pozostałe po nieboszczyku talary.

- Pogadamy z sobą - szepnął i przygryzł wargi, a to zawsze groziło niemałym niebezpieczeństwem.

I oto wszystko już gotowe do pogrzebu, z całej okolicy zbiegli się ludzie na sutą stypę, sześciu księży zaproszonych mają śpiewać parastasy , aż wtem jak wilk drapieżny zjawia się pan mandatariusz, a wszyscy potruchleli ze strachu. Widać już z surowego marsa na czole i z przybranego towarzystwa, wójta i policjanta, że z ważnym jakimś przybywa postanowieniem.

- Nic z pogrzebu - przemówił surowo do przerażonej wdowy. - Zaszła skarga do dominium, że nieboszczyk nie umarł naturalną śmiercią.

- Przebóg żywy, toć od roku dogorywał na suchoty! - tłumaczą wdowa, krewni, sąsiedzi. 

- Nic nie znaczy, zaszła skarga, a ja muszę pełnić mój obowiązek, nieboszczyk zostanie nie pochowany, aż zjadą lekarze, pokrają w sztuki trupa i przekonają się dokumentnie, czy rzeczywiście gwałtowną nie umarł śmiercią. 

Piorun z jasnego nieba nie mógł silniej ugodzić w krewnych i przyjaciół nieboszczyka. Jaka hańba! pogrzeb wstrzymany, śledztwo wytoczone, a nad to wszystko jeszcze mają nieboszczyka, jak nie przymierzając wieprza, krajać po śmierci, wertować w jego wnętrznościach.  

- Zmiłuj się, łaskawy sędzio! - wołają wszyscy chórem. 

Ale pan sędzia jeszcze w pasję wpada, grozi aresztem, kryminałem, że aż włosy stają na głowie. 

Na szczęście nawinął się skądciś diak porządnie już pijany, ale z tym wszystkim domyślniejszy od innych. Wziął babinę na stronę i nuż jej coś wykładać po cichu, a ta, jakby cudem opamiętała się w trwodze, poprosiła do izby wielmożnego sędziego i coś z nim krótko poszeptała. 

Pan sędzia zmiękł nagle jak wosk na słońcu, a kiedy wyszedł po chwili z chaty, spostrzegli wszyscy, że prawa kieszeń nabrzmiała mu w dwójnasób.  

- No, kiedy tak, to co innego - mówił głośno z urzędową powagą, pokiwując pompatycznie głową. - Można pochować nieboszczyka, a jakby kryminał chciał urgować, to ja temu jakoś zaradzę. 

A zaledwie zadowolony powrócił do domu, aż tu nowa nawija się grzanka. U Hrycia Gieregi z Szypałówki przytrzymano parę kradzionych koni.  

- Gierega gałgan, nie wydusi z niego ani złamanego szeląga - mruknął pan mandatariusz w zamyśleniu - ale od właściciela koni kapnie dziesiątka! Ho, ho - dorzucił nagle i z impetem potarł czuprynę. - Gierega ma bogatego sąsiada Iwana Maciuryna. Tego trzeba skubnąć należycie. 

I tej samej chwili spieszy mandat do Szypałówki, aby Iwan Maciuryn w sprawie kryminalnej natychmiast stawił się do protokołu. 

Biedny Maciuryn we dwoje zgarbił się z przestrachu, bo wie już z góry, czym pachnie protokół w dominium. Nieborak Bogu ducha winien, a zafrasował się, jakby naprawdę popełnił jaką zbrodnię. Nie namyślając się długo, dwie tuczne gęsi wsadził w kobiałkę, złowrogi mandat ukrył w zanadrze i dalej z ciężką kobiałką, a cięższym jeszcze sercem spieszy na rozkaz prześwietnej dominii. 

W brudnej kancelarii, przy kiwającym się, zabazgranym inkaustem stoliku siedział pan mandatariusz z ogromnym piórem za uchem, a tak groźno spojrzał na nowo przybyłego, że biedakowi aż oddech zamarł w krtani. Chwycił za kolana wielmożnego sędziego, ale ten mało mu zęby nie wybił obcasem.

- Precz, złodzieju! - krzyknął z szlachetnym oburzeniem. - Takiemu bogaczowi konie kraść!

Iwanowi Maciurynowi kolana załamały się z przestrachu.

- W imię Ojca i Syna... - przeżegnał się całą pięścią.

- Nie mnie to wywiedziesz w pole, stary łotrze! - piorunował mandatariusz dalej. - U Hrycia Gieregi znaleziono parę koni kradzionych. Tyś wiedział o tym złodziejstwie!

- Przebóg żywy - chciał zapierać się Maciuryn. Ale pan sędzia nie dał mu dokończyć.

- Milcz - przerwał gromowym głosem. - Przysłowie mówi: Wiedzą sąsiedzi, jak kto siedzi! Tyś sąsiadem Gieregi, musiałeś więc wiedzieć o jego kradzieży.

Przestraszony tak dosadnym argumentem, Maciuryn plackiem padł do nóg panu sędziemu i przyrzekł dwa korce czystej jak złoto pszenicy, byle go tylko wybawił z tej kałamancji , w którą go snadź jakaś zła mara wplątała.

Pan mandatariusz zamyślił się głęboko, brwi podciągnął w górę, a potem pokiwał głową i przemówił łaskawiej:

- No, idź, idź, durniu, i przywoź pszenicę, a jakoś to będzie. Tylko miarę daj dobrą, łotrze - dodał jeszcze na pożegnanie.

Lecz dokądże by zaprowadziło chcieć spisywać wszystkie takie i tym podobne sprawki pana sędziego? Do tego by pewnie nie jedna, ale kilka wołowych nie wystarczyło skór.

Wszakże wszystko to było niczym jeszcze w porównaniu z tryumfami, jakie odnosił rokrocznie w ważnej epoce rekrutacji, tego prawdziwego niewodu dla rybołówczej przebiegłości mandatariuszowskiej.

- Rekrutacja to nasz jubileusz - mawiał sam pan Gągolewski - Dla samej rekrutacji warto już być mandatariuszem.

Na kilka tygodni przed tym swym żniwem błogosławionym pan sędzia złoty już dostawał humor, a kiedy przyszło do wypracowywania pierwszych list konskrypcyjnych i innych zwyczajnych wykazów i sprawozdań, to jakby nagle o dziesięć lat odmłodniał.

Sam nie zajmował się nigdy potrzebnymi wyrobami urzędowymi, wszystko to spoczywało na głowie aktuariusza . Pan sędzia osobiście ślęczał nad innymi wykazami i wypracowaniami, układał wcale innego rodzaju listy. 

- Taksuję moją trzodkę - mawiał sam do siebie. Naprzód wyróżniał wszystkich takich, za którymi żadne nie przemawiały nadzieje i którymi potrzeba było pokryć przepisany na dominium kontyngent, a na resztę nakładał pogłówny okup, odpowiedni zasobom każdego z osobna. 

- Pańko Duma da tyle i tyle, Hawryło Ławryk, Harasym Cap, Dmytro Kowal tyle i tyle - zapisywał z ścisłą dokładnością do swych regestrów; a łatwiej by diabłu kupioną wydrzeć duszę, niż czcigodnemu sędziemu wytargować jeden szeląg z uchwalonego okupu.  

Bo też arcydowcipne wynajdował sposoby, aby z góry przyszłych rekrutów piekielnym przejąć popłochem i ułatwić sobie egzekucję rozłożonych haraczów. Regularnie przed każdą rekrutacją wydawał formalną wojnę któremuś z mocarstw europejskich, a czasami nawet i azjatyckich. W jednym roku wszczynał spór z Francją, w drugim gotował się do zaboru Anglii, w trzecim najeżdżał Rosję, a w najgorszym razie wyprawiał się aż na Turków i tak strasznych w podaniach ludowych Tatarów. 

- Bieda - mawiał z zafrasowaną miną do zgromadzonych na tygodniowej sesji wójtów - rekrutacja będzie strasznie surowa, bo nasz cesarz pójdzie na Francuza, a z Francuzem to rzecz niełatwa! Ho, ho, ho, niejednego to trzeba będzie żołnierza. 

I tak szło porządkiem co roku, z tą tylko różnicą, że innym razem pan mandatariusz zamiast Francuzów gotował się zawojować Anglików, Prusaków, Rosjan, a w najgorszym razie spieszył jakąś okropną wewnętrzną przytłumić rewolucję. A dopieroż po takiej pogłosce tłoczyli się do pana sędziego ojcowie, matki, krewni i przyjaciele zapisanych na liście konskrypcyjnej parobków. 

- Wielmożny sędzio, nie bierz mego syna, miej wzgląd na mego jedynaka, ratuj mi wnuka - zawodzili wniebogłosy. Pan mandatariusz miał dla wszystkich jedną tylko odpowiedź:  

- Gotujcie pieniądze na doktora i inne ekspensa. 

Zachodziło teraz pytanie, ile potrzeba było na to wszystko. Pan mandatariusz nie zdradzał z góry swych taks ułożonych i aby zachować pewien pozór słuszności i sumienności, kazał sobie przyprowadzić każdego z zagrożonych z osobna i każdego "oglądał ze wszystkich stron, jak mógł najdokładniej. Wszakże wszystkie te oglądania prowadziły do jednego zawsze wniosku: 

- Zda się, jak w palce trzasł! 

I teraz dopiero zaczęły się właściwe targi i układy. Pan sędzia każdemu jakąś inną przykładał wagę i za taką a taką sumę obowiązywał się wyjednać, że i cała komisja rekrutacyjna zgodzi się z jego zdaniem.

- Ty, Hawryło, będziesz utykał na nogę od urodzenia. Tobie, Mykita, czasem w uszach zastępuje, ty, Jurko, masz żebra złamane. Ale na to wszystko potrzeba przynajmniej po trzydzieści reńskich od każdego.

- Aj, to za wiele, proszę wielmożnego sędziego - ważył się odezwać ten i ów nieśmiało.

- Za wiele, łotrze, aby ci zdrowe złamać żebro, prostą wywichnąć nogę! - piorunował pan mandatariusz w gniewie i indygnacji.

Po takim argumencie nie uchodził już żaden w świecie zarzut. Pan sędzia gotów był rozgniewać się i odmówić zupełnie swej pomocy.

Biedny chłopek aż do krwi wydrapał się za uchem, a koniec końcem, choćby ostatnią przyszło mu sprzedać krowę, postarał się o żądaną sumę, aby tylko ocalić zagrożonego synala.

W niektórych szczególnych wypadkach pan sędzia nie ograniczał się na tej jedynej taktyce. Przywołał do siebie poufnie zafrasowanego ojca i niejako tonem serdecznego politowania i spółczucia przemówił do niego pod największym sekretem:

- Źle, mój Matwiju Sałamacho. Na twego syna uwzięli się tam.

Struchlał biedny Sałamacha.

- Gdzie, proszę wielmożnego sędziego? - ważył się zapytać drżącym głosem.

- Tam, w werbbecyrku - odpowiedział mandatariusz uroczyście. - Oto przypatrz się: dwa razy czerwonym ołówkiem podkreślili twego syna! I przy tych słowach podsunął na pół nieżywemu Sałamasze pod sam nos listę konskrypcyjną, gdzie w jednym miejscu uderzały dwie grube kreski czerwone.

- Widzisz tu, twój syn, Jurko Sałamacha, spod numeru 47 - ciągnął z uroczystą powagą, wodząc palcem ponad kreskami - a tu go podkreślili, ma to znaczyć, że chcą go wziąć koniecznie. Zapewne ten oficer, co przed dwoma laty był tu na konskrypcji, wyświadczył ci taką przysługę.

- Bogdajby go Pan Bóg skarał - wyjęknął stary Sałamacha żałośnie i ledwo mu oczy nie wylazły, tak oczami wpatrzył się w te zagadkowe dla niego znaki. - Za cóż on nastał na moją zgubę!

Pan sędzia wzruszył tylko ramionami.

- Ach, wielmożny panie, czy nie masz już żadnego ratunku? - zawodził dalej przerażony ojciec.

- Wiesz co, mój dobry Sałamacho, jeśli nie masz czym grubo poforsować, aby go wybawić na złość werbbecyrkowi, to daj od razu wszystkiemu pokój. Poddaj się losowi i siedź cicho.

- Ach, wielmożny panie, toż to mój jedynak! a do tego i niezdatny, ma krzywe nogi.

- Ej, co tam nogi! ale ręce proste, a przecież rękami dźwiga się karabin.

Biedny Sałamacha nie miał już na to odpowiedzi. Duszno mu się zrobiło, kiedy posłyszał, jak wielkiej potrzeba kwoty, aby zapobiec grożącemu niebezpieczeństwu. Lecz choćby miał rozbić kogo na gościńcu, musiał wystarać się na czas żądanej sumy.

Pan mandatariusz miał osobną szkatułkę na dochody rekrutacyjne, które nazywał swymi "przychodami benefisowymi" , a które rokrocznie jednaką uczynić mu musiały sumę. Z nich samych mógł już przez czas dwudziestoletniego swego urzędowania w Żwirowie znaczny złożyć kapitalik.

Nie darmo też uchodził za ogromnego bogacza w całej okolicy, a Żydzi pobliskich miasteczek, te najlepsze wyżły na obce majątki, obliczali gotówkę jego na kilkadziesiąt tysięcy.

- I komu on to wszystko zostawi! - troszczyli się zawistni, bo pan Gągolewski nie miał dzieci. Niestety opatrzność odmówiła mu konsolacji.

- A ja bym tak życzyła sobie konsolacji - mówiła zawsze pani sędzina, zawracając oczy i wzdychając z głębi piersi.

I prawda, że sobie strasznie życzyła konsolacji. Lecz poznawszy pana sędziego już z reputacji, poznajmyż i z osoby.

IV

WISTOWA PARTIA U PANA MANDATARIUSZA

Po trudach i znojach całodniowego urzędowania pan sędzia rozrywał się wieczorem.

Zabierając pierwszą z nim znajomość, zastajemy go przy codziennej partii wista w tak zwanym bawialnym pokoju jego mieszkania. Naprzód jednak przypatrzmy się bliżej jego powierzchowności.

Odpowiednio dwoistej, oficjalnej i prywatnej naturze charakteru pana mandatariusza i rysy twarzy jego podwójny noszą wyraz. Obok powagi i statku publicznego urzędnika przebijają się w nich i wszystkie szczególne znamiona, i właściwości prywatnego oficjalisty.

Mandatariusz musiał ex officio mieć w fizjonomii swej coś z obleśności lokaja, a uroczystości kapłana Temidy .

Pan Bonifacy Gągolewski był najwybitniejszym typem, idealnym niejako wyobrazicielem dawnego mandatariusza galicyjskiego, musiał też koniecznie obok znamion i zalet moralnych łączyć i uwydatniać także wszystkie jego zewnętrzne cechy i przymioty.

Średniego wzrostu, silnej budowy, mógł w jednej chwili, według potrzeby, bądź na całą piędź zadrzeć głowę w górę lub też podobnie zniżyć się ku ziemi, wprost ku kolanom jaśnie wielmożnego pana. Stąd zapewne pochodziło, że chłopi i Żydzi mienili wzrost jego wysokim, a dziedzic i starosta widzieli w nim ledwie nie karła.

Nijakiego wyrazu czoło, nad którym sztywnie podczesywana wznosiła się czupryna, mogło dowolnie bądź w groźne zmarszczyć się chmury, bądź w pokorną i uniżoną rozjaśnić się pogodę, jak niemniej grube, pełne, cokolwiek nawet wydęte wargi zdawały się wnet do surowej zaciśnięte powagi, wnet do obleśnego rozszerzone uśmiechu. Oczy, w wklęsłych osadzone jamach, z natury już spoglądały z ukosa, lecz w pewnych razach jak najzawzięciej chyliły się na dół, a nos miał wielkie podobieństwo do wykrzyknika, zmienionego w pół drogi w znak zapytania. Wąsy podcinał pan mandatariusz u dołu, a podgalał starannie po bokach, a włosy tak gładko przygłaskiwał na skroniach, jak gdyby chciał koniecznie zakryć wielkie, odstające jak skrzydła nietoperza uszy.

Na strój niewielką przykładał wagę, tylko chustka musiała zawsze w szeroki u przodu schodzić się fontaź, a kołnierzyki wybiegały niezbędnie aż do połowy twarzy.

Czy to już z przyrodzonej jakiejś skłonności, czy też z długoletniego przywyknienia pan sędzia prawą rękę zawsze trzymał w kieszeni, a lewą poprawiał łańcuszek od zegarka.

Tylko w tej chwili robił wyjątek z stałej, niezmiennej reguły, bo grał właśnie rober z kołkiem i trzymał karty w ręku.

Pan mandatariusz jest zapalonym miłośnikiem wista, a nie ma nawet za boże poszycie człowieka, który przypadkiem nie zna tej gry szlachetnej.

"Żal się Boże! nawet wiska grać nie umie" - było już najgorsze, co kiedykolwiek na czyjeś mógł przytoczyć potępienie.

Sam zaś miał się za najlepszego gracza, jeśli nie w Europie, to przynajmniej w całej, jak mówił Galicji i Lodomerii wraz z Bukowiną i Księstwami Zator i Oświęcim .

- A wisk, mości dobrodzieju - mawiał - to nie filozofia, którą lada błazen może liznąć za parę lat.

Wiska możesz pięćdziesiąt lat grać i będziesz fuszerował ni w pięć, ni w dziewięć, jeśli nadzwyczajnej nie masz bystrości tu... tu... - kończył pukając zagiętym palcem po czole.  

Przyznać też należy, że niemałej zadał sobie pracy i niezwyczajnej złożył dowody cierpliwości, nim dla własnej rozrywki i własnego ćwiczenia wyuczył ulubionego wiseczka swego obecnego przeciwnika, a najbliższego sąsiada, pana Onufrego Girgilewicza, ekonoma buczalskiego klucza, który co wieczór po skończonych zatrudnieniach gospodarskich na trzy lub sześć robrów zagaszczał do pana sędziego.  

Poczciwy pan Onufry kiedyś za młodu nauczył się był labeta, później w dojrzałych latach liznął gdzieś mariasza, ale do niedawna ani z nazwy nie znał wista. Dopiero kiedy dostał się w sąsiedztwo pana Gągolewskiego, musiał chcąc nie chcąc pokusić się o tak wysoki szczebel społeczeńskiej oświaty i na łeb na szyję uczył się tej gry postępowej. 

A słusznie utrzymywał pan sędzia, że to rzecz niełatwa, bo ileż to trudu i pracy kosztowało pana Girgilewicza, nim wyprowadził, jak utrzymać naraz trzynaście kart w ręku. Jeszczeż dopóki nie wydawał, to jakoś oboma pomagał sobie garściami, ale jak przyszło samemu zagrać z ręki, to pewnie z jedną potrzebną dziesięć niepotrzebnych kart wysypało się na stół, i to zawsze figurami na wierzch! 

Pan sędzia okropnie się niecierpliwił, ale by z czasem trzeciego wyrobić sobie partnera, nie szczędził usiłowania i uczył, informował, pokazywał, zachęcał niezmordowanie. Biedny pan Girgilewicz pocił się jak w parowej łaźni, naklął się w duchu, co ślina na język naniosła, ale po kilku latach próby i ciągłego ćwiczenia doszedł wreszcie do tego przekonania, że gra dość dobrze, tylko nigdy nie wie, co zadać, i nie pamięta, co wyszło.  

Dość jednak spojrzeć na facjatę czcigodnego ekonoma, aby się nie dziwić bynajmniej tej powolności postępów. 

Pan Onufry Girgilewicz to jeszcze ekonom pańszczyźnianego kroju, dyspozytor dawnej daty. Twarz pełna, nabrzmiała a czerwona jak burak, nos zawiesisty, wąs gęsty, rozstrzępiony, zielona krajka przez pas, hajdawery w buty, nahajka w ręku, ot i cały portret jego na łanie i w gumnie. Na wizycie u pana sędziego zachodziła tylko ta zmiana w jego powierzchowności, że zamiast krótkiej kurtki, przepasanej krajka, miał na sobie jakąś nie pierwszej już młodości długą kapotę zieloną i że oczywiście przy kartach obchodził się bez nahajki.  

Podobnie jak pan Gągolewski trzymał się i pan Girgilewicz już od lat blisko trzydziestu jednego skarbu , a to dość powiedzieć, aby zaraz o całej jego osobistości wysokie powziąć wyobrażenie. Ekonom, który od lat dwudziestu na jednym gospodaruje folwarku, potrafi pewno w każdej chwili zapłacić gotówką ten sam folwark i jeszcze się zagospodarować po swojemu.

- Uchowaj Boże, abym miał kraść! - mawiał pan Girgilewicz z indygnacją - ale jakoś się tak mimochodem uciuła parę groszy. Z tego coś kapnie, z tamtego wściubnie, na tym się zarobi, z tego przygospodaruje, ot, t a j t y l k o!

Inaczej trochę mawiali złośliwi ludzie, ale bo też i czegóż ci już nie mówili. Toć między innymi dowodzili niezbicie, że pan Girgilewicz za młodu w piecu palił we dworze i że tylko z łaski jakiegoś pisarza nauczył się trochę czytać i pisać, a jeszcze przed laty piętnastu ani znał nawet jakiegoś Girgilewicza. Wówczas nazywał się po ojcu, stróżu zawałowskiej karczmy, po prostu Onufrym Giergołą.

Ale pan Girgilewicz zadawał wszystkim tym pogłoskom fałsz zupełny.

- Czegóż psie pyski nie oszczekają - żalił się swoim właściwym ekonomskim trybem. - Niech ich Pan Bóg skarze, taj tylko!

Wszakże jednej rzeczy nie mógł zaprzeć się pan Girgilewicz, choćby się na głowie postawił. Że sam z Giergoły przedzierzgnął się na Girgilewicza, o tym tylko ludzie gadali, ale że jedynego swego syna, oddanego do szkół do Sambora, z Girgilewicza przechrzcił na Gergolickiego, do tego sam się przyznawał. Wszakże miał do tego swoje właściwe powody.

- Co to komu szkodzi, taj tylko - tłumaczył się poufnie. - Chłopak ma talent, może daleko doprowadzić, a to przeklęte nazwisko Girgilewicz stawiłoby mu jeno przeszkody, taj tylko. A zresztą, ktoż to może wiedzieć, uciułało się jaki taki grosik, z czasem potrafiłoby się kupić jaki folwarczek nieszpetny, a tak Michaś może wykierować się na pana, na jaśnie wielmożnego nawet. Nie wierzysz pan dobrodziej? Toć zechciej się tylko rozglądnąć pomiędzy dzisiejszą naszą arystokracją galicyjską, a obaczysz, że zaledwie mniejsza połowa z nich, jak to mówią, panowie z panów. Reszta, żal się Boże, dorobkiewicze albo mechesy , taj tylko! Większa część naszych głośniejszych dziś jaśnie wielmożnych przypomina sobie dziadów w ekonomskich kapotach, jeśli jeszcze nie gorzej, a niejeden nosi nazwisko, co tak pospolitością pachnie, że dalibóg dawniej wstydziłby się go lada kuchta magnacki, taj tylko!

Trudno zaprzeczyć, żeby pan Girgilewicz, mimo swej ciasnej głowy, nie miał daru wymowy i pewnej logiki w rozumowaniu.

Trzecim w gronie graczem był młody, sztywnie trzymający się mężczyzna, z ogromnymi bakenbardami, na które snadź niezmiernie wiele ważył, bo co chwila je muskał, przygładzał, poprawiał, podciągał, przy czym zawsze z ukosa zerkał do zwierciadła po przeciwnej stronie ściany. Ubiór na nim, acz widocznie tandetny, silił się na gwałt uchodzić za elegancki. Brązowy, opięty surducik wygiął się ogromnymi klapami na przodzie, odsłaniając kolorową koszula z wysokimi, sztywnie wykrochmalonymi kołnierzykami, jasne pantalony sięgały tylko po kostki, lubo wąskie strzemiączka skórzane przyciągały je na dół, co sił stało, a chustka pod szyją, w kunsztowny jakiś związana fontaź, odsłaniała niechcący jeden rąbek strasznie już wystrzępiony. 

Tak lichej a pretensjonalnej odzieży odpowiadała zarówno licha a pretensjonalna fizjonomia, w której głównie uwydatniała się nadętość, próżność, zarozumiałość.  

W samej rzeczy pan Gustaw Chochelka, tak zwany aktuariusz dominikalny, był strasznie próżny i zarozumiały, lecz to z wielu ważnych wypływało powodów. Najpierw, nazywał się Gustaw, co przecie, jak sam mówił, jedno z najpiękniejszych imion kalendarza, po wtóre, uchodził za najprzystojniejszego kawalera i najwytworniejszego eleganta w okolicy, po trzecie, mienił się człowiekiem światowym w całym pojęciu tego wyrazu, a po czwarte, jako aktuariusz dominikalny, figura urzędowa, znaczył coś przecie i miał piękne widoki na przyszłość.  

Z tym wszystkim pan mandatariusz z niewielkim jakoś był dla niego poważaniem i tylko w wypadkach nadzwyczajnych, w razie choroby, wyjazdu lub chwilowego przeszkodzenia księdza proboszcza, przypuszczał go do jednego z sobą stolika.  

O wiele lepiej za to umiała pani sędzina poznać i ocenić jego zalety, tak przynajmniej utrzymywały złośliwe języki. Toteż i w tej chwili, przypatrując się grze, siedzi za jego krzesłem, bo ciekawa, czy panu Gustawowi przyniesie szczęście czy nieszczęście.  

Pan Gustaw czasem ukradkiem zabójcze rzuci na nią spojrzenie i czułe przytłumi westchnienie, a otyła, rumiana na twarzy pani sędzina uśmiechnie się tylko i poprawia aż nadto może bujne koki swych ciemnych, pozłotą od rosołu smarowanych włosów. 

Pan sędzia gra z kołkiem, co ogromnej wymaga uwagi, a pan Girgilewicz strasznie się jakoś zaperzył i zacietrzewił, bo mając cztery asy w ręku nie wie, którego zadać, aby najpewniej uciec od szlemu . 

- Kto zagrywa? - pyta pan sędzia niecierpliwie. 

- Ja, taj tylko - odpowiedział pan Girgilewicz, mrucząc przez zęby jakieś zagadkowe kombinacje. 

- Czekamy - odezwał się pan aktuariusz z salonową gracją i pełnym powabu uśmiechem.

Z pana Girgilewicza pot się leje strumieniem. Nie sztuka zagrywać mając tylko jednego asa, ale któregoż najsamprzód wydać ze czterech! Każdego z osobna obmacał już na wszystkie strony, a ani rusz zdecydować się za tym lub owym. Nareszcie do jakiegoś heroicznego namyślił się postanowienia, zamrużył oczy, zaparł dech w sobie i na los szczęścia pierwszą lepszą wyciągnął kartę, a aż poskoczył z radości, kiedy zobaczył, że to był as atutowy i że nie przebity obiegł dokoła.

- Nasza - wykrzyknął pan Girgilewicz i z tryumfem zagarnął lewę.

- Atutuje... - mruknął pan sędzia przez zęby.

- Dobrze gra - wtrącił skwapliwie aktuariusz - bo jak wyatutuje, a ja potem przyjdę z moimi pikami, to skończymy od razu.

- Tylko nic nie gadać - upominał mandatariusz kategorycznie - bo to wisk, nie kiks , mój panie.

Pan aktuariusz poprawił kołnierzyk, przymuskat faworyty i w kornym milczeniu przyjął upomnienie.

Pan Girgilewicz sapał, pocił się, a atutował i atutował, co zresztą niewielką było sztuką, kiedy jak się pokazało, miał sam wszystkie honory.

Pan sędzia skrzywił się i nasrożył czoło, szlem zawisł mu nad głową, a szlem od fuszerów to rzecz niemiła dla tak znamienitego gracza.

Lecz wtem, jakby umyślnie dla wybawienia go od grożącego niebezpieczeństwa, jakiś wóz z turkotem zatoczył się przed ganek.

- Pewnie pan komisarz Mrkwiczka, którego się odwczoraj spodziewam - wykrzyknął pan mandatariusz i w pośpiechu pomieszał swe karty z uzbieranymi lewami swych przeciwników.

- Zaraz, zaraz - zatrzymywał pan Girgilewicz - ja mam jeszcze dwa asy i trzy trumfy.

Ale pan sędzia już go nie słuchał, spieszył co tchu naprzeciw swemu dostojnemu gościowi. Lecz nim jeszcze mógł wybiec z pokoju, drzwi rozwarły się z niezwykłym zamachem, a zamiast spodziewanego komisarza Mrkwiczki wszedł nasz nieznajomy wędrowiec z ryczychowskiej karczmy.

Pan sędzia przystanął na miejscu z niezadowoleniem zawiedzionego oczekiwania, pan Girgilewicz wzruszył ramionami, zmierzywszy jednym rzutem oka niepoczestną garderobę nowo przybyłego.

Nieznajomy dopiero w progu zdjął czapkę z głowy i wszedł do pokoju nie zmieszany i nie zażenowany, z tym samym zuchwałym, wyzywającym wyrazem twarzy, tym samym na poły drwiącym, na poły cynicznym uśmiechem, z jakim w karczmie przysłuchiwał się opowiadaniom

Organisty.

- Zastałem pana mandatariusza? - zapytał tonem, jak gdyby mówił do podwładnych. 

Pan Gagolewski strasznie się nasrożył i wyprężył w całej postawie. Po wszelkiej formie i wszelkim zwyczaju należał mu się przecież tytuł sędziego. 

- Czego sobie pan życzy? - zapytał z surową powagą. 

- Chcę go poznać przede wszystkim - odpowiedział nieznajomy i z wyrazem protektorskiej uprzejmości wyciągnął rękę ku zagapionemu mandatariuszowi, który mimowolnie prawie wysunął swą dłoń do uścisku. 

- Z kimże mam honor? - przebąknął, jak gdyby zawstydzony tą poufałością. 

- Zaraz, zaraz, mój łaskawco i dobrodzieju - ciągnął dalej nieznajomy, jakby do najpoufniejszego mówił przyjaciela - niech się pierwej rozkwateruję. 

I nim jeszcze skończył mówić, rzucił swój tłumoczek i czapkę na najbliższe krzesło, laskę niedbale potrącił w kąt i twarz otarł z kurzu. 

Pani sędzina i reszta przytomnych przypatrywali się każdemu poruszeniu nieznajomego z zdziwieniem ludzi, którzy sami nie wiedzą, jakie przybrać miny i jaki zachować ton. 

- Ale przede wszystkim nie deranżujcie się państwo - zaczął na nowo nieznajomy i ręką wskazał na stół. - Cóż to, gracie preferansika? 

- Wiska - odpowiedział pan Girgilewicz i nadął się z dumą. 

- Głupia gra - zawyrokował nieznajomy i z lekceważeniem machnął ręką. 

Pan sędzia żachnął się, jak gdyby go ktoś szydłem ubódł w pięty. On przecież poczytywał wist za najszczytniejszy wymysł ducha ludzkiego. 

- Z kimże mam honor? - powtórzył swe pierwsze zapytanie z nieco silniejszym naciskiem. 

Nieznajomy parsknął rubasznym, drwiącym śmiechem. 

- No, już to honoru niewielkiego się pan przeze mnie spodziewaj - przemówił śród śmiechu - ale na przyjemność możesz liczyć śmiało. 

- Przynajmniej szczery - szepnął pan Gustaw Chochelka z dowcipnym uśmiechem do ucha pani sędzinie. 

- Ależ... - upomniał pan mandatariusz, wyprężając się do najwyższej swej grozy urzędowej. 

- Chcesz pan wiedzieć, jak się nazywam? - poderwał nieznajomy. - Dobrze, wyjawię panu wszystkie moje nazwiska, a z nich wybierz sobie, jakie zechcesz.

- Jak to? - wycedził mandatariusz, który z pierwszego zdziwienia przechodził w jakiś przestrach pomimowolny.

- Słuchaj pan tedy: po chrzcie zowię się Damazy, po ojcu Czorgut, w szkołach nazywano mię Katyliną , w klasztorze bazylianów braciszkiem Pantalemonem, a w naszym pułku Żelaznym Wilkiem.

Po każdym z tych wyliczonych imion i tytułów pan mandatariusz o krok cofał się w tył, pan Girgilewicz zawsze o cal szerzej rozdziawiał gębę, a pan aktuariusz coraz wyżej podciągał swe kolorowe kołnierzyki. Tylko pani sędzina siedziała niema i nieruchoma na swym krześle, w niej ozwała się sama tylko ciekawość kobieca, a dziwaczne zachowanie się nieznajomego sprawiało na niej więcej korzystne niż nieprzyjemne wrażenie.

Nieznajomy, którego odtąd będziemy nazywali po jednym z jego licznych imion i przydomków, wybuchł znowu w głośny i rubaszny śmiech.

- A co? prawda, że jest w czym wybierać?

- Ale czegóż ode mnie chcesz... pan? - zapytał pan sędzia, zacinając się przy ostatnim słowie.

- Wstąpiłem tak sobie po drodze, mój łaskawco i dobrodzieju - odparł najspokojniej i usiadł wygodnie na najbliższe krzesło.

Pan sędzia zgłupiał do reszty, pan Girgilewicz prędko zamknął gębę, bo uczuł, że już dalej niepodobna jej roztworzyć.

- Jak to po drodze? - zapytał znowu pan mandatariusz i aż pod samą prawie przeciwną cofnął się ścianę.

Zaimponowały mu strasznie ton, mina i całe postępowanie nieznajomego, a nieczyste sumienie kazało mu się mimowolnie czegoś obawiać i mieć bacznie na ostrożności.

- Idę do waszego dziedzica - rzekł Katylina krótko i stanowczo.

"Ej, czy nie jakiś koleżka bez służby?" - pomyślał w duchu mandatariusz.

- A skądże droga prowadzi? - zapytał pan Girgilewicz.

- Wprost z Hermansztadtu , z Siedmiogrodu.

- Trudno, abyś pan dziś już zaszedł do Oparek, bo to jeszcze dobra mila - wtrącił pan Gustaw Chochelka protekcjonalnie.

- A komuż by się tam chciało iść w nocy - odburknął pan Damazy Czorgut wzruszając ramionami. - Przenocuję u was w prześwietnej dominii. 

Pani sędzina wydęła wargi niekoniecznie uprzejmie, a pan sędzia ledwo na głos nie wyrzekł: "Chyba w areszcie, ale nie u mnie". 

Katylina nie uważał nawet na miny swego gospodarstwa, rozparł się wygodnie w krześle jakby w własnym domu, a dopiero po chwili odezwał się więcej z impertynencją niż grzecznością: 

- Tylko nie róbcie sobie państwo żadnej subiekcji, najmniejszego zachodu, ja tam niewiele dbamo wygody. 

- Wierzę - wyszeptała pani sędzina półgłosem. 

- A zresztą niebawem powetuję sobie za wszystko u kochanego Julka. 

- U kogo? - zapytali jednocześnie państwo sędziostwo i pan Girgilewicz. 

- U Julka, mówię; wasz dziedzic nazywa się przecież Juliusz Żwirski. 

Na taką poufałość z imieniem dziedzica pogłupieli wszyscy do reszty. Pan sędzia niesłychanie wytrzeszczył oczy, pani sędzina nastrzeżyła uszy, a pan Girgilewicz rozdziawił gębę po ekonomsku, że nie jedna, ale całe stado wron znalazłoby w niej pomieszczenie. 

- To pan dobrodziej... - odezwał się po dobrej dopiero chwili mandatariusz, grzeczniejąc nagle do niepoznania. 

- Co ja? - zapytał pan Damazy na wpół drwiąco. 

- Pan dobrodziej jest...

- Dawnym znajomym dziedzica? - dokończyła sędzina. 

- Więcej niż znajomym, moja mości dobrodziejko - odparł Katylina napuszony - muszę sobie oddać tę sprawiedliwość, że jestem jego przyjacielem. 

- Tak - wydusił z siebie mandatariusz wiernie i pokornie, ale ukradkiem zerknął na wykrzywione buty i wytarte łokcie mówiącego. 

- Mamy z sobą nawet dawne rachunki - ciągnął Katylina dalej. 

- Hm, hm - zakaszlał mandatariusz. 

Pan Girgilewicz nic nie mówił, z otwartą gębą, z wybałuszonymi oczyma stał nieruchomo jak drogoskaz, odkąd powziął wiadomość, że ma przed sobą przyjaciela jaśnie wielmożnego pana. 

- Panowie zapewne się już dawno nie widzieli z sobą? - odważyła się zapytać sędzina. 

- O tak, już przeszło sześć lat minęło, los w zupełnie przeciwne zapędził nas strony, jego poprowadził do pałacu, a mnie Bóg wie którędy. Musiałem tułać się po rozmaitych dziurach, ukrywać się nawet pod kutą bazyliańską et caetera, et caetera - prawił nieznajomy wpadając w ton wynurzeń.

Pan mandatariusz pokiwał głową ze znaczeniem, a pan Gustaw Chochelka ściągnął brwi do góry, wydął wargi i wyszeptał półgłosem coś jak "podejrzany ptaszek".

Pan Damazy Czorgut czegoś niespokojnie obejrzał się po pokoju.

- Czy państwo już po kolacji? - zapytał nagle.

- O, nie jeszcze - odparła pani sędzina, nie przygotowana wcale na takie pytanie.

- To proszę dla mnie najmniejszego nie robić sobie zachodu - ozwał się pan Damazy na nowo. - Zjem co bądź, zwłaszcza żem diablo głodny.

- Zaraz każę przyspieszyć kolację - wyrzekła pani sędzina i porwała się z krzesła.

- O jedno tylko prosiłbym panią dobrodziejkę - zagadnął znowu pan Damazy.

- Słucham pana.

- Lubię czaj bardzo mocny.

- Dobrze - wyrzekła zagapiona gospodyni i prędko wybiegła do kuchni, jakby się obawiała, aby szczególniejszy gość nie wyjechał za chwilę z czymś nowym.

Pan Damazy obrócił się do pana mandatariusza, który się czegoś głęboko zamyślił.

- No, mój gospodarzu łaskawy - przemówił uderzając go poufale po ramieniu - poznawszy mię z sobą, poznajże mię i z swymi gośćmi.

- A prawda, zapomniałem - wybąknął pan sędzia. - Rekomenduję panu - zaczął z urzędową powagą, odkrząknąwszy należycie. - To mój sąsiad, rządca buczalskiego folwarku, pan Girgilewicz.

Pan Girgilewicz ukłonił się bardzo nisko, Katylina kiwnął głową niedbale.

- Spodziewam się, że niebawem poznamy się bliżej - wycedził z protekcjonalnym uśmiechem.

- To zaś mój aktuariusz - ciągnął dalej gospodarz.

- Pisarz niby? - poprawił Katylina.

- A tak, pisarz, pan Gustaw Chochelka.

- Tam do diabła! - zahuczał Katylina rubasznym śmiechem. - Także nie miał się już jak nazywać, ta Chochelka!

Biedny pan aktuariusz ledwie ze skóry nie wyskoczył, tak strasznym zawrzał gniewem.

Nieznajomy ugodził go w najdotkliwszą stronę. Nazwał pisarzem, co na okropną zakrawało obelgę, i wyśmiał jego nazwisko, dla którego, jak mówił, wszystkie kobiety jakąś szczególniejszą czuły sympatię.

- Nie rozumiem, prawdziwie - chciał coś powiedzieć, lecz zająknął się niemiłosiernie.

Pan Damazy ani spojrzał już na zaperzonego aktuariusza, a ni stąd, ni zowąd natarł nagle na ekonoma.

- Czyś pan szlachcic, panie Girgilewicz? - zagadnął go, jak najmniej przygotowanego na takie zapytanie.

- To jest... ja... zdaje się... myślę na przykład... taj tylko... - zaciął się nieszczęśliwy ekonom, cały jak w ogniu.

- Więc nie szlachcic? - pomagał mu nielitościwie Katylina.

- To jest... znaczy... ja mówię... taj tylko! - wydusił z siebie z wielką biedą ni w pięć, ni w dziewięć.

- Aha, rozumiem, pan mówisz tylko, żeś szlachcicem, ale po prawdzie nigdy nie wąchałeś pergaminu - podchwytywał drwiąco Katylina.

Na pół nieprzytomny z zakłopotania ekonom chciał koniecznie coś odpowiedzieć, ale ani rusz zdobyć się na coś stosownego, aż posiniał nieborak, tak strasznie się natężał.

- Taj tylko - wybąknął wreszcie i nic wiecej.

- Szkoda, żeś nieszlachcic - ciągnął dalej Katylina - bo w takim razie miałbyś niezawodnie przydomek Giergoła! de Giergoła Girgilewicz, tak jak na Potoku Potocki!

Żeby kto pana Girgilewicza młotem palnął po łbie, nie ugiąłby się tak mocno, jak pod ciężarem tego jednego słowa "Giergoła", które spadło nań jak grom z jasnego nieba, a najdrażliwsze rozbudzało wspomnienie.

Pan Damazy już coś nowego miał na ustach, lecz wtem na szczęście pojawiła się w progu pani sędzina, prosząc panów na kolację do drugiego pokoju.

- Idziemy, służymy! - zawołał wesoło gość nie żenowany, posuwając się pierwszy na zaproszenie gospodyni.

V

NIEBOSZCZYK STAROŚCIC ŻWIRSKI

W półgodzinę później siedziało na powrót całe towarzystwo w bawialnym pokoju, a pani sędzina przyrządzała czaj przy ubocznym, czerwoną serwetą okrytym stoliku.

- Tylko z masą rumu, pani dobrodziejko - przypomniał gość nie żenowany, jak gdyby w publicznej dysponował gospodzie.

- To jakiś prostak bez wychowania! - wyszepnęła pani sędzina urażona. - Rum będzie przecież na stole, każdy z panów może sobie dolać według upodobania - dorzuciła głośno, z widocznym ucinkiem.

- Wybornie, wyśmienicie! - zawołał wesoło Katylina. - Obaczycie państwo, jak zaraz inaczej pójdzie cały tok rozmowy.

Pan Girgilewicz uśmiechnął się z zadowolenia i z cicha cmoknął językiem. Upomnienie się pana Damazego przypadło mu wielce do smaku, bo i on jest tego zdania, że czaj, jeśli nie chce uchodzić za rumianek albo za centurię, musi być mocny jak sto diabłów, taj tylko.

Dzięki tej sporej flaszy wcale niezłego rumu, a wybornemu przykładowi i ciągłym zachętom Katyliny, całe towarzystwo po jednej szklance w lepszym i weselszym ujrzało się humorze niż kiedy indziej po trzech lub czterech.

Pani sędzina wyniosła się do swego pokoju, a pan Damazy, zapaliwszy fajkę z najdłuższego cybucha gospodarza, rozparł się jak najwygodniej na przyległej sofie i pociągając od czasu do czasu spory łyk płynu, zakrawającego więcej na rum z herbatą niż herbatę z rumem, zapadł na chwilę w jakieś głębokie, niezwykłe u siebie zamyślenie.

Naraz zwrócił się do gospodarza.

- Powiedziałem jegomości - rzekł dmąc przed siebie ogromny kłąb dymu - że lubo zespojony z Julkiem najściślejszym węzłem przyjaźni, musiałem od lat czterech zupełnie stracić go z oczu i nie wiem w ząb, jakim sposobem do tak ogromnej przyszedł fortuny.

- Jak to? - zapytał pan mandatariusz zdziwiony - nie wiesz pan, że zagarnął całą puściznę po nieboszczyku starościcu Żwirskim?

- O, o tym dowiedziałem się, zaledwie wróciwszy do kraju, lecz rad bym wiedział, jakim cudownym wpływem czy przypadkiem dostąpił tego szczęścia niespodziewanego?

Pan mandatariusz podciągnął brwi do góry i bardzo ważną przybrał minę.

- Hm, hm, strasznie to zawikłana historia! - mruknął po chwili.

- Wielka kałamancja! - dodał po swojemu Girgilewicz.

- Tym lepiej! rozciekawiacie mię panowie.

- Długo by o tym panu potrzeba opowiadać - ciągnął dalej mandatariusz.

- Zaczynaj więc prędzej w imię boże, mój dobrodzieju.

- Pan nie słyszałeś nic a nic o nieboszczyku starościcu?

- Nic zgoła.

Pan Girgilewicz pokiwał głową, jakby nie wierzył temu, a pan sędzia nadął się jeszcze poważniej.

- Któż to był ten nieboszczyk starościc? - pytał dalej Katylina. 

- Szczególny człowiek! - mruknął mandatariusz z naciskiem. 

- Dziwak - wykładał jaśniej pan Gustaw Chochelka. 

- Wariat, taj tylko - zakonkludował ostatecznie Girgilewicz. 

- Ho, ho, coraz ciekawiej! - wykrzyknął wesoło Katylina - słucham was, panowie. 

- Nie wiem tylko, od czego panu zacząć - zawahał się mandatariusz. 

- Wpadnij zaraz in medias res , to najlepiej.

- Gdzie, gdzie? - zapytali jednocześnie mandatariusz i ekonom, obadwaj niebiegli w łacinie. 

- Zaczynaj pan od środka, mówię - tłumaczył Katylina. 

Pan mandatariusz wstrząsł głową. 

- Nie uchodzi - rzekł poważnie. 

- To opowiadaj, jak chcesz, byleś raz zaczął, łaskawco - naglił Katylina, trochę już zniecierpliwiony. 

Pan mandatariusz zamyślił się na chwilę, jakby się czegoś wahał, nagle pokrzepił się sporym haustem czaju, odkrząknął głośno, najeżył w górę podstrzyżony wąs i ozwał się z na pół poważną, na pół tajemniczą miną: 

- Nieboszczyk starościc jak i brat jego, dzisiejszy hrabia Zygmunt Żwirski z Orkizowa, byli synami śp. starosty Michała Żwirskiego. 

- Aha - bąknął nieznajomy jakby dla zachęcenia opowiadającego. 

- A wieszże pan, kto był znowu śp. starosta? - zapytał pan mandatariusz. 

- Nic a nic.

Pan sędzia z niewiadomością swego gościa rósł widocznie w powagę. Pociągnął nowy haust z wypróżnionej do pół szklanicy i zaczął dopiero po chwili: 

- Pan starosta był to pan, mości dobrodzieju, pan, o jakich już dzisiaj ani słychać, ale jak wszyscy Żwirscy miał tu coś - dodał ciszej, pukając w czoło. 

- Małego bzika, taj tylko - wypalił mniej ostrożny ekonom. 

- Jak to? - przerwał śmiejąc się Katylina - wszyscy Żwirscy mieli bzika?... 

- Wszyscy w prostej linii z dziada pradziada aż do ostatniego starościca - potwierdzał stanowczo mandatariusz. 

- Więc i hrabia z Orkizowa cierpi na zajączki? 

- O, uchowaj Boże - zaprzeczył mandatariusz - pan hrabia był młodszym synem i do tego z drugiej żony starosty, i on pierwszy wypadł z tej reguły. 

- No, a cóż tedy sam starosta? - pytał dalej Katylina i pół na pół rozłożył się na sofce.

- Starosta na starość przy ogromnej fortunie i ogromnym znaczeniu wplątał się w wojnę konfederacką .

- Przystał do konfederatów, taj tylko - poprawiał ekonom.

- Więc był dzielnym patriotą, jak widzę - zawołał Katylina żywo.

Na wyraz "patriota" pan sędzia obejrzał się szybko po całym pokoju, a pan aktuariusz schował się cały za swe krochmalne kołnierzyki i mruknął przez zęby:

- Owa! już o patriotyzmie gada, nie mówiłem, że to jakiś podejrzany ptaszek!

- No i cóż dalej? - zapytał Katylina niekontent z przerwy.

Pan sędzia obejrzał się jeszcze raz po pokoju, pociągnął nowy haust ze szklanki i prawił dalej z niejakim wahaniem.

- Tak, w istocie, w samej rzeczy był, jak to mówią, patriotą, ale ten patriotyzm diablo mu na złe wyszedł, bo i majątek znacznie podszargał, i krwi własnej w kilku przelał okazjach, i nareszcie, kiedy się wszystko nie udało i nastąpił ów, jak to nazywają...

- Ostatni rozbiór - pomógł prędko Katylina.

Mandatariusz znowu obejrzał się na wszystkie strony.

- A tak, niby tak... jak pan nazwałeś - jąkał się wahając. - Otóż wtedy... - zaczął spiesznie.

- Wtedy?

- Rozum stracił.

- Zwariował do reszty, taj tylko.

- Nie wyszedł nigdy z wielkiej sali, gdzie wiszą portrety rodzinne, i rozparty w wielkim krześle poręczowym, jakby na tronie, powtarzał raz po raz z uroczystą powagą: "Nie pozwalam! Protestuję!" Czasami tylko wpadał w dziki szał, w jakiś ferwor niepohamowany, a wtedy brońże Boże przystąpić do niego. Starosta dobywał nieodstępnej od boku karabeli i wymachiwał jak opętany na wszystkie strony, a co ostrzem ugodził w wielki stół dębowy, to zawsze zawołał okropnym głosem: "Masz, zdrajco Potocki! A tom ci zajechał, psie Branicki! To dla ciebie, infamisie Poniński!" I tak rąbał nieustannie, coraz nowe wygłaszając nazwiska, aż znużony, zziajany, zapieniony powalił się bez zmysłów na ziemię. Po każdym takim napadzie słudzy kładli go zaraz w łóżko i głowę okładali lodem. Ale raz, czy za późno się opamiętali, czy zresztą przyszedł już czas od Boga naznaczony, pan starosta jak stracił zmysły, tak nie odzyskał ich już więcej.

- Trafił go paralusz, taj tylko - zakończył Girgilewicz i jednym łykiem większą pół szklanki wychylił do kropli. 

Pan Damazy Czorgut z wielką uwagą przysłuchiwał się opowiadaniu, a zdawało się, że na chwilę znikł mu nawet z ust nieodstępny nigdy uśmiech sardoniczny. 

- I cóż dalej? - zapytał z widoczną niecierpliwością. 

Pana mandatariusza ucieszył efekt, jaki sprawił swym opowiadaniem. Potarł czuprynę, najeżył wyżej wąs podstrzyżony i po krótkiej chwili namysłu zaczął prawić dalej: 

- Po nieboszczyku została wdowa i dwóch synów, śp. zmarły przed trzema laty starościc Mikołaj i dzisiejszy orkizowski hrabia Zygmunt. Obadwaj już w pełne dojrzeli lata i zaraz po śmierci ojca podzielili się majątkiem. A trzeba panu wiedzieć, że choćby cały świat obszedł wszerz i wzdłuż, nie spotkałby nigdzie dwóch braci tak sobie sprzecznych i niepodobnych, jak byli obaj starościcy Żwirscy. Od dzieciństwa nie zgadzali się z sobą w niczym i nie lubili się... 

- Jak pies z kotem - poderwał pan Girgilewicz i machnął ręką. 

Pan mandatariusz skrzywił się, niekontent widocznie z przerwy. 

- Ludzie - ciągnął dalej - bardzo łatwo tłumaczyli sobie tę wzajemną antypatię. Starościc Mikołaj urodził się z innej, a pan Zygmunt z innej matki; pierwszy był brzydki jak małpa a ponury, dziki, niepohamowany, uparty, zawzięty jak diabeł, drugi ładny jak panienka, ujmował wszystkich swym wesołym humorem, słodyczą, uprzejmością. Ten opływał w pieszczoty matki, lubił odpowiednie sobie towarzystwo, gonił za rozrywkami, tamten po całych dniach przesiadywał u boku obłąkanego ojca i nie poznany od niego, przysłuchiwał się jego szalonym krzykom i dzikim wybuchom. O naukach ani słyszeć nie chciał, z wielką biedą nauczono go zaledwie najniezbędniejszych wiadomości. Kiedy urósł w lata, po całych dniach znowu jak opętany uganiał na koniu, strzelał, co mu w drogę weszło, a do towarzystwa przybrał sobie dwóch w swoim wieku parobków, najsilniejszych i najtęższych chłopów w całym kluczu, i tych ani na chwilę nie puszczał od swego boku. Nieboszczka starościna ani śmiała co powiedzieć niesfornemu starościcowi, który zuchwałość swoją mógł posunąć do najwyższego, a gotów był w każdej chwili najdzikszego ważyć się szaleństwa. 

- Fiu, fiu, fiu! - przerwał znowu Girgilewicz - czegoż on nie dokazywał już za młodu! Cuda wyrabiał, taj tylko. 

- Jak tylko umarł starosta, starościna z panem Zygmuntem przenieśli się do Orkizowa, a starościc Mikołaj objął klucz żwirowski na siebie. Dawniej rządziła matka wszystkim w imieniu obłąkanego męża, teraz gorszy jeszcze wariat od zmarłego miał całe gospodarstwo pochwycić w swoje ręce. Jakiż to popłoch ogarnął wszystkich na samą tę wiadomość!

- Przyznam się - poderwał Girgilewicz - że ja sam wahałem się, czy natychmiast dziękować za służbę, czy próbować szczęścia pod wariatem.

- Od czegoż zaczął nowy dziedzic? - zapytał Katylina coraz więcej rozciekawiony.

- Od największych wariacji, jak drugi kaniowski . Najpierw spalił jednej nocy ośm wsi swego klucza.

- Co spalił?! - zawołał pan Damazy i porwał się z sofki.

- Nie podobała mu się budowa, taj tylko - rzekł krótko Girgilewicz.

- Zawołał wszystkie ośm gromad naraz i rzekł im: "Do jutra macie wypróżnić wasze chaty, stodoły, obory, bo was podpalę na wszystkie cztery rogi". Chłopi potruchleli, cichaczem ułożyli suplikę do cyrkułu, ale tymczasem wypróżnili obejścia jak zamiótł. Na drugi dzień krwawa łuna zawisła nad okolicą, wszystkie ośm wsi spłonęło do szczętu. Staroście wtedy szesnaście gromad spędził w jedno miejsce i nuż pruskim murem obudowywać w symetrycznym porządku sioła zgorzałe. Nowe chaty musiały iść w dwóch rzędach wzdłuż gościńca, jedna o pięć sążni od drugiej. I nim komisja zjechała z cyrkułu, stały już wszystkie wsie odbudowane, a pan starościc nad nową przemyśliwał wariacją.

- Niezły początek! - mruknął nieznajomy.

- Ale któż by tam zliczył i spamiętał wszystkie jego dalsze wariactwa i dziwactwa – kontynuował mandatariusz. - Jak sobie co ubrdał, musiało się stać, choćby ziemia miała wypaść z swej osady. Żadna potęga ziemska nie była w stanie przełamać jego żelaznego uporu, nieugiętej zaciekłości w najdrobniejszym postanowieniu. Czego się raz chwycił, nie odstąpił od tego, choćby go w drobne sztuki posiekał.

- A niechżeby kto z poddanych albo oficjalistów śmiał w czymkolwiek sprzeciwić się jego woli, niech Bóg broni, taj tylko - wtrącił Girgilewicz.

- Dwóch owych nieodstępnych nigdy od jego boku opryszków pełniło obowiązki siepaków, a gdyby był Pana Boga rozkazał zdjąć z krzyża, pewnie by się ani zawahał żaden. Za lada przewinienie palnąć komu pięćdziesiąt kijów było u niego ledwie nie igraszką.

- A jakże uchodziło to wszystko? - zapytał Katylina.

- Inne to były jeszcze czasy, mości dobrodzieju - westchnął żałośnie mandatariusz – a zresztą nikt nie śmiał pomyśleć o skardze. Starościc był zarówno mściwym i zawziętym, jak porywczym i gwałtownym, a każdy wiedział, że bez wahania gotów by narazić się na wszystko, nie zważając na żadne dalsze skutki i następności. 

- A zresztą, prawdę mówiąc - ozwał się Girgilewicz - chłopi się bali niesłychanie, ale go też lubili, jak mało którego dziedzica. 

- Lubili? - zapytał Katylina zdziwiony. 

- Niezawodnie - potwierdzał pan sędzia - starościc żądał, aby każdy poddany ślepo poddawał się jego woli, w czuj duch spełniał jego rozkazy, ale też za to jak nikt inny dbał o los każdego. Zapłacić podatki za całą gromadę, wyznaczyć kilkaset korcy zapomogi na przednowku, powrócić całą szkodę pogorzelcowi albo okradzionemu było u niego czymś tak zwyczajnym i naturalnym, jak sto kijów palnąć za lada drobne uchybienie, za lada występek nierozważny. 

- Szczególniejszy człowiek! - mruknął nieznajomy. 

- Możesz sobie pan jednak wyobrazić z tego wszystkiego, jak trudno było utrzymać się u niego w obowiązku - ciągnął dalej mandatariusz z pewnym rodzajem dumy - bo to, mości dobrodzieju, zarazem i katował, i protegował chłopa, a potrzeba mu było zawsze dogodzić we wszystkim, ślepo usłuchać każdego zlecenia. 

- A z bratem i macochą widywał się czasami? - zapytał Katylina. 

- Nigdy. Brat kilka razy robił pierwszy krok pojednawczy, ale wszystkie zabiegi rozbijały się o niezłomny upór, nieugiętą zawziętość starościca. Pan Zygmunt przyjął tytuł hrabiego, bo mając w rodzie trzech wojewodów i pięciu kasztelanów miał zupełne do tego prawo, starościc ani sobie o tym mówić nie dał. 

- Osobliwy charakter - poszepnął znowu Katylina. 

- Już to musi pan wiedzieć, że starościc nie cierpiał Moskali jak rogatych diabłów i gdzie mógł, wyjawiał otwarcie swoją nienawiść. Niech tylko jaki poddany powrócił z wojska, a zaczął moskiewskie słowa mieszać w swej mowie, to takich sto kijów otrzymał na powitanie, że mu pewno wszystkie nieswojskie słowa od jednego wywietrzały razu. 

- I to wszystko uchodziło? - zapytał jeszcze raz Katylina. 

- Musiało, mości dobrodzieju - odparł mandatariusz z dumą - moja głowa, a starościca pieniądze zaradziły każdemu niebezpieczeństwu. 

- Można się bezpiecznie spuścić na takich pomocników - poderwał aktuariusz z dowcipnym uśmiechem, chcąc koniecznie jakimś komplementem podkadzić pryncypałowi. 

Pan mandatariusz uśmiechnął się zadowolony. 

- Już to muszę sobie oddać tę sprawiedliwość - rzekł z znaczącym uśmiechem - że mogę  spuścić się w każdym razie na moją mózgownicę. Nie chwaląc się bynajmniej, mógłbym, mości dobrodzieju, zmierzyć się śmiało i z najsławniejszym adwokatem.

- No, o tym potem, mój łaskawco dobrodzieju - przerwał Katylina. - Naprzód skończ opowiadanie.

- Strasznieś pan, widzę, ciekawy - odparł mandatariusz trochę urażony. - Już mi niewiele pozostaje dodać. Pan starościc gospodarował tym trybem lat trzydzieści, a przez ten czas nawykli już powoli do niego i chłopi, i oficjaliści i dziwactwa i wariacje jego przestały już dziwić okolicę. Częste z początku skargi do powiatu i kryminału urwały się z czasem zupełnie, bo, jak powiedziałem, moja głowa, a pańskie dukaty umiały zaradzić wszystkiemu i z góry zapobiegały każdemu niebezpieczeństwu. Ale wtem niespodziewana zbliżała się katastrofa.

- Katastrofa?! - powtórzył Katylina i z ciekawością na pół podniósł się z sofy.

Mandatariusz zamilkł na chwilę, jak gdyby większy efekt chciał przygotować dalszemu opowiadaniu.

- Słucham tedy... - naglił Katylina.

Mandatariusz odkrząknął, musnął wąs i prawił dalej:

- Właśnie w tym czasie powrócił z wojska po wysłużonych latach Mykita Ołańczuk, zuchwalec pierwszego rzędu, a łotr na wielki kamień. Ten z wrodzonego sobie zuchwalstwa nie chciał pogodzić się z zaprowadzonym u nas porządkiem rzeczy i nuż judzić i buntować chłopów i zbierać podpisy na jakąś groźną suplikę, którą sam przyrzekł zanieść przed tron i złożyć w ręce samego cesarza. Zaimponował ogromnie chłopom i wielu dało się uwieść naprawdę, i uległo ślepo wpływowi Ołańczuka. Lecz tuż zaraz doniosło się to do uszu dziedzica. I byłoż wtedy widzieć starościca, jak srogim zakipiał gniewem. Kazał natychmiast przywołać do siebie Mykitę, ale ten nie tylko nie stanął na wezwanie, ale jeszcze z zuchwałymi dał się słyszeć pogróżkami. Rozsrożony do najwyższego, posłał starościc swych olbrzymich kozaków, ci i diabła na rękach przynieśliby z piekła, toż w jednej chwili za kołnierz w powietrzu przystawili Ołańczuka do dworu. Ale Ołańczuk i wobec groźnego dziedzica nie spuścił bynajmniej z swego zuchwałego tonu. "Ja nie takich już widział panów! Służyłem w wojsku i nie boję się żadnego cywila" - zawołał w żywe oczy starościcowi. To za wiele było nawykłemu do ślepej uległości, nieograniczonego posłuszeństwa panu, przyskoczył sam do zuchwałego i pięścią uderzył go w twarz. Ale Mykita Ołańczuk był to łotr nad łotrami! Wyobraź sobie pan, porwał się na samego dziedzica! Nie zważając na obecnych kozaków rzucił się znienacka na nie przygotowanego starościca i nim jeszcze kozaki mogli przyskoczyć w pomoc, porwał go za gardło i powalił na ziemię.  

Tu przerwał na chwilę mandatariusz, jakby chciał zbadać, jak wielkie swym opowiadaniem sprawił wrażenie. 

Katylina snadź jakiejś innej spodziewał się katastrofy, bo widocznie niezupełnie był kontent z nowego toku opowiadania. 

- Z tym wszystkim był to przecież jakiś chwat, ten Mykita Ołańczuk - odezwał się wreszcie, widząc, że mandatariusz urwał śród mowy. 

- Łotr, nie chwat - poprawił mandatariusz - diablo też źle wyszedł na swym zuchwalstwie. 

Jak go pochwycili obadwaj przytomni kozacy, to nimby dziesięć mógł zliczyć, dostał już sto kijów odlewanych i bez przytomności prawie leżał na ziemi. Ale wszystko to nie ostudziło jeszcze wściekłości starościca, który prawie od zmysłów odchodził na pierwszym razie.  

- Niech Pan Bóg broni, taj tylko - mruknął Girgilewicz, który pobladł na samo wspomnienie tej chwili pamiętnej. 

Mandatariusz ciągnął dalej opowiadanie. 

- Starościc kazał na pół nieżywego odnieść do mnie do aresztu i groził codziennie dopóty powtarzać tę operację, dopóki nędznik ducha nie wyzionie.  

- I byłby pewno dotrzymał słowa - mruknął Girgilewicz. 

- Niezawodnie - przyznawał mandatariusz - ale snadź sam Pan Bóg chciał oszczędzić mu zbrodni. Gwałtowna irytacja tego dnia była za mocną nawet na jego żelazną naturę. Pod wieczór dostał silną gorączkę, a nazajutrz rozniemógł się naprawdę, że co tchu potrzeba było posyłać po doktora. Kilka dni trwało niebezpieczeństwo życia. Starościc nabawił się nerwowej febry, a w gorączce nie poznawał nikogo i bredził od rzeczy. 

- Tym sposobem upiekło się Ołańczukowi - wtrącił ekonom. 

- Miał szczęście łotr!! Kilka dni jeszcze przetrzymałem go na czystym rosole w areszcie, a kiedy przyszedł wreszcie do siebie, pozwoliłem mu uciec na cztery wiatry. Ale, panie - zawołał mandatariusz i z dumą potarł czuprynę - kilka razy potem dostał się w moje ręce i dałem mu się we znaki co się zowie. Raz... 

- Ależ starościc... - przerwał Katylina. 

- Starościc, panie - podchwycił mandatariusz, odstępując od zamierzonej odrębnej wycieczki - ocalał od śmierci, ale sześć tygodni musiał przeleżeć w łóżku. Cóż to była za bieda, jak zaczął powoli przychodzić do sił! przyzwyczajony do ciągłego ruchu, do ciągłego życia czynnego, nie mógł jednej godziny wyleżeć spokojnie! Aż wtem na szczęście zjawił się ni stąd, ni zowąd jakiś kwestarz we dworze.

- Kwestarz? - powtórzył Katylina.

- Tak, niby kwestarz, niby pustelnik, dość że w sukni zakonnej. Ktoś wpadł na myśl, czy nie potrafiłby on rozerwać na chwilę chorego. Kwestarz podjął się chętnie tego zadania. A jak poszedł do pokoju chorego, to zabawił aż do późnego wieczora. Nazajutrz miał odejść, ale starościc cały dzień zatrzymał go przy sobie. Tak samo stało się w dzień trzeci i czwarty i kwestarz na piękne rozkwaterował się we dworze. Z początku bawił chorego samą tylko rozmową, ale następnie zaczął mu czytywać rozmaite jakieś książki, a rzecz szczególna, starościc, co jak ognia bał się wszelkiego pisma, słuchał z coraz większym upodobaniem. Kwestarz ani na chwilę nie oddalał się od jego łóżka, a kiedy potem czytał lub mówił, nie mógł nikt być w pokoju. Nie podobało się to wszystkim we dworze, ale nikt nie mógł się domyślić niczego złego. Kwestarz przesiedział dwa tygodnie przy chorym, a potem znikł, jakby go nie było. Starościc podźwignął się z łóżka i na powrót objął gospodarstwo. I nagle ani go poznać! Przeinaczył się, jakby go kto zamienił! Kto go teraz pierwszy raz ujrzał lub słyszał mówiącego, nie wierzył w pierwszej chwili własnym oczom i uszom. Z dawnego wilka jakby cudem zrobił się baranek, z sokoła gołąbek!

- Proszę! - wybąknął Katylina mimowolnie.

- O tak, panie - potwierdził Girgilewicz - ja sam, jak mię tu widzisz, zgłupiałem w pierwszym momencie, taj tylko.

- Jak to, dopiero wtedy pan zgłupiałeś? - zapytał Katylina złośliwie.

- Dopiero wtedy - odpowiedział Girgilewicz dobrodusznie, nie domyślając się w tym żadnej myśli ukrytej.

- Ale na czymże polegała ta zmiana? - zapytywał dalej Katylina.

- Najpierw - ciągnął dalej mandatariusz - zwołał wszystkich swych oficjalistów i oznajmił im krótko i kategorycznie, że chce, aby odtąd jak najłagodniej obchodzić się z chłopami, i jeśli ktokolwiek najmniejszej dopuści się niesprawiedliwości, straci służbę...

- Bez pardonu, taj tylko - dokończył Girgilewiccz, który coraz stawał się mowniejszym.

Pan mandatariusz machnął ręką, jakby sobie wypraszał wszelkie przerwy, i kontynuował dalej:

- Potem...

- Potem? - przerwał tym razem jakby naumyślnie Katylina.

- Zwołał wszystkie gromady i oświadczył im uroczyście, z niezwykłą u siebie dobrocią i łagodnością, że odtąd postanowił obchodzić się inaczej z swymi poddanymi. "Nie chcę odtąd - mówił - być waszym panem, ale waszym ojcem, waszym bratem. Co dla was dawniej robiłem dobrego, będę robić nadal, a z dawnej surowości, bądźcie pewni, nie zostanie ani śladu".  

- Jeszczeż żeby tylko to powiedział - wtrącił się znowu Girgilewicz - ale równocześnie ogłosił także chłopom i ów nam udzielony nakaz i polecił na każdą najmniejszą krzywdę udać się wprost do niego na skargę, taj tylko.  

- Możesz pan sobie wyobrazić - prawił dalej mandatariusz - jak chłopi gęby porozdziawiali na to oświadczenie. Z początku nie wierzyli sami sobie i z niemym zadziwieniem obzierali się dokoła, ale pogłupieli do reszty, kiedy przeistoczony nagle dziadzic, chcąc zaraz czynem sprawdzić swoje nowe zasady, darował im wszystkie remanenta pańszczyźniane, wszystkie zaległe do dworu czynsze, osypy , daniny i nadto po kwarcie wódki na każdy osobny numer zaasygnował z swych spichlerzów. 

- Nawet i Ołańczukowi? - zapytał Katylina. 

- O, ten po swym pierwszym chrzcie znikł bez wieści ze wsi, ale starościc ani się o niego nie zapytał i udał, że zupełnie zapomniał o całej tej scenie. 

Katylina coraz większe objawiał zajęcie, porzucił nawet swoje wygodne stanowisko na sofie i przysunął się bliżej do opowiadającego. 

Mandatariusz uśmiechnął się zadowolony. 

- Z początku myśleliśmy wszyscy - zabrał głos po krótkiej pauzie - że to tylko nowy jakiś zwrot jego wariacji, ale niebawem pokazało się dowodnie, że zmiana była szczera i gruntowna. Starościc zmienił się we wszystkim do niepoznania. Nie uganiał już z swymi kozakami bezustannie z jednej wsi do drugiej, ale częściej przesiadywał we dworze, zamykał się w swym pokoju, zapisywał jakieś rozmaite dzieła ze Lwowa. 

- I zapewne pogodził się z bratem? - zapytał Katylina. 

- O, nie - zaprzeczył prędko mandatariusz. - Jak się bowiem pokazało z jego urywanych słów w gorączce - dodał ciszej - nienawiść ta obudwu braci miała swoje słuszne powody. Chodziło tu podobno o Kseńkę. 

- O jaką Kseńkę? 

- Jak to? nie wspominałem panu nic o Kseńce? - wykrzyknął mandatariusz i wybałuszył oczy z zdziwienia. 

- Ani pół słówka.

- Czy być może? A toż cymbał ze mnie! - strofował się pan sędzia - wszakże to rzecz główna! a należała na sam początek.

- Nic nie szkodzi, chętnie usłyszymy ją i na końcu.

- Musisz pan wiedzieć - szepnął mandatariusz z uśmiechem politowania - że starościc zakochał się był w swoich dwudziestu dwóch latach.

- W Kseńce?

- W Kseńce, najładniejszej dziewce całego klucza.

- Córce Hrycia Syłozuba, gumiennego ze Sołomek - uzupełnił ekonom.

- Starościc gdzieś ją przypadkiem zobaczył - kontynuował mandatariusz - i zaraz okrutnie wpadła mu w oko. Ładna bo też to była bestyja, niech ją wszyscy diabli wezmą - zachwalał prawdziwie po mandatariuszowsku. - Ale...

- Ale? - zapytał niecierpliwie Katylina, którego niezmiernie zajął ten nowy romansowy zwrot w opowiadaniu.

- Na całej kuli ziemskiej nie było większej zalotnicy. Niech ją piorun trzaśnie! Zawróciła głowę wszystkim chłopcom w moim dominium. Przez nią trzech najbogatszych parobków nie chciało wykupić się od rekrutacji - dodał z ciężkim westchnieniem nie zapomnianej nigdy zgryzoty.

- Pal diabli rekrutację - przerwał Katylina niechętnie. - W niej się więc zakochał starościc?

- Jak kot w sadle, taj tylko - wyjechał Girgilewicz z ekonomskim porównaniem.

- A onaż?

- Jej pochlebiało oczywiście, że straszny dla wszystkich starszy panicz tak słodkie do niej robi oczy, więc nawzajem przymilała mu się wszelkimi siłami.

- Taj tylko - zakonkludował Girgilewicz i ze znaczeniem machnął ręką.

- Niebawem doniosło się to do dworu. Pani starościna chciała robić jakieś przedstawienia pasierbowi, ale to było jak groch o ścianę. Nie wskórawszy nic z tej strony, chciała się starościna, choć już trochę za późno, wziąć do Kseńki, ale panicz przeszkodził wszystkiemu, bo wyprawił dziewkę w przyległe dobra kameralne do Deminiec, gdzie wuj jego faworyta, kozaka Kostia Bulija, osiadł na sołtysowskim gruncie. Tam nie mogła jej dosięgnąć starościna, a panicz podjeżdżał codziennie nieulękniony.

- Podjeżdżał, ale niedługo - wmieszał się ekonom.

- Cóż się stało?

- Kseńka znikła nagle bez wieści. 

- Starościna ją porwała? - zawołał Katylina. 

- Ba, i bardzo, sama uciekła, taj tylko! 

- Chciała zapewne hołdów panicza, ale tam, gdzie ten panicz miał tak wielkie znaczenie i gdzie tak wielki przed sobą rozsiewał postrach; tymczasem w nowym jej przybytku znikł jego urok, a pozostała tylko twarz brzydka i niemiła. Toteż prędko sprzykrzył jej się ten cały stosunek, a pewnego pięknego poranku spakowała swoje manatki i znikła gdzieś bez wieści.  

- A cóż za udział miał w tym braciszek? 

- Zdaje się, że kiedy starościc wracał jedną drogą z Deminiec, to pan Zygmunt pędził tam drugą i że Kseńka głównie na jego nalegania opuściła swoje dotychczasowe miejsce schronienia i przeniosła się do gajowego w dobrach brata starościny, gdzie młodszy panicz przebywał po kilka miesięcy co roku. 

- I cóż na to starościc? 

- Mało nie oszalał w pierwszej chwili, ale po kilku tygodniach jakoś się opamiętał. 

- Jeśli ją kochał szczerze - mruknął Katylina więcej sam do siebie - to nietrudno wytłumaczyć sobie wszystkie te szczególne rysy jego późniejszego charakteru. 

- Ale mniejsza tam o Kseńkę, bo to już strasznie dawne dzieje - zabrał mandatariusz głos na nowo. - Teraz zbliżamy się do głównej katastrofy. 

- Ach! - wybąknął Katylina, jak gdyby się już nie spodziewał niczego więcej. 

- Starościc bratał się coraz otwarciej z chłopami. 

- Że aż wstyd zbierał, taj tylko. 

- Często zaś z jakimiś szczególniejszymi odzywał się do nich przemowami. 

- Hm, hm! - krząknął Katylina. 

- Mnie to zaraz wpadło w oczy - poprawił mandatariusz z pewnym naciskiem - ale człowiek patrzył przez szpary. Aż wtem nagle jak piorun z jasnego nieba pada bomba niespodziewana. 

- Ho, ho!

- Pewnego pięknego poranku ledwie co wstałem z łóżka i zabrałem się najspokojniej do kawy, aż tu "trzask prask" dwa powozy zajeżdżają przed dominium. Spojrzałem przez okno i skamieniałem prawie z przestrachu. Z powozu wysiadali: pan komisarz cyrkularny z landsdragonem i pan konsyliarz kryminalny , dwaj najzdatniejsi urzędnicy w całym obwodzie.  

"Dlaboga, cóż się stało!", pomyślałem na pół nieżywy. Nim jeszcze miałem czas wyjść naprzeciw nich, już obadwaj wpadli do kancelarii i w tej chwili przy zamkniętych drzwiach rozpoczęli ze mną komisję i nuż mię zapytywać to o to, to o owo, to tak, to owak, aż wreszcie połapałem się, o co chodzi. Szukali tropu owego kwestarza, co podczas choroby starościca pojawił się we dworze.

- Tam do kata! - wykrzyknął Katylina.

- Ale cóż tu panu długo opowiadać, jak szła komisja, jak ja to, mości dobrodzieju, mieszałem szyki i mydliłem oczy obudwom, żeby siebie od wszelkiej ocalić kompromitacji! Koniec końców wyśliznąłem się z wszystkiego suchą nogą, jeszcze z reskryptem pochwalnym w dodatku, ale z starościcem na złe się zaniosło... Ów kwestarz - dorzucił po chwili, zniżając głos - był to emisariusz z Paryża, z Centralizacji .

- Tak, tak, z C e n t r a l i z a c j i - potwierdził stanowczo Girgilewicz.

Katylina coś niezrozumiale mruknął przez zęby. Mandatariusz kontynuował:

- Starościc snadź przewidywał takie następności, bo właśnie przed tygodniem wyrobił sobie był paszport do Paryża, a teraz, kiedy cała sprawa coraz gorszą zaczęła przybierać postać i powoli wykrywały się dowody jego tajnych z kwestarzem konszachtów, drapnął nagle z swymi obudwoma kozakami, że się tylko zakurzyło za nimi.

- Cóż to była za kałamancja w całym kluczu! - ozwał się Girgilewicz. - Nikt nie wiedział, komu składać raporta, od kogo brać dyspozycje.

- I komu oddawać pieniądze za sprzedawane z spichlerza zboże! - wtrącił z drwiącym uśmiechem Katylina.

Girgilewicz wybałuszył oczy, jakby chciał powiedzieć: A pan skąd o tym wiesz?

- I cóż dalej? - zapytał Katylina nie zważając na to.

- Resztę dowiesz się pan najlepiej od samego jaśnie wielmożnego pana, który jest jego przyjacielem. Po roku niebytności starościca zawezwał go rząd krajowy publicznymi dziennikami, że jeśli w rok i tydzień nie powróci, postrada prawo obywatelstwa w państwie austriackim, a tym samym i majątek jego przejdzie na prawych spadkobierców. Nim jeszcze upłynął termin, wyczytaliśmy w dziennikach, że w Dreźnie umarł nagłą śmiercią jakiś znamienity Polak, imieniem Mikołaj Żwirski. Na tę wiadomość hrabia Zygmunt, jako prawny sukcesor, natychmiast objął administrację całego klucza.

- Ale nie na długo - podchwycił ekonom.

- Zapewne nadszedł testament?

- Nie inaczej, mości dobrodzieju - ciągnął dalej mandatariusz. - Nagle i niespodziewanie pojawił się Kost' Bulij w Żwirowie i jednym słówkiem obalił wszelkie nadzieje hrabiego. Nieboszczyk starościc zostawił testament, w którym cały majątek zapisał komu innemu. 

- A tym innym był mój Julek, Grakchus - zawołał Katylina. 

- Kto, kto? - zapytali jednocześnie ekonom i mandatariusz. 

- Wasz dziedzic dzisiejszy.

- A tak. Kost' Bulij złożył testament w sądzie, a w kilka tygodni instalował pan komornik Gramarski nowego dziedzica, o którym ani się przyśniło nikomu. 

- Cóż na to hrabia Zygmunt? 

- Z początku chciał podobno wszczynać proces, ale się prędko odradził i poprzestał na  swoim Orkizowie.

- A skądże, do diabła, Juliusz przyszedł do tej łaski u starościca? 

- Tego się pan tylko od niego samego możesz dowiedzieć. Jest podobno nie tylko imiennikiem,  ale i jakimś dalekim krewnym starościca, a ojciec jego miał nawet być w przyjaźni z  nieboszczykiem starostą. 

- Hm, hm - mruknął Katylina, jakby niezupełnie jasno pojmował stan rzeczy. 

- O wszystkim tym dowiesz się pan najlepiej, jak mówiłem, od niego samego. 

- Prawda - mruknął Katylina. 

- Nowy dziedzic objął cały klucz, z wyjątkiem żwirskiego dworu. 

- Który wtedy oczywiście nie uchodził jeszcze za zaklęty? - poderwał Katylina. 

- Ej, gdzie tam, panie! - odezwał się Girgilewicz - zawsze w nim jakiś diabeł dokazywał. 

Jeszcze za życia starościca zaczęły się różne nocne w nim brewerie. Mówiono, że nieboszczyk  starosta wykrzykuje swoje wieczne "nie pozwalam! protestuję!" i rąbie zdrajców w postaci  stołu dębowego, taj tylko. 

- Ale to były tylko luźne gadaniny, mości dobrodzieju - zaczął na nowo mandatariusz. 

- A terazże jest w tym co innego? - zapytał skwapliwie Katylina. 

Pan mandatariusz wzruszył ramionami, podciągnął brwi aż pod samą niemal czuprynę i  rzekł zniżonym cokolwiek głosem: 

- Gdybym nie był filozofem z przekonania, sam bym uwierzył w wszystko, co mówią ludzie. 

Katylina parsknął śmiechem. Girgilewicz przeżegnał się i splunął: 

- Nie ma się tu czego śmiać - upominał z powagą. 

- Powiedzcież mi tedy z łaski swojej, czym właściwie straszy ten Dwór Zaklęty?... 

- Główna rzecz, że starościc chodzi w nim po śmierci, tak przynajmniej lud utrzymuje.

- I tak jest w samej rzeczy, taj tylko.

- Z tegom się jeszcze niewiele dowiedział - ozwał się Katylina.

Mandatariusz potarł czuprynę.

- Starościc - zagaił po chwili - położył jako główną klauzulę testamentu, aby Zaklęty Dwór aż do zupełnej swej ruiny pozostał nie zamieszkały i nietknięty zgoła w swym urządzeniu.

Straż nad nim poruczył Kostiowi Bulijowi, przeznaczając mu na mieszkanie dom dawnego ogrodnika w zatyle ogrodu. Samo to już szczególniejsze postanowienie rzuciło pewien cień tajemniczy, pewien urok na opuszczony, ponury z powierzchowności dwór.

- I stąd zapewne urósł i jego przydomek, i rozszerzył się popłoch między prostym ludem!

- Ba, i bardzo! co też pan gadasz, taj tylko - zżymał się ekonom na pół zapominając, że mówi do przyjaciela swego dziedzica.

Mandatariusz znowu potarł czuprynę i znowu brwi podciągnął wysoko w górę.

- Widzisz pan dobrodziej - ozwał się z podwójną powagą - zaszły niektóre zdarzenia, objawiły się pewne indycja , że naprawdę rozum głupieje.

- Na przykład? Słucham! - zawołał Katylina z wzrastającą ciekawością na twarzy.

- At, co tu gadać, taj tylko - podchwycił Girgilewicz - ja sam, jak mię pan tu widzisz, widziałem jasne światło w lewym skrzydle pałacu, w tym pokoju, gdzie to przesiadywał jeszcze nieboszczyk starosta.

- A światło to nie mogło już w żaden sposób z naturalnych jakich pochodzić przyczyn? - wtrącił Katylina z drwiącym niedowierzaniem.

Girgilewicz wzruszył ramionami prawie z politowaniem.

- Pijany nie byłem wówczas, a księżyca ani widać było na niebie. Koniecznie więc musiał być ktoś we środku.

- Oczywiście, Kost' na przykład.

- Kost' wtedy siedział u mnie w areszcie - ozwał się mandatariusz.

- A to za co?

- Myślałem, że to on jakieś tumany puszcza między lud, i zamknąłem go był brevi manu na parę dni.

- Więc mógł jaki złodziej zakraść się do dworu?...

- O, od smutnego końca Pawła Faryły nie odważyłby się tam ani zbliżyć żaden złodziej, choćby mu Bóg wie jaka nasuwała się zdobycz. 

- A ten Faryło właśnie najlepiej dowodzi wszystkiego - przemówił z tryumfem pan Girgilewicz. 

- W samej rzeczy, to szczególniejszy wypadek i trudno go sobie wytłumaczyć przy największej filozofii we łbie. 

- Słucham! 

- Miałem w moim dominium zawołanego na całą okolicę złodzieja, podpalacza, rozbójnika jednym słowem. Sześć razy siedział w kryminale, a zaledwie odzyskał wolność, zaraz dziesięć nowych popełnił łotrostw i zbrodni. Otóż ten, korzystając z uwięzienia Kostia, zakradł się do dworu, wybił szybę w sieni i wlazł do środka. Co się tam z nim działo, o tym nikt nie wie. Dopiero nad ranem powrócił do domu z próżnymi rękami, a zmieniony do niepoznania. Włosy miał rozjeżone, oczy obłąkane, twarz trupiej bladości, a cały drżał jak w febrze. Na wszystkie zapytania żony i dzieci nie odpowiadał nic więcej, jak tylko te dwa słowa "nieboszczyk pan!" Cały dzień leżał w gorączce, wrzeszcząc ciągle wniebogłosy: "Nieboszczyk! nieboszczyk! ratujcie!" W nocy zaś... 

- W nocy?

- Umarł z przestrachu. 

- Hm, hm - mruknął Katylina kiwając głową w zamyśleniu. 

- Ale to jeszcze nic, mospanie - poderwał Girgilewicz z wzrastającym tryumfem - nazajutrz, kiedy trupa kładli na mary, pokazało się na lewym jego policzku pięć sinych pręgów jakby od pięciu palców ręki. A pan dobrodziej wiesz przecie, że po każdym dotknięciu upiora pozostaje niezatarty siny znak. 

Katylina zabębnił palcami po stole i wzruszył ramionami. Widocznie nie wierzył tym skazówkom, nie chciał tylko sprzeciwiać się otwarcie. 

Mandatariusz zabrał głos na nowo: 

- Przyznam się panu, że na mnie samego tak wielkie sprawiło to wrażenie, żem niezwłocznie Kostia puścił z aresztu, zwłaszcza że wartownicy klęli się na wszystko w świecie, że jednej nocy nieboszczyk starościc ukazał się pode drzwiami aresztu i kilka jakichś niezrozumiałych słów zawołał na swego dawnego kozaka. 

- Ale co tam długo rozprawiać, taj tylko - wtrącił się Girgilewicz z ekonomską niecierpliwością. 

- Alboż mój gumienny nie widział go na gumnie! Nieborak mało ducha nie wyzionął, taj tylko, bo nieboszczyk siedział na czarnym jak węgiel koniu i bezustannie skakał z dachu stodoły na stertę pszeniczną, z sterty pszenicznej na stodołę. A co koń skoczył, to mu tysiące iskier buchnęło z nozdrz, że biedny gumienny, jak tylko przyszedł do głosu, na całe gardło zaczął wrzeszczeć: "Ogień, pali się, ratujcie!" i w jednej chwili zbudził całą czeladź folwarczną.

Ale wtedy znikł już nieboszczyk bez śladu, taj tylko.

- Czy tylko gumienny pański zawsze trzeźwy i nie lubi skłamać czasami?

- Alboż to on jeden widział nieboszczyka, taj tylko. Sto ludzi postawię, co się własnymi przypatrywali oczyma, jak nieboszczyk na czarnym jak smoła koniu jakieś opętane harce wyprawiał na dachu swego dworu, a nie masz może dziesięciu ludzi w całym kluczu, co by go nie widzieli bądź z fajką na ganku, bądź gdzie na rozstajnej drodze z nahajką w ręku. Czasami nawet nie sam się pokazuje. Stary starosta wyjeżdża wraz z nim na koniu i krzyczy, że go słychać na milę: "Nie pozwalam! protestuję!"

- Ale pan sam prócz światła w oknach nie widziałeś nic zgoła? - zapytał Katylina rozjędyczonego ekonoma.

- Ja nie, ale czego tu ukrywać, pan sędzia widział, taj tylko.

- Co, pan, panie Gągolewski?

- Czy być może? - zawołał w zdziwieniu i pan aktuariusz, który dotychczas ani gęby nie otworzył.

Mandatariusz zmieszał się strasznie i spojrzał gniewnie na ekonoma, jakby mu chciał wyrzucać, że zdradził tajemnicę.

- No cóż, nieprawda może? Nie widziałeś pan sam ma własne oczy nieboszczyka? - pytał dalej niezrażony Girgilewicz.

- To jest... to... - jąkał się mandatariusz.

- Jak to? sam go widziałeś, człowieku, i nic nie mówisz? - zakrzyknął Katylina.

Mandatariusz konfundował się coraz mocniej.

- Bo to, widzisz pan - zająknął się - nie wiem, jak pan to weźmiesz... to jest... jak ci się to wyda...

- Ależ zmiłuj się, dobrodzieju, opowiadaj, nie nadużywaj mej ciekawości.

Mandatariusz znowu potarł czuprynę.

- Daję panu słowo honoru, słowo uczciwości - ozwał się wreszcie, jak gdyby do jakiegoś hazardowego nakłaniał się postanowienia - że wszystko, co panu opowiem, jest szczerą prawdą, którą w każdej chwili mógłbym stwierdzić świadectwem żywego człowieka.

- Bez wstępów, bez przedmowy! - niecierpliwił się Katylina.

Mandatariusz odkrząknął i odkaszlnął należycie i ozwał się dopiero po krótkiej chwili: 

- Było to prawie o tym samym czasie zeszłego roku... 

- Jeszcze nim ja nastałem - uzupełniał pan Gustaw Chochelka. 

- Miałem wówczas małą komisyjkę, bawił u mnie młody konceptowy praktykant z cyrkułu, pan Józef Minsowicz, zapalony miłośnik skrzypców i polowania. Walny chłopak co się zowie! Pół dnia grał na skrzypcach, drugie pół polował. 

- Taj tylko! - wtrącił się Girgilewicz w silnym przekonaniu, że w tym miejscu ani rusz obejść się bez tych jego dwóch słów ulubionych. 

- Pewnego dnia - kontynuował mandatariusz - wybraliśmy się po południu na kszyki aż pod Zawałówkę, o dobre trzy mile stąd. Kilka godzin brnęliśmy po kolana w błocie, a licho nadało, że ani wrona się nie pokazała! Znużeni, zniechęceni, mieliśmy wracać do domu, kiedy zaproponowałem wstąpić na przekąskę do zawałowskiego proboszcza.  

- Ależ jak tak zaczniesz ab ovo , mój łaskawco - przerwał Katylina - to dzisiaj nie skończysz opowiadania. 

Mandatariusz przygryzł wargi, cokolwiek urażony. 

- Pozwól no pan, wiem, co należy do rzeczy. Na probostwie zatrzymaliśmy się do późnej nocy, komisarz zabałakał się z popadiankami, ja z księdzem proboszczem puściłem się w ekarte o cwancygierka. Dopiero po jedenastej wracaliśmy wozem do Buczał. Prawie o samej dwunastej stanęliśmy na zakręcie lipowej ulicy, która prowadzi do dworu. Mimowolnie jakoś rzuciłem okiem w tę stronę i krzyknąłem na pół z przestrachu, na pół z zdziwienia. 

Zdawało mi się, że widzę światło w lewym skrzydle dworu. To samo przywidziało się i naszemu furmanowi, ale komisarz upierał się na zabój, że to tylko odblask księżyca. 

- Śliczny mi odblask - mruknął Girgilewicz i machnął ręką. 

- Ja z grzeczności nie chciałem się sprzeciwiać, ale komisarz mimo to uwziął się przekonać nas dowodnie, że się próżnym łudzimy przywidzeniem. Rozkazał więc jechać ku dworowi. 

Na próżno składał i wymawiał się biedny woźnica, na próżno ja sam prosiłem i przedstawiałem. 

Komisarz nie odstąpił od swego i otóż nagle, ni stąd, ni zowąd, znaleźliśmy się pod bramą dworu. 

- I światła nie było? - poderwał Katylina. 

- Przysiągłbym, że zgasło w naszych oczach, ale koniec końców nie było. 

- Aha - zaśmiał się Katylina. 

- No cóż "aha"? jeszcze pan nie mów hoc! Tak samo i komisarz mówił mi "aha" i nuż drwić i kiepkować sobie ze mnie, a potem, śmiejąc się do rozpuku, jął na całe gardło różnymi słowy zaklinać z grobu nieboszczyka. I oto nagle...

Tu urwał na chwilę mandatariusz, nie wiedzieć, czy dla większego rozdrażnienia słuchaczy, czy pod wpływem przestrachu, jakiego go nabawiło samo wspomnienie tej chwili.

- No i cóż "nagle"? - zapytał niecierpliwie Katylina.

Mandatariusz otarł pot z czoła i nieco przytłumionym ozwał się dalej głosem:

- Nagle rozwarły się z trzaskiem drzwi parapetowe , a na balkonie ukazał się starościc, jak żył i wyglądał za życia.

Katylina aż podskoczył w górę.

- Żartujesz pan! - zawołał.

- Słowo honoru, słowo uczciwości! - upewniał mandatariusz.

- Szczera prawda, taj tylko - dodał na dobitek ekonom.

- I cóż dalej? - pytał Katylina, drżąc prawie z niecierpliwości.

- A cóż! skamienieliśmy z przestrachu. Starościc chwilę stał niemy i nieruchomy na miejscu, a potem zniknął nagle, jakby się w ziemię zapadł.

- I pan poznałeś twarz jego?

- Jak swoją własną w zwierciadle!

- A nie wpadliście zaraz do dworu? Mandatariusz wybałuszył oczy jakby na obłąkanego.

- Co? - zawołał - uciekaliśmy, że się tylko zakurzyło za nami. A przez całą drogę szumiało nam w uszach, jak gdyby ktoś pędził za nami.

- I odtąd uwierzyłeś pan już w stracha Zaklętego Dworu?...

- To jest, odtąd przestałem naigrawać sobie z niego.

Katylina powalił się na powrót na sofę i w jakieś głębokie wpadł zamyślenie.

- Dziwna rzecz! - mruknął po chwili. - W tym wszystkim tkwi jakaś szczególna tajemnica! Ach! - zawołał nagle, jak gdyby sobie coś przypomniał - ten tajemniczy obdartus pod krzyżem to Mykita

Ołańczuk! Tak... przypominam sobie to nazwisko! Otóż jedno już zrozumiałem, resztę trzeba dopiero odgadywać... 

Mandatariusz spojrzał nagle na zegarek. 

- O, tośmy się zabałakali! - zawołał - dwunasta godzina. 

- O dlaboga! - wrzasnął Girgilewicz i prędko porwał się z miejsca. - Cóż tam sobie pomyśli moja żona! Upadam do nóg! Spokojnej nocy życzę państwu. - Kłaniał się pospiesznie na wszystkie strony; i co tchu wymknął się za drzwi. 

- Tylko żebyś się gdzie na drodze nie spotkał z nieboszczykiem! - krzyknął za nim Katylina. 

- Pan Bóg z panem! - zawołał Girgilewicz zza drzwi i przeżegnał się przestraszony. 

Katylina wyciągnął się i ziewnął głośno. 

- Gdzież mię ulokowałeś, łaskawco? - zapytał gospodarza. 

- W kancelarii.

- Z panem Chochelką? 

- Ze mną - potwierdził aktuariusz. 

Katylina spojrzał nań z szyderczym uśmiechem i westchnął. 

- Ach, gdybyś pan był przynajmniej tym, czym twoje nazwisko! - szepnął. 

- Jak to? czym? - wybąknął aktuariusz i poczerwieniał aż powyżej uszu, przeczuwając nową jakąś obelgę. 

- Generis feminini - bąknął Katylina i głośnym, rubasznym wybuchnął śmiechem. 

- Dobranoc ci, kapłanie sprawiedliwości - zawołał poufnie do swego gospodarza, a chwytając pod ramię aktuariusza w dwóch susach wyciągnął go z pokoju do kancelarii po drugiej stronie sieni. 

Mandatariusz milcząc patrzył kilka chwil za odchodzącym, a potem w zamyśleniu potarł czoło. 

- Trzeba iść spać - szepnął. - Ale ten szuja ma dalibóg w sobie coś mandatariuszowskiego! 

Dawny przyjaciel dziedzica! hm, hm, miejmy się na ostrożności! 

VI

GRAKCHUS I KATYLINA

Wielka i zamożna wieś Oparki, teraźniejsza stolica żwirowskiego klucza, leżała o niespełna pół mili od Buczał, w powabnej i dość rozległej dolinie, przypartej z jednego boku do szerokich smug lasów, a opasanej z trzech stron innych prądem małej, w Dniestr wpadającej rzeczki.

Pałac oparski, siedziba dziedzica, wznosił się na małym pagórku o dobrą staję od wsi, do której cienista lipowa prowadziła ulica. Był to wielki, murowany budynek o sześciofilarowym ganku, a lubo zdala nie przedstawiał się w takiej okazałości jak dwupiętrowy dwór żwirowski, zasługiwał na wszelki wypadek na nazwę pałacu, która u nas nieraz i drewnianemu przysłuża dworkowi.

Obszerny, ostrokołem otoczony dziedziniec mieścił w sobie po jednej stronie murowane oficyny, a po drugiej spoza gęstego rzędu dzikich kasztanów wyzierały stajnie, wozownie i lamusy, do których osobny prowadził zajazd.

W zatyle ciągnął się daleko piękny ogród angielski z bogatą oranżerią i wysokim, starannie utrzymywanym ślimakiem, na którym prześliczna wznosiła się altana.

Zewnętrznej okazałości pałacu odpowiadało godnie wewnętrzne bogate, acz znacznie już staroświeckie urządzenie.

Nieboszczka starościna myślała przez długi czas przenieść swą rezydencję z Żwirowa do Oparek i wszelkie już potrzebne do tego porobiła przygotowania, ale nagła śmierć męża, a następny podział majątku pomiędzy obudwu synów przeszkodziły temu zamiarowi. Jak wiemy, przesiedliła się starościna do Orkizowa, starościc pozostał w Żwirowie, a urządzony zupełnie pałac oparski czekał kilkanaście lat na próżno na godnego siebie lokatora. Znalazł go dopiero po śmierci starościca w nowym dziedzicu, który dla pewnej znanej nam klauzuli testamentu nie mógł pod żadnym warunkiem mieszkać w Żwirowie.

Było to już dobrze z południa nazajutrz po owym wieczorku u mandatariusza, kiedy przed ganek pałacu zatoczyła się prosta chłopska fura, a z niej raźnie i zwinnie wyskoczył nasz barczysty, awanturniczy nieznajomy z ryczychowskiej karczmy, który w domu mandatariusza tak szczególne przykładał sobie imiona.

Twarz jego jak zawsze nosiła wyraz jakiejś wyzywającej zuchwałości i pewnego nie tajonego lekceważenia dla wszystkich i wszystkiego, na ustach igrał mu niezmienny uśmiech sarkazmu, wpadającego aż w cyniczną niemal bezczelność; z tym wszystkim zdawało się, że ubyło mu cokolwiek owej dziwnej pewności, owego bezwzględnego zaufania w sobie, jakie do niedawna objawiał w każdym swym kroku, ruchu i słowie.

Kiedy skoczył z woza, zawahał się na chwilę w ganku i niekoniecznie zadowolony obejrzał się dokoła 

- Nie ma co mówić - szepnął - brakuje mi tylko stryczka na szyi, a każdy by przysiągł, żem się urwał z szubienicy. Jak też mię on przyjmie! Koleżeństwo szkolne, przyjaźń koleżeńska! Jakież to głupie wspomnienie po kilku latach niewidzenia i przy zupełnie zmienionych stosunkach towarzyskich. 

Nagle wstrząsł się cały, jakby gwałtem odpędzał od siebie wszystkie nieprzyjemne myśli i przypuszczenia, i głośnym wybuchł śmiechem. 

- Et, co tam, furda! - mruknął półgłosem, wstępując na marmurowe schody ganku. - Powie mi: "Nie znam aspana", to ja mu na to bez ogródki: "Pal cię diabli, durniu!" i lewo w tył marsz! I czy to dla lepszej odwagi, czy dla odzyskanej już zupełnie pewności zagwizdał nagle, jakby chciał psy zwoływać do sfory. 

W tej właśnie chwili lokaj ukazał się w sieniach i prawie z przestrachem wytrzeszczył oczy na nieznajomego. 

- Pan w domu, błaźnie? - zapytał Katylina gromowym głosem, aby sobie zaraz z góry należytej nadać powagi. 

Lokaj już naprawdę przestraszył się, lubo w pierwszej chwili tak mu zaimponowało owe kategoryczne "błaźnie", że się aż po ziemię ukłonił i coś jak "jaśnie wielmożny" miał na ustach. 

- No, cóż, nie słyszysz, trutniu? - huknął Katylina jeszcze głośniej. - Jest pan?  

- Jest... ale - wybąkał zmieszany sługus. 

- Co "ale"?

Lokaj miał już czas ochłonąć z pierwszego wrażenia. Zmierzył nieznajomego od stóp do głowy i wzruszył ramionami, więcej z gniewem jak z lekceważeniem. 

- Czego pan chcesz? - zapytał zuchwale i postawił się w pozycji, jak gdyby teraz dopiero przypomniał sobie przesłyszanego w pierwszej chwili błazna i trutnia. 

Katylina zamiast odpowiedzi przystąpił bliżej do niego, wyciągnął rękę znienacka i nim jeszcze zagapiony tym nowym ruchem lokaj mógł zmiarkować, o co chodzi, ujrzał się silnie pochwycony za kołnierz i w jednym mgnieniu oka trzy razy zwinął młyńca w powietrzu.  

- Gwałtu! ratunku! - zawrzeszczał wniebogłosy, przekonany, że jeśli nie ma do czynienia z rabusiem, to pewno z wariatem. 

Katylina popchnął go naprzód, a przestraszony służalec jak długi powalił się na ziemię. W tym momencie dwóch innych wypadło służących, a jednocześnie w drzwiach po lewej stronie ukazał się jakiś młody mężczyzna w aksamitnym szlafroku i z otwartą książką w ręku.  

- Co to znaczy? - zapytał głosem gospodarza. 

- Grakchus! - krzyknął nieznajomy i z rozwartymi ramionami posunął ku niemu. 

Młody mężczyzna cofnął się o krok w tył i spojrzał zdziwiony i zmieszany przed siebie. 

Nagle wesołym parsknął śmiechem i także rozwarł ramiona. 

- Katylina! - zawołał i pociągnął nieznajomego za sobą do pokoju.

Wszyscy trzej słudzy spojrzeli po sobie zdziwieni i przestraszeni, a podnoszącemu się z ziemi lokajowi jakieś na wpół już wymówione przekleństwo zastygło na ustach.

Obadwaj dawni znajomi i przyjaciele przebiegli tymczasem milcząc cały szereg wspaniale i gustownie umeblowanych pokoi, aż nagle zatrzymali się w małym, mnóstwem książek i papierów zarzuconym saloniku. Tu Grakchus rzucił się wygodnie na małą safianem wybitą sofkę i wybuchł w długi, serdeczny śmiech.

Katylina nie zmieszał się bynajmniej tym oryginalnym powitaniem, rozparł się najswobodniej na pobliskim karle i tak głośno i szczerze zawtórował gospodarzowi, że echo aż w czwartym odezwało się pokoju.

- Katylina! - wybąknął gospodarz zanosząc się od śmiechu.

- Grakchus! - wykrztusił z siebie gość śród coraz głośniejszych i rubaszniejszych wybuchów wesołości.

- Przestańże, bo pęknę - wołał gospodarz i przewrócił się na drugą stronę w swej sofce.

- Ależ do diabła, nie ja zacząłem! - wydusił z siebie gość i w całej długości wyciągnął się na krześle.

I znowu kilka chwil śmieli się obadwaj jak opętani.

- Z czegoż się śmiejesz? - zagadnął nareszcie Grakchus, ocierając łzy z oczu.

- Ja? Przez grzeczność dla ciebie - odparł Katylina.

I jeszcze raz obadwaj głośnym wybuchli śmiechem.

- Wiesz - ozwał się nareszcie wyraźniej gospodarz - powinien byś żądać dziesięcioletniego przywileju na sposób, z jakim po raz pierwszy przedstawiasz się w obcym domu. Poturbowałeś mi lokaja...

- Chciałem go tylko zmusić, aby mię zaprowadził do ciebie.

- I nie oglądał bliżej twojej garderoby.

- To już było za późno, łotr zaczął od tego.

- Ależ na miłość Boga, opowiadaj prędko, skąd się tu bierzesz, gdzie bawiłeś, co robiłeś et cetera, et cetera.

- Ho, ho, nie tak prędko, łaskawco, najprzód musisz się dowiedzieć, po co tu przyszedłem.

- Więc nie w odwiedziny?

- Ba, i bardzo! Szukam obowiązku, jaśnie wielmożny panie!

- Aż tak źle z tobą!

- Do niedawna było jeszcze gorzej, ale teraz... 

- Teraz?

- Będzie już dobrze, kiedy mego Grakchusa zastaję nie zmienionego mimo szesnastu wsi, które jak istne pieczone gołąbki spadły mu do gęby. 

- Znajdujesz mię więc nie zmienionym? - pytał Grakchus ciągle tym samym drwiąco wesołym tonem. 

- Jak siebie samego!

Grakchus aż podskoczył z swej kanapki. 

- Vade retro, satanas! więc ty się nic nie zmieniłeś? - zawołał z przestrachem. 

- Ani o włosek! Oto najdobitniejszy dowód - odparł z rubasznym śmiechem Katylina i wskazał na podniesione w górę ukośne zapiętki. 

- Zawsze ten sam hulaka, szaławiła, hałaburda. 

- Burda - powtórzył tylko Katylina i kiwnął głową. 

- Ten sam libertyn niepomny na wczoraj, niedbały o jutro. 

- A tak, trochę... mniej więcej! 

- Kpiarz, dla którego nic świętego, nic poważnego, nic nietykalnego. 

- Za długą snujesz już litanię - przerwał Katylina, choć ani myślał się urażać. 

- Namiętny wielbiciel płci pięknej... 

- Aha... płci... - powtórzył Katylina i zakrztusił się czegoś. 

- Niedowiarek nie uznający ni Boga, ni diabła! 

- Ale wierzący ślepo w twój charakter i twoje serce. 

- I w moją pamięć, nieprawdaż? 

- Ale tylko w twoją. 

- Ocaliłeś mię kiedyś od ekskluzji . 

- No, jak teraz rzeczy stanęły, to niewielką wyświadczyłem ci przysługę. 

- Ale wówczas ogromną, i to nie tylko mnie. 

- Prawda, przysłużyłem się trochę i twojej matce, o którą zaledwie teraz pozwalasz mi się zapytać. 

Wesoła i uśmiechnięta twarz Grakchusa spoważniała i zasępił się nagle, a z piersi wyrwało się przytłumione westchnienie. 

- Moja matka... - szepnął zmienionym głosem. 

- Nie żyje?! - wykrzyknął Katylina domyślając się reszty.

- Niebo przeznaczyło jej snadź samą tylko walkę z losem, nie miała na ziemi zupełnego doznać szczęścia. Umarła...

- Nim jeszcze odziedziczyłeś spadek...

- Spadek ten miał mi tylko osłodzić jej stratę - szepnął i w jakieś głębokie wpadł zamyślenie.

Katylina pochylił głowę na piersi i uśmiech sarkastyczny znikł mu z twarzy. Po chwili podniósł oczy i prawie z spółczuciem spojrzał na przyjaciela, co całej fizjonomii jego jakiś niezwyczajny nadało wyraz.

Grakchus siedział ciągle w zamyśleniu, a dziwnie piękną wydawała się w tej chwili cała jego postać. Wysoki, smukły, łączył w twarzy swej kobiecą miękkość i regularność rysów z wyrazem prawdziwie męskiej powagi i śmiałości. Najpierwsza piękność niewieścia mogłaby mu pozazdrościć białości i rumieńców twarzy, jasnych, lśniących i miękkich jak jedwab włosów, które z natury w bujne skręcały się kędziory, i tych błękitnych, wymownych oczu, co zawsze zdawały się zamyślone, na pół nieprzytomne prawie, a mimo to jednym spojrzeniem przejmowały do głębi. Tym wydatniej i nadobniej występowały obok tych kobiecych wdzięków prawdziwie męskie, wysokie i wypukłe czoło i szczególny skład energicznie zawsze ściśniętych ust, które niewielki jeszcze ocieniał wąsik.

Katylina z widocznym upodobaniem wpatrzył się w twarz dawnego przyjaciela.

Grakchus po chwili ocknął się z zamyślenia, potarł czoło i zdawał się przezwyciężać swój smutek. Wszakże nie wrócił już do tej swawolnej wesołości, w jaką wprawiło go na początku niespodziewane, a tak oryginalne pojawienie się dawnego kolegi, z którego imieniem i osobą tysiączne ucieszne wiązały się wspomnienia.

- Niech cię kule biją - zawołał naraz Katylina, widząc wypogadzające się czoło przyjaciela.

- Stałeś się jeszcze piękniejszy, niż byłeś dawniej.

Grakchus uśmiechnął się tylko.

- Widać, że gonisz za służbą, bo wprawiasz się w pochlebstwa.

- A ty już diablo oswoiłeś się z rolą p a n a, kiedy lada luźną uwagę bierzesz za pochlebstwo.

- Pamiętajże wystrzegać się ile możności takich luźnych uwag, a zacznij lepiej opowiadać, gdzie się obracałeś przez pięć lat naszego niewidzenia.

- Jak to! bez fajki? bez sygara? - zapytał Katylina obzierając się naokoło.

- Obróć się tylko, a masz wszystko za sobą.

Katylina sięgnął ręką do pobliskiego stolika, gdzie w ozdobnym porcelanowym naczyniu stała paczka hawanów . Obejrzał cygaro na wszystkie strony, pokiwał głową i cmoknął językiem. 

- Tempora mutantur! - mruknął zapalając. - Pamiętasz te czasy, kiedyśmy się to z wielką biedą musieli składać na lichą paczkę Drei Königu? Grakchus uśmiechnął się i zamarzył. 

- Możeś ty głodny? - zapytał nagle. 

- Nie jeszcze do tej chwili, wyjechałem po śniadaniu od twego czcigodnego mandatariusza. 

- Ho, ho, już zabrałeś z nim znajomość. 

- Nie tylko z nim, bratku, ale i z twoim nieoszacowanym Girgilewiczem, a nawet i z klucznikiem twego Zaklętego Dworu. 

- Z Kostiem Bulijem? - zapytał prędko Grakchus i porwał się na pół z sofki. 

- Z nim samym.

- Kiedy, gdzie, jak? - pytał dalej Grakchus, dziwną jakąś tknięty ciekawością. 

- Ależ poczekaj, chcesz naprzód, abym ci opowiedział moje curriculum vitae od chwili naszego rozstania. 

- A dlaczegóż nie zaczynasz, nudziarzu? 

- Bo naprzód musisz zgodzić się na jeden warunek. 

- Na przykład? 

- Musisz w odwet opowiedzieć mi twoją historię. 

- Na zawołanie! choć niewiele się z niej dowiesz. 

- O, i moja historia bardzo krótka. 

- Zaczynajże raz. 

Katylina wypuścił ogromny kłąb wonnego dymu, rozparł się wygodniej w karle i zaczął: 

- Wiesz, że przyjąwszy na siebie autorstwo twoich nieroztropnych wierszy, a zagrożony przez to nieochybnym wykluczeniem ze szkół całego austriackiego państwa, chciałem coś więcej jeszcze zbroić na to konto, więc przy pierwszej nadarzonej okazji wygarbowałem potężnie grzbiet naszemu dyrektorowi. 

- Że nieborak cały miesiąc nie ruszył się z łóżka. 

- Po takim ekscesie niebezpiecznie było i jedną godzinę dłużej zabawić w Samborze. 

- Zniknąłeś więc nie pożegnawszy się nawet z nami. 

- Ani z wami, ani z mymi licznymi brodatymi i niebrodatymi wierzycielami. Drapnąłem tej samej chwili po wyłataniu skóry łotrowi dyrektorowi. 

- I gdzież się udałeś?

- Nie zgadłbyś nigdy w życiu!... Pognałem prostą drogą do klasztoru...

- Do klasztoru!

- Zostałem nazajutrz zaraz braciszkiem dobromilskich ojców bazylianów.

- Czy być może? - zawołał Grakchus, głośnym parskając śmiechem.

- Na moje szczęście umarł był właśnie wówczas brat szafarz klasztorny, a czcigodni ojcowie wnosili z mojej facjaty, że muszę znać się na wiktuałach i potrafię zastąpić nieboszczyka.

- I przyjęli ciebie w swoje grono, ciebie, największego heretyka, jakiego kiedykolwiek ziemia nosiła!

- Bez długich zachodów i korowodów przywdziałem kutę bazyliańską, otrzymałem imię brata Pantalemona i zostałem wicegubernatorem klasztornej spiżarni, klasztornych stajen i chlewów.

- I złożyłeś ślub zakonny?

- Jeszcze czego nie stało! Naprzód przecież musiałem przebywać nowicjat.

- I o ten zapewne rozbiła się twoja zakonna kariera?

- Tak mniej więcej. Ciche, spokojne życie klasztorne, ujęte w karby surowej reguły, nie mogło na długo pogodzić się z moją naturą. Już to śmiej się jak chcesz, ale święcie wierzę w przysłowie: Nomen et omen . Nazywam się Damazy Czorgut, a czy nie czujesz, że w samym dźwięku tego imienia przebija się już coś niestałego, niepewnego, awanturniczego!

- Toteż posłuszny temu dźwiękowi, czmychnąłeś z monasteru? - przerwał śmiejąc się Grakchus.

- Pewnego pięknego poranku dobrałem się do mych sukien dawniejszych i zniknąłem bez śladu i wieści.

- I gdzież uciekłeś?

- Wprost do Przemyśla na plac asenterunku. Zaciągnąłem się do wojska.

- I służyłeś?

- Całe cztery lata. Raz byłem już feldfeblem, dwa razy kapralem, ale zawsze po niejakimś czasie musiałem da capo od prostego żołnierza zaczynać moją karierę - rzekł śmiejąc się rubasznie.

- Jak to, więc trzykrotnie uległeś degradacji?

- Omne trinum perfectum! Nie chciałem już po raz czwarty doznać podobnego despektu i postanowiłem opuścić szeregi.

- Dezerterowałeś?! - zawołał Grakchus przestraszony.

- Za kogo mię masz! Są przecież inne sposoby uwolnienia się od służby.

- Więc uwolniłeś się legalnie? 

- Oczywiście. Zachorowałem niby na piersi, dostałem niby okropnej chrypki, żem zaledwie mógł mówić, i przeleżawszy się kilka tygodni w hermansztadzkim szpitalu, otrzymałem nareszcie abszyt pożądany. I dziś jestem już cywil. 

Grakchus zamyślił się czegoś. 

- Ubolewasz nad moją niepoprawnością, nieprawdaż? - ozwał się Katylina wesoło. - Daj pokój temu. Wiesz, że jestem sam jeden na świecie, rodzice odumarli mię, kiedym był jeszcze w pieluchach, a po dzień dzisiejszy nie przyznał się do mnie żaden krewny. Samo więc przeznaczenie popchnęło mię niejako na drogę awanturniczych przygód. Jest to wprawdzie trochę niebezpieczna droga, ale nie dla człowieka, co choćby chciał, nie może nic innego zaryzykować, jak tylko to nędzne życie, o które nie dba wcale. 

Grakchus nic nie odpowiedział i tylko w głębsze jakieś zapadł zamyślenie. Katylina wzruszył ramionami, pociągnął całą piersią kłąb dymu z dopalającego się cygara i niecierpliwie poruszył się w siedzeniu. 

- Zrobiłem swoje - mruknął po chwili - opowiedziałem ci moje dalsze curriculum vitae, a teraz czekam na twoje. 

- W samej rzeczy, przyrzekłem ci to - odezwał się z pewnym melancholijnym nastrojem jasnowłosy młodzieniec. - Wiesz, że między nami osobliwsze zachodzi podobieństwo. 

- Podobieństwo?! - wykrzyknął Katylina zdziwiony. 

- I ja, jak ty, jestem sam na świecie! 

Katylina wybuchnął głośnym śmiechem. 

- Wybornyś, mój drogi! Sam jeden przy milionowym majątku! Dlaboga, chciej tylko, a w jednym mgnieniu oka otoczy cię grono krewnych, znajomych i przyjaciół, liczniejsze niż całe potomstwo Abrahama. 

Grakchus zmarszczył czoło. 

- Milionowy majątek, milionowy majątek; otóż to, co wszyscy mają na ustach! - zawołał z goryczą. - A wieszże, że z tym milionowym majątkiem przybywa dwa miliony nie znanych ci dawniej trosk, cierpień, przykrości, że z tym... 

- Stój, przez litość - przerwał Katylina. - Nie poznaję, nie pojmuję cię. Jak to, ty, ty utyskujesz na ciężar majątku?

- Dlaczegoż cię to właśnie u mnie dziwi? - zapytał Grakchus z nie tajoną niechęcią.

- Ależ zmiłuj się, przypomnij sobie, skąd przyszedłeś w szkołach do przydomku Grakchusa, największego z rzymskich trybunów.

- Że w naszych rozmowach i dysputach występowałem zawsze jako patron poniżenia, trybun ubogich i upośledzonych...

- A niezbłagany nieprzyjaciel, niezłomny przeciwnik bogactwa, czyli raczej złego użycia bogactw.

- Tym wszystkim jestem i dzisiaj - zawołał Grakchus z dumą.

- W takim razie nie pojmuję, jakich trosk, cierpień, przykrości może cię nabawiać twoje jakby z nieba spadłe bogactwo. Ciskałeś niegdyś gromy i pioruny na złe używanie bogactw, snułeś najrozmaitsze plany, budowałeś najróżnorodniejsze teorie, jak właściwie należy korzystać z darów losu, toż teraz nie potrzebujesz, jak tylko wprowadzać w życie dawne marzenia, urzeczywistniać onegdajsze chęci.

Grakchus z impetem potarł czoło.

- Prawda - zawołał - piorunowałem na bogatych egoistów, nie miałem dość słów zelżywych, dość przekleństw na nieużytych dla dobra publicznego bogaczy, a i dziś z dumą przyznaję się do tego wszystkiego.

- Hm, hm - mruknął Katylina wzruszając ramionami - ani w ząb nie pojmuję, do czego mierzysz!

Grakchus uspokoił się nagle.

- Chciałem tylko powiedzieć - rzekł, w jednej chwili zmieniając z tonu - że co innego jest roić marzenia, budować teorie, a co innego wprowadzać je w wykonanie, w rzeczywistość.

Katylina przez zęby jakąś wesołą zagwizdał arię.

- Winszuję ci - ozwał się nie bez pewnego drwiącego nacisku. - Przy bogactwach przyszedłeś w dwudziestym szóstym roku do tego doświadczenia, którego przy ubóstwie nie osiągnąłbyś pewno i w latach sześćdziesięciu!

Grakchus w gniewie tupnął nogą.

- I ten mię nie rozumie - zawołał z goryczą - i temu się zdaje, że przyszedłszy jakby cudem do bogactwa, zaparłem się dawnych zasad, dawnego sposobu myślenia, dawnej mej duszy i istoty. 

- At, pleciesz - przerwał Katylina z najzimniejszą krwią, wyciągając obie nogi na środek pokoju - gdybym był tego zdania, nie byłbym pewnie tak nieżenowany w twojej przytomności. 

Grakchus w zamyśleniu wypatrzył się w róg sufitu. 

- Słuchaj - ozwał się po chwili - przybyłeś mi jak zawołany. Nigdy może nie pragnąłem silniej jak teraz wynurzyć, wywnętrzyć się przed kimś; ty, co mię znałeś dawniej, kiedy jeszcze w pocie czoła pracowałem na chleb powszedni, kiedy gorzkim trudem okupywałem szmat odzieży na grzbiet, ty mię będziesz mógł osądzić najlepiej, przed tobą wyspowiadam się ze wszystkiego! 

Katylinie pochlebiły widocznie słowa przyjaciela, bo uśmiech sarkastyczny znikł mu nagle z ust, a twarz jakoś spoważniała i zszlachetniała w jednej chwili. Grakchus tymczasem szybkimi krokami zaczął przechadzać się po pokoju, jak gdyby zbierał myśli lub jakąś wewnętrzną przytłumiał walkę. 

Nim podsłuchamy dalszej poufnej rozmowy obudwu dawnych przyjaciół, poznajmy bliżej ich przeszłość i wzajemny stosunek. 

Wiemy już mniej więcej, że Grakchus i Katylina, czyli inaczej Juliusz Żwirski i Damazy Czorgut, byli kolegami szkolnymi i że od pierwszej chwili poznania ścisła łączyła ich z sobą przyjaźń. Przyjaźń ta, oparta na dziecięcych jeszcze wrażeniach i skłonnościach, na kilkuletnim sąsiedztwie jednej ławki, przeszła już wiele prób i walk, a od pierwszego swego zawiązania mogła tylko uchodzić za żywe sprawdzenie przysłowia les extremes se touchent . 

Trudno by bowiem wyobrazić sobie dwie sprzeczniejsze natury, dwa różniejsze charaktery, dwie odrębniejsze indywidualności nad naszych obudwu młodzieńców, o tak znaczących rzymskich przydomkach. Obadwaj nie mieli z sobą nic wspólnego, jeden wyglądał raczej jak istne przeciwieństwo drugiego, a mimo to spajała ich jakaś tajemna, zagadkowa nić sympatyczna.  

Łagodny, cichy, przyzwoity Juliusz uchodził w szkołach za wzór skromności i dobrych obyczajów, podczas kiedy gwałtowny, niesforny i nieokrzesany jego towarzysz raził już w pierwszych latach dziecięcych zawadiactwem, zuchwałością bez miary i w ogóle obok namiętnego charakteru zdradzał zupełny brak wychowania.  

Juliusz dziesięciu ustąpił, nim jednego sobie naraził. Damazy dwudziestu zraził, nim o włosek uległ jednemu. Pierwszy, tkliwy i wrażliwy jak panienka, niepoprawny marzyciel i fantasta, zakrawał na melancholika, drugi, jak głaz zamknięty wszelkim uczuciowym wrażeniom i wpływom, poddany ślepo zmysłowym popędom niezwyczajnie namiętnej natury, z wiecznym złośliwym uśmiechem na ustach, odpychał nieprzezwyciężonym pociągiem do szyderstwa, bezwzględnym zaufaniem w samym sobie i pewnym, aż w cynizm wpadającym lekceważeniem wszystkiego i wszystkich na świecie.

Jaskrawa ta sprzeczność charakterów wypływała po części przynajmniej w swych początkach z różnego wychowania obudwu.

Juliusz pochodził z uboższej, podupadłej gałęzi szczytnej rodziny Żwirskich. Ojciec jego miał jeszcze małą wioskę w Samborskiem i mógł jedynemu synowi zapewnić życie bez trudu i troski; wszakże nieszczęsny rok 1831 pochłonął i te resztki znacznej niegdyś fortuny szlacheckiej.

Stary pan Michał Żwirski udzielał hojne zasiłki pieniężne wszystkim młodym ochotnikom, co z tych stron spieszyli na plac boju, a oprócz tego i tysiączne inne ponosił ofiary.

Toteż z upadkiem nowo na chwilę odżyłych nadziei doznał i zupełnej ruiny majątkowej, i narażony na rozliczne kłopoty i prześladowania, wyzuty zupełnie z ostatniej posiadłości ziemskiej, musiał na jakąś nędzną zejść dzierżawę, gdzie z potem czoła mógł zaledwie kęs powszedniego chleba zapracować dla swej nielicznej rodziny.

Ciężkie zgryzoty, troski nieustające, praca nad siły podkopały wątłe z natury zdrowie zacnego obywatela. Umarł przedwcześnie, zostawiając żonę i syna na walkę losu, której sam nie był w stanie podołać.

Pani Żwirska musiała dotrzymać umowy dzierżawnej, a pozbawiona wszelkiej męskiej pomocy, nie znająca się na gospodarstwie, pełna ślepej ufności do każdego, straciła wszystko, co pozostało jeszcze z ogólnego rozbicia, i nagle opuszczona i osierocona ujrzała się bez wszelkich środków do życia, wszelkich zasobów do dalszego wychowania jedynego dwunastoletniego syna, który dotychczas w domu jeszcze pierwsze pobierał nauki.

Sama gotowa była ciężkim znojem zapracowywać gorzko kawałek chleba, pasować się bez skargi z najsroższą niedolą, ale los jedynego dziecięcia okrutną przejmował ją trwogą.

Złamana cierpieniem nie widziała innego środka w rozpaczy, jak uciec się do pomocy majętnych krewnych. Przezwyciężając szlachecką dumę, która wzmogła się tylko w nieszczęściu, udała się najpierw do swych własnych, następnie do krewnych mężowskich.

I z jednej, i z drugiej strony czekał ją zawód, zanadto zresztą zwyczajny i powszechny w naszych czasach i naszym świecie, aby go z góry nie można było przewidzieć. Zamiast otrzymać spodziewaną pomoc na wychowanie syna, musiała tylko połknąć kilka kropel nowej goryczy, poniżając się bezowocnie, prosząc na próżno.

W zupełnym już prawie zwątpieniu przypomniała sobie w jakiejś szczęśliwej chwili, że i bogaty, i głośny w okolicy starościc Żwirski należy w jakimś stopniu do rodziny mężowskiej. 

Napisała do niego, chwytając się niejako ostatniej już, pajęczej nitki gasnącej zupełnie nadziei.  

W tydzień otrzymała odpowiedź umyślnym posłańcem, która obok banknotu na tysiąc złotych reńskich następujące zawierała słowa: 

"Posyłam większą sumkę naraz, aby być wolnym od wszelkich dalszych kwerend. Obejdzie się bez podziękowania". 

Mimo tak nielitościwej, okrutnej prawie formy listu, przyjęła biedna wdowa dar ofiarowany i sprowadziwszy się do Sambora postanowiła żyć z rozdzielonych na lata cząstek otrzymanej sumy, a syna pod własnym okiem oddała do szkół publicznych.  

Śliczny, jasnowłosy Julek miał lat trzynaście, kiedy już po rozpoczętym kursie wszedł do pierwszej klasy gimnazjalnej, czyli tak zwanej łacińskiej, a wola profesora posadziła go w trzeciej ławce, tuż przy boku jakiegoś barczystego kolegi, który go od samego wstępu na próg na wskroś swym szyderczym przeszywał wzrokiem.  

Julek usiadł spokojnie na wskazanym sobie miejscu, a słyszał, jak barczysty sąsiad mruknął półgłosem: 

- Ten chrząszcz patrzy coś na paniczyka. 

Niebawem dowiedział się nazwiska swego groźnego, szyderczego sąsiada. 

Profesor zawołał nagle z katedry: 

- Damazy Czorgut!

- Adsum! - odpowiedział głośno i śmiało barczysty sąsiad. 

- Posadziłem koło ciebie nowo zapisanego Juliusza Żwirskiego, bo widać mu z twarzy, że łagodny i spokojny - prawił profesor poważnie - pamiętajże utrzymywać z nim zgodę, bo pierwsza z twej strony zaczepka karana będzie z podwójną surowością. 

Czorgut wzruszył z lekceważeniem ramionami, potem spojrzał z nie tajoną złością na swego sąsiada i mruknął zuchwale: 

- Nie miałbym z kim szukać zaczepki, ta z nim. Niech sobie siedzi spokojnie, ale, proszę pana profesora, najczęściej cicha woda brzegi rwie. 

- Milczeć - upomniał profesor surowo - ty na wszystko znajdziesz odpowiedź, ale powiadam ci jeszcze raz, że na pierwszą skargę Żwirskiego nie będę uważał, żeś eminentysta , ale cię zamknę do karceru i dam złą notę w obyczajach. 

Czorgut usiadł i znowu wzgardliwie ruszył ramionami. A widać było, że namotał sobie na nosie protekcję profesora. 

Całą godzinę siedział spokojnie, ale zaledwie profesor w chwili wypoczynku wyszedł ze szkoły, porwał się nagle z miejsca i silną ręką pochwycił za kark nowego sąsiada.

- Co, to ty, chrząszczu, masz być fagasem belfera? - huknął mu nad uchem.

Przestraszony tak nagłym napadem Julek nie miał nawet siły odpowiedzieć.

- Potrzeba mu zrobić "października" na powitanie! - ciągnął dalej Czorgut.

- Października, października! - zakrzyczały wesoło rozliczne głosy.

Październik był to własny wynalazek Czorguta, a polegał na tym, aby komuś w jak najnieprzyjemniejszy sposób wszystkie włosy zburzyć w górę, a potem kilka razy zaciśniętą pięścią przesunąć mu od brody przez nos do czoła.

Julek miał długie, starannie uczesane włosy, toteż operacja października miała wielką dla wszystkich ponętę.

- Października, października! - odzywały się ciągle głosy z najdalszych kątów klasy.

- Silentium! - upominał na próżno nominalny przestrzegacz porządku szkolnego, tak zwany familias.

Czorgut pochwycił w obie swe szorstkie dłonie jasnowłosą głowę swej ofiary i w jednym mgnieniu oka w dziwny wprowadził ją nieład, a potem w napomkniony powyżej sposób tak gwałtownie pięścią przesunął mu po twarzy, że biednemu przestraszonemu Julkowi krew puściła się z nosa.

Czorgut nie spostrzegł tego, a lękając się nadejścia profesora, zaczął prędko przygładzać mu włosy.

Lecz w tej chwili profesor ukazał się już we drzwiach.

- Co tu się dzieje? - zapytał surowo.

Cisza nastała, jakby mak siał.

Stary pedagog powiódł wprawnym okiem po całej szkole i spostrzegł nagle skrwawionego Julka. Nasrożył się, aż strach przejął siedzących w ostatniej ławce, i usiadłszy na powrót na katedrze wytoczył formalne śledztwo.

- Przystąp tu, Żwirski.

Julek wysunął się na środek i stanął przed katedrą.

- Co ci kto zrobił? - zapytał profesor.

Cisza nastała w klasie, że nikt ani mrugnąć nie śmiał. Julek zawahał się czegoś, obejrzał się za swym napastnikiem, a widząc ciągły szyderczy uśmiech na jego ustach i prawie powiększony jeszcze wyraz wyzywającej zuchwałości w oczach, zmarszczył z lekka czoło i odpowiedział stanowczo:

- Nikt mi nic nie zrobił, panie profesorze. 

Całą szkołę obiegł przytłumiony szmer zdziwienia. 

- Jak to nic? - żachnął się profesor - skądże ta krew? 

- Z nosa - odpowiedział naiwnie zapytany. 

- Któż ci ją puścił? 

- Nikt, sama się puściła... 

- Ad locum, asine! - krzyknął pedagog rozgniewany i nie troszcząc się więcej o tę sprawę, zaczął dalszy wykład. 

Julek wrócił do swej ławki, a czuł jakoś instynktem, że szlachetnym swym zaparciem odniósł większy tryumf nad przeciwnikiem, niż gdyby go był na najsurowszą naraził karę. 

Kiedy usiadł na dawnym miejscu, Czorgut ukradkiem pochwycił go za rękę i szepnął mu nieznacznie: 

- Przepraszam cię, nie jesteś fagasem, będziemy odtąd przyjaciółmi. 

I w samej rzeczy, od tej chwili, od tego drobnego, mało znaczącego wypadku zawiązała się naprawdę szczera pomiędzy obudwoma przyjaźń. Czorgut powziął szczególny szacunek i sympatię do swego słabszego sąsiada, a z natury szczery, wylany, otwarty Julek nie odepchnął podawanej ręki do zgody i braterstwa. 

Przyjaźń zresztą Damazego Czorguta nie zasługiwała wcale na wzgardę lub lekceważenie. 

Najzuchwalszy i najniesforniejszy uczeń w klasie, był on oraz najzdolniejszy i największe miał u kolegów zachowanie. Nie obeznany z zwyczajami i obyczajami szkolnymi Julek znalazł w nim od razu doradcę i przewodnika, a tak pierwsze słabe w początkach węzły przyjaźni spajały się coraz silniej. 

Damazy był od dzieciństwa sierotą po jakimś pisarzu prowentowym , matka, służąc gdzieś za klucznicę, bardzo słabej udzielała mu pomocy, mimo więc swego nader młodocianego wieku musiał po większej części sam starać się na siebie. Dawał lekcje początkowym normalistom , przepisywał skrypta wyższym gimnazjalistom, wyrabiał zadania domowe i szkolne swym słabszym kolegom, a tak z trudem, mozołem, przy głodzie i chłodzie przebijał się jakoś z klasy do klasy.  

Świetne postępy w szkołach, bystre do wszystkiego pojęcie i niesłychana pamięć jednały mu o tyle względy profesorów, że najczęściej patrzyli przez szpary na gwałtowne wybryki jego od pierwszej już młodości zuchwałej i niesfornej natury.

Ludzie, co wcześnie sami muszą starać się o siebie, przyuczają się zazwyczaj porządku, statku i oszczędności; u Damazego Czorguta działo się przeciwnie.

Dwa bochenki razowego chleba nadsyłane mu regularnie co tydzień od matki służyły mu za bezpieczną rezerwę, na którą mógł spuścić się na najgorszy wypadek. Cokolwiek też zarobił ubocznie, przepuszczał tej samej chwili nie pamiętając o jutrze. Nigdy jakaś stalsza troska nie zasępiła jego czoła, nie zamąciła mu jego spokoju. Zawsze wesoły, swobodny, śmiejący się, zdawał się opływać w wszelkie dostatki, kiedy nieraz od dwu dni ani w gębie nic nie miał, a z większą fantazją, z większą śmiałością stąpał w swych wykrzywionych butach niż inny koleżka w lakierowanych ciżemkach.

Z każdym nowym rokiem ułatwiało mu się oczywiście utrzymanie, dostawał już korzystniejszych lekcji, pobierał więcej za wypracowania obcych zadań, ale z tym wszystkim nie zmienił trybu życia. Im więcej rosły dochody, tym znaczniejsze mnożyły się potrzeby, tym gwałtowniejsze zresztą odzywały się w nim namiętności.

Julek, młodszy od niego o cztery lata, prowadzony starannie pod czujnym okiem matki, niewiele stykał się z swym przyjacielem poza szkołą. Sąsiadował z nim zawsze w jednej ławce, często Damazy odwiedzał go w domu i na tym kończyły się ich wzajemne korelacje. Dopiero w latach późniejszych, kiedy Julek łatwiej mógł oddalić się spod oczu matki, poznał cały nieporządny tryb życia swego przyjaciela, ale wszelkie rady, przedstawienia i upomnienia przychodziły już teraz za późno. Czorgut ani nie myślał zmienić nagannego trybu życia, lekkomyślność jego z każdym dniem nowym rosła. Niepomny na wczoraj, nie troszcząc się o jutro, kontynuował dalej z świetnym zawsze sukcesem swój zawód szkolny i tak nareszcie doszedł do klasy szóstej, ostatniego roku nauk gimnazjalnych. Śmierć matki rozwiązała mu do reszty ręce, odtąd należał już w dosłownym tego słowa znaczeniu sam do siebie, ostatnie pękło ogniwo, które choć cokolwiek kiełzało jego wolę.

- Jestem już zupełnie sui juris - mawiał odtąd na wszelkie przyjacielskie upomnienia.

W takim stanie zaskoczyła go katastrofa, która nagle na zupełnie inny tor popchnęła jego życie.

Młodzież szóstej klasy zaczyna już czuć i myśleć głębiej. W młodzieńczym szale i upojeniu nietrudno jednak w tej porze o jakiś krok nierozważny, który na całe życie późniejsze zgubny nieraz wywrze wpływ. Kilkunastu uczniów szóstej klasy zawiązało się w tajne wielkich zamiarów, a małych środków stowarzyszenie. Wszyscy członkowie poprzybierali rzymskie imiona i wszyscy do jak najściślejszej zobowiązali się tajemnicy. 

Łagodny, szlachetny Juliusz, fantazujący zawsze o biednym i uciśnionym ludzie, na którym, zdaniem jego, cała przyszła ojczyzny polega nadzieja, otrzymał imię Grakchusa, zuchwały charakter, niesforna natura Czorguta ściągnęły mu przydomek Katyliny. 

Dwa razy na tydzień zbierali się związkowi na walne zgromadzenie w rozmaitych miejscach umówionych, a każdą razą jednogłośną aklamacją zajmował Grakchus miejsce prezydenta. 

Niebawem jednak zawisła groźna chmura nad młodocianym klubem. Zawezwany przez swych towarzyszy, napisał Grakchus ognisty, pełen prawdziwego poetycznego polotu wiersz, który miał służyć niejako za program stowarzyszenia. 

Tajemnica samego związku zachowała się nienaruszoną, ale ów śmiały, pełen namiętnych wybuchów wiersz rozpowszechnił się po całym Samborze, a Bóg wie jakim sposobem ni stąd ni zowąd ustaliło się mniemanie, że autorem tego z rąk do rąk ukradkiem podawanego wierszu był nasz Juliusz Żwirski. 

Dyrektor wytoczył śledztwo, które tym zgubniejsze mogło pociągnąć za sobą skutki, że groziło naprowadzić na trop tajnego stowarzyszenia. 

Aby więc wraz z sobą i innych nie zgubić kolegów, postanowił Grakchus przyznać się do zarzuconego mu autorstwa i poddać się dobrowolnie nieuchronnej karze. Oznajmił swój zamiar zgromadzonym towarzyszom i wszyscy przyjęli go w ponurym milczeniu, widząc, że rzeczywiście ten jeden tylko pozostaje środek.  

Ale w tej chwili zjawił się spóźniony cokolwiek Katylina. 

- Nie pozwalam! - huknął zaraz na wstępie stentorowym głosem . 

Wszyscy spojrzeli na niego zdziwieni. Katylina wyglądał zupełnie zmieniony. W fizjonomii jego przebijała się niezwyczajna uroczystość i powaga, zeszlachetniał i wypiękniał w całej swej postaci i widać było, że z jakimś silnym, nieugiętym przybywa postanowieniem. 

- Ja jestem autorem wierszu i kwita - wykrzyknął po chwili. 

Na to całe zgromadzenie wybuchło w jeden tylko głośny wykrzyk radości. Na próżno zżymał i opierał się Juliusz. 

- Siedź cicho, głupcze - zakrzyczał go Katylina z swoją rubaszną poufałością - masz matkę, która teraz już potrzebuje twojej podpory, a ja nie mam żadnych obowiązków na tym świecie. Tobie różne przyświecają nadzieje, ja, jeśli do czego doprowadzę, to tylko na drodze awanturniczych przygód; nie chciej mię więc powstrzymywać na ścieżce mego powołania.  

Samo moje nazwisko rwie mię na ten tor, bo czyż podobna by uwierzyć, aby ktoś, co nazywa się Damazy Czorgut, mógł być kiedy gryzipiórkiem lub czymś podobnym?...

- Niech żyje Katylina! - zahuczało całe zgromadzenie.

Myśl o podupadającej codziennie na siłach matce rozbroiła poniekąd Grakchusa, zawsze jednak silne jeszcze odzywały się w nim skrupuły. Chciał się znowu z czymś odezwać, ale Katylina zamknął mu gębę.

- Nie myśl, że się poświęcam za ciebie - rzekł mu z uśmiechem lekceważenia - sprzykrzyło mi się już to głupie szkolarstwo, potraciłem lekcje, narobiłem długów, czy tak, czy tak musiałbym dziś, jutro zrobić fugas chrustas . Nie odbierajcie mi sposobności usunąć się z honorem z widowni. Do widzenia, koledzy. Idźcie do domu i zabierajcie się spokojnie do waszych pensów , ja walę wprost do dyrektora i załatwię wszystko jak najlepiej. Towarzystwo rozeszło się w najlepszym usposobieniu, a nazajutrz dowiedział się cały Sambor, że Damazy Czorgut przyznał się do autorstwa potępianych wierszy, a nie dość na tym, po podpisaniu protokołu obił w naddatku dyrektora i potem zniknął bez wieści.

Z ucieczką Katyliny upadło dalsze śledztwo. Tajemny związek pozostał w ukryciu, dopokąd się sam nie rozszedł, a Grakchus ocalał od niechybnej ekskluzji.

Jakie przygody i koleje losu przechodził tymczasem zbiegły Katylina, wiemy już z jego własnego opowiadania. Nie podobało mu się w zaciszu klasztornych murów, że trudno było wydołać pod surowym rygorem karności wojskowej. Uciekł z klasztoru, wywinął się z wojska i wracając do kraju, ujrzał się znowu na rozdrożu życia. Potrzeba było koniecznie jakąś nową obierać ścieżkę, obejrzeć się za nowym sposobem utrzymania, ale wtem doszła go przypadkowa wieść o nagłej, szczególnej zmianie losu swego dawnego kolegi i przyjaciela.

Katylina nie namyślał się długo.

- Pójdę do niego - pomyślał sobie - niech mi wytknie jaki zawód.

I z kijem w ręku, a lekkim zawiniątkiem pod pachą przywędrował śród mnogich przygód po drodze do siedziby dawnego kolegi, a dzisiejszego milionowego pana.

Opowiedziawszy swoje, jak mówił, curriculum vitae, czekał teraz niecierpliwie na opowiadanie Grakchusa.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej