Herbert Spencer

ZASADY SOCYOLOGII 1

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OD REDAKCYI "GŁOSU."

PRZEDMOWA DO WYDANIA TRZECIEGO.

PRZEDMOWA DO TOMU PIERWSZEGO.

Część pierwsza.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XV.

ROZDZIAŁ XVI.

ROZDZIAŁ XVII.

ROZDZIAŁ XVIII.

ROZDZIAŁ XIX.

ROZDZIAŁ XX.

ROZDZIAŁ XXI.

ROZDZIAŁ XXII.

ROZDZIAŁ XXIII.

ROZDZIAŁ XXIV.

ROZDZIAŁ XXV.

ROZDZIAŁ XXVI.

ROZDZIAŁ XXVII.

PRZYPISY.

DODATEK A.

DODATEK B.

DODATEK C.

ZASADY SOCYOLOGII

Tom I.

Spencer Herbert

Z trzeciego wydania oryginału przełożył I. K. Potocki.

OD REDAKCYI "GŁOSU."

Tom niniejszy jest szóstym z kolei w szeregu tych, które stanowią System Filozofii Syntetycznej, pierwszym zaś tomem Zasad Socyologii. Pominęliśmy na teraz Biologiję i Psychologiję naprzód dla tego, iż w piśmiennictwie naszem, czasów ostatnich, nauki te lepiej są reprezentowane, niż Socyologija, głównie zaś, aby wyzyskać dość żywe, jak się zdaje, zajęcie jakie wśród naszej inteligencyi budzą dzisiaj nauki społeczne. Niezależnie od tego, jakim jest nasz pogląd na kierunek i wartość socyologicznych doktryn Spencera, samo już ujęcie różnorodnych zjawisk społecznych w jeden filozoficzny całokształt, może mieć wielkie znaczenie dla polskich czytelników. Nie tyle idzie nam w tej chwili o zalecenie takiego lub innego systemu Socyologii, ile o wpojenie przekonania, że jakiś system jest niezbędny: inaczej pozostalibyśmy wiecznymi niewolnikami gmatwaniny zjawisk konkretnych.

PRZEDMOWA DO WYDANIA TRZECIEGO.

W niniejszem trzeciem wydaniu pierwszego tomu Zasad Socyologii zrobiono kilka dość ważnych poprawek. Tekst został przejrzany; dodano odsyłacze do dzieł wzmiankowanych i przytaczanych w tekście, rozszerzono dodatki i opatrzono książkę indeksem.

Każdy rozdział został starannie przejrzany w celu usunięcia zeń . wadliwych wyrażeń i nadania większej zwięzłości wykładowi. Przez usunięcie zbytecznych zdań i wyrazów, autor zmniejszył rozmiar dzieła o 40 stronnic, pomimo, iż tu i owdzie uzupełnił liczbę przykładów. Skrócenie to wszakże nie zmniejszyło objętości tomu, gdyż wymienione powyżej dodatki zajmują o wiele więcej miejsca, niż się go zyskało dzięki skróceniom.

W przedmowie do wydania pierwszego autor objaśnił, w jaki sposób zdarzyło się, iż czytelnik pozbawionym został odpowiednich środków sprawdzenia wielu z pomiędzy licznych przytoczeń; wraz z objaśnieniem owem, wyrażał autor nadzieję, iż brakowi temu będzie mógł z czasem zaradzić. Obecnie, dzięki usilnej pracy, zaradzono mu prawie w zupełności. Przed kilku laty uprosiłem pewną osobę, pełniącą obowiązki mego sekretarza, a mianowicie nieżyjącego już dzisiaj mr. P. R. Smitha, aby mi dostarczył odsyłaczy do moich przytoczeń; jakoż, przy pomocy innego mego dzieła Descriptive Sociology, gdzie to było możebnem, tam zaś, gdzie nie było można, przy pomocy oryginałów dzieł przytaczanych autorów, zdołał on odnaleść znaczną większość ustępów. Pomimo to jednak pozostawały jeszcze liczne braki. Przed dwoma laty ułożyłem się z biegłym biblijografem, mr. Tedderem, bibliotekarzem Athenaeum Club, aby na nowo przejrzał wszystkie przytoczenia i uzupełnił odsyłacze tam, gdzieby je mr. Smith ominął. Dzięki niezmordowanej pracy, która mnie zdumiewała, mr. Tedder odnalazł większą część przytoczeń, przy których brakowało odsyłaczy. Nakoniec, liczba tych, których jeszcze nie wykryto, zmniejszoną została dzięki trzeciej rewizyi, dokonywanej przy pomocy "kluczów," znajdujących się w rękopiśmie, oraz dzięki wskazówkom, których autor mógł udzielić. Obecnie pozostaje już mniej niż 2% przytoczeń, nieopatrzonych odsyłaczami.

Uzupełnienie odsyłaczów nie było jednak jedynym celem przeglądu tego nowego wydania; dalszym celem było usunięcie niedokładności. Dzieło Descriptive Sociology, z jakiego przytoczenia były robione, przechodziło przez stadya, z których każde nastręczało sposobność do błędów. W wyciągach tych, kopiowanych przez kompilatorów, literalne i wyrazowe nieporozumienia z pewnością nie musiały być rzadkie. Imiona własne osób, ludów i miejsc, nie wypisywane z należytą starannością, łatwo mogły być błędnie odczytane przez zecerów. To też, sądząc, iż wiele tam było braków, które wprawdzie nie zmniejszały wartości dowodowej wyciągów, ale czyniły je niedokładnemi, autor zapragnął, aby podczas uzupełniania odsyłaczy, dokonano zarazem porównania tych miejsc z oryginałami. Zadanie to z całą sumiennością rozwiązane zostało przez mr. Teddera, tak, iż poprawki jego rozciągały się nawet aż do uzupełnienia i prostowania znaków pisarskich. O wynikach tego swego przeglądu napisał on do autora list następujący:

Lipiec 1885.

Dear Mr. Spencer,

W drugim wydaniu (1877) Zasad Socyologii, (tom pierwszy), powierzonem mym rękom, znajdywały się 2,192 odsyłacze do 379 dzieł przytaczanych; w nowem wydaniu jest ich około 2,500, dzieł zaś 455. Wszystkie te wzmianki, z wyjątkiem jakichś 45, porównane zostały z oryginałami.

W ciągu sprawdzania poprawiłem liczne błędy drukarskie. Były one przeważnie literalne i zawierały w sobie przekręcenia, popełnione przez kompilatorów Descriptive Sociology, błędnie umieszczone w cudzysłowach. Nieznaczną była ilość błędów wyrazowych, a do takich należało, np., odnoszenie pewnych faktów do jakichś plemion szczególnych, podczas gdy oryginał stosował te przykłady do całej grupy plemion, a więc nadawał im znaczenie szersze, niż to czyniła książka Pana. Jedyne, jakie mogę przypomnieć sobie, przykłady zmian, dotyczących wartości przytoczeń, jako dowodów, były, po pierwsze, przerobienie pewnego ustępu z Ilijady, wziętego początkowo z pośledniejszego tłomaczenia, powtóre — usunięcie wzmianki (na str. 298, wyd. 2-go) o unikaniu przez Iudusów posługiwania się świętem imieniem Oma.

Z pośród 455 dzieł przytaczanych, tylko 6-ciu powaga jest podejrzaną, ale wyciągi z nich nie są liczne, a nadto nie widzę żadnego powodu do powątpiewania o dokładności tych mianowicie wskazówek, za jakie w książce niniejszej spada na nie odpowiedzialność.

Racz pan przyjąć i t. d.

Henryk E. Tedder.

Wyżej wzmiankowane twierdzenie, usunięte przez p. Teddera, komentowanem było przez prof. Max Müllera podczas jego Hibbert Lectures, przyczem utrzymuje on nadto, że autor również był w błędzie, gdy twierdził, że Egipcyanie powstrzymywali się od używania świętego imienia Ozyrysa. Z tym drugim, przypisywanym mi, błędem rozprawiłem się w dopisku na stronicy 274, gdzie, jak sądzę, dowiodłem, iż prof. Max Müller postąpiłby sobie dobrze, gdyby zbadał dowody przed popełnieniem omyłki własnej.

Imię profesora przypomina mi inną jeszcze, odnoszącą się tutaj, materyę. W pewnym artykule, mówiącym o tej książce, a ogłoszonym w Pall Mall Gazette 21 Lutego 77 roku, powiedziano, iż pogląd, wygłoszony w części pierwszej, a sprzeczny z twierdzeniami mitologii porównawczej, "będzie, jak sądzimy, surowo osądzony przez osoby, specyalnie obeznane z tą dziedziną wiedzy. " Kiedy więc nakoniec w roku 1878 ogłoszone zostały prelekcye prof. Max Müllera o początku % rozwoju religii i t, d. i t. d, sądziłem, że przecież ciekawość moja, co do odpowiedzi, zostanie zaspokojoną. Zwróciwszy się jednak do drukowanego sprawozdania o tych prelekcyj ach, nie uczułem żadnej pokusy rozprawiania się z hipotezą, twierdzącą, iż religija rozwinęła się z teoryi duchów (Ghost theory), jeśli, jak zauważył pan Andrew Lang, jedyną o tem wzmianką było jakieś 30 wierszy, opisujących "psycholatryę" w Afryce. Samo dzieło dowiodło, iż zbyteczną byłaby polemika z hipotezą, twierdzącą, że fetyszyzm jest pierwotną postacią religii. Zbyteczną, powiadam, gdyż, jak sądzę, hipoteza ta skutecznie została przezemnie obaloną w pierwszem wydaniu tej książki. Dla czego prof. Max Müller wyłożył tak wiele pracy dla zbicia teoryi, już przedtem obalonej, jest dla mnie niejasnem. Jeszcze mniej jasnem jest to, dla czego, mając przed sobą moją książkę i krytykując niektóre z wyżej przytoczonych jej twierdzeń, całkowicie pominął on rozdział, w którym zrobiono już to, co zamierzały dopiero zrobić jego prelekcye.

Jaki był bezpośredni cel jego odczytów, nie rozumiem. Nie przypuszczał on zapewne, iż obalenie teoryi fetyszów było obaleniem teoryi, przeciwstawianej dzisiaj jego własnej; jakkolwiek nie jest nieprawdopodobnem, iż wielu z pomiędzy jego słuchaczy i czytelników przypuszczało, że tak było istotnie.

Niewiele pozostaje tu powiedzieć o poczynionych w tej książce inowacyach. W Dodatku A, zatytułowanym: "Dalsze przykłady myśli pierwotnej," uzupełnienia są takie, iż właściwie stanowią ponowne uwydatnienie tezy, bronionej w części pierwszej. Dodatek B, o teoryi mitologicznej, opatrzono wstępem. Nakoniec dodatek C, o lingwistycznej metodzie mytologów, jest całkiem nowy.

Rayswater. Lipiec 1885.

PRZEDMOWA DO TOMU PIERWSZEGO.

Nazwę Socyologii nauka o społeczeństwie otrzymała od Comte'a. Przyjąłem ją częścią dla jej upowszechnienia, częścią zaś dla tego, iż nie było żadnej innej nazwy, dość obszernej. Jakkolwiek ganiony wielokrotnie przez tych, którzy potępiają ten wyraz, jako "barbarzyństwo," nie żałuję, żem tak postąpił. Posługiwać się, jak to doradzali niektórzy, wyrazem polityka (politics), zbyt ciasnym pod względem znaczenia, jak również i niedogodnym z powodu swych współoznaczeń — byłoby to rozmyślnie stwarzać zamięszanie, w celu uniknięcia braku, niemającego znaczenia w praktyce. Różnolitość naszej mowy jest już tak wielką, iż prawie każdą myśl wyraża się w słowach, wziętych z dwóch albo trzech języków. Co więcej, istnieje w niej wiele wyrazów, utworzonych w sposób nieprawidłowy z różnorodnych pierwiastków. Ze względu na to, przyjąłem bez wielkiego wahania ten wyraz. Sądząc, iż dogodność, poddawawczość (suggestivenes) naszych symbolów słownych jest rzeczą bardziej ważną, niż prawowitość ich pochodzenia.

Prawdopodobnie, niektórzy doznają pewnego zdziwienia, widząc, iż dzieło, zawierające wiele przytoczeń z licznych autorów, nie posiada u spodu swych kartek żadnych odsyłaczy. Otóż kilka słów wyjaśnienia z tego powodu. Gdy się odsyła czytelnika do dopisków, u dołu zamieszczonych, wówczas rwie się całkowicie nić rozumowania, a nawet wtedy, gdy się ich nie przytacza na tej samej stronicy, uwagę naszą zakłóca ciągle myśl, iż potrzeba byłoby zajrzeć do nich. Wynika ztąd strata czasu i wrażenia. Ponieważ w charakterze danych, niezbędnych mi do wyprowadzenia mych wniosków, postanowiłem użyć faktów, odpowiednio zgromadzonych i uklasyfikowanych w Descriptive Socyology, gdzie zachowano porządek taki, że mając imię wzmiankowanego autora i rasy, w każdej chwili można odnaleźć odnośny ustęp, a z nim też moje przytoczenie, zdarzyło się przeto, iż marnowanie czasu i wikłanie myśli za pomocą owych, rozpraszających uwagę dopisków "dolnych," stało się całkiem niepotrzebne. Postanowiłem więc je opuścić. Prawie wszędzie tam, gdzie dowodów dostarczać mają przykłady ras nieuspołecznionych (a taką jest większa część dowodów tej książki), czytelnik znajdzie powyższe środki sprawdzenia. Znalazłem wszakże później, iż do wielu faktów, zaczerpniętych z innych źródeł, potrzeba byłoby dopiero szukać odsyłaczów i wprowadzać je do niniejszej książki. Nie chcąc wszakże zmieniać raz już przyjętego systemu, pozostawiłem je w stanie niesprawdzalności. Uznaję ten brak i mam nadzieję zaradzić mu później. W tomach następnych mam zamiar posługiwać się pewną metodą przytoczeń, która, ułatwiając czytelnikowi zaglądanie do przytaczanych źródeł, jednocześnie nie rozpraszałaby jego uwagi.

Zeszyty, z jakich składa się tom niniejszy, dostarczone były prenumeratorom w porządku następującym: Nr. 35 (str. 1 — 80) w Czerwcu, 1874; Nr. 36 (str. 81 — 160) w Listopadzie 1874; Nr. 37 (str. 161 — 240) w Lutym, 1875; Nr. 37 (str. 241-320) w Maju 1875; Nr. 39 (str. 321 — 400) we Wrześniu, 1875; Nr. 40 (str. 401 — 462 z dodatkami A i B) w Grudniu, 1875; Nr. 41 (str. 465 — 544) w Kwietniu 1876; Nr. 42 (str. 545 — 624) w Lipcu 1876; i Nr. 43 (str. 625 — 704), w Grudniu 1876; Nr. dodatkowy (44), będący uzupełnieniem niniejszego tomu, ukazał się w Czerwcu 1877.

Wraz z owym numerem 44, prenumerat na "Systemat Filozofii Syntetycznej" ustaje, zamierza się bowiem pozostałą część dzieła wydawać tylko tomami. Tom następny ukończonym, jak sądzę, zostanie w roku 1880.

Londyn, Grudzień, 1876.

Część pierwsza.

DANE SOCYOLOGII.

ROZDZIAŁ I.

ROZWÓJ NADORGANICZNY.

§ 1. Z pomiędzy trzech, z grubszego odróżnionych, rodzajów ewolucyi, naszkicowanych w Pierwszych Zasadach, przechodzimy teraz do trzeciego. Rodzaj pierwszy, ewolucya nieorganiczna, która w razie jej opracowania, zajęłaby była dwa tomy — jeden o astrogenii, drugi o geogenii, został pominięty, gdyż niepożądanem wydawało się autorowi odraczać wykład ważniejszych zastosowań doktryny dla opracowania zastosowań mniej ważnych, jakkolwiek logicznie poprzedzających tamte. Cztery tomy, idące po Pierwszych Zasadach, miały do czynienia z ewolucyą organiczną: dwa z pomiędzy nich roztrząsały zjawiska fizyczne, spostrzegane przez nas w skupieniach żyjących wszelkich porządków, tak roślinnych, jak i zwierzęcych; w dwóch innych opracowywano owe bardziej specyalne zjawiska, ukazujące się tylko w najwyżej rozwiniętych skupieniach organicznych, a odróżniane przez nas, jako zjawiska duchowe. Obecnie przechodzimy do ostatniego działu, ewolucyi nadorganicznej. Jakkolwiek wyraz ten jest opisowy, i jakkolwiek w Pierwszych Zasadach (§ 111) opatrzyłem go uwagą objaśniającą, to jednak właściwem będzie wyłożyć tu jego znaczenie w sposób bardziej dokładny.

§ 2. Zajmując się faktami, jakie przedstawia pojedyńczy organizm w ciągu swego wzrostu, dojrzałości i upadku, badaliśmy ewolucyę organiczną. Jeśli weźmiemy pod uwagę, jak to uczynić musimy, działania i oddziaływania, zachodzące pomiędzy owym ustrojem, a ustrojami innych rodzajów, do stosunków z któremi popycha go życie, to i wówczas jeszcze nie wyjdziemy po za granice ewolucyi organicznej. Za przekroczenie tych granic nie potrzebujemy tez uważać tego, gdy przyjdziemy do zjawisk, towarzyszących pielęgnowaniu potomstwa, jakkolwiek tutaj widzimy już zaród nowego porządku zjawisk. Uznając fakt, że współdziałanie rodziców zarysowuje przed nami sprawy, należące do klasy, już znajdującej się poza organizmem prostym, oraz uznając, iż niektóre z wytworów rodzicielskiego współdziałania, jak np., gniazda, są jakby zapowiedzią wytworów klasy nadorganicznej, możemy jednak uważać z całą słusznością, że rozwój nadorganiczny rozpoczyna się tam tylko, gdzie powstaje już coś więcej nad połączone usiłowania rodziców. Rzecz jasna, iż niema tu żadnej granicy bezwzględnej. Jeżeli bowiem odbywała się ewolucya, to ta jej forma, którą uważamy tu za nadorganiczną, musiała, drogą nieznacznych przejść, wyłonić się z organicznej. Możemy jednak dość właściwie oznaczyć ją, jako taką, która zawiera w sobie wszystkie sprawy i wytwory, każące domyślać się zkoordynowanych działań wielu osobników. Istnieją rozmaite grupy zjawisk nadorganicznych; niektóre z nich, pomniejsze, można będzie pokrótce zaznaczyć tutaj dla przykładu.

§ 3. Z pomiędzy nich najbardziej pospolitem!, w pewnym względzie najbardziej pouczającemi, są te, jakich dostarczyć mogą owady towarzyskie.

Wiemy wszyscy, że pszczoły i osy tworzą społeczności, w których jednostki i skupienia ich znajdują się względem siebie w stosunku bardzo określonym. Pomiędzy osobniczą organizacyą pszczoły zwyczajne], a organizacyą ula (roju), jako uporządkowanego skupienia osobników, posiadającego prawidłowo urządzone pomieszkanie, trwała istnieje spójnia. Tak samo, jak zarodek osy rozwija się na osobnika doskonałego, tak samo dojrzała królowa — osa, zarodek społeczności os, rozwija się w pewną liczbę osobników, przedstawiającą określony i odpowiedni układ oraz czynności. Na dowód, iż ewolucya tego porządku powstała w taki sam sposób, jak i bardziej proste porządki, można tu dodać, że tak pomiędzy pszczołami, jak i osami, rozmaite rodzaje okazują nam rozmaite jej stopnie. Poczynając od rodzajów o zwyczajach całkiem samotniczych i przechodząc przez takie, których towarzyskość jest słabą, dosięgamy rodzajów, w wielkim już stopniu towarzyskich. Wśród niektórych gatunków mrówek ewolucya posunęła się o wiele dalej — powiadam, wśród gatunków niektórych, gdyż i tu również znajdujemy, że niejednakie gatunki dosięgły niejednakich stadyów rozwoju. Najbardziej posunięte w rozwoju okazują podział pracy, doprowadzony tak daleko, iż rozmaite klasy osobników przystosowane są, pod względem ich budowy, do rozmaitych czynności. Mrówki białe albo termity (należące jednak do innego rzędu owadów) mają nadto samców i samice, żołnierzy i pracowników, w niektórych zaś razach istnieją dwa rodzaje samców i samic, skrzydlatych i bezskrzydłych, które tworzą sześć form odmiennych. U mrówek saibskich (Sauba), obok dwóch rozwiniętych form płciowych, znajdujemy trzy formy, pod względem płciowym nierozwinięte — jedną klasę pracowników wewnętrznych i dwie zewnętrznych. Nakoniec, wśród gatunków niektórych, podział pracy uzupełnia się przez branie do niewoli mrówek innych. Spostrzega się również utrzymywanie owadów obcych, niekiedy w celu zuźytkowywauia ich wydzielin, niekiedy zaś w celach nam nieznanych tak, że, jak zaznacza Sir John Lubbock, niektóre mrówki utrzymują więcej zwierząt domowych, niż człowiek. Co wiece], wśród członków tych społeczności istnieje pewien system porozumiewania się, odpowiadający jakby pierwotnej mowie. Nadto, istnieją kunsztowne sposoby kopania, robienia dróg i budownictwa. W Kongo Tuckey "znalazł istną banza (wioskę) mrowisk, umieszczonych bardziej prawidłowo, niż pomieszkania w osadach tubylców." Nakoniec Schweinfurth powiada, iż potrzeba byłoby całego tomu na opisanie magazynów, komnat, przejść, mostów, zawierających się w pagórku (w mrowisku) termitów.

Ale, jak zaznaczono wyżej, chociaż owady towarzyskie okazują nam rodzaj ewolucyi, o wiele wyższej, niż prosta ewolucya organiczna — chociaż wytwarzane przez nie skupienia rozlicznemi sposoby naśladują agregaty społeczne, to jednak nie są to prawdziwie społeczne agregaty; każdy z nich bowiem jest w rzeczywistości jedną tylko dużą rodziną. Nie są to związki osobników podobnych, nie spokrewnionych ze sobą i mniej więcej równych pod względem zdolności, ale są to raczej związki pomiędzy potomkami jednej matki, trwające niekiedy przez czas jednego pokolenia, niekiedy zaś znacznie dłużej; otóż, z tych społeczności krewnych wylania się możliwość klas, posiadających odmienną budowę, a tem samem odmienne czynności. Zróżniczkowania, ukazujące się w jednej z tych obszernych i złożonych rodzin owadów, pokrewne są raczej tym zróżniczkowaniom, jakie sprowadza różnica płci, nie zaś takim, jakie powstają w społeczeństwach właściwych. Zamiast dwóch rodzajów osobników, pochodzących od tych samych rodziców, istnieje tu kilka rodzajów osobników, pochodzących również od jednej pary rodziców. Nakoniec, zamiast prostego współdziałania dwóch zróżniczkowanych osobników w sprawie wychowania potomstwa, istnieje tu zawiłe współdziałanie kilku zróżniczkowanych klas osobników.

§ 4. Istotne formy zaczątkowe ewolucyi nadorgauicznej ukazują się dopiero wśród niektórych kręgowców wyższych. Pewne ptaki tworzą społeczności, odznaczające się już niejakim stopniem koordynacyi. U gawronów widzimy pewną integracyę, objawiającą się we wspólnem pożyciu tych samych rodzin w ciągu całych pokoleń i w wykluczaniu obcych. Istnieje tu pewna niewyraźna kontrola, pewne uznawanie własności, pewne karanie jej gwałcicieli i wyganianie ich. Jaka taka specyalizacya zajęć ukazuje się w rozstawianiu czat podczas żerowania stada. Zazwyczaj tez widzimy pewne zgodne działanie całej społeczności w wypadkach odlotu i powrotu. Dosięga się tu współdziałania, dającego się porównać z takiem, jakie widzimy wśród małych zbiorowisk najniższych istot Judzkich, nie posiadających jeszcze rządu.

Zwierzęta gromadzkie (stadne) większej części rodzajów już cokolwiek przekraczają granicę prostych związków towarzyskich. Istotnie, w zwierzchnictwie najsilniejszego samca nad stadem widzimy jakiś ślad organizacyi rządzącej. Niejakie współdziałanie w celach zaczepnych okazują nam zwierzęta, polujące zbiorowo, w celach zaś obronnych — zwierzęta, bywające przedmiotem polowań, jak to np. podług Rossa, czynią bawoły północno-amerykańskie, których samce gromadnie strzegą krów w porze cielenia się przed napaścią wilków i niedźwiedzi. Niektóre wszakże ssaki stadne, jak np., bobry, posuwają dość wysoko współdziałania towarzyskie w sprawie budowania pomieszkań. Nakoniec, u wielu czwororękich (primates) stadność łączy się z pewnem podporządkowaniem, pewnem kojarzeniem, pewnemi objawami uczuć społecznych. Spostrzegamy tu posłuszeństwo przywódcom, zjednoczenie wysiłków, widzimy czaty i sygnały, widzimy jakieś wyobrażenie własności i wymianę usług, widzimy adoptowanie sierot; nakoniec, spostrzegamy, iż gromada podąża z pomocą swym członkom, którym grozi jakieś niebezpieczeństwo.

§ 5. Wszystkie te kategorye prawd, dające się rozszerzyć nawet ponad wymagania obecnego celu, przytoczyłem tu dla kilku powodów. Naprzód, wydawało mi się pożytecznem wykazać, iż ponad ewolucyą organiczną w rozmaitych kierunkach usiłuje powstawać ewolucya dalsza. Powtóre, zamiarem mym było dać dość rozlegle wyobrażenie owej ewolucyi nadorganicznej, nie będącej zjawiskiem jednego rodzaju, lecz różnych rodzajów, a to w zależności od charakterów rozmaitych gatunków organizmów, wśród których się ona ukazuje. Nakoniec, pożądanem było dla mnie dać do zrozumienia czytelnikom, iż ewolucya nadorgauiczna najwyższego porządku wyłania się z ewolucyi porządku bynajmniej nie wyższego, niż ta, jakiej różnorodne objawy widzimy w świecie zwierzęcym wogóle.

Zrobiwszy to spostrzeżenie, możemy już ograniczyć się do tej tylko formy ewolucyi nadorgauiczuej, która tak dalece przewyższa wszystkie inne zakresem swym, złożonością i ważnością, że czyni je stosunkowo nieznacznemi. Mówię tu o tej formie ewolucyi, jaka objawia się nam we wzroście, budowie, czynnościach i wytworach społeczeństw ludzkich. Teraz przechodzimy właśnie do zjawisk, przez ewolucyę ową objętych, a zgrupowanych tu pod ogólnym nagłówkiem Socyologii.

ROZDZIAŁ II.

CZYNNIKI ZJAWISK SPOŁECZNYCH.

§ 6. Stan danego ciała nieżyjącego zależy od współdziałania (kooperacyi) jego sił własnych, oraz tych, którym on podlega-, jako przykład służyć tu może kawałek metalu, którego drobiny przybierają stan stały albo płynny, po części odpowiednio do swej przyrody, po części zaś do oddziaływających na nie fal cieplikowych. Podobnie też ma się rzecz z jakąś grupą przedmiotów nieżyjących. Weźmy, np., obalony wóz cegieł, przewróconą taczkę żwiru, albo też wypróżniony przez malca worek z kamykami. Zachowanie się każdego z tych skupień — w pierwszym wypadku, zatrzymanie się cegieł w kształcie stosu o ścianach pionowych, — w drugim, utworzenie się kupy o bokach bardziej pochylonych — w trzecim zaś, rozpryśnięcie się i potoczenie (kamyków) we wszystkich kierunkach — zachowanie się to w każdym wypadku określa się częścią przez własności pojedyńczych członków grupy, częścią zaś przez siłę ciążenia, uderzenia i starcia, jakim podlegają oddzielne jednostki grupy.

Tak samo dzieje się wówczas, kiedy rozdzielne (discret) skupienie składa się z ciał organicznych, np., z członków danego gatunku. Gatunek bowiem zwiększa się lub zmniejsza pod względem liczby, rozszerza lub zacieśnia zakres swego pobytu, przesiedla się lub pozostaje na miejscu, zachowuje dawny rodzaj życia lub przybiera nowy — za sprawą zjednoczonych wpływów swej własnej przyrody wewnętrznej, oraz działań zewnętrznych, organicznych i nieorganicznych.

Tak samo dalej ma się rzecz ze skupieniami ludzi. Czy to będzie społeczeństwo zaczątkowe, czy też rozwinięte, zawsze przedstawia nam ono zjawiska, które dają się przypisać działaniu przymiotów jednostek, oraz działaniu warunków, w jakich one żyją. Takim więc jest pierwiastkowy podział czynników zjawisk społecznych.

§ 7. Czynniki te dają się podzielić ponownie. W każdym z dwóch działów dotychczasowych znajdują się grupy czynników, wybitnie się od siebie różniących.

Poczynając od czynników zewnętrznych, widzimy, iż zaraz różne ich rodzaje oddziaływają niejednako. Mamy tu naprzód klimat ciepły lub zimny, czyli temperaturę, wilgotny lub suchy, stały lub zmienny. Mamy dalej powierzchnię (gruntu), której większa lub mniejsza część jest do zdobycia, a zaś w mniejszym albo większym stopniu bywa urodzajną, nadto mamy tu zarysy powierzchni, jednostajne (jednopostaciowe) lub wielokształtne. Dalej mamy tu twory roślinne, w jednem miejscu obfitujące liczebnie i pod względem rodzajów, w innem zaś zdradzające braki pod którymkolwiek z tych względów, albo też pod jednym i drugim. Nareszcie, obok flory danej miejscowości, mamy jeszcze jej faunę, która wpływać może rozmaitemi sposoby, nietylko dzięki liczbie swych gatunków i osobników, ale także dzięki stosunkowi gatunków pożytecznych do szkodliwych. Od tych grup warunków organicznych i nieorganicznych, cechujących otoczenie, zależy pierwiastkowa możność ewolucyi społecznej.

Zwracając się do czynników wewnętrznych, mamy zauważyć naprzód, iż osobnik ludzki, rozważany jako jednostka społeczna, przedstawia pewne cechy fizyczne, jak np. pewien stopień siły, działalności, wytrzymałości, które wpływają na wzrost i budowę społeczeństwa. W każdym tez wypadku odznacza się on pewnemi cechami emocyonalnemi, które dopomagają, krępują lub zmieniają działalność społeczeństwa i jego rozwój. Nadto, stopień inteligencyi i właściwe mu skłonności umysłowe stają się również przyczynowymi współczynnikami społecznego spokoju lub zmiany społecznej.

Gdy takiemi są grupy czynników pierwiastkowych, zobaczmy teraz, jakie są grupy czynników wtórnych albo pochodnych, wprowadzanych w grę przez samą ewolucyę społeczną.

§ 8. Naprzód naznaczyć tu można stopniowe, tak organiczne jak nieorganiczne, zmiany otoczenia, jakich dokonywają społeczeństwa. Pomiędzy niemi znajdują się, np. zmiany klimatu, spowodywane przez drenowanie lub karczowanie danej miejscowości. Zmiany takie mogą sprzyjać wzrostowi społeczeństwa, jak np. gdy okolica zbyt dżdżysta stanie się mniej dżdżystą przez wycięcie lasów; albo gdy z okolicy wilgotnej uczynimy miejscowość zdrowszą i żyzną przez usunięcie wody (1), albo też mogą zmiany owe być szkodliwemi, jak np. wówczas, gdy przez wycięcie lasów miejscowość już przedtem sucha stanie się niepłodną: jako dowód przytoczyć tu można siedlisko dawnej cywilizacyi semickiej, a, w stopniu mniejszym Hiszpanie.

Dalej, mamy tu zmiany, zależne od rodzajów i ilości roślin, zajmujących daną przestrzeń. Zmiany te są trojakie. Naprzód wzmaga się uprawa roślin, sprzyjających rozwojowi społecznemu, i zastąpienie takich, co mu nie sprzyjają; odbywa się stopniowe wytwarzanie lepszych odmian tych roślin, sprowadzające z czasem wielkie ich zboczenia od typów pierwotnych. Wreszcie niekiedy wprowadza się rośliny nowe.

Jednocześnie też pod działaniem postępu społecznego, odbywają się pokrewne zmiany w faunie danej okolicy. Mamy tu zmniejszenie lub wyplenienie jednego albo kilku gatunków szkodliwych, karmienie gatunków pożytecznych, wpływające dwojako, gdyż zwiększa ich liczbę i czyni bardziej pożytecznemi dla społeczeństwa ich odmiany. Nadto, spotykamy też naturalizowanie gatunków pożądanych, przywiezionych z zewnątrz.

Potrzeba się tylko zastanowić, jak niezmierne przeciwieństwo istnieje pomiędzy lasem, pełnym wilków, lub bagnistem oparzeliskiem, zaludnionem przez dzikie ptactwo, a ukazującemi się później na tem samem miejscu łanami zboża albo łąkami, aby przypomnieć sobie, że organiczne i nieorganiczne otoczenie spółeczeństwa, w ciągu jego postępu podlega nieustannym przeobrażeniom i że przeobrażenia te stają się ważnym czynnikiem wtórnym społecznej ewolucyi.

§ 9. Innym czynnikiem wtórnym jest zwiększanie się objętości społecznego agregatu, zwiększanie się, któremu powszechnie towarzyszy wzrost gęstości zaludnienia. Obok zmian społecznych, dokonywanych na innej drodze, istnieją zmiany, odbywające się pod wpływem samego wzrostu. Masa (jednostek) jest zarazem warunkiem i wynikiem organizacyi. Jasnem jest, że różnorodność budowy możliwą się staje tylko dzięki mnogości jednostek. Podział pracy nie może posunąć się daleko tam, gdzie niewielu jest ludzi, coby się nią dzielili. Współdziałania złożone, w zakresie rządu i przemysłu niemożliwe są, gdy ludność nie jest dość wielką, aby dostarczyć mogła działaczy rozmaitych rodzajów i stopni. Nakoniec wiele wyższych form działalności, tak zaborczej, jak też i pokojowej, możliwemi są do wykonania tylko dzięki owej potędze jaką dają ludziom masy wielkie.

Tak więc, jednym z czynników pochodnych, będących, tak jak inne, zarazem przyczyną i następstwem społecznego postępu, jest rozrost społeczeństwa. Inne czynniki współdziałają mu; to zaś przyczynia się do wywołania zmian dalszych.

§ 10. Pomiędzy czynnikami pochodnemi zaznaczyć dalej możemy wzajemny wpływ społeczeństwa na jednostki i jednostek na społeczeństwo — wpływ całości na części, oraz części na całość.

Jak tylko utrwali się pewne skojarzenie ludzi, natychmiast pomiędzy społecznością i każdym z jej członków rozpoczynają się działania i oddziaływania, zmieniające przyrodę jednej i drugich. Kontrola całości nad jej jednostkami dąży zawsze do ukształtowania ich działań, uczuć i wyobrażeń, odpowiednio do wymagań społecznych, działania zaś te, uczucia i wyobrażenia, zmieniwszy się pod wpływem zmienionych okoliczności, dążą znów do ponownego, odpowiednio ich duchowi, ukształtowania społeczeństw.

Oprócz więc pierwiastkowej przyrody jednostek i wytworzonego przez nią społeczeństwa, musimy brać jeszcze w rachubę ich przyrodę napływową (induced). Niekiedy oddziaływania wzajemne stają się tu potężną przyczyną przeobrażeń w obu tych sferach.

§ 11. Pozostaje tu zaznaczyć jeszcze jeden czynnik pochodny niezmiernej wagi. Mam na myśli wpływ otoczenia nadorganicznego — działanie i oddziaływanie pomiędzy danem społeczeństwem a społeczeństwami sąsiedniemu.

Gdy marny przed sobą zaledwie małe, koczujące i niezorganizowane hordy, wówczas starcia się jednej z nich z drugą nie wywołują w ich układzie żadnych zmian stałych. Ale gdy w hordach tych powstanie już określone przywództwo, do wywołania którego dążą częste starcia, nadewszystko zaś, gdy starcia, zakończą się podbiciem jednej z hord przez drugą, wówczas ukazują się zaczątki organizacyi politycznej; tak samo, jak na początku, tak i później, wzajemne te wojny społeczeństw pociągają za sobą bardzo ważne skutki, rozwijając urządzenia społeczne, albo raczej niektóre z nich. Tutaj bowiem przelotnie wskazać mogę na pewną prawdę, którą później trzeba będzie rozwinąć w zupełności, że, podczas gdy organizacya przemysłowa danego społeczeństwa warunkuje się jego otoczeniem organicznem i nieorganicznem, organizacya rządowa określa się głównie jego otoczeniem nadorganicznem — t. j. oddziaływaniem owych społeczeństw sąsiednich, z któremi dane społeczeństwo toczy walkę o byt.

§ 12. W grupie czynników pochodnych pozostaje jeszcze jeden, którego potęga nie może być chyba przecenioną. Myślę tu o nagromadzaniu się owych wytworów nadorganicznych, odróżnianych przez nas zazwyczaj, jako sztuczne, ale będących ze stanowiska filozofii, niemniej przyrodzonemi od wszystkich innych wytworów ewolucyi. Wytwory te do kilku należą porządków.

Naprzód idą owe narzędzia materyalne — od niezgrabnie łupanego krzemienia, aż do złożonej machiny automatycznej jakiejś fabryki parowej; od łodzi żaglowej aż do 80 tonnowych statków, od lepianki z chróstu i trawy — do miast wraz z ich pałacami i świątyniami. Dalej mamy tu mowę, zdolną zrazu jedynie do posługiwania się gestami w udzielaniu wyobrażeń prostych, ale nabywającą później zdolności ścisłego wyrażania zawiłych pojęć. Lub znowu, przechodząc od tego stadyum, na którem mowa przesyła jednej lub niewielu osobom myśl jedynie za pomocą dźwięków, zbliżamy się dalej do pisma, malowniczego, do druku naszych drukarń parowych, przy czem zwiększa się nieograniczenie liczba porozumiewających się osób — w obszernych piśmiennictwach udostępnia się, w rozmaitych miejscach i czasach, pojęcia i uczucia niezliczonej ilości ludzi. Współrzędnie też odbywa się rozwój wiedzy, zakończony powstaniem nauki. Liczenie na palcach rozrasta się w daleko sięgającą naukę matematyki; spostrzeganie zmian księżyca prowadzi z czasem do teoryi układu słonecznego; wreszcie kolejno powstają nauki, których pierwiastkowo nie można było wykryć nawet w zarodku. Tymczasem nieliczne zrazu i proste obyczaje, mnożąc się, stając się bardziej określonemi i utrwalając, dają początek systematów! praw. Przesądy pierwotne stają się źródłem mitologii, teologii i kosmogonii. Mniemanie powszechne, wcielające się w wierzeniach religijnych, wciela się nadto w kodeksach ceremonii i postępowania, oraz w utrwalonych uczuciach społecznych. Nakoniec powoli rozwijają się również wytwory, zwane przez nas estetycznemi, które same przez się tworzą grupę wysoce złożoną. Od naszyjników z ości rybich dochodzimy do kunsztownych, jaskrawych i nieskończenie urozmaiconych strojów; z niezgodnych śpiewów wojennych wyłania się symfonia i opera. Lepianki rozrastają się we wspaniałe świątynie; na miejscu jaskiń, upstrzonych pierwotnemi znakami, powstają z czasem galerye malarstwa; w końcu opowiadanie o czynach wodza, zabarwione mimiką, daje początek epopei, dramatowi, liryce oraz całej rozległej masie utworów poetyckich, powieści, biografii, historyi.

Te rozmaite porządki wytworów nadorganicznych, z których każdy, rozwijając się w sobie, wytwarza nowe rodzaje i gatunki i rozrasta się w całość bardziej rozległą, z których każdy, działając na inne, podlega ich oddziaływaniu, stanowią niezmiernie obszerny, zawiły i potężny splot wpływów. W ciągu ewolucyi społecznej zmieniają one wiecznie tak jednostki, jak i społeczeństwo, a jednocześnie same podlegała ich wpływowi. Tworzą one stopniowo to, co możemy uważać, bądź jako nieżyjącą część samego spółeczeństwa, bądź też inaczej, jako otoczenie wtórne, które niekiedy staje się ważniejszem od pierwiastkowego — tak dalece ważniejszem, iż umożliwia ono wysokie życie społeczne w takich organicznych i nieorganicznych warunkach, jakie pierwiastkowo byłyby życie to zatamowały.

§ 13. Takim jest szkic owych czynników. Przedstawiając je nawet w ich postaci najbardziej ogólnej, widzimy, iż połączenie ich jest już sprawą wielce złożoną.

Uznając prawdę pierwiastkową, iż zjawiska społeczne zależą w części od przyrody jednostek, po części zaś od sił, jakim one podlegają, widzimy, iż dwie te, zasadniczo odrębne grupy czynników, wśród jakich rozpoczyna się życie społeczne, w miarę posuwania się zmian społecznych, dają początek grupom innym. Pierwotne wpływy otoczenia, organiczne i nieorganiczne, zrazu prawie zupełnie nie dające się zmieniać, ulegają zmianom coraz bardziej pod działaniem rozwijającego się społeczeństwa. Prosty wzrost zaludnienia wprowadza w grę nowe przyczyny przeobrażeń, których waga zwiększa się coraz bardziej. Wzajemne wpływy społeczeństwa na jego jednostki i jednostek na społeczeństwo działają nieustannie wespół, tworząc nowe pierwiastki. Wraz ze wzrostem liczebności i rozwojem budowy społeczeństw, wywołują one w sobie głębokie przeobrażenia, bądź za sprawą swych walk wzajemnych, bądź też dzięki stosunkom przemysłowym. Nakoniec, wiecznie się nagromadzające i coraz bardziej zawiłe wytwory nadorganiczne, tak materyalne, jak i duchowe, stanowią dalszą grupę czynników, które stają się coraz bardziej wpływowemi przyczynami zmian. W ten sposób, jakkolwiek zawiłemi są już czynniki owe od początku, każdy krok w ich rozwoju potęguje ową zawiłość, przez dodanie nowych czynników, które również stają się jednocześnie bardziej złożonemi i potężnemi.

Przejrzawszy jednak tutaj czynniki wszelkich porządków, tak pierwotne jak i pochodne, musimy na teraz zrzec się roztrząsania czynników pochodnych, oddając się wyłącznie lub prawie wyłącznie czynnikom pierwotnym. Musimy, o ile możności, rozpatrywane tu, dane socyologii ograniczyć do owych danych pierwotnych, wspólnych zjawiskom społecznym w ogólności i łatwiej dających się odróżnić w społeczeństwach najprostszych. Stosownie do ogólnego a dokonanego na wstępie, podziału przyczyn współdzielczych na zewnętrzne i wewnętrzne, rozważymy naprzód przyczyny zewnętrzne.

(1) Godnem uwagi jest, iż drenowanie potęguje to, co przenośnie można byłoby nazwać oddychaniem ziemi, i że od tego oddychania zależy życie roślin lądowych, a więc i zwierząt i ludzi. Wszelka zmiana atmosferycznego ciśnienia wtłacza lub wyciąga cząsteczki powietrza ze wszystkich szczelin gruntu. Głębokość, jakiej dosięga owo nieregularne wdychanie i wydychanie, wzrasta przez usunięcie wody z gruntu, gdyż szczeliny, napełnione wodą, nie mogą napełniać się powietrzem. Dla tego też owe rozkłady chemiczne, odbywające się pod wpływem powietrza, które się odnawia z każdem wzniesieniem się lub spadkiem barometru, dosięgaią pod wpływem drenowania większej głębokości, a w ten sposób życie roślin, zależne od takich rozkładów, staje się łatwiejszem.

ROZDZIAŁ III.

CZYNNIKI PIERWOTNE ZEWNĘTRZNE.

§ 14. Dokładny zarys pierwotnych czynników zewnętrznych każe przypuszczać taką znajomość przeszłości, jakiej nie posiadamy i prawdopodobnie nie posiądziemy. Geologowie i archeologowie dowodzą wspólnie, że istnienie człowieka sięga czasów tak odległych, iż "epoka przedhistoryczna" nie może prawie być ich wyrazem. Wskazuje to nam, że wpływy warunków zewnętrznych na rozwój społeczny nie dadzą się całkowicie wyśledzić. Przypominając sobie, iż okres mniej więcej 20 tysięcy lat, w ciągu którego człowiek zamieszkiwał dolinę Nilu, wydaje się stosunkowo małym wobec świadectw współczesnego istnienia ludzi z wygasłemi ssakami napływu, przypominając, iż Anglia zamieszkaną była przez ludzi w epoce, która, zdaniem dobrych sędziów, miała być lodową, przypominając iż w Ameryce obok kości mastodonta, tkwiących w napływie bour benskim, znaleziono groty strzał i inne ślady dzikich, którzy zabili tego przedstawiciela pewnego rzędu zwierząt, nie mającego jaż dziś przedstawicieli w tej części świata, przypominając, że, na podstawie objaśnianych przez prof. Huxley'a dowodów, można przypuszczać, iż owe rozległe opadania gruntu, które z lądu zrobiły archipelag wschodni, nastąpiły wówczas, gdy rasa negrytosów utrwaliła się już, jako odrębna odmiana ludzi, przypominając to wszystko, musimy wywnioskować, iż niema nadziei dotrzeć do jakich takich najpierwszych form — zewnętrznych czynników zjawisk społecznych.

Jedną wszakże ważną prawdę, zawierającą się domyślnie w przejrzanych powyżej dowodach, zaznaczyć tu trzeba. Zmiany geo- i meteorologiczne, jak również wynikające z nich zmiany flory i fauny musiały we wszystkich częściach ziemi wywoływać ustawiczne emigracye i immigracye. Z każdej miejscowości, która stawała się mniej zaludnioną wskutek pogorszenia się owych warunków, musiała rozchodzić się fala rozbieżna; przeciwnie, w kierunku takiej miejscowości, która stawała się bardziej sprzyjającą istnieniu człowieka, bądź wskutek poprawy klimatu, bądź z przyczyny wzrostu miejscowego pożywienia, bądź też z obu tych przyczyn, musiała podążać fala ześrodkowywania; nakoniec pod wpływem wielkich zmian geologicznych, już osuwających przestrzenie lądu, już wznoszących je, musiał powstawać inny rozkład zaludnienia. Coraz liczniej nagromadzające się fakty wskazują, iż owe przymusowe odpływy i przypływy odbywały się od czasu do czasu w miejscowościach niektórych, a prawdopodobnie w większej ich części; takie zaś fale emigracyi i immigracyi musiały zawsze poddawać rozproszone grupy ras ludzkich działaniu warunków, mniej lub więcej nowych.

Zachowując takie pojmowanie sposobu oddziaływania w całej przeszłości czynników zewnętrznych, pierwotnych w znaczeniu najszerszem, musimy ograniczyć uwagę naszą do takich ich skutków, jakie mamy przed sobą dzisiaj.

§ 15. Życie w ogólności możliwem jest tylko w pewnych granicach temperatury, życie zaś rodzajów wyższych — jedynie w granicach dość ciasnych, utrzymywanych bądź sztucznie, bądź w sposób przyrodzony; ztąd też życie społeczne, każące domyślać się nietylko możliwości życia człowieka, ale również tych roślin i zwierząt, od jakich zależy życie ludzkie, ograniczonem jest pewnemi krańcami chłodu i ciepła.

Zimno, nawet wielkie, nie wyklucza zupełnie istnienia tworów ciepłokrwistych, jeśli tylko miejscowość dostarcza odpowiednich środków wytwarzania ciepła. Okolice podbiegunowe posiadają rozmaitych ssaków morskich i lądowych, dużych i małych; ale istnienie ich, pośrednio lub bezpośrednio, zależy od istnienia niższych stworzeń morskich, kręgowych i bezkręgowych, któreby przestały istnieć, gdyby ciepłe prądy podzwrotnikowe nie przeszkadzały tam wytwarzaniu się lodu. Ztąd to takie życie ludzkie, jakie znajdujemy na dalekiej północy, zależnem będąc głównie od życia owych ssaków, znajduje się również w dalekiej zależności od tego samego źródła ciepła. Ale tam, gdzie, tak jak w owych miejscowościach, temperatura, niezbędna do wykonywania czynności życiowych człowieka, utrzymywaną być może z trudnością, tam ewolucya społeczna jest niemożliwą. Nie może tam być ani pewnej nadwyżki siły (surplus-power) w każdej jednostce, ani też dostatecznej liczby jednostek. Nie tylko energiją Eskimosa zużytkowywaną bywa. głównie na osłonięcie go przed utratą ciepła, ale i cielesne jego sprawy są znacznie zmienione w tym samym celu. Nie mając ogniska i nie będąc istotnie w możności palić w swojej lepiance śnieżnej czegokolwiek bądź, oprócz lampy olejnej, gdyż inaczej stopniałyby jej ściany, musi on, dla utrzymania tego ciepła, którego utrzymać nie może nawet jego gruba odzież futrzana, pochłaniać wielkie ilości tłuszczu i oleju, jego zaś układ trawienia, mocno zajęty sprawą zaopatrywania w ciepło tych części ciała, które tracą je przez promieniowanie, mniej może podołać innym celom życia. Ten wiełki fizyjologiczny koszt życia jednostki, tamując pośrednio jej ranożność, powstrzymuje ewolucyę społeczną. Podobny też stosunek przyczyny i skutku widzimy na półkuli południowej, wśród nędzniejszych jeszcze mieszkańców Ziemi Ognistej. Żyjąc prawie nago w okolicy, podległej burzom, którym sprostać nie mogą ich schroniska, plecione z chróstu i trawy, oraz nie znając prawie innego pożywienia, nad ryby i mięczaki, istoty owe, nie mające, podług opisów, prawie pozoru istot ludzkich, z taką trudnością utrzymać mogą równowagę życiową wobec szybkiej utraty ciepła, że nadmiar energii, niezbędny do rozwoju osobnika, jest tutaj ściśle ograniczony, tembardziej zaś takim być musi nadmiar, potrzebny do wydania i wychowania osobników nowych. Ztąd to liczba ich pozostaje zbyt małą, aby mogła pozwolić im wznieść się ponad zaczątki istnienia towarzyskiego.

Jakkolwiek w niektórych okolicach podzwrotnikowych przeciwległy kraniec temperatury tak dalece krępuje czynności życiowe, iż kładzie tamę rozwojowi społecznemu, to jednak działanie tej przyczyny zdaje się być wyjątkowem i stosunkowo nieważnem Życie w ogólności, a więc też i życie ssaków, bogatem jest ilościowo, jak również wysoko rozwiniętem w osobnikach, właśnie wśród miejscowości najgorętszych. Milczenie lasów w takich miejscowościach w ciągu południowego skwaru dostarcza dowodu wyczerpania się energii nerwowej zwierząt; ale w ciągu chłodniejszych godzin doby spostrzega się jej zrównoważenie. To też, jeżeli odmiany rodu ludzkiego, przystosowane do tych miejscowości, okazują, w porównaniu z nami, pewną nieudolność, nie wydaje się ona większą i ani nawet równą nieudolności pierwotnego człowieka stref umiarkowanych. Rozważając fakty w ich całokształcie, nie znajdujemy potwierdzenia owego upowszechnionego poglądu, iż wielkie ciepło krępuje postęp. Wszystkie najwcześniejsze, przez historyę zapamiętane cywilizacyę, rozwijały się w okolicach jeżeli nie zwrotnikowych, to prawie dorównywających im swą temperaturą. Indye i Chiny południowe jeszcze w stanie ich obecnym dają nam przykład wielkiej ewolucyi społecznej między zwrotnikami.. Rozległe szczątki budownictwa na Jawie i w Kambodżyi dostarczają przykładów innych cywilizacyj zwrotnikowych na. wschodzie, gdy tymczasem potrzeba tylko wymienić wygasłe społeczeństwa Ameryki Środkowej, Meksyku i Peru, aby wykazać, iż w świecie nowym, również w okolicach gorących, cywilizacya robiła niegdyś znaczne postępy. Nadto tak samo przedstawi się nam rzecz, gdy porównamy społeczeństwa wyższego typu, rozwijające się w klimacie ciepłym z pokrewnemi im społecznościami stref chłodniejszych. Wyspy Tahiti, Tonga i Sandwich znajdują się między zwrotnikami; otóż, tam w chwili ich odkrycia, ewolucya dosięgła była już stadyów, godnych uwagi, zwłaszcza jeśli się uwzględni brak metalów.

Nie jest mi obcym fakt, że w czasach ostatnich spółeczeństwa tak pod względem liczby, jak i złożoności swojej, najbardziej się rozwinęły w strefach umiarkowanych, poprostu chcę z faktem tym połączyć tu drugi, że najpierwsze społeczeństwa powstały, pierwotne zaś stadya społecznego rozwoju były osiągniętemi — w klimacie gorącym. Zdaje się być prawdą, że najważniejsze fazy postępu musiały ukazywać się tam, gdzie najmniejszym był opór warunków nieorganicznych, że, w miarę doskonalenia się sposobów życia, możliwym stawał się dla społeczeństw rozwój w okolicach takich, gdzie opór był większy, i że dalszy ich rozwój, oraz towarzysząca mu większa karność współdziałania uzdalniała spółeczeństwa późniejsze do osiedlania się i rozrastania w okolicach, przedstawiających pod względem klimatu i innych warunków opór stosunkowo wielki.

Musimy przeto powiedzieć, że skoro promieniowanie słonecznego ciepła jest źródłem sił niezbędnych dla życia roślinnego i zwierzęcego, a tem samem jest też źródłem sił, jakie objawiają się nam w życiu człowieka, a więc i w życiu społecznem, tedy wynika ztąd, iż nie może być żadnej znaczniejszej ewolucyi społecznej w takich strefach powierzchni ziemskiej, gdzie promieniowanie słońca działa bardzo słabo. Jakkolwiek, z drugiej strony, w strefach niektórych promieniowanie słońca przekracza stopień najbardziej sprzyjający czynnościom życiowym, to jednak wynikłe ztąd skrępowanie ewolucyi społecznej bywa stosunkowo małem. Dalej, przyszliśmy do wniosku, iż obfitość światła i ciepła szczególniej poszukiwaną była w ciągu owych pierwszych stadyów postępu, kiedy żywotność społeczna była jeszcze małą.

§ 16. Pomijając takie rysy klimatu, jak jednostajność i zmienność dzienna, roczna, lub zgoła nieprawidłowa, wywierająca zawsze swe skutki na działalność ludzką, a przeto i na zjawiska społeczne, wymienię tu pewien inny rys klimatu, będący, jak się zdaje, czynnikiem ważnym. Mam na myśli względną suchość albo wilgotność powietrza.

Jeden i drugi z tych krańców tamuje pośrednio bieg cywilizacyi, pośrednie zaś te więzy możemy zaznaczyć tu przed zbadaniem bezpośrednich. Jest to faktem powszechnie znanym, że wielka suchość powietrza, czyniąc grunt spiekłym i sprowadzając ubóstwo roślinności, staje na zawadzie rozmnażaniu się, niezbędnemu do postępów życia społecznego. Jest faktem również, jakkolwiek nie tak wiadomym, że nadmierna wilgoć, w połączeniu zwłaszcza z wielkiem gorącem, może nastręczyć rozwojowi nieprzewidziane przeszkody, Tak bywa, np. w niektórych częściach wschodniej Afryki, "gdzie wybuchy rożków z prochem, wystawionych na wilgoć, przypominają trzask palonego pióra...., gdzie papier, stając się miękkim i wilgotnym wskutek utraty sztywności, działa jak bibuła....; metale są zawsze okryte rdzą...., a proch strzelniczy, nie osłonięty przed dopływem powietrza, przestaje się zapalać."

Ale istnieją, też bezpośrednie skutki różnicy stanów hygrometrycznych, niezmiernie godne uwagi: są to wpływy na procesy życiowe, a więc tem samem na działalność osobników, przez nią zaś — na działalność społeczeństwa. Warunki atmosferyczne, sprzyjające szybkiemu parowaniu wody ze skóry i płuc, sprzyjają też czynnościom ciała. Powszechnie znanemi są fakty, iż osoby słabe, których zmiany zdrowia są tutaj dobrem świadectwem, mają się gorzej, gdy powietrze jest przesycone wodą, zaś lepiej podczas pogody pięknej. Stosunek zaś ten przyczyny do skutku, tak widoczny w osobnikach, odnosi się niewątpliwie i do całych ras ludzkich. W strefach umiarkowanych trudniej jest spostrzedz różnice żywotności organizmów, wypływające z różnic wilgoci atmosfery, niż w strefach gorących; przyczyną tego jest okoliczność, iż wszyscy mieszkańcy stref umiarkowanych, podlegają dość szybkiemu parowaniu wody z powierzchni ich ciała, gdyż powietrze, jakkolwiek dość nasycone wodą, pochłania ją szybko, gdy temperatura jego wzniesie się wskutek zetknięcia z ciałem. Inaczej ma się rzecz w krajach zwrotnikowych, gdzie powietrze i ciało różnią się o wiele mniej pod względem temperatury i gdzie przeto powietrze posiada niekiedy temperaturę wyższą, niż ciało. Tutaj szybkość parowania zależy prawie całkowicie od ilości pary, zawartej w otoczeniu. Gdy powietrze jest gorące i wilgotne, wówczas ulatnianie się wody ze skóry i płuc wielce bywa utrudnionem; przeciwnie, odbywa się ono ze znaczną łatwością, gdy powietrze jest gorące i suche. Ztąd tez w strefach gorących możemy spodziewać się różnic w działaniach organizmów pomiędzy mieszkańcami okolic wilgotnych i suchych. Ponieważ transpiracya skóry i płuc niezbędną jest do utrzymania ruchu płynów w tkankach i przyspieszania w ten sposób zmian drobinowych, możemy przeto wnosić, iż, caeteris paribus, większą żywotnością cielesną odznaczać się będą mieszkańcy krajów gorących i suchych, niź ludność stref gorących, ale wilgotnych. Przykład usprawiedliwia te wnioski. Najwcześniejsza z zapamiętanych cywilizacya rozwinęła się w kraju gorącym i suchym, w Egipcie. W takich samych też krajach powstały cywilizacyę: babilońska, assyryjska i fenicka. Ale zjawiska te, w odniesieniu ich do narodów, są o wiele mniej uderzające, niż w odniesieniu do ras. Spojrzawszy na ogólną mapę deszczów, spostrzegamy prawie jednolitą przestrzeń, oznaczoną mianem bezdżdżystej, a przecinającą Afrykę północną, Arabię, Persyę, jak również rozciągającą się na Tybet i Mongolię; otóż z wnętrza tych przestrzeni albo z ich kresów przybywały wszystkie rasy zdobywcze starego świata. Mamy rasę mongolską (tatarską), która, przeszedłszy południową granicę górską swego bezdżdżystego siedliska, zaludniła Chiny oraz okolice, znajdujące się pomiędzy niemi a Indyami — rugując przytem tubylców na szlaki górskie: okolica ta wysyła zresztą po kolei najezdców nie tylko na te jedne kraje, ale i na zachód. Mamy znów rasę Aryjską, szerzącą się po Indyach, i torującą sobie drogę w Europie. Mamy semicką rasę, poddającą panowaniu swemu Afrykę północną i podbijającą, dzięki fanatyzmowi mahometańskiemu, niektóre części Europy. To znaczy, iż oprócz rasy egipskiej, która dosięgła swej potęgi w gorącej i suchej dolinie Nilu, mamy trzy inne rasy, znacznie różniące się swym typem, które z rozmaitych części przestrzeni bezdżdżystej rozszerzyły się po okolicach, względnie wilgotnych. Pierwotna wyższość typu nie była cechą pospolitą tych ludów; typ mongolski jest niższy, jak również takim samym był egipski, ale wspólnym ich rysem, czego dowiodły podbiciem innych ludów, była energia. Kiedy więc widzimy ową cechę wspólną u ludów, zkądinąd do siebie niepodobnych, cechę, której towarzyszyło długie ich podleganie pewnym specyalnym warunkom klimatycznym, gdy znajdziemy dalej, że najwcześniejsze fale zdobywczych wychodźców pochodziły z okolic, cechujących się owemi warunkami, i że, tracąc w krajach bardziej wilgotnych energję przodków, ustępowały one wobec fal ludzi tego samego plemienia lub plemion innych, przybywających z tej samej okolicy, wówczas zdobywamy silną podstawę do wnioskowania o istnieniu pewnej zależności pomiędzy siłą cielesną a obecnością takiej atmosfery, w której ciepło i suchość ułatwia dokonywanie się spraw życiowych. Mamy też pod ręką uderzający dowód tej prawdy. Mapa deszczów Nowego Świata wskazuje nam, iż największą z pomiędzy okolic, odróżnianych, jako prawie bezdżdżyste, jest przestrzeń Ameryki środkowej i Meksyku, t. j. ta właśnie, gdzie się rozwinęły cywilizacyę tubylcze; dalej, że jedyną jeszcze po za tem okolicą bezdżdżystą jest właśnie owa część dawnej ziemi Peruwiańskiej, w której cywilizacya przed-Inkasowska pozostawiła najbardziej wydatne swe ślady. W drodze indukcyi przeto potwierdza się przedziwnie dedukcyjny wywód fizyologii. Nie brak tez dowodów pomniejszych. Mówiąc o odmianach murzynów, Livingstone powiada: "Samo ciepło nie wywołuje jeszcze czarności skóry, ale ciepło w połączeniu z wilgocią zdaje się zapewniać barwę najciemniejszą." Schweinfurth robi tez uwagę o stosunkowej czarności Denków i innych plemion, mieszkających w dolinach dżdżystych, oraz o różnicy ich w porównaniu "z mniej smaglemi i silniejszemi plemionami, zaludniającemi skaliste wyżyny wnętrza": jest to różnica, której też towarzyszy różnica energii. Ale co do mnie, to zaznaczam tutaj ten fakt w celu napomknienia o prawdopodobnym jego związku z faktem innym — że rasy jasnoskóre są zwykle panującemi. Tak właśnie było w Egipcie; tak samo też z owemi rasami, rozszerzającemi się z Azyi środkowej ku południowi. Podania zaś każą przypuszczać, że to samo działo się w Ameryce Środkowej i w Peru. Speke powiada: "znalazłem już, że dzicy o skórze jasnej są bardziej burzliwi i wojowniczy, niż ci, co odznaczają się barwą bardziej smagłą." Nakoniec, jeśli wobec jednakiego gorąca ciemność skóry towarzyszy wilgotności powietrza, jasna zaś jej barwa suchości, tedy w owej zwykłej przewadze jasnoskórych odmian ludzkich nad ciemnoskóremi znajdujemy dalszy dowód tego, iż żywotności cielesnej osobników, a więc i zależnemu od niej rozwojowi społecznemu, sprzyja klimat, ułatwiający szybką transpiracyę.

Nie chcę przez to powiedzieć, że wynikająca w ten sposób energia sama przez się określa wyższy rozwój społeczny: tego ani dedukcya nie każe przypuszczać, ani też wykazuje indukcya. Ale większa energia, ułatwiając podbój ras mniej żywotnych, oraz przywłaszczenie sobie ich bogatszych i bardziej urozmaiconych siedzib, umożliwia też lepsze tych siedzib zużytkowanie,

§ 17. Przechodząc od klimatn do powierzchni gruntu, zauważyć musimy naprzód sprzyjające integracyi społecznej, albo tamujące ją, skutki jej upostaciowania (konfiguracyi powierzchni).

Aby obyczaje łowieckie lub koczownicze mogły zmienić się na takie, jakich wymaga życie osiadłe, zajmowana przez daną ludność powierzchnia musi być taką, wewnątrz której utrzymać się jest łatwo, zaś po za obrębem której warunki istnienia są trudne. Niepokonalność plemion górskich, mało dostępnych, wielokrotnie i na wielu miejscach była stwierdzoną. Przykładem mogą tu być Illyryjczykowie, którzy, pozostawszy niezależnymi od sąsiednich Greków, mącili spokój Macedończykom i po większej części odzyskali niepodległość po śmierci Aleksandra; przykładem również są Czarnogórcy, Szwajcarowie, plemiona Kaukazkie. Mieszkańcy pustyń, jak również mieszkańcy gór, z trudnością dają się zespalać: łatwość wymknięcia się oraz zdolność do życia w okolicach bezpłodnych znakomicie krępują społeczną subordynacyę. Nawet na wyspach Anglii bardzo niepodobne do siebie rodzaje powierzchni gruntu jednako tamowały integracyę polityczną, gdyż cechy fizyczne owych powierzchni niedostępnymi czyniły jej mieszkańców. Dzieje Walii wskazują nam, jak trudno było w samym już owym zakątku górskim utrwalić posłuszeństwo jednemu władcy, a jeszcze bardziej, jak trudno było całość tę poddać jednej władzy centralnej: od okresu staro-angielskiego aż do roku 1400 upłynęło osiem wieków oporu, zanim podbój stał się zupełnym, później zaś pewien przeciąg czasu potrzebnym był dla zupełnego wcielenia jej do Anglii. Fenianie, będący w czasach najdawniejszych gromadą maruderów i ludzi, wymykających się ustalonej władzy, stali się w epoce podboju (Anglii) ostatniem schroniskiem opierających się jeszcze Anglików; przez wiele lat przechowywali oni swoją wolność w krainie niedostępnej prawie dzięki trzęsawiskom. Długotrwała niepodległość wiosek Highlandu, pokonanych dopiero wtedy, gdy drogi jenerała Wadę utorowały do nich dostęp, jest tutaj jeszcze jednym dowodem. Przeciwnie, integracya społeczna łatwą jest w takiej miejscowości, która, zdolną będąc do utrzymania znacznej ludności, ułatwia zarazem zespolenie się jednostek tejże ludności: bywa tak szczególnie wtedy, gdy dana miejscowość otoczoną jest przez okolice bądź przedstawiające skąpe środki utrzymania, bądź tez zaludnione przez nieprzyjaciół, bądź odznaczające się jednem i drugiem. Egipt odpowiadał właśnie w wysokim stopniu obu tym warunkom. Siła rządu nie doznawała tam przeszkód ze strony otoczenia fizycznego; ucieczka zaś z tego kraju do przyległej pustyni kazała oczekiwać bądź zagłady, bądź też rabunku i niewoli u hord koczujących. Dalej, małe przestrzenie, otoczone morzeni, jak wyspy Sandwich, Tahiti, Tonga, Samoa, gdzie przeszkodę do ucieczki tworzy pustynia wodna, zamiast pustyni piaszczystej, również dobrze odpowiadają wymaganiom powyższym. To też obrazowo powiedzieć możemy, iż integracya społeczna jest jakby procesem ulepiania, który dokonanym być może jedynie wówczas, gdy istnieje zarówno ciśnienie, jak i trudność uniknięcia go. Tutaj tez istotnie przypominamy sobie, jak w wypadkach skrajnych przyroda powierzchni stale określa typ rozwijającego się na niej społecznego życia. Od niepamiętnych czasów niepłodne okolice Wschodu zaludnione były przez plemiona semickie, przedstawiające odpowiedni typ społeczny. Podawane przez Herodota opisy sposobu życia i społecznego ustroju Scytów są rdzennie takie same, jak i opisy Kałmyków, podane przez Pallasa. Gdyby nawet okolice takie dawały koczownikom możność wyplenienia swych mieszkańców, to i wówczas zaludniłyby się na nowo zbiegami z sąsiednich społeczeństw osiadłych; ci zaś w podobny też sposób, zmuszonymiby byli do koczowania i podobnie też związki ich przybrałyby postać odpowiednią. Mamy tu w istocie do zaznaczenia pewien przykład nowoczesny: nie jest to, ściśle biorąc, odrodzenie się przystosowanego w pewien sposób typu społecznego, lecz zrodzenie się tego typu de novo. Po zaludnieniu Ameryki południowej przez kolonistów, niektóre części Pampasów stały się siedliskiem plemion rozbójniczych na wzór beduinów.

Innym rysem miejscowości zamieszkałej, który tu zaznaczyć wypada dla jego wpływów, jest stopień jej różnorodności. Okolice o budowie jednakiej, caeteris paribus, nie sprzyjają postępowi społecznemu. Tożsamość powierzchni, że pozostawimy tymczasowo na uboczu jej wpływy na florę i faunę, każe przypuszczać brak urozmaiconych materyałów nieorganicznych, brak rozmaitości w zakresie doświadczenia, zwyczajów, a tem samem stawia przeszkody rozwojowi przemysłu i sposobów życia. Ani Azya środkowa, ani taka sama część Afryki, ani środkowa okolica któregokolwiek z lądów amerykańskich nie była siedliskiem jakiejkolwiek wyższej cywilizacyi tubylczej. Okolice takie, jak stepy rossyjskie, jakkolwiek dające możność wprowadzenia do nich cywilizacyi, gdzieindziej rozwiniętej, są jednak takiemi, w których cywilizacya sama przez się niełatwo się rozpocznie, a to wskutek braku czynników różniczkujących. Jednostajność danej siedziby, spowodowana nawet działaniem przyczyn innych, podobne też miewa następstwa. Oto np. prof. Dana zapytuje, mówiąc o wyspach koralowych: "Ile z pomiędzy różnorodnych rodzajów życia cywilizowanego może istnieć w kraju, gdzie skorupki mięczaków są jedynem narzędziem ostrem, gdzie zapas wody słodkiej nie wystarcza prawie potrzebom gospodarstwa, gdzie niema ani strumieni, ani gór, ani pagórków? O ileż zrozumiałemiby były poezye i w ogóle piśmiennictwo Europy dla ludzi, których wyobrażenia sięgały jedynie granic wyspy koralowej, nie ogarniając nigdy większej powierzchni lądu nad obszar półmilowy, nie pojmując spadzistości wyższej, nad spadek wybrzeża, ani też innych pór roku, nad większą lub mniejszą przewagą deszczu?"

Przeciwnie zaś, wpływ geologicznej i geograficznej różnorodności na przyspieszenie rozwoju społecznego jest oczywisty. Jakkolwiek, ze stanowiska bezwzględnego, dolina Nilu nie odznacza się fizyczną wielopostaciowością, to jednak jest ona wielopostaciową w porównaniu z okolicami, które ją otaczają, nadewszystko zaś przedstawia ona to, co zdaje się być najstalszym poprzednikiem cywilizacyi — sąsiedztwo lądu i wody. Chociaż babylończykowie i assyryjczycy posiadali niezbyt urozmaicone siedziby, to jednak były one bardziej różnolite, niż bezwodne okolice, leżące od nich na wschód i na zachód. Szmat ziemi, na którym powstało społeczeństwo fenickie, posiadał znaczną stosunkowo linię wybrzeża, miał wiele rzek, u ujścia których dogodnie sadowić się mogły znaczniejsze miasta, miał doliny i równiny, ciągnące się wewnątrz kraju, poprzedzielane wzgórzami, a ograniczone łańcuchami gór. Jeszcze większą różnorodnością cechowała się przestrzeń ziemi, na której rozwinęło się społeczeństwo Greków; różnorodność ta polegała na licznych i zawiłych stosunkach lądu i morza, tkwiła w ukształtowaniu powierzchni, we właściwościach gruntu. "Żadna z części Europy, a może nawet żadna część świata, nie przedstawia tak wielkiej rozmaitości rysów przyrody na takiej samej, jak Grecya, przestrzeni. " Istotnie, sami Grecy zauważyli już skutki warunków miejscowości, o ile dotyczyło to różnicy krajów nadbrzeżnych i wewnętrznych. Oto co mówi Mr. Grote: "Starożytni filozofowie i prawodawcy silnie uderzeni byli przeciwieństwem, jakie zachodzi między wnętrzem lądu, a krajem nadmorskim. W pierwszym z nich widzieli prostotę i jednostajność życia, trwałość dawnych zwyczajów, oraz uprzedzenie do wszystkiego, co nowe i obce, wielką siłę wyłącznych sympatyj i ciasne szranki tak znanych Indności przedmiotów, jak i wyobrażeń; w kraju nadmorskim spostrzegli rozmaitość i nowość wrażeń, bujną wyobraźnię, tolerancyę, a niekiedy nawet oddawanie pierwszeństwa zwyczajom obcym, większą żywotność osobników i odpowiadającą jej zmienność ich stanów.

Jakkolwiek opisane tutaj różnice zawdzięczać należy głównie brakowi lub obecności wpływów obcych, to jednak, ponieważ te wpływy zależnemi są od miejscowych stosunków lądu i morza, przeto stosunki owe potrzeba uznać, jako pierwotną przyczynę różnic. Zauważywszy tutaj, że i we Włoszech cywilizacya znalazła też podobną siedzibę, o znacznej, pod względem geologicznym i geograficznym, złożoności, możemy przejść do Nowego świata, gdzie spostrzeżemy to samo. Ameryka środkowa, która była źródłem cywilizacyi tubylczej, cechuje się względną wielopostaciowością. Tak samo też ma się rzecz z Meksykiem i Peru. Płaskowzgórze meksykańskie, otoczone górami, zawierało w sobie wiele jezior: z nich Tezcuco wraz ze swemi wyspami i brzegami, było siedzibą rządu, zaś w Peru, mąjącem powierzchnię różnorodną, szerzyła się władza Inkasów, z górzystych wysp wielkiego, nieforemnego i wzniesionego jeziora Titicaca.

Pozostaje rozpatrzeć tu, o ile na postęp społeczny wpływa charakter gruntu. Mniemanie, iż łatwość zdobycia pożywienia nie sprzyja rozwojowi społecznemu, chociaż nie pozbawione pierwiastków prawdy, nie jest bynajmniej prawdziwem w jego postaci najbardziej upowszechnionej. Nawpół ucywilizowane ludy oceanu Spokojnego — mieszkańcy wysp Sandwich, Tahiti, Tonga, Samoa, Fidżi — okazują nam znaczne postępy tam właśnie, gdzie wielka wydajność ziemi czyniła życie łatwiejszem. Na Sumatrze, gdzie ryż wydaje 80-te lub nawet 140-e ziarno, oraz na Madagaskarze, gdzie widzimy plon 50-cio lub nawet 100-krotny, rozwój społeczeństwa bynajmniej nie był nieznacznym. Kafrowie, zamieszkujący okolice o bujnych rozległych pastwiskach, stanowią tu, tak pod względem osobistym jak i społecznym, pożądane przeciwieństwo z rasami sąsiedniem!, które zamieszkują okolice względnie nieurodzajne; te zaś części Afryki środkowej, w których tubylcy posunęli się najdalej w postępie społecznym, jak Aszantowie, Dahomejczycy, posiadają pyszną roślinność. Istotnie, gdy przypomnimy sobie dolinę Nilu, i wyjątkowy sposób jej użyzniania, spostrzeżemy, iż najdawniejszy ze znanych nam rozwojów społecznych począł się w kraju, który, odpowiadając innym wymaganiom, cechował się również wielką wydajnością przyrody.

Nakoniec, w odniesieniu do żyzności, możemy tu uznać pewną prawdę, podobną tej, jaką uznaliśmy, mówiąc o klimacie: że wcześniejsze stadya społecznego rozwoju możliwemi są tam tylko, gdzie pokonywać potrzeba opór nieznaczny. Tak samo jak środki i sposoby, zapobiegające utracie ciepła, muszą się rozwinąć znakomicie, zanim rzetelne zaludnienie okolic względnie surowych stanie się możebnem, tak samo też rozwinąć się muszą środki uprawy roli, zanim mniej żyzne przestrzenie utrzymać będą mogły ludność dość już wielką do wytworzenia cywilizacyi. Ponieważ zaś sposoby i środki wszelkiego rodzaju rozwijają się tylko w miarę postępów objętości i budowy społeczeństw, wynika ztąd przeto, iż muszą istnieć społeczeństwa, mające takie siedziby, gdzie dość obfite pożywienie zdobywa się środkami niższemi, zanim powstaną środki, niezbędne do korzystania z siedzib o mniejszej wydajności. Będąc jeszcze nizkiemi i słabemi, społeczeństwa mogą wyżyć tam tylko, gdzie okoliczności są najmniej nieprzyjazne. Zdolność do utrzymania się tam, gdzie ucisk owych okoliczności staje się większym, może stanowić cechę tylko wyżej rozwiniętych i silniejszych społeczeństw, pochodzących od pierwszych i odziedziczających ustaloną ich organizacyę, środki działania i wiedzę.

Należałoby dodać, iż różnorodność gruntu jest jednym z ważnych czynników, sprzyja ona bowiem owej różnolitości tworów roślinnych, która dzielnie dopomaga postępowi społecznemu. W piasczystym kraju Damary, gdzie cztery gatunki czułka (mimozy) wykluczają prawie wszystkie inne gatunki drzew lub krzewów, jednostajność materyałów, obok innych hamulców postępu, oczywiście musi być wielką. Ale tutaj zwracamy się już do innego porządku czynników.

§ 18. Charakter roślinności danej siedziby rozmaicie oddziaływa na przydatność jej w utrzymywaniu społeczeństwa. Musimy przypatrzeć się najgłówniejszemu z tych oddziaływań.

Niektórzy z Eskimosów nie znają wcale drzewa, podczas gdy inni mają tylko takie, jakie na brzeg ich wyrzuci ocean. Używając śniegu albo lodn do budowy pomieszkań, uciekając się do wybiegów w robieniu naczyń ze skóry foki, wędek i sieci z kości wieloryba, a nawet łuków z kości i rogu, ludy te wskazują nam, jak dalece postęp sposobów i środków życia krępowanym bywa przez brak odpowiednich tworów roślinnych. Na przykładzie tej rasy podbiegunowej, jak również na przykładzie antarktycznych prawie mieszkańców Ziemi Ognistej, widzimy, o ile brak albo niezmierne ubóstwo pożytecznych roślin stawia nieprzezwyciężone postępowi społecznemu przeszkody. Lepszych, niż owe okolice (gdzie współistnieje również drugi hamulec postępu — niezmierne zimno), przykładów dostarcza nam Australija, gdzie w klimacie wogóle znośnym jednostajność roślin, zdatnych do użytku, była po części przyczyną długotrwałego powstrzymywania rozwoju ludności na najniższym poziomie barbarzyństwa. Rozległe owe przestrzenie, utrzymujące jednego mieszkańca na 60 mil kwadratowych, nie pozwalają zgoła zbliżyć się do granic takiego zaludnienia, jakie jest niezbędnym poprzednikiem cywilizacyi.

Naodwrót, zauważywszy, w jaki sposób wzrost ludności, umożliwiając postęp uspołecznienia, posuwa się dalej, dzięki obfitości tworów roślinnych, możemy teraz zauważyć, jak rozmaitość tych tworów prowadzi do tego samego skutku. Nietylko w wypadku łatwego rozwoju społeczeństw, zajmujących okolice o roślinności różnorodnej, spostrzeżemy, iż owa zależność od wielu rodzajów korzeni, owoców, zbóż i t. p, jest ochroną przeciwko głodowi, wynikającemu z braku jedynego jakiegoś zboża, ale spostrzeżemy nadto, że materyały, jakich dostarcza roślinność różnorodna, umożliwiają pomnażanie się środków, a tem samem, sposobów życia, oraz sprowadzają rozwój praktyczności i inteligencyi. Mieszkańcy wysp Tahiti mają u siebie drzewa, nadające się na zręby domów i sufity, oraz liście palmowe, przydatne na dachy; istnieją tam rośliny włókniste, z których wyrabiane są powrozy, wędki, maty i t. p.; kora tapy, należycie przygotowana, dostarcza rozmaitych części ich stroju; posiadają oni łupiny kokosowe do wyrobu kubków i t. p. materyały do wyrabiania koszów, sit i różnych sprzętów domowych; mają rośliny, dające im essencyę do ich maści, kwiaty służące do ozdoby warkoczów i szyi, posiadają barwniki do farbowania materyi używanej na odzież, a obok tego wszystkiego rozmaite rodzaje pożywienia: owoce chlebowe, taro (caladium esculentum), yam (Dioscorea), bataty (Batatus edulis), Tucca oceonica, Pteris esculenta, orzechy kokosowe, platany, banany, Calypthrantes jambolana, Cardyline australis, trzcinę cukrową i t. d., co pozwala im przyrządzać wiele rozmaitych potraw. Zużytkowywanie zaś wszystkich tych materyałów każe przypuszczać pewną kulturę, która rozmaitemi sposobami umożliwia znów dalszy postęp społeczny. Pokrewne też wyniki przyczyn podobnych widzimy wśród innego plemienia sąsiedniego, różniącego się bardzo swym charakterem i organizacyą polityczną. W okolicy, cechującej się też podobną rozmaitością płodów roślinnych, okrutni ludożercy wysp Fidżi rozwinęli również swoje sposoby i źródła życia w stopniu dającym się porównać z kulturą tahityjczyków; przedstawiają nadto podział pracy i organizacyę handlową — nawet wyższe niż tamtych. Pośród tysięcy miejscowych gatunków roślin fidżyjskiego archipelagu znajdują się takie, co dostarczają materyałów na wszelkie potrzeby-poczynając od budowania łodzi wojennych, unoszących po 300 ludzi — aż do roślin, dających barwniki i perfumy. Można, co prawda, zauważyć, iż mieszkańcy Nowej Zelandyi — objawiający rozwój społeczny, blizki uspołecznienia tahityjczyków i fidżyjan, mieli siedzibę, której flora tubylcza nie była zbyt urozmaiconą. Ale na to da się odpowiedzieć, że zarówno język jak i religja Nowo-Zelandczyków wskazują, iż oddzielili się oni od innych Malajo-polinezyjczyków wówczas, gdy sposoby ich życia daleko się były posunęły w rozwoju, i że przynieśli oni ze sobą te sposoby (jak również pewne rośliny jadalne) do kraju, który, chociaż biednym był w rośliny pożywne, to jednak obfitował w takie, co na innej drodze mogły nieść pożytek.

Jak już napomknięto wyżej, samo tylko bogactwo roślinności bywa w pewnych wypadkach hamulcem postępu. Nawet ów kraj niegościnny Ziemia Ognista — stał się, rzecz dziwna na pozór, gorszym wskutek bujnego rozrastania się u podnóża drzew nieużytecznego zielska, okrywającego skaliste pagórki. Audamańczycy, żyjący w warunkach całkiem odmiennych, ograniczać się muszą do zajmowania tylko wybrzeży morskich, wskutek nieprzenikalnego gąszczu, okrywającego wnętrze ich kraju. Istotnie, wiele okolic zwrotnikowych, nieużytecznych nawet dla ludów nawpół-ucywilizowanych dzięki pogmatwanej i powikłanej roślinności lasów, tembardziej nieużytecznemi były dla tubylców, nie posiadających narzędzi do karczowania gruntu. Człowiek pierwotny, mający tylko swe narzędzia kamienne znajdywał na powierzchni ziemi nieliczne jedynie okolice o roślinności ani zbyt skąpej, ani zbyt bogatej, które mógł objąć w posiadanie; w ten sposób przypomina on nam raz jeszcze, że społeczeństwa zaczątkowe (pierwotne) znajdują się na łasce warunków otoczenia.

§ 19. Pozostaje tu jeszcze rozpatrzeć się we wpływach danej fauny na ludność miejscową. Oczywiście oddziaływa ona niemało jak na stopień społecznego rozwoju, tak też i na typ jego.

Obecność lub brak zwierząt dzikich, zdatnych na pokarm, wpływając na rodzaj życia osobników, tum samem wywiera wpływ na rodzaj organizacyi społecznej. Tam, gdzie, tak jak w Ameryce północnej, było dość zwierzyny do wyżywienia plemion tubylczych, tam myśliwstwo nie przestawało być zajęciem panującem, życie zaś częściowo koczownicze, a wynikłe z uganiania się za zwierzyną — stale przeszkadzało rolnictwu, wzrostowi zaludnienia i rozwojowi przemysłu. Potrzeba tylko rozważyć wypadek przeciwny — życie rozmaitych plemion polinezyjskich i zauważyć jak tam, w braku znaczniejszej fauny miejscowej, zmuszone one były jąć się rolnictwa, pędzić życie osiadłe, jak przez to wzmagało się ich zaludnienie, postępował rozwój środków i sposobów życia, potrzeba rozważyć to wszystko, aby zobaczyć, jak wielki wpływ na cywilizacyę wywiera rodzaj i zasób dającego się zużytkować życia zwierzęcego. Gdy spójrzymy znów na społeczeństwo typu pasterskiego, istniejące dziś jeszcze a odgrywające w przeszłości ważną rolę w dziejach ludzkiego postępu — ujrzymy również, że na wielkich obszarach fauna miejscowa miewała wpływ przeważny na ustalenie form spójni społecznej. Z jednej strony — w braku dających się oswajać zwierząt trawożernych — koni, wielbłądów, wołów, owiec, kóz, życie pasterskie trzech znanych ras zdobywczych w ich siedzibach, pierwotnych byłoby niemożliwem; z drugiej zaś ten rodzaj życia nie zgadzał się z powstawaniem większych związków osiadłych, niezbędnych do wyższego rozwoju społecznych stosunków. Gdy przypomnimy sobie przykłady lapończyków z ich reniferami i psami, — tatarów (mongołów) z ich końmi i bydłem, oraz mieszkańców Ameryki Południowej — z ich stadami lam i kobajów (Cavia cobaya) oczywistem się stanie, zaprawdę, iż w rozmaitych wypadkach owa przyroda danej fauny, w połączeniu z charakterem powierzchni, dziś jeszcze bywa przyczyną powstrzymania rozwoju plemion na pewnem określonem stadyum.

Fauna danego kraju, będąc już ważnym czynnikiem ze względu na obfitość albo ubóstwo stworzeń człowiekowi użytecznych, posiada nadto wagę ze względu na wielką lub małą ilość zwierząt szkodliwych. Obecność wielkich drapieżców bywa w pewnych miejscowościach poważnym hamulcem uspołecznienia. Tak np. ma się rzecz na Sumatrze, gdzie osady częstokroć wyludniane bywają przez tygrysów; tak też zdarza się w Indyach, gdzie Jedna tygrysi ca stała się przyczyną wyludnienia 13 wiosek, a 250 mil kwadratowych pozbawiła uprawy" i gdzie "w roku 1869 jedna tygrysica zagryzła 127 osób, uniemożliwiając przez kilka tygodni przejazd po drodze publicznej. " Istotnie, potrzeba tylko przypomnieć sobie szkody, wyrządzane niegdyś przez wilki w Anglii, w niektórych zaś częściach Europy dziś jeszcze, aby spostrzedz, iż swoboda zajęć i stosunków poza-domowyeh, będąca jednym z warunków społecznego życia — może być krępowaną przez zwierzęta drapieżne. Nie należy też zapominać, jak wielką dla rolnictwa przeszkodą są płazy; tak np. ma się rzecz w Indyach, gdzie przeszło 25000 osób rocznie umiera wskutek ukąszenia węży. Do szkód bezpośrednich, jakie wyrządzają ludziom zwierzęta wyższe, trzeba też dodać szkody pośrednie, wyrządzane przez nie wraz z owadami na łanach zboża. Niekiedy uszkodzenia tego ostatniego rodzaju, silnie oddziaływają na rodzaj życia jednostki, a tem samem i społeczeństwa. Tak dzieje się wśród Kafrów, których zasiewy podlegają wielkim spustoszeniom ze strony zwierząt ssących, ptaków i owadów, gdzie, tem samem, utrudnia się przeobrażenie życia pasterskiego na osiadłe. Tak samo też jest w kraju Beczuanów, który, "zamieszkanym będąc przez niezliczone mnóstwo ptactwa i zwierzyny, niekiedy nadto podlega spustoszeniom szarańczy." Jasnem jest, że tam, gdzie skłonności przemysłowe są nieznaczne, tam niepewność zwrotu poniesionych kosztów pracy musi hamować rozwój i spowodowywać powrót do zajęć dawnych, jeśli tylko oddawać się im jeszcze można.

Wiele innych niedogodności, zwłaszcza za sprawą owadów, tamuje postęp społeczny. Nawet codzienne doświadczenie mieszkańców Szkocyi, gdzie komary zapełniają czasem wnętrza izb, nawet to doświadczenie wskazuje, jak dalece "plaga much" musi, w okolicach zwrotnikowych, przeszkadzać pracy pozadomowej. Gdzie, tak jak nad brzegami Orinoku, powitanie codzienne brzmi: "Jak się pan masz dzisiaj od moskitów?" i gdzie udręczenie jest tak wielkie, iż kapłan pewien nie chciał wierzyć Humboldtowi, że się dobrowolnie mu poddawał, byle tylko obejrzeć krainę, tam żądza uwolnienia się od nich musi przeważyć słabe jeszcze skłonności do pracy. Nawet oddziaływanie owadów na bydło pośrednio wpływa na zmianę życia społecznego: tak np. dzieje się wśród Kirgizów, którzy w Maju, gdy stepy ich okryte są bujną paszą, zmuszani bywają przez roje much — uciekać ze stadami w góry; podobnie też ma się rzecz w Afryce, gdzie mucha cece uniemożliwia w niektórych okolicach zajęcia pasterskie. Albo jeszcze, w innych wypadkach, przyczyną wielkiego zniechęcenia stają się termity, pożerające w niektórych częściach Afryki: ubranie, futra, łóżka i t. d. "Człowiek może się tam położyć bogatym, rano zaś wstać biednym — a to dzięki spustoszeniom białych mrówek," mówił pewien kupiec portugalski do Livingstone'a. Nie koniec na tem, Humboldt robi uwagę, że tam, gdzie termity niszczą wszelkie dokumenty, nie może być mowy o jakiejkolwiek wyższej cywilizacyi.

Tak więc, istnieje ścisła zależność pomiędzy typem społecznego życia tubylców danej miejscowości, oraz charakterem miejscowej fauny. Obecność lub brak gatunków pożytecznych, jak również obecność albo nieobecność szkodliwych, okazuje właściwy sobie wpływ przyjazny lub hamujący. Co większa, nietylko wpływa to na przyśpieszenie lub opóźnienie społecznego postępu w ogóle, ale nadto rodzi pewne szczególne cechy w budowie i działaniach danej społeczności.

§ 20. Całkowity opis tych pierwotnych czynników zewnętrznych przekracza granice naszego zadania. Nawet przybliżenie dokładne zdanie sobie sprawy z działania czynników tej klasy — zajęłoby całe lata; do tego zaś potrzeba byłoby dodać wiele jeszcze innych warunków otoczenia, nie wzmiankowanych dotąd.

Można byłoby rozpatrzeć te następstwa różnicy w rozkładzie i stopniu oświetlenia, których przykładem mogą być: życie domowe i kultura, jakie, dzięki nocom podbiegunowym, widzimy wśród mieszkańców Islandyi. Nieco mniej wyraźne skutki wynikają również z owej mniejszej lub większej jaskrawości zwyczajnego dziennego światła, w krajach o klimacie pogodnym lub pochmurnym, oddziaływając na stan umysłowy jednostek, a tem samem i na działalność mieszkańców. Pospolicie znany fakt: że zwykła pogoda lub słota prowadzi bądź do bardziej ożywionych stosunków pozadomowych, bądź też do życia rodzinnego "u siebie," a w ten sposób wpływa na charakter obywateli — również powinien być wzięty pod uwagę. Tak samo też trzeba uwzględnić owe zmiany myśli i uczuć, jakie wynikają pod działaniem imponujących zjawisk geologicznych i meteorologicznych. Przytem, obok przecenionego przez Buckla wpływu tych zjawisk na wyobraźnię ludzi, a z nią i na ich stan ogólny (miewanie się), potrzeba tu zaznaczyć oddziaływania ich innego porządku: jak np. wpływ, jaki częste trzęsienia ziemi wywierają na typ budownictwa — każąc oddawać pierwszeństwo domom nizkim i lekkim i zmieniając w ten sposób tak urządzenie domów, jak też i kulturę estetyczną. Dalej rodzaj opału, jaki pewna okolica wydaje, wpływ swój w najrozmaitszych roztacza kierunkach. Widzieć to mogą Anglicy w przeciwieństwie, jakie zachodzi pomiędzy ich Londynem, opalanym węglem i posiadającym czarne okopcone ulice, oraz pomiędzy opalanemi drzewem miastami stałego lądu, gdzie ogólna jasność, tudzież żywość barw rodzą inny stan uczuć sprowadzających inne następstwa. Nie potrzeba chyba zaznaczać tu, jaki wpływ miewa królestwo kopalne danego kraju. Całkowity brak metali, może w jakiejś miejscowości przedłużyć okres kamienny; obecność miedzi może dać początek postępowi; obecność lub sąsiedztwo cyny — umożliwiając wyrób bronzu, może spowodować dalszy postęp, jeśli zaś nadto obecną jest ruda żelazna — pozwala ona posunąć się jeszcze dalej w rozwoju. Tak samo też obfitość albo brak wapna na cement wpływają na objętość i typ budowli prywatnych oraz publicznych, oddziaływając w ten sposób na domowe i towarzyskie zwyczaje i na rozwój sztuki. Wpływ każdego z warunków fizycznych na określenie przeważającej formy przemysłu, a tem samem, po części, na organizacyę społeczną, można byłoby śledzić aż do takich pomniejszych osobliwości danego kraju, jak np. obecność źródeł gorących, które w starożytnej Ameryce środkowej dały początek przemysłowi garncarskiemu.

Ale szczegółowe rosstrząśnięcie pierwotnych czynników zewnętrznych — bądź należących do rodzajów ważniejszych, przejrzanych powyżej, bądź też mniej ważnych — jakich przykłady przytoczono przed chwilą — jest rzeczą socyologii szczegółowej. Każdy kto, pamiętając ogólne zasady nauki, przedsięwziąłby wyjaśnić rozwój jakiegoś społeczeństwa, musiałby opisać te liczne przyczyny miejscowe w ich rozmaitych rodzajach i stopniach. Przedsięwzięcie takie trzeba pozostawić socyologom przyszłości.

§ 21. Celem mym obecnym było dać ogólne wyobrażenie o rozmaitych klasach i porządkach pierwotnych czynników zewnętrznych — tak aby wpoić w czytelnika przekonanie, ogólnie wyrażone w rozdziale uprzednim, że charakter otoczenia działa wespół z charakterem istot ludzkich na bieg zjawisk społecznych.

Jednem z następstw wyliczenia tu owych pierwotnych czynników zewnętrznych i dostrzeżenia roli, jaką odgrywają one — było uwydatnienie tego faktu, że ważniejsze stadya ewolucyi społecznej o wiele więcej zależą od warunków miejscowości, niż stadya późniejsze. Chociaż społeczeństwa takie, z jakiemi obecnie spotykamy się najczęściej — wysoko uorganizowane, bogate w środki cywilizacyi, dojrzałe wiedzą, mogą za pomocą różnych sposobów sztucznych istnieć w miejscowościach nieprzyjaznych, to jednak społeczeństwa słabe, nieuorganizowane — uczynić tego nie mogą. Pozostają one na łasce swego otoczenia.

Co więcej, znajdujemy w ten sposób odpowiedź na podnoszone czasem pytanie, skierowane przeciwko doktrynie ewolucyi społecznej. Jak się to stało, że tak liczne plemiona dzikich nie zrobiły żadnych widocznych postępów w ciągu całego okresu, przez jaki sięga pamięć ludzka? Jeżeli to jest prawdą, że rodzaj ludzki istniał w ciągu ostatniej epoki geologicznej, to dla czego przez lat 100000 lub więcej, nie rozwinęła się żadna widoczna jakaś cywilizacya? Na pytanie to, mówię, znajdujemy tu właściwą odpowiedź. Kiedy, spoglądając na przedstawione wyżej pierwotne czynniki zewnętrzne rozmaitych klas i porządków, spostrzegamy, jak rzadko spotyka się obecność przyjaznych obok braku nieprzyjaznych warunków, która to kombinacya jedynie może zapewnić rozwój społeczeństwu zarodkowemu, gdy przypomnimy, iż w miarę małej liczebności i pierwotności przystosowań życiowych, w miarę tego, jak wiedza jest małą, współdziałanie słabem, że w miarę tego wszystkiego, a wobec trudności otaczających, wprowadzenie jakichkolwiek ulepszeń musi zabierać wiele czasu, gdy przypominamy, iż owa niemoc pierwotnych grup społecznych pozostawiała je na pastwę wszelkiej nieprzyjaznej zmianie, a w ten sposób prowadziła do postradania postępów, już poczynionych — to łatwo nam będzie zrozumieć, dlaczego w ciągu tak olbrzymiego okresu nie rozwinęło się żadne społeczeństwo znaczniejsze.

Teraz jednak, po dokonaniu ogólnego przeglądu owych pierwotnych czynników zewnętrznych, oraz po wyprowadzeniu wniosków ogólnych, możemy pominąć już wszelki bardziej szczegółowy ich rozbiór, jako nie należący do rzeczy. Roztrząsając bowiem Zasady Socyologii musimy mieć do czynienia tylko z ogólnemi faktami, dotyczącemi budowy ich i czynności — z faktami, o ile można, oddzielonemi od faktów szczególnych, będących wynikiem szczególnych okoliczności. To też zajmować się będziemy raczej takiemi cechami społeczeństw, jakie zależą głównie od przyrody ich jednostek, nie zaś takiemi, jakie są wytworem szczególnych wpływów zewnętrznych.

ROZDZIAŁ IV.

PIERWOTNE CZYNNIKI WEWNĘTRZNE.

§ 22. Zarówno dokładna znajomość pierwotnych czynników wewnętrznych, jak i pierwotnych zewnętrznych czynników, każe przypuszczać o wiele większą znajomość przeszłości, niż ta, jaka jest dostępną dla nas. Z jednej strony na podstawie kości ludzkich oraz przedmiotów, zdradzających działania ludzi i znajdywanych w pokładach nowożytnych, oraz w osadach jaskiniowych, z okresów odległych sięgających czasu, w którym zachodziły wielkie zmiany w klimacie i układzie lądów i mórz, — musimy wnosić, iż siedziby plemion wiecznie podlegały przeobrażeniom, chociaż o przyrodzie owych przeobrażeń niejasne tylko możemy mieć domysły. Z drugiej strony, zmiany, zachodzące w siedliskach plemion, każą przypuszczać w nich samych zmiany przystosowywania się, tak pod względem budowy, jak i czynności, o których jednak niewiele więcej wiedzieć możemy nad to, że się zdarzały.

Tak ułamkowe dowody, jak te, które posiadamy, nie dają nam dostatecznej rękojmi prawdziwości wniosków, dotyczących stopnia i rodzaju różnicy pomiędzy ludzmi z odległej przeszłości i ludźmi dzisiejszymi. Istnieją, co prawda, szczątki, które, osobno wzięte, wskazują na niższość typu ras naszych przodków. Czaszka neandertalska i inne, podobne jej, ze swemi olbrzymiemi łukami nadocznemi, o cechach tak małpich, należą do liczby owych dowodów. Istnieje również inna czaszka, niedawno znaleziona przez Mr. Gillmana w pagórku nad rzeką Detroit, w Miczyganie i opisana przezeń, jako bardzo podobna do czaszki szympanza, a to z szerokości płaszczyzn, do których przyczepiają się mięśnie skroniowe. Ale, ponieważ znaleziono ją wraz z innemi, które niczem nie zwracały uwagi, ponieważ nadto o takich czaszkach, jak neandertalska, nie dowiedziono aby pochodziły z czasów o wiele dawniejszych, niż inne, tylko nieznacznie zbaczające od form pospolitych — przeto nie można tu wyciągać żadnych wniosków stanowczych. Podobne też, lecz może bardziej pozytywne wywody możliwemi są odnośnie do owego szczególnego spłaszczenia goleni u niektórych ras starożytnych, jakie wyraża się w naukowym terminie "platyknetniczny." Szczególna ta cecha, zauważona naprzód przez prof. Buska i doktora Falconera, jako odznaczająca ludzi, których kości pozostały w jaskiniach gibraltarskich — rychło potem odkrytą też zostaią przez prof. Broca wśród szczątków ludzi jaskiniowych we Francyi i na nowo spostrzeżoną była przez Mr. Buska na szczątkach, pochodzących z jaskiń Denhghshire'u, zaś jeszcze później Mr. Gillman wykazał, iż spłaszczenie to stanowi cechę ogólną goleni, znajdywanych wraz z najpierwotniejszemi narzędziami kamiennemi w pagórkach nad rzeką St.-Claire w Miczyganie. Ponieważ cecha ta nie odznacza, o ile wiadomo, jakiejkolwiek z pomiędzy ras żyjących, gdy tymczasem właściwą była rasom z miejscowości tak od siebie odległych, jak: Gibraltar, Francya, Walija, Ameryka Północna, musimy przeto wywnioskować, iż wyróżniała ona jakąś szeroko rozsiedloną rasę starożytną od tych, co pozostały przy życiu.

Jak się zdaje, fakty znane dotychczas upoważniają do dwóch tylko wniosków. Naprzód, iż w epokach odległych, tak samo jak dzisiaj, odmiany ludzi odróżniały się rozmaitemi i dość wybitnemi cechami budowy kośćca, a prawdopodobnie też i innemi cechami. Powtóre, że pewne cechy zwierzęcości i niższości, okazywane przez niektóre z tych odmian dawnych, albo znikły, albo też ukazują się dzisiaj tylko jako zboczenia niezwykłe.

§ 23. Tak tedy, pojmując pierwotne czynniki wewnętrzne w tem ich rozległem znaczeniu, ogarniająceni sobą rysy człowieka przedhistorycznego, niewielką zyskujemy pomoc. Jednakże, dzięki poszukiwaniom geologów i archeologów, śmiało możemy wyprowadzić ten ważny wniosek ogólny, że w ciągu tak dawno minionego okresu, jak ten, co upłynął od zarania dziejów — odbywały się ciągłe różniczkowania ras, ciągłe pokonywanie mniej silnych lub mniej przystosowanych przez bardziej potężne albo więcej przystosowane, ciągłe rugowanie odmian niższych ku siedzibom dla nich niepożądanym; niekiedy zaś — wyplenianie tych niższych odmian.

Teraz więc, mając w pamięci to niejasne pojmowanie człowieka pierwotnego i jego dziejów, musimy zadowolnię się, gdy nadamy mu określoność, na jaką nas stać — a to przez zbadanie takich ras istniejących, jakie o ile wnosić wolno z ich cech widomych, oraz narzędzi (sprzętów), najbliższemi są człowieka pierwotnego. Lepiej będzie, gdy, zamiast roztrząsać wszystkie klasy odnośnych cech w jednym rozdziale — ugrupujemy je w trzech rozdziałach. Rozpatrzymy naprzód stronę fizyczną, potem uczuciową, na końcu zaś umysłową.

ROZDZIAŁ V

CZŁOWIEK PIERWOTNY — STRONA FIZYCZNA.

§ 24. Wobec tego faktu, iż w rzędzie ras nieucywilizowanych spotykamy z jednej strony Patagończyków, dosięgających od sześciu do siedmiu stóp wysokości, podczas gdy znów w Afryce istnieją jeszcze szczątki płomienia, wzmiankowanego przez, Herodota, jako pigmejczykowie, wobec tego — nie możemy powiedzieć, jakim jest bezpośredni stosunek pomiędzy stanem uspołecznienia a wzrostem. Wśród Indyan północno-amerykańskich spotykamy plemiona myśliwskie stanowczo rosłe, gdy tymczasem gdzieindziej widzimy myśliwskie plemiona, takie, jak Buszmeni. Z pomiędzy ludów pasterskich niektóre, jak Kirgizi, odznaczają się wzrostem małym, inne zaś, jak Kafrowie, dość znacznym. Podobne też różnice cechują plemiona osiadłe.

Pomimo to jednak, ogólna masa faktów każe przypuszczać istnienie pewnego związku pomiędzy barbarzyństwem a niższością wzrostu. W Ameryce północnej Czimukowie i różne plemiona sąsiednie w opisach występują jako odznaczający się wzrostem małym; o Szoszonach zaś mówi się, iż są "postawy drobniutkiej." Co do plemion Ameryki południowej, to twierdzi się o nich, że Indyanie gujańscy najczęściej nie dosięgają pięciu stóp i pięciu cali wysokości: Arawakowie rzadko kiedy przewyższają pięć stóp i cztery cale; Guaranisowie zaś rzadko dosięgają stóp pięciu. Tak samo ma się rzecz z nieucywilizowanymi ludami północnej Azyi. Kirgizi dochodzą przeciętnie pięciu stóp i trzech do czterech cali, Kamczadalowie zaś "w ogólności są wzrostu nizkiego." W Azyi południowej widzimy to samo. Jedna z powag, w opisie ogólnym tamulijskich tubylców Indyi, mówi, iż mniejszymi są oni od Hindusów.

Inny pisarz, opowiadając o plemionach górskich, twierdzi, iż mężczyzni Putuasów nie przewyższają pięciu stóp i tyluż cali. Inny autor oznacza znów przeciętny wzrost Lepchasów, mówiąc, iż wynosi stóp około pięciu. Nakoniec, o Dżuangacb, najbardziej może uwstecznionem z tych plemion, mówi się, iż mężczyźni ich nie dosięgają stóp pięciu, kobiety zaś czterech stóp i ośmiu cali. Ale związek ten uwydatni się najlepiej, gdy zgrupujemy rasy najniższe. O mieszkańcach Ziemi Ognistej czytamy, iż niektóre szczepy ich nie przewyższają wzrostem stóp pięciu; o Audamańczykach — iż mężczyźni ich dosięgają wysokości od 4 stóp i 10 cali prawie do stóp 5; o Weddachach — iż różnice ich wzrostu mieszczą się pomiędzy liczbami 4 stóp i 1 cala oraz 5 stóp i 4 cali, przyczem wzrost przeciętny wynosi zwykle 4 stopy i 9 cali. Dalej jeszcze zwykła wysokość Buszmenów równa się 4 st. i 4 1/2 c.., albo zgodnie z Barrow'em 4 st. i 6 c, dla przeciętnego mężczyzny i 4 st. dla kobiet; o pokrewnych zaś Buszmenom — Akkach Szweiufurth powiada, że przedstawiają wysokość od 4 st. 1 c. do 4 st. 10 c, przyczem kobiety ich, których on nie widział, są przypuszczalnie jeszcze mniejsze.

Zachodzi teraz pytanie, o ile wzrost podobny stanowi pierwotną cechę ras niższych i o ile jest on następstwem nieprzyjaznych wpływów miejsca pobytu, zajętego pod naciskiem ras wyższych? Szczupłość Eskimosów i Lapończyków może być w części, jeśli nie całkowicie, następstwem wielkich wydatków fizyologicznych, jaki pociąga za sobą surowy ich klimat; nie przemawia też ona więcej na korzyść małego wzrostu ludzi pierwotnych, niż np. mały wzrost kucyków szkockich na korzyść szczupłości pierwotnego konia. Tak, samo też odnośnie do Buszmenów, którzy koczują w kraju "o charakterze tak pustynnym i niepłodnym, iż znakomicie większa jego część nie jest stale zamieszkaną przez jakiekolwiek istoty ludzkie" przypuszczać można, iż chronicznie złe odżywianie się spowodowało tam wzrost niższy. Oczywistem jest, że skoro słabszy był zawsze odpychanym przez silniejszego ku miejscowościom gorszym, tedy musiała ukazywać się dążność do coraz większego uwydatnienia pierwotnych różnic wzrostu i siły. Ztąd też małość owych najniższych plemion mogła być pierwotną, albo nabytą, albo też po części pierwotną, po części zaś nabytą. W jednym wszakże wypadku dowiadujemy się z pewnego źródła, że nizki wzrost był najprawdopodobniej cechą pierwotną. Fakty nie usprawiedliwiają mniemania, że Buszmenowie, Akkowie i pokrewne im plemiona, znajdywane w Afryce, są skarlałemi odmianami rasy murzyńskiej; natomiast każą one przypuszczać, iż plemiona owe są szczątkami jakiejś rasy, przez murzynów wywłaszczonej. Wniosek zaś ten, mający rękojmię w różnicach fizycznych, znajduje też poparcie w prawdopodobieństwie ogólnem i w analogii. Nie przesadzając doniosłości istnienia skarlałej rasy. rozproszonej w środkowych częściach Madagaskaru, albo też rasy, zamieszkującej wnętrze wyspy Borneo, dość będzie przypomnieć tutaj górskie plemiona Indyi, będące szczątkami tubylców, zatopionych w morzu Aryjczyków, albo tez plemiona głębszego jeszcze Wschodu, zalane w podobny sposób przez Mongołów, albo nakoniec przypomnieć Mantrasów półwyspu Malakki, aby zrozumieć, że proces ten odbywał się prawdopodobnie i w Afryce; że plemiona owych drobnorosłych ludzi są rozproszonemi szczątkami jakiegoś ludu, odznaczającego się małym wzrostem od początku, nie zaś skarlałego pod wpływem warunków.

Jednakże, można przytoczyć inne dowody dla wykazania, iż niesłuszniebyśmy uważali ludzi pierwotnych za mniejszych stanowczo od człowieka typu rozwiniętego. Australczycy, bardzo nizko stojący tak pod względem indywidualnym, jak i społecznym, dosięgają wzrostu średniego; to samo też stosowało się do wygasłych dzisiaj tasmańczyków; nadto kości ludzi, należących do ras zaginionych nie dają też oczywistego dowodu, aby człowiek przedhistoryczny, biorąc ogólnie, był o wiele mniejszym, niż człowiek historyczny.

Zadowolnimy się prawdopodobnie wnioskiem, iż, w odniesieniu do rasy ludzkiej, podobnie jak w stosunku do innych ras, wzrost (objętość) jest jedną tylko z cech wyższego rozwoju, która może istnieć albo tez nie istnieć wespół z innemi cechami i że w pewnych granicach wzrost ten określa się warunkami miejscowemi, które w jednej siedzibie sprzyjają zachowaniu osobników większych, w innej zaś, kiedy nic się nie zyskuje na wzroście, prowadzą do upowszechnienia jakiejś odmiany mniejszej i stosunkowo bardziej płodnej. Dalej wszakże wywnioskować możemy, że, ponieważ we wzajemnych starciach ras wyższość wzrostu nadawała pewną przewagę, przeto utrzymywały się przy życiu rasy większe, wyrastając dalej tam, gdzie pozwalały na to inne warunki. Każe to przypuszczać, iż, biorąc przeciętnie, człowiek pierwotny był cokolwiek mniejszy, niż człowiek ucywilizowany.

§ 25. Jak o różnicy wzrostu, tak też i o różnicach budowy musimy powiedzieć, iż nie są one znaczne. Pominąwszy pomniejsze cechy znamienne niższych ras ludzkich, jak np. zboczenie w kształtach miednicy albo istnienie jednolitej kości tam, gdzie u człowieka cywilizowanego istnieje zatoka czołowa, możemy ograniczyć się do rysów, mających jakieś znaczenie dla nas.

Ludzie typu pierwotnego cechują się pospolicie względną mniejszością kończyn dolnych. Pallas pisze o Ostyakach, że mają "cienkie i szczupłe nogi." U dwóch autorów znajdujemy wzmiankę o "krótkich i szczupłych" nogach Kamczadałów. Tak samo, odnośnie do plemion górskich Indyi, Stewart powiada, że Kooki mają nogi "za krótkie w stosunku do długości ciała, ramiona zaś za długie." Podobne też uwagi stosują się do rozmaitych plemion amerykańskich. Czytamy o Czinukach, że mają "małe i krzywe nogi"; o Guaranisacb, że ich "ramiona i nogi są stosunkowo krótkie i grube", a nawet o olbrzymich Patagończykach utrzymuje się, że "kończyny ich nie są ani tak mięsiste, ani tak kościste, jakby kazała przypuszczać wysokość ich i pozorna tusza." Prawda ta stosuje się również do Australii. Jeżeli nawet kości nożne Australczyków dorównywają długością kościom Europejczyków, to nie ulega zaprzeczeniu, że nogi ich ustępują naszym co do objętości. Jakkolwiek nie znaleźliśmy bezpośredniej w tym przedmiocie wskazówki o mieszkańcach Ziemi Ognistej, to jednak, mówi się o nich, że są mali i że posiadają tułów, objętością podobny do tułowia ras wyższych; przeto wnosić ztąd można, że owa ich niższość wzrostu jest wynikiem krótkości nóg. Nakoniec Akkowie nietylko posiadają krótkie krępe nogi, ale nadto, choć zwinni, odznaczają się pewną wadą miejscozmienności (lokomocyi). Każdemu ich krokowi towarzyszy jakby utykanie. Schweinturth zaś, opisując jednego z nich, z którym spędził kilka miesięcy, mówi, iż nigdy nie mógł donieść pełnej szklanki, nie rozlewając. Te więc, przed chwilą wzmiankowane szczątki rasy wygasłej, zdają się również potwierdzać mniemanie, że ludy pierwotne odróżniały się od naszych mniejszemi kończynami dolnemi. Goleń platyknemiczna, cechująca niegdyś tak szeroko rozsiadłe plemiona ludzkie, zda się na to wskazywać. Uznając przeto różnice, możemy śmiało powiedzieć, że ta cecha względnej niższości nóg jest dość wybitną; przy tem jest to cecha, która, zdradzając dalekie powinowactwo z małpami, powtarza się również w dzieciach ludów cywilizowanych.

Oczywistem jest, że równowaga siły rąk i nóg, pierwiastkowo przystosowanych do na-drzewnego sposobu życia (do wspinania się) łatwo mogła być zmienioną z biegiem rozwoju. W czasie starć — rozmaitych ras — przewagę musiały uzyskiwać te, co miały nogi cokolwiek więcej rozwinięte kosztem całego ciała. Rozumiem ta nie tylko przewagę, wynikającą ze zwinności lub chyżości; myślę nadto

O przewadze w mocowaniu się bezpośredniein: w walce siła ramion i tułowia ograniczona jest zdolnością nóg do wytrzymywania wywieranego na nie nacisku. Ztąd też. niezależnie od zysków z większej chyżości — rasy długonogie, ceteris paribus, dążyły do zapanowania nad innemi.

Pomiędzy innemi cechami człowieka pierwotnego, jakie tu mamy zaznaczyć — najbardziej wybitnym jest większy rozmiar szczek i zębów. Okazuje się to nietylko w prognatyzmie, cechującym rozmaite rasy niższe, szczególniej zaś plemię Akków, ale nadto objawia się też w rasach odmiennie ukształtowanych: nawet czaszki starożytnych Brytyjczyków posiadają szczęki stosunkowo wielkie Łatwo jest wywnioskować, że ten rys wiąże się ze sprawą, jedzenia pokarmów twardych, grubych, a często niewarzonych, że również może pozostawać w związku z częstszem używaniem zębów zamiast narzędzi ostrych — czego przykład widzimy na naszych własnych malcach. Zmniejszenie się działalności spowodowało względny zanik objętości — zarówno szczęk, jak i przyczepionych do nich mięśni. Ztąd też, jako następstwo dalsze, pochodzi owo zmniejszanie się łuków policzkowych, przez które przebiegają owe mięśnie; to zaś wywołało mową różnicę w rysach twarzy człowieka cywilizowanego.

Zmiany te godne są zaznaczenia, jako wyraźny przykład oddziaływania rozwoju społecznego i wszystkich za nim idących ulepszeń na budowę społecznej jednostki. Uznając też owe, na zewnątrz widoczne zmiany, wynikające z tego źródła, tam mniej możemy wątpić o istnieniu zmian wewnętrznych, np. mózgu, pod działaniem tejże przyczyny wynikłych.

§ 26. Jeszcze jedną cechę morfologiczną rozważyć tu można w związku z cechami fizyologicznemi. Mam na myśli większą objętość narządów trawienia.

Niewiele posiadamy tutaj dowodów bezpośrednich. W braku pewnej widocznej zmiany figury, wywołanej wielką objętością żołądka lub kiszek — cecha owa nie łatwo mogą być zauważoną przez podróżników. Jednakże mamy tu do zaznaczenia kilka faktów, Kamczadałów opisuje się jako mających obwisły kałdun, cienkie nogi i ramiona, O Buszmenach Barrow powiada, że "dość często brzuchy ich są wystające". Schweinfurth mówi o "dużych odętych brzuchach i krótkich grubych nogach" Akków; gdzieindziej zaś, opisując budowę tego upośledzonego typu ludzi, powiada: "górna okolica piersi jest płaska i mocno skrócona, lecz ku dołowi pierś rozszerza się, dla utrzymania dużego, obwisłego brzucha". Dowodów pośrednich dostarczają nam osobniki młode, dzieci — zarówno ludów cywilizowanych jak i dzikich. Stosunkowo wielki żołądek dziecka ludzi cywilizowanych jest niewątpliwie rysem zarodkowym. Ponieważ jednak dzieci dzikich posiadają cechę tę w stopniu większym, niż nasze, mamy przeto powód mniemać, że człowiek niżej rozwinięty, różnił się nią od człowieka rozwininięgo wyżej. Schweinfurth powołuje się w tej mierze na dzieci Arabów afrykańskich i Akków. Opisując Weddachów, Tennent wspomina o wystających żołądkach ich dzieci. Galton mówi o dzieciach plemienia Damara, że "wszystkie mają przeraźliwie wydęte brzuchy." Nakoniec, od doktora Hockera dowiaduję się, że rys podobny spotyka się w całym Bengalu.

Posiadanie stosunkowo większego układu trawienia, jest istotnie cechą ras niższych, dającą się wyprowadzić z ich ogromnej zdolności pochłaniania i trawienia pokarmów. Wrangel mówi, iż każdy Jakut zjadał dziennie sześć razy więcej ryb, niż on. Cochrane opisuje pewne pięcioletnie dziecko tego plemienia, pożeraiące trzy świece, kilka funtów zgorzkniałego mrożonego masła i duży kawał żółtego mydła; dodaje on przytem: "kilkakrotnie widziałem Jakuta lub Tunguza, pożerającego czterdzieści funtów pożywienia dziennie. " O. Komańczach Schoolcraft powiada: "po długim poście jedzą oni żarłocznie i bez widocznej dla siebie szkody." Thomson robi uwagę, iż Buszmenowie "mają żołądki siłą swą podobne do żołądków zwierząt drapieżnych, tak pod względem żarłoczności, jak i wytrwałości na głód." Nakoniec, nie innem też jest znaczenie opowiadań kapitana Lyon'a o łakomstwie Eskimosów, albo Sir G. Grey'a o Australczykach.

Rysy takie są nieuchronne. Przyrząd trawienia dość wielki dla Europejczyka, odżywiającego się w krótkich i regularnych odstępach czasu, nie byłby takim dla dzikiego, którego pożywienie, raz skąpe to znów obfite, dochodzi go już często, już znowu w przerwach kilkodniowych. Człowiek, zależący od powodzenia łowów, zyska oczywiście na zdolności trawienia wielkiej ilości pokarmów, gdy są dlań dostępne, gdyż wynagrodzi sobie w ten sposób przerwy zupełnego prawie wycieńczenia. Żołądek, mogący podołać tylko umiarkowanej ilości pożywienia, stawia w położeniu niekorzystnem swego pana — w porównaniu z tymi, których żołądki za pomocą ogromnej dawki żywności, wynagrodzić sobie mogą, kilkakrotne pominięcie posiłku przedtem. Oprócz tej okoliczności, domagającej się większego układu odżywczego, domaga się go również mniejsza pożywność pokarmów. Dzikich owoców, orzechów, korzeni, pędów i t. p. potrzeba jeść bardzo dużo dla otrzymania niezbędnych zasobów związków azotowych, tłuszczów, węglowodów; pomiędzy zaś pokarmami zwierzęcemi — spożywane tu, w braku większej zdobyczy, owady, poczwarki, robaki, skorupiaki zawierają wiele materyi nieużytecznych. Istotnie, potworne zęby dzikich same już starczą za dowód, iż przeżuwa się tu i połyka mnóstwo materyi trudnych do strawienia. To też taki rozwój żołądka, jaki, u Akków np., ukazuje się w stopniu najbardziej przypominającym małpy — jest cechą człowieka pierwotnego, niechybnie wynikającą z pierwotnych warunków.

Zaznaczywszy tu, że następstwem dźwigania takiego stosunkowo większego żołądka i wnętrzności jest pewna strata siły, zobaczmy iakie są główne skutki fizyologiczne, towarzyszące podobnej budowie, przystosowanej do podobnych okoliczności. Kiedy trzeba trawić olbrzymie ilości pokarmów, wówczas napełnienie żołądka musi spowodowywać bezwładność; kiedy zaś, wskutek braku pożywienia, energiją słabnie — wówczas nie może być mowy o żadnej działalności, z wyjątkiem tej, do jakiej nakłania głód. Jasnem więc jest, iż nieregularność odżywiania się człowieka pierwotnego przeszkadza ciągłości pracy, a w ten sposób, na innej jeszcze drodze powstrzymuje jego działania, niezbędne do uwolnienia go z jego pierwotnego stanu.

§ 27. Można dowieść, iż niezależnie od swego wzrostu, a nawet rozwoju swych mięśni, człowiek nieucywilizowany jest mniej silnym od człowieka cywilizowanego. Nie jest on zdolnym wyładować ze siebie równie wielkiego zasobu siły jednorazowo, ani też wyładowywać jej przez czas równie długi.

O Tasmańczykach, dzisiaj już nie żyjących, Peron mówił, że chociaż wyglądali na silnych, to jednak dynamometr wykazywał że ustępowali mu w sile. Pokrewnych im rasą Papuasów, "jakkolwiek dobrze zbudowanych," opisywano jako "niższych siłą od nas." Świadectwa, dotyczące tubylców Indyi, nie całkiem są zgodne. Mason utrzymuje o Karemach, jak również o innych plemionach górskich, iż siła ich rychło słabnie, gdy tymczasem Stewart opisuje chłopców plemienia Kookie, jako bardzo wytrzymałych; anomalię to, jak zaraz zobaczymy, przypisać może potrzeba temu, iż wytrzymałości ich nie doświadczał on przez kilka dni z rzędu. Mówiąc o Dama rach, że "odznaczają się niezmiernym rozwojem mięśnij" Galton dodaje: "Nie spotkałem nigdy ani jednego, któryby jako tako dorównywał przeciętnej sile moich ludzi" — w mocowaniu się; Anderson robi też uwagę podobną. Galton zaznacza dalej, iż "w ciągu długich forsownych pochodów dziennych — dzicy (Damara) rychło się męczyli, zanim nie nabyli nieco naszej wprawy." Podobnie też eg do ras amerykańskich. King znalazł, że Eskimosi są stosunkowo słabi; Burton zaś robi uwagę, że Dakotowie "podobnie jak wszyscy dzicy, cechują się brakiem siły."

Istnieją prawdopodobnie dwie przyczyny tej różnicy pomiędzy człowiekiem cywilizowanym a dzikim: stosunkowe niedożywianie się i stosunkowo mniejszy układ nerwowy. Ten fakt, że konie pasione trawą, zyskują na objętości, lecz tracą zdolność do ciągłych ćwiczeń, wiarogodnem czyni nasze twierdzenie, iż dziki może posiadać mięsiste członki i być jednocześnie słabym i że słabość jego może stać się jeszcze bardziej wydatną, gdy mięśnie jego, odżywiane krwią nizkiej wartości, są zarazem małe. Ludzie oddający się ćwiczeniom, znajdują, iż potrzeba całych miesięcy na to, aby doprowadzić mięśnie do najwyższego stopnia ich siły — tak w próbach jednorazowych, jak i w długotrwałych ćwiczeniach. Możemy ztąd wnosić, iż koniecznym wynikiem niedostatecznego albo nędznego odżywiania się musi być brak siły — w obu jej postaciach. Drugiej przyczyny, jakkolwiek mniej widocznej, również nie należy przeoczać. Jak już wykazano w Zasadach Psychologii (Rozd. I), miarą wyładowywanej siły jest raczej układ nerwowy, nie zaś mięśniowy. U wszystkich zwierząt inicyator ruchu — system nerwowy-zmienia się odpowiednio — w części do ilości wywiązywanego ruchu, w części zaś do jego złożoności. Przypominając sobie owe opadanie siły mięśni, towarzyszące słabnięciu wzruszeń lub zobojętnieniu pożądań, oraz przeciwnie, przypominając sobie olbrzymią siłę, jakiej dodaje silna namiętność — ujrzymy jak bezpośrednią jest zależność naszej siły — od czucia. Widząc zaś to, zrozumiemy, dla czego dziki obdarzony, caeteris paribus, mózgiem mniejszym, wywiązującym mniejszy zasób czucia, nie jest równie silny.

§ 28. Pomiędzy cechami, odróżniającemi człowieka pierwotnego od człowieka znajdującego się w stanie wyższego rozwoju, możemy, co prawda, zaznaczyć pewną względną wytrzymałość (hardiness). Zestawmy np. zaburzenia w ustroju kobiety cywilizowanej przy porodzie, z zaburzeniami, jakie tenże proces wywołuje w organizmie kobiety dzikich. Zapytajmy, coby się było stało zarówno z matką jak z dzieckiem w warunkach życia dzikiego, gdyby ich przyroda fizyczna nie posiadała pewnej "twardości" — większej niż ta, jaka cechuje matkę i dziecko na łonie cywilizacyi. Wówczas zarówno istnienie tego rysu, jak i jego niezbędność, staną się dla nas oczywiste.

Pozostawanie przy życiu najzdatniejszych musiało zawsze dążyć do wytwarzania i utrzymywania budowy, wytrzymałej na ból, niewygody, uszkodzenia, jakie towarzyszą niechybnie życiu, pozostającemu na lasce wpływów zewnętrznych. Mieszkaniec Ziemi Ognistej, spokojnie pozwalający płatkom śniegu topnieć na swojem migiem ciele — musi być wytworem hartowania, które zabiło już wszystkich tych, co nie odznaczali się niezwykłą opornością życia. Kiedy czytamy, że Jakuci, których za ich wytrzymałość na zimno przezwano "ludźmi żelaznymi," — sypiają niekiedy "zupełnie pod otwartem niebem, bez żadnej prawie odzieży, iż ciało ich pokrywa się przytem grubą warstwą lodu", musimy wywnioskować, że przystosowanie się ich do ostrości klimatu, musiało wyniknąć z usuwa nia z pomiędzy nich — wszystkich, oprócz tych co byli najodporniejsi. To samo stosuje się też do innego wpływu niszczącego. Mr. Hadyson robi uwagę, że i "zdolność do oddychania powietrzem malarycznem, jakby najzwyklejszem — cechuje wszystkich prawie Tumulijczyków — tubylców Indyi." Nakoniec, zdolność niektórych ras murzyńskich do mieszkania w okolicach zaraźliwych, wskazuje, że i gdzieindziej rozwinęła się ta władza opierania się owym zabójczym wyziewom. Tak samo ma się rzecz z wytrzymałością na uszkodzenia. Znaną jest zdolność odzyskiwania sił w Australczykach i innych rasach niższych. Wychodzą oni łatwo z takich ran, jakie Strasznemi byłyby dla Europejczyka.

Nie mamy bezpośredniego dowodu na to, czy przewaga owa nie pociąga za sobą strat w innych kierunkach. Wiadomo, że "twarde" potomstwo zwierząt domowych, drobniejszem jest, niż potomstwo mniej wytrzymałe; może też być, że i ciało ludzkie przystosowane do znoszenia niezwykłych zaburzeń, zyskuje to swoje przystosowanie kosztem bądź objętości, bądź energii. Skoro zaś tak, to owo dopasowanie się do warunków pierwotnych stawia nowe jeszcze przeszkody utrwalaniu się warunków wyższych.

§ 29. Należy tu zaznaczyć jeszcze jeden pokrewny rys fizyologiczny. Obok tej większej zdolności znoszenia wpływów szkodliwych, istnieje pewna względna obojętność na nieprzyjemne lub bo" leśne wrażenia, wpływom owym towarzyszące, albo raczej, wraźenia, przez nie wywoływane, nie są tak ostre. Podług Lichtensteina, Buszmeni "zdają się nie okazywać żadnego odczuwania najbardziej wybitnych zmian otaczającej ich temperatury." Gardiner nazywa Zulusów "salamandrami", które umieszczają nogi w płonącej wiązce chrustu i pogrążają ręce w kipiącej zawartości garnków. Abipony znowu są "bardzo wyrozumiałymi na surowość pogody. " Tak samo ma się rzecz z uszkodzeniami ciała. Wielu podróżników wyraża zdziwienie z powodu owej cierpliwości, z jaką ludzie niższych typów poddają się poważnym operacyom. Oczywiście cierpienia ich w takich wypadkach są mniejsze, niż byłyby cierpienia ludzi typów wyższych.

Mamy tu nową cechę, o której istnieniu można byłoby wnosić a priori. Ból wszelkiego rodzaju — nie wyjmując nawet uczucia niewygody — pociąga za sobą pewien brak fizyologiczny — szkodliwy. Ten fakt, iż cierpienia pomniejsze, nie wyjmując tu nieprzyjemnych wrażeń zimna i głodu, podtrzymują energiję ciała i w razie trudności utrzymania równowagi życiowej, mogą ją zburzyć, fakt ten nie mniej jest pewnym od faktu, że długotrwała boleść prowadzi do wyczerpania, które dla osób słabych może być zabójczem. Z pomiędzy ludzi pierwotnych, ci, co są najbardziej znieczuleni, musieli mieć pewną przewagę wówczas, gdy trzeba było znosić jakieś złe nieuleczalne, a w ten sposób pewne względne znieczulenie — wskutek pozostawania przy życiu najzdatniejszych, musiało stać się konstytucyonalnem.

Ta cecha człowieka pierwotnego posiada dla nas pewne znaczenie. Ponieważ dodatnia i ujemna przykrość — cierpienie, pochodzące z nadmiernego podniecenia nerwów, oraz dolegliwość wynikła z częściowego zatamowania normalnej działalności układu nerwowego — jest bodźcem działania, wynika ztąd przeto, że ludzie konsytucyonalnie znieczuleni nie tak skorzy są do działania. Cierpienie (zło) fizyczne, przynaglające człowieka względnie wrażliwego do szukania lekarstw, pozostawia w zupełnej lub prawie zupełnej, bezczynności człowieka stosunkowo niewrażliwego: albo ulega mu on biernie, albo tez zadawalnia się lada jakim środkiem zaradczym.

Tak tedy, obok pozytywnych (dodatnich) przeszkód do postępu, istnieje jeszcze w początkach ta przeszkoda negatywna (ujemna), że czucia, zniewalające do wysiłków i sprowadzające ulepszenie, nie są dość silne.

§ 30. Zanim przystąpię do streszczenia wszystkich owych rysów fizycznych, muszę wymienić tu najogólniejszy z nich — wczesną dojrzałość. Wobec innych warunków równych, typy mniej rozwinięte potrzebują krótszego czasu dla dosięgnięcia swej postaci skończonej, niż typy rozwinięte wyżej; przeciwieństwo to — widoczne pomiędzy człowiekiem a istotami niższemi, daje się też dostrzegać pomiędzy odmianami ludzi. Istnieje podstawa do kojarzenia tej różnicy z różnicą w rozwoju mózgu. Znaczniejsza wartość większego mózgu, która na tak długo odracza okres dojrzałości człowieka w porównaniu go z okresem dojrzałości ssaków wogóle, odracza również dojrzałość człowieka cywilizowanego w zestawieniu jej z dojrzałością dzikich. Usunąwszy wszakże na bok sprawę przyczyn, jest faktem, że (wobec jednakiego klimatu i innych warunków równych) rasy niższe wcześniej dosięgają swej dojrzałości, niż wyższe. Wszędzie zauważono, że kobiety (ras niższych) wcześniej kwitną i więdną rychlej; oczywiście też to samo stosuje się i do mężczyzn. To dopełnienie się wzrostu i budowy w okresie krótszym, każe przypuszczać mniejszą plastyczność przyrody: sztywność życia dojrzałego wcześniej utrudnia zmiany. Rys ten pociąga następstwa godne zaznaczenia: jednem z nich jest to, że potęguje on przeszkody, stawiane postępowi przez wszystkie cechy opisane powyżej, zaś te, jak to zobaczemy przy ich wyliczeniu ponownem, są już dość wielkie.

Jeżeli człowiek pierwotny był przeciętnie mniejszym niż człowiek dzisiejszy, to w ciągu wczesnych stadyów rozwoju, kiedy również i skupienia ludzi były małe i uzbrojenie ich niezbyt skuteczne, musiały istnieć daleko większe niż później trudności w sprawie radzenia sobie ze zwierzętami większemi — zarówno wrogiemi, jak i temi co stanowiły zdobycz. Niższość kończyn dolnych, tak pod względem objętości jak i budowy, musiała również uczynić człowieka pierwotnego mniej zdolnym do odpowiedniego zachowania się względem istot silnych lub chyżych, kiedy chciał ich uniknąć lub owładnąć niemi. Jego większy układ odżywczy — przystosowany do nieregularnego przyjmowania pokarmów, najczęściej lichych, grubych, niewarzonych, nietylko był dlań przyczyną strat mechanicznych, ale nieregularnie zaopatrywał go w zasób siły nerwowej — o mniejszem natężeniu przeciętnem, niż to, jakie wynika z dobrego odżywiania się. Konstytucyonalne znieczulenie jego, samo przez się będące już zawadą dla postępu, w połączeniu z owym brakiem stateczne) energii, jeszcze bardziej powstrzymywało go od wszelkiej zmiany na lepsze. Tak więc, aż trzema drogami przeszkody, wynikające z jego ustroju cielesnego, krępowały go również w stopniu większym, niż później. Dzięki budowie swej, nie był człowiek tak uzdolnionym do walki z trudnościami. Energija niezbędna do pokonania ich była mniejszą, jak również nieregularnym był jej dopływ; nakoniec był człowiek raniej wrażliwym na zło, jakie miał znosić. W czasie gdy otoczenie jego najmniej mu podlegało, był on najmniej zdolnym do podbicia go i najmniej o to troskliwym. Podczas gdy opór, stawiony postępowi był największy — zdolność i bodźce do pokonania go były najmniejszemi.

ROZDZIAŁ VI.

CZŁOWIEK PIERWOTNY — STRONA UCZUCIOWA (EMOTIONAL).

§ 31. Miarą rozwoju istot żyjących jest stopień odpowiedniości pomiędzy zmianami zachodzącemi w ustroju, — a wypadkam współistnienia i następstwa — w otoczeniu. W Zasadach Psychologii (§§ 139 — 176) wykazano już, że rozwój duchowy jest "pewnem do pasowywaniem się warunków wewnętrznych do zewnętrznych, rozszerzającem się w czasie i przestrzeni, coraz to bardziej szczególnem i złożonem, dopasowywaniem którego pierwiastki koordynują się coraz dokładniej, integrują się coraz zupełniej." Jakkolwiek na owem miejscu przytaczaliśmy przykłady, odnoszące się do rozwoju umysłu, to jednak prawo to jest zarówno prawem rozwoju uczuć (wzruszeń). Wzruszenia składają się z czuć prostych, albo raczej z wyobrażeń tych czuć; wzruszenia wyższe złożone są z niższych, a w ten sposób odbywa się stopniowa integracya. Z tej samej też przyczyny dokonywa się postęp złożoności: wszelki większy agregat czuć idealnych zawiera w sobie bardziej urozmaicone, jak również bardziej liczne, grupy składników. Rozszerzanie się odpowiedniości w przestrzeni, jakkolwiek mniej oczywiste, jest również widoczne: świadczy o tem, np. różnica pomiędzy poczuciem własności dzikiego, odpowiadającem zaledwie kilku najbliższym przedmiotom — a takiemże poczuciem człowieka cywilizowanego, który nabywa grunta w Kanadzie, dzieli się kopalniami Australii, kupuje winnice w Egipcie i udziały jednej z kolei indyjskich. Przypominając zaś sobie, jak nas samych uczucie władania znagła do czynów, których owoce ukażą się po latach wiela, jak uczucie to łechtanem bywa nawet przez idealne posiadanie własności, przekazywanej nam testamentem, zrozumiemy jasno, że istnieje tu również pokrewne pierwszemu rozszerzanie się odpowiedniości w czasie.

W ostatnim dziale zasad psychologii (§§ 479 — 483) wykazano, iż bardziej specyjalną miarą rozwoju umysłowego jest stopień wyobrażenności (representativenes) stanow świadomych. Akty poznawania i czucia były uklassyfikowane w porządku następującym: jako wrażeniowe (presentative), wrażeniowo - wyobrażeniowe, (presentativerepresentative), wyobrażeniowe (representative) i wyobrażeniowo - wyobrażeniowe (re-representative). Wykazano iż ta bardziej szczególna zasada zgadza się z zasadą bardziej ogólną, gdyż wyższej wyobrażeńności domyślać się każe bardziej rozciągła integracyja wyobrażeń spotęgowana większa ich określoność, większa złożoność grup zintegrowanych, jak również większa różnorodność ich pierwiastków; tutaj zaś można dodać, że wyższa wyobrażenność objawia się również w większym zakresie czasu i przestrzeni, jakiego sięgają wyobrażenia. Istnieje jeszcze inna miara (stopnia rozwoju), którą posługiwać się można z pożytkiem wraz z dwiema tamtemi. W Zasadach Psychologii, w § 253, widzieliśmy, że "rozwój dachowy, tak w dziedzinie umysłu, jak i uczuć, może być mierzony stopniem odległości od pierwotnego działania odruchowego; tworzenie nagłych nieprzepartych wniosków, za najlżejszym pozorem, mniej oddala się od działania odruchowego, niż tworzenie wniosków rozważnych i dających się zmieniać po zgromadzeniu wielu dowodów. Podobnie też szybkie przejście od wzruszeń prostych do jakiegoś szczególnego rodzaju postępowania, do którego one przynaglają, mniej oddala się od działania odruchowego, niż stosunkowo chwiejne przejście od wzruszeń złożonych do rodzajów postępowania, określanych łączną pobudką ich składników."

Takiemi więc są nasze wskazówki w badaniu przyrody wzruszeń człowieka pierwotnego. Skoro jest mniej rozwiniętym, spodziewać się możemy, iż znajdziemy w nim brak owych wzruszeń złożonych, odpowiadających licznym i odległym możliwościom i przypadkom. Świadomość jego różni się od świadomości człowieka cywilizowanego tem, iż składa się raczej z wrażeń i prostych czuć wyobrażennych, bezpośrednio z niemi skojarzonych, nie zaś ze złożonych czuć wyobrażennych. Cechująca się zaś w ten sposób stosunkowo prosta świadomość wzruszeń będzie się przeto, jak tego oczekiwać możemy, odznaczała większą dozą owej nieregularności, jaka wynika wówczas, gdy każda żądza wraz po ukazaniu się, wyładowuje się jako czynność, zanim zbudzą się żądze jej przeciwważne

§ 32. Zwracając się od tych wywodów dedukcyjnych do zbadania faktów drogą indukcyi, spotykamy takie same trudności, jak w rozdziale ostatnim. Tak samo, jak pod wzglądem objętości i budowy, rasy niższe różnią się od siebie o tyle, iż sprowadzają pewną nieokreśloność w naszem pojmowaniu fizycznej strony człowieka pierwotnego, tak samo tez w dziedzinie swych namiętności i uczuć przedstawiają one przeciwieństwa, zaciemniające istotne cechy wzruszeń tegoż człowieka pierwotnego.

Tej ostatniej trudności, tak samo, jak i pierwszej, można się było spodziewać. Znacznie różniące się od siebie siedliska, spowodowujące całkiem odmienne sposoby życia, musiały z konieczności wywołać pewną specyalizacyję wzruszeń, tak samo, jak wywołały specyjalizacyję cech fizycznych. Dalej — rasy niższe nabywały różnic, dzięki rozmaitym stopniom i rozmaitemu trwaniu społecznej dyscypliny, jakiej podlegały. Odnośnie do tych niepodobieństw, mr. Wallace robi uwagę, że istnieje w istocie prawie tak wielka różnica pomiędzy rasami dzikich, jak i pomiędzy ludami cywilizowanemu.

Aby więc pojąć człowieka pierwotnego takim, iakim był on w początkach skupiania się społeczeństw, musimy możliwie najlepiej uogólnić owe pogmatwane i częściowo sprzeczne dowody: poczynając głównie od rysów, wspólnych najniższym, i poszukując nici przewodniej dla stawionych wyżej wniosków apriorystycznych.

§ 33. Zasadnicza cecha — popędliwość (1) nie wszędzie jest wydatną. Wzięci jako całość, tubylcy nowego światu zdają się być niewrażliwymi w porównaniu z tubylcami świata starego. Niektórzy z nich bowiem przewyższają istotnie cywilizowane ludy Europy zdolnością kontrolowania swych wzruszeń. Dakotowie znoszą cierpliwie tak fizyczne jak moralne cierpienia. Krikowie zdradzają "flegmatyczną oziębłość i obojętność." Zdaniem Bernana, Indyanie gujańscy chociaż "silni w swych uczuciach.... nigdy nie płaczą, przenosząc najokrutniejsze cierpienia i straty osób najdroższych z stoicką na pozór nieczułością"; Humbold zaś mówi o ich "rezygnacyi. " Wallace opowiada "o apatyi Indyjanina, który nigdy prawie nie okazuje uczuć żalu przy jego odjeździe lub też uciechy przy powrocie." Że zaś cecha tego rodzaju szeroko była upowszechnioną, tego, jak się zdaje, domyślać się każą opowiadania o starożynych Meksykanach, Peruwiańczykach i ludach Ameryki Środkowej. Niemniej wszakże spostrzegamy też wśród owych ras cechy przeciwne, bardziej licujące z naturą łudzi nieucywilizowanych wogóle. Pomimo zwykłego swego zachowania się obojętnego, Dakotowie wpadają w stan strasznej krwawej furyi, gdy zabijają bawołu; zaś pomiędzy flegmatycznymi Krikami zdarzają się "bardzo częste samobójstwa", spowodowywane jakiemś "marnem rozczarowaniem." Nadto, niektórzy z krajowców amerykańskich wcale nie okazują owej apatyi; tak dzieje się na północy wśród Indyan Czinukskich (Chinook), o których się mówi, iż są "istnymi dziećmi", których rozdrażnia i zachwyca lada drobnostka; tak samo ma się rzecz na południu z Brazylijczykami. o których czytamy że "kiedy dziki uderzy się o kamień wścieka się nań i gryzie go, jak pies." Niepobiulliwość, istuiejącą w rasach amerykańskich, być może, przypisać trzeba konstytucyonalnej ich bezwładności. Wśród nas samych są przecie ludzie, których spokój wynika z braku ich żywotności; ponieważ są na wpół tylko żywi, przeto powstające w nich pod wpływem podrażnień wzruszenia, przedstawiają natężenie mniej niż zwykłe. Że spowodowana tą drogą apatya może nam wytłomaczyć ową osobliwość, tego, jak się zdaje, domyślać się każe również wspomniana oziębłość płciowa mieszkańców Ameryki południowej.

Uznając to wszystko, co może być nienormalnego w tych faktach, w pozostałej reszcie świata znajdujemy już powszechną zgodność faktów innego rodzaju. Przechodząc od Ameryki północnej do Azyi, spotykamy naprzód Kamczadalów, którzy są "drażliwi, żeby nie powiedzieć (o mężczyznach) histeryczni. Lada błahostka zasmuca ich lub popycha do samobójstwa." Dalej mamy Kirgizów, o których się mówi, iż są "zmienni i niestali." Zwracając się do ludów Azyi południowej, znajdujemy, że Beduini, zdaniem Burtona, odznaczają się "męztwem chwilowem i niepewnem". Wreszcie podczas kiedy Denham robi o Arabach uwagę, że "zwykły przebieg ich rozmowy wygląda jak ustawiczna kłótnia i sprzeczka, " Palgrave znów powiada, iż gotowi są oni "targować się pół dnia o jednego pensa, ale z drugiej strony wyrzucać będą funty szterlingów na prośbę pierwszego lepszego." W Afryce spotykamy też rysy podobne. Burton, powiedziawszy naprzód, że mieszkaniec wschodniej Afryki jest "tak jak inni barbarzyńcy, dziwną mieszaniną dobrego i złego"; opisuje go tak. "Jest on zarazem bardzo tkliwy i twardego serca, nabożny i bojażliwy, raz uprzejmy, to znowu okrutny, bezlitosny i gwałtowny; towarzyski i nieczuły; przesadny i grubijańsko lekceważący, szczodry i skąpy, służalczy i uciemiężający; uparty a jednak płochliwy i pełen zmienności; posiada pewne punkty honoru, lecz ani śladu uczciwości w słowie lub czynie; przywiązany do życia, a jednak sklonny do samobójstwa, przezorny i oszczędny, a jednak lekkomyślny i nieopatrzny" Z wyjątkiem Beczuanów, to samo stosuje sio do plemion dalej ku południowi zamieszkałych. Tak wśród Damarczyków uczucie zemsty jest bardzo przejściowe, "i ustępuje miejsca uwielbieniu dla ciemiężcy". Burchell opisuje Hoteutotów jako przechodzących z łatwością od skrajnego lenistwa do niezwykłej żądzy czynu. Buszmen zaś jest żywy wspaniałomyślny, odważny, mściwy, skory do kłótni, ojciec i syn gotowi się pozabijać wzajemnie. Z pomiędzy rozsiadłych plemion Archipelagu wschodniego, te, w których przeważa krew malajska, rysów takich nie okazują. O Małagezach mówi się, iż "namiętności ich nigdy nie bywają podniecone gwałtownie"; właściwi zaś Malajczykowie opisywani są jako zamknięci w sobie. Pozostali wszakże zwykłą cechują się zmiennością; wśród Negrytosów Papuas odznacza się popędliwością, drażliwością i hałaśliwością; Fidżyjczycy wzruszają się łatwo lecz "przelotnie" i cechują się "skrajną zmiennością usposobień", Audamańczycy "są strasznie namiętni i zmienni" O Tasmańczykach zaś czytamy, że "tak jak wszyscy dzicy przecho dzą szybko od śmiechu do łez". To samo tez stosuje się do innych ras najniższych: Oto mamy mieszkańców Ziemi Ognistej posiadających "temperament żywy" i odznaczających się "głośnem i zażartem gadulstwem". Oto Australczycy, których popędliwości — każe domyślać się Haygarth, mówiąc że zagniewana Australijska dżin przewyższa europejską sekutnicę i że pewien mąż odznaczający się wyniosłością i wstrzemięźliwością długo szlochał gdy mu zabrano jego synowca. Pamiętając, że taki brak pobudliwości, jaki spotykamy wśród Małajczyków, zdarza się wśród ras częściowo już ucywilizowanych i że rasy najniższe jak Andamańczycy, Tasmańczycy mieszkańcy Ziemi Ognistej, Australczycy zdradzają pobudliwość bardzo wyraźną, możemy z dostateczną słusznością utrzymywać, iż jest ona cechą człowieka pierwotnego. Z zamieszczonego poniżej żywego opisu pewnego Buszmena widać również, jakim był najpierwotniejszy charakter ludzki. Wskazawszy na jego małpią powierzchowność, Lichtenstein tak dalej ciągnie:" co jeszcze bardziej nadawało cechę prawdy takiemu porównaniu, to żywość jego oczu i ruchliwość brwi, które podnosił i opuszczał przy każdej zmianie postawy. Nawet nozdrza jego i kąty ust, a dalej uszy poruszały się mimowolnie, wyrażając szybkie jego przejścia od silnej żądzy do ostrożnej przezorności.... gdy mu dawano kawałek mięsa i kiedy, na wpół podniosłszy się z miejsca, wyciągnął ostrożnie rękę, aby go pochwycić, łapał go pośpiesznie i natychmiast pakował w ogień rzucając do koła małemi oczkami, jak gdyby się obawiał, że mu ktoś odbierze. Wszystkiemu temu towarzyszyły takie spojrzenia i giesty, iż nie jeden byłby gotów przysiądz, że brał on całkowicie przykład z małpy."

Dowodów tego, że pierwotna przyroda człowieka różniła się od późniejszej ową niezwykłą zmiennością emocyonalną, dostarcza nam w śród nas samych przeciwieństwo pomiędzy dzieckiem a dorosłym. Zgodnie bowiem z hypotezą ewolucyi człowiek cywilizowany, przechodząc przez fazy będące odbiciem tych, przez jakie przechodziła rasa, będzie właśnie w zaraniu swego życia zdradzać ową pobudliwość, jaką odznaczała się rasa pierwotna. Twierdzenie, że dziki posiada umysł dziecka, a namiętności dorosłego (albo raczej posiada on namiętności człowieka dojrzałego działające na sposób dziecinny), twierdzenie to posiada znaczenie głębsze niż, się zdaje na pozór. Istnieje takie podobieństwo tych dwu natur, że uwzględniając różnice rodzaju i "'stopnia wzruszeń, możemy na koordynacyę ich w dziecku zapatrywać się, jak na analogiczną z koordynacyą człowieka pierwotnego.

§ 34. Bardziej szczegółowe cechy emocyonalne pozostają w znacznej mierze zależnemi od tamtej ogólnej i są tylko dalszem jej uzmysłowieniem. Owej względnej pobudliwości, mniejszemu oddaleniu się od pierwotnego działania odruchowego, owemu brakowi wzruszeń wyobrażeniowo-wyobrażennych (re-representatve), które by trzymały w szachu wzruszenia prostsze, towarzyszy brak przezorności (zapobiegliwości).

Australczycy "niezdolnymi są do jakiej takiej wytrwałej pracy, za którą nagrody oczekiwać trzebaby było w przyszłości" Hotentoci są "narodem najbardziej leniwym pod słońcem", u Buszmenów zaś widzimy "zawsze albo głód albo ucztę"; przechodząc do tubylców Indyi, czytamy o Todasach, iż są oni "niedołężni i gnuśni o Bhilach, że mają "pogardę i wstręt do pracy" i wolą raczej prawie umrzeć niż robić, o Santalach, że cechują się "niepokonanem lenistwem istnych dawnych plemion górskich"; tak też dzieje się w Azyi północnej; Kirgizi mogą; być wzięci za wzór próżniactwa. W Ameryce spotykamy fakt, że żaden z ludów tubylczych bez przymusu nie okazuje chęci do przemysłu. Na północy Indyanin, odciętym będąc od swego życia łowieckiego a niezdolny do czegokolwiekbądź więcej, marnieje i zanika; na południu plemiona, ćwiczone niegdyś przez Jezuitów, popadły w swój stan pierwotny lub jeszcze gorszy, kiedy znikły bodźce i więzy. Wszystkie te fakty po części przypisać należy niedostatecznemu uświadamianiu przyszłości. Tara, gdzie, tak jak u wielu malajsko-polinezyjskich społeczeństw, znajdujemy znacznie rozwinięty przemysł, postępuje on wraz ze stanem uspołecznienia, każącym domyślać się długotrwałej dyscypliny w ciągu przeszłości. Co prawda, to i wśród dzikich spotyka się też wytrwałą pracę, mającą przynieść pożytek w odległej przyszłości. — Kosztem wielkiego czasu i mozołów ulepszają oni swoją broń i t. d. poświęcając np. 6 miesięcy na wyrobienie kilku strzał, cały rok na wyrobienie łuka i kilka lat na wydrążenie kamienia. Ale zajęcia te wymagają niewielkiego wysiłku mięśni, działalność zaś ześrodkowuje się tu w zdolnościach postrzegania, będących już konstytucyonalnie żywemi. (2)

Pewnym znów rysem, towarzyszącym naturalnie owej niezdolności rozumienia wpływu własnego pojęcia na przyszłość, jest dziecinna wesołość. Jakkolwiek rozmaite rasy nowego świata obok swej obojętności odznaczają się słabem usposobieniem do radości i jakkolwiek powaga jest cechą znamienną pośród plemion malajskich i wśród Dajaków (Dyaks), to jednak pospolicie dzieje się inaczej. O Nowo Kaledończykach, Pidżyanach, mieszkańcach wysp Tahiti i Nowej Zelandyi czytamy iż zawsze są oni śmiejący się i żartobliwi. W Afryce — murzyn odznacza się tą samą cechą, o innych zaś plemionach innych krajów opisy rozmaitych podróżników mówią, iż są one pełne "śmiechu i zabawy" "życia i dowcipu", "wesołości i gadatliwości"; "zawsze weseli jak ptaki niebieskie" "odznaczają się gwarną wesołością", "śmieją się nieumiarkowanie z drobnostki". Nawet Eskimosi, pomimo wszystkich ich niedostatków, opisywani są jako "naród szczęśliwy". Przypomnijmy tylko sobie, jak dalece troska o przyszłość przytłumią naszę żywość — porównajmy żywego ale nieprzezornego Irlandczyka z poważnym ale przezornym Szkotem, spostrzeżemy, że istnieje pewien związek pomiędzy temi cechami człowieka nieucywilizowanego. Bezmyślne pogrążanie się w teraźniejszości sprowadza jednocześnie i ów zbytek wesela i ową niebaczność wobec grożącego zła.

Obok nieprzezorności ukazuje się, jako przyczyna jej i następstwo niedostateczny rozwój poczucia własności. Niepodobieństwem jest, dla dzikiego wobec warunków jego życia powziąć dość rozległą świadomość indywidualnego posiadania. Uczucie to (własności), utrwalające się, jak każde inne, jedynie dzięki doświadczeniu osiąganych z posiadania korzyści, trwającemu przez ciąg kolejnych pokoleń, nie może powstać tam, gdzie okoliczności na doświadczenia takie nic pozwalają. Człowiek pierwotny nie posiada nic, coby gromadził, oprócz paru pierwotnych narzędzi, służących potrzebom ciała lub ku jego ozdobie. Gdy już był wzniósł się do życia pasterskiego, wówczas zrodziła się dlań możność ciągnięcia zysków ze zwiększenia posiadłości, korzystał on z pomnażania się swojego stada. — Ale i wówczas, dopóki pozostaje koczownikiem, trudno mu jest zawsze zaopatrywać owe stada, gdy się rozruszą, w odpowiednią żywność, a nadto ponosi on wtedy większe straty od wrogów i dzikich zwierząt; tak więc korzyści gromadzenia w ciasnych objawiają się granicach. Dopiero po dojściu do stanu rolniczego, dopiero wtedy gdy władanie ziemią przejdzie od postaci swej gminnej przez rodzinną do indywidualnej, rozszerza się zakres rozwoju uczucia własności.

Tak więc dziki, cechując się nieopatrznością i słabą żądzą posiadania, którą krępuje owa nieopatrzność, pozbawionym jest nadto doświadczenia, któreby rozwinęło w nim ową żądzę i zmniejszyło jego nieprzezorność.

§ 35. Zwróćmy się teraz do tych ceche mocyonalnych, jakie bezpośrednio dotyczą tworzenia się grup społecznych. Rozmaite odmiany ludzkości towarzyskiemi są w stopniu nie jednakim, a dalej — jedne z nich znoszą przymus, drugie zaś nie znoszą. Jasnem jest, że stosunek pomiędzy temi dwiema cechami musi bardzo wpływać sna społeczne związki.

Opisując Mantrasów, tubylców półwyspu Malaka, ojciec Bourien powiada: "wolność zdaje się być koniecznym warunkiem samego ich istnienia;" każdy osobnik "żyje tak jak gdyby oprócz niego nikogo nie było na świecie"; rozłączają się gdy się pokłócą. Tak samo ma się rzecz z dzikimi mieszkańcami wnętrza wyspy Borneo, którzy się nie stowarzyszają z sobą i których dzieci, jak tylko "podrosną o tyle, iż mogą już radzić sobie, zazwyczaj się rozłączają, nie myśląc później jedno o drugiem," Podobna też przyroda (usposobienie) objawia się w samotnych rodzinach Weddachów leśnych (wood-Ved. dahs) albo Buszmenów, opisywanych przez Arbusseta jako plemię, niezależne i nad wyraz biedne, jakgdyby stworzone było do wiecznej swobody i braku wszelkiej własności,"

Zauważono też taką samą cechę wśród wielu ras niskich; tak, o Indyanach brazylijskich mówi, się iż dostępnymi bywają tylko w wczesnej młodości lecz za nadejściem wieku dojrzałego poczynają okazywać "niecierpliwość w obec wszelkich więzów; to samo też utrzymuje się o Karibach, którzy są "niecierpliwi w obec najmniejszego skrępowania ich niezależności". Pomiędzy górskiemi plemionami Indyan dzicy Bhilowie "posiadają przyrodzonego ducha niepodległości"; plemiona Bodów i Dhimalów "sprzeciwiają się wszelkim nierozsądnym naleganiom z ponurą zaciętością" zaś Lepchasowie "ponoszą raczej największe braki, lecz nie poddają się uciskowi" Tę samą cechę spotykamy znowu wśród niektórych plemion koczowniczych. "Beduin" powiada Burckhardt, "nie ulegnie żadnemu rozkazowi, lecz łatwo ustąpi wobec perswazyi". Palgrave zaś mówi, iż "cenią oni wysoko wolność narodową i osobistą". Że ten rys ducha w ciągu stadyów pierwotnych szkodzi postępowi społecznemu, to już w pewnych wypadkach zauważyli podróżnicy; tak np. Earle powiada o mieszkańcach nowej Gwinei, że nieznoszenie przez nich kontroli wyklucza możność organizacyi; nie znaczy to jednak, aby brak niepodległości sam przez się rodził następstwa przeciwne. Kamczadalowie objawiają "służalczość względem ludzi obchodzących się z nimi szorstko" i "pogardzają tymi, którzy traktują ich grzecznie"; Damarowie zaś, nie posiadając "żadnej w sobie niepodległości hołdują niewolnictwu, przyczem uwielbienie i strach" są jedynemi ich uczuciami silnemi.

Zdaje się, iż niezbędnym jest pewien stosunek pomiędzy uczuciami zniewalającemi do posłuszeństwa, a temi, które wywołują opór. O Malajczykach, którzy się rozwinęli w kilka na wpół ucywilizowanych społeczeństw mówi się, iż są uległymi władzy, a jednak każdy z nich jest "czułym na jakiekolwiek wkraczanie do sfery wolności osobistej, jego lub jego bliźnich". Jasnem jest wszakże, iż, jakąkolwiek byłaby przyczyna subordynacyi, pewną względną karność spotykamy wszędzie w ludziach, składających skupienia społeczne znacznej objętości. Widocznem to jest w takich nawpół cywilizowanych społecznościach, jakie widzimy w Afryce podzwrotnikowej; ta sama też cecha odznaczała ludzi, wchodzących niegdyś w skład wygasłych narodów wschodnich, jak również wygasłych narodów nowego świata.

Kiedy, tak jak u wyżej wzmiankowanych Mantrasów, nieznoszenie jakichkolwiek więzów łączy się z brakiem towarzyskości, wówczas spostrzegamy podwójną przeszkodę do społecznego zjednoczenia: przyczyna wywołująca skupianie się nie przeciwdziała wtedy przyczynie, która spowodowuje rozproszenie jednostek. Kiedy, jak to sio dzieje wśród Todasów, człowiek może siedzieć bezczynnie całemi godzinami, "nie szukając bynajmniej towarzystwa," wówczas bywa on mniej skłonnym do znoszenia więzów, niż wtedy, gdyby samotność była dlań nieznośną. Jasnem jest, że okrutny Fidżyjczyk, w którym, jakkolwiek to jest dziwne, "uczucie przyjaźni silnie jest rozwinięte, że, Fidżyjczyk ów przez to właśnie uczucie, jak również dzięki niezwykłej swej lojalności, popchniętym został do życia społecznego, w którem panuje niczem nie krępowany i na ludożerstwie oparty despotyzm.,

Tak więc, indukcya dostatecznie potwierdza naszą dedukcją, że ludzie pierwotni, którzy, przed rozwinięciem się jakichkolwiek, środków utrzymania, z konieczności żywili się dziko, to jest pokarmem surowym, co każe domyślać się szerokiego rozproszenia małej ich liczby, że ludzie ci — z jednej strony niezbyt byli przyswyczajani do życia towarzyskiego, z drugiej zaś przywykali do owego niczem nie krępowanego ulegania pierwszym popędom, jakiem cechuje się życie odosobnione. W ten sposób, siła przyciągająca była nieznaczną, podczas kiedy siła przeciwna odznaczała się wielkiem natężeniem. Dopiero, kiedy, pod działaniem warunków miejscowych, wywołujących utrzymywanie się wielu osób na przestrzeni małej, zostali oni zniewoleni do większej gromadzkości (gregariousness), dopiero wówczas nastąpił ów wzrost towarzyskości, niezbędny do skrępowania działalności niepowściąganej. Tutaj więc spostrzegamy jedną jeszcze trudność, tamującą na wstępie drogę społecznego rozwoju.

§ 36. Doszedłszy w ten sposób od wzruszeń wyłącznie egoistycznych, do takich które każą już przypuszczać obecność innych osobników, rozpatrzmy naprzód wzruszenia ego-altruistyczne, (Zas Psychol. §§ 519 — 23). Zanim w znacznym stopniu zaczną objawiać się uczucia, znajdujące swe zaspokojenie w szczęśliwości innych, istnieją już znacznie rozwinięte takie uczucia, które zaspakaja w nas podziw naszych bliźnich. Nawet zwierzęta okazują zadowolenie z pochwał, otrzymywanych za dokonanie jakiegoś postępku, w luciziach zaś życie gromadzkie wcześnie otwiera i rozszerza to źródło przyjemności.

Jakkolwiek wielką jest próżność człowieka cywilizowanego, nie dorównywa ona próżności ludzi nieucywilizowanych. Barwnik czerwony i skorupki morskie przedziurawione w celu zawieszania ich, a znajdywane wraz z innemi śladami człowieka w jaskiniach Dordońskich, dowodzą, że w owej odległej przeszłości, kiedy renifer i mamut zamieszkiwali Francyę południową, ludzie ściągali ku sobie spojrzenia podziwu za pomocą barw i ozdób. Zdobienie się zabiera wodzowi dzikich więcej nawet czasu, niż niejednej damie naszej, hołdującej modom. Malowanie skóry, około czego przed używaniem odzieży, podejmowano tyle zabiegów, również jest tego wskazówką. Widać to także w owej uległości długim i wielokrotnym mękom tatuowania oraz w znoszeniu bólu i niewygód, towarzyszących np. rozciąganiu wargi dolnej kawałkiem drzewa, w przewlekaniu kamieni przez otwory zrobione w szyi, albo też skorupek przez przegrodę nosa. Powszechność tego rodzaju mody w każdem plemieniu, jest w tych wypadkach dowodem silnej żądzy pozyskiwania pochwał. Z nastąpieniem odpowiedniego wieku, dziki młodzian nie może uniknąć tradycyjnego skaleczenia. Obawa krzywych spojrzeń i przycinków współtowarzyszy jest tak wielką, że uchylanie się od zwyczaju nie bywa prawie znanem.

Tak samo, nadto, ma się rzecz z kontrolą postępowania. Przepisy religii nienawiści, w owczesnych okresach społecznego rozwoju, oddziaływały głównie przy pomocy tego ego-altruistycznego uczucia. Obowiązek krwawej zemsty stawał się nieodwołalnym pod działaniem opinii plemienia. Uznanie spotykało człowieka, który po stracie krewnego nie ustawał w poszukiwaniach domniemanego zabójcy, podczas gdy drwiny i groźne spojrzenia nieznośnem czyniły życie tego, kto obowiązkowi owemu uchybił. Podobnie też działo się z rozmaitemi utrwalonemi zwyczajami. W społeczeństwie nie cywilizowanem nie jest rzeczą niezwykłą, że ktoś rujnuje się na ucztę pogrzebową; w pewnych zaś na wpół ucywilizowanych społeczeństwach jedną z pobudek zabijania niemowląt płci żeńskiej, jest chęć uniknienia w przyszłości kosztów wesela, kosztów, które dosięgły znacznej wysokości, dzięki rozpanoszonej chęci popisu.

To ego-altruistyczne uczucie, wzmacniające się w miarę postępów społecznego skupienia, stanowi, w okresach wcześniejszych, ważny czynnik kontroli, jak to w istocie widzimy jeszcze dzisiaj. W połączeniu z towarzyskością uczucie to było zawsze potęgą, współdziałającą zespalaniu się jednostek danej grupy i dążącą do urobienia takiego postępowania, jakieby sprzyjało pomyślności ogólnej. Prawdopodobnie za jego sprawą wytwarzał się pewien rodzaj posłuszeństwa jeszcze przed powstaniem jakiejkolwiek subordynacyi państwowej, w pewnych zaś wypadkach zabezpiecza ono porządek społeczny nawet dzisiaj. Mr. Wallace powiada: "żyłem wśród społeczności dzikich Ameryki południowej, i na wschodzie, wśrod społeczności nie posiadających żadnych innych praw ani przybytków prawa, oprócz swobodnie wyrażanej publicznej opinii wioski. Każdy ściśle szanuje tam prawa swych bliźnich i pogwałcenie ich nie zdarza się nigdy, lub rzadko kiedy. W społeczności takiej wszyscy są prawie równi."

§ 37. Pozostaje nam jeszcze przyjrzeć się takim cechom przyrody pierwotnej, jakie są wynikiem uczuć altruistycznych Ponieważ źródłem ich jest sympatya, muszą one przeto, zgodnie z hypotezą ewolucyi, rozwijać się w miarę tego, jak okoliczności sympatyę ową powołują do działania; to znaczy — w miarę tego jak umacniają stosunki rodzinne, jak nakłaniają do towarzyskości oraz nie sprzyjają napastniczości.

Trudno jest rozwikłać i uogólnić dowody, przemawiające za lub przeciwko temu a-priorystycznemu wnioskowi. Wiele przyczyn spiknęło się na ich zagmatwanie. Przyjmujemy, że uda się nam spotkać dość jednostajne objawy charakteru w każdem plemieniu, tymczasem jesteśmy w błędzie. Zarówno jednostki, jak grupy ich, różnią się od siebie znacznie; tak np. dzieje się w Australii, gdzie jedno pokolenie (plemię) jest "stanowczo spokojne", inne zaś "stanowczo burzliwe". Przyjmujemy, że rysy okazywane, podobnemi będą we wszystkich jednakich wypadkach, tymczasem tak nie jest: zachowywanie się jednego podróżnika innem jest, niż zachowywanie się drugiego, a to, prawdopodobnie, z powodu niejednakowego zachowywania się samych krajowców. Nadto, objawy takiego lub innego charakteru rasy tubylczej zależnemi są pospolicie od obejścia się, jakiego doznała ona od osób odwiedzających ją uprzednio, i zmieniają się z przyjacielskich na wrogie — pod wpływem doświadczonych przykrości. Tak np. zauważono co do podróżników australijskich, że dawniejsi z pomiędzy nich mówią pochlebniej o krajowcach, niż późniejsi; Earl zaś powiada o jawańczykach, że ci, co zamieszkują części, mało przez Europejczyków zwiedzane, "są znacznie wyżsi pod względem obyczajów od ludności wybrzeża północnego, której stosunki z europejczykami były częstsze". Kiedy, pod wpływem doświadczenia, zdobytego na oceanie Spokojnym, Erskine robi uwagę, że "wcale też nie jest nieprawdopodobnem, iż nałóg uczciwości i przyzwoitości może być jeszcze narzucony handlarzom obcym przez tych, których dotąd przywykli oni uważać za nieugłaskanych i zdradzieckich dzikich z wysp porośniętych lasem sandałowym", kiedy dowiadujemy się, że w Vate miejs cową nazwą człowieka białego jest "pływający rozpustnik, " kiedy w końcu przy pomnimy sobie, że świeżo dokonywane w owych okolicach czyny usprawiedliwiają nawet gorsze przezwiska — zrozumiemy wówczas, jak sprzeczne twierdzenia o charakterze krajowców mogą ztąd wynikać.

Obok trudności, płynącej z tego źródła, powstaje nadto inna — z owej pierwotnej pobudliwości, która sama przez się, spowodowuje zmienność, wprawiającą w zakłopotanie każdego, ktoby chciał wytworzyć sobie pojęcie o charakterze przeciętnym. Tak np. zdanie Livingstone'a o Makololach "Nie trudno byłoby nadać tym ludziom pozór niezmiernie dobrych, lub też niepospolicie złych", oraz przytoczone wyżej z kapitana Burtona niezgodne z sobą rysy — każą domyślać się takich właśnie faktów. Mamy więc tutaj odnaleść pewien przeciętny rys objawów chaotycznych z natury i powikłanych nadto przez sprawozdania tych, którzy o nich dają świadectwo.

Najlepiej się pokierujemy, biorąc sobie za przewodnika tymczasem nie uczucia altruistyczne, ale pewne czucie, zwykle działające z niemi wespół — instykt rodzicielski, miłość dla istot słabych (Zasady Psychol. § 532). Nieuchronnem jest, iż najniższe rasy ludzkie, wespół ze zwierzętami niższemi, obdarzone są tem czuciem w szerokiej mierze. Te z nich tylko mogą pozostawać przy życiu, w których miłość dla potomstwa wywołuje należytą o nie troskę. Poświęcenie zaś, jakiego ta sprawa wymaga, jest zarówno wielkiem wśród dzikich, jak i wśród ludzi cywilizowanych. Ztąd to pochodzi owa czułość, okazywana dzieciom nawet przez najniższe rasy ludzkie, jakkolwiek dzięki zwykłej swej pobudliwości, łączą z nią one często wielkie okrucieństwo. Mieszkańcy ziemi Ognistej, opisywani, jako "bardzo czuli" względem swych dzieci, niemniej sprzedają je patagończykom do niewoli. Wielką miłość dzieci przypisuje się też krajowcom Nowej Gwinei, a jednak jaki taki "odstąpi jedno lub dwoje handlarzowi za jaki przedmiot potrzebny". O Australczykach, których silnym uczuciom rodzicielskim Eyre daje świadectwo, powiadano, iż porzucają swoje dzieci chore; w końcu Angas utrzymuje o nich, że nad Murrayem zabijają niekiedy dzieciaka w celu zrobienia przynęty na wędkę z jego tłuszczu. Jakkolwiek miał być silnym instynkt rodzicielski Tasmańczyków podług opisów, to jednak praktykowali oni dzieciobójstwo; chociaż wychowanie potomstwa u Buszmanów wobec wielkich trudów każe przypuszczać znaczną siłę poświęcenia, to jednak Moffat powiada, iż, zabijają oni swe dzieci bez wszelkich wyrzutów w okolicznościach rozmaitych". Pomijając z jednej strony dalsze dowody miłości rodzicielskiej dzikich, z drugiej zaś przykłady okrucieństwa, z jakiem zabijają oni dziecko — np. za upuszczenie czegoś z rąk, możemy słusznie powiedzieć o nich, że ich miłość potomstwa silną jest, lecz że działanie jej, jak wogóle działanie ich uczuć (emocyj), jest nieregularne.

Pamiętając o tem, z wielką łatwością będziemy mogli pogodzić wiadomości o ich niezmiernym egoizmie i odczuciu bliźniego (fellow-feeling) — o ich okrucieństwie i przywiązaniu. Mieszkańcy Ziemi Ognistej są dla siebie z wielką czułością, jednakże w czasach biedy zabijają oni stare kobiety na pokarm. Mount, opisujący Andamańczyków, jako rasę niewdzięczną, powiada niemniej, że jeden z nich, którego zabrał z sobą do Kalkutty, odznaczał się "wielce uprzejmym i przyjacielskim charakterem" Wykazano wiele niezwykłych przykładów okrucieństwa wśród Australczyków. Jednakże Eyre da je świadectwo ich uprzejmości, poświęceniu a nawet rycerskości. — To samo stosuje się do Busszmanów. Lichtensztein sądzi, że w żadnem z plemion dzikich nie znajdzie "okrucieństwa w tak wysokim stopniu"; Moffat wszakże był głęboko uderzony "przyjacielskością tych biednych Buszmanów," Burchell zaś powiada, iż okazują oni sobie "gościnność i wspaniałomyślność — często w stopniu niezwykłym". Przechodząc do ras wyższych, pod względem uspołecznienia, znajdzie my obfite już świadectwa ich uczuć dobrych. O nowo-kaledończykach mówi się, iż są "łagodnego i dobrego usposobienia, " Taneńczycy "gotowi są do wszelkiej usługi, jaka leży w ich mocy"; mieszkańcy Nowej Gwinei są "z natury dobrzy" i usposobień łagodnych przechodząc od Negrytosów do Malajopolinezyjczyków, spotykamy też rysy podobne. Epitety nadawane krajowcom wysp Sandwich, są: "łagodni, uprzejmi", Tahityjczykom — "gościnni, dobrzy z natury"; Dajakom — "ożywieni", Dajakom nadmorskim — "towarzyscy i przyjaźni; " Jawańczykom — "łagodni", "kochający" i "wesołego usposobienia", Malajczykom z północnej części Celebesu — "spokojni i grzeczni", w innych wypadkach spotykamy, co prawda, opisy wprost przeciwne. — O tubylcach brazylijskich mówi się, iż zemsta jest ich namiętnością panującą: pojmane zwierzę zabijają za pomocą razów możliwie łagodnych, aby "możliwie najwięcej cierpiało"; głównym rysem, przypisywanym Fidżyjczykom jest "silna i mściwa złośliwość", Galton potępia Damarczyków, jako "nicponiów, złodziei i zabójców", Andersson — jako "niepowściągnionych łotrów". W pewnych wypadkach sąsiadujące z sobą plemiona okazują nam owe cechy sprzeczne; tak np. dzieje się wśród tubylców Indyi: podczas kiedy Bhilowie uważani są jako okrutni, mściwi i gotowi dokonać zabójstwa za marne wynagrodzenie, Nagasów opisuje się jako "z natury dobrych i uczciwych", Bodów zaś i Dhimalów jako "pełnych zalet przyjacielskich", "uczciwych i prawych", "całkowicie wolnych od arogancyi, mściwości, okrucieństwa"; nakoniec, o Lepchasach Dr. Hooker powiada, że usposobienie ich jest "przyjacielskie," "spokojne i niekłótliwe", a w ten sposób "stanowią oni silne przeciwieństwo z sąsiadami swemi od wschodu i zachodu."

Oczywista więc, że jeśli człowiek nieucywilizowany (pierwotny) ma niewiele w sobie dobroci czynnej, to nie odznacza się też, jak często przypuszczano, czynną złośliwością. Istotnie, przegląd faktów dąży raczej do wykazania nam, że, podczas kiedy płoche okrucieństwo wśród plemion najmniej uspołecznionych pospolitem nie jest, u bardziej ucywilizowanych spotyka się je dość często. Krwiożerczy Fidżyjczykowie dosięgli znacznego stopnia rozwoju. Burton mówi o Fanach że "okrucieństwo zdaje się być potrzebą ich życia"; a jednak rozwinęli oni wysoko sztuki i rzemiosła, mieszkają zaś w wioskach, mających niekiedy po cztery tysiące ludności. W Dahomeju, gdzie jest wielka i w znacznym stopniu uorganizowana ludność, zamiłowanie rozlewu krwi prowadzi do częstych a okropnych ofiar; nakoniec układ społeczny dawnych mieszkańców Meksyku, oparty na ludożerstwie, a jednocześnie wysoko i wszechstronnie rozwinięty — wskazuje nam, że nie uajniższe to rasy są najbardziej nieludzkiemi.

Pewną pomoc w sądzeniu obyczajowej przyrody dzikich okazuje nam uwaga Mv. Bates'a, że "dobroć tych Indyan, podobnie jak większej części plemion, wśród jakich żyłem, polegała może więcej na braku złych przymiotów czynnych, niż na posiadaniu dobrych; innemi słowy — była ona raczej ujemną nie zaś dodatnią (pozytywną)... Dobre uczucia bliźnie (względem bliźniego) naszych Cucamów zdawały się wypływać nie z gorącej sympatyi, lecz po prostu z braku ostrzejszego sobkostwa w rzeczach błahych." Dalej, w sprawie pogodzenia rysów na pozór sprzecznych znajdziemy też pomoc, zwracając uwagę na to, jak pies jednoczy w sobie: wielką czułość, towarzyskość, a nawet sympatyę ze zwykłym mu egoizmem, wybuchami okrucieństwa — jak łatwo przechodzi od swawolnej przyjacielskości do walki, jak będąc zdolnym do wydarcia żywności towarzyszowi, inną znów razą dopomaga mu w nieszczęściu.

Istnieje wszakże jeden rodzaj dowodów, będący dość pewnym przewodnikiem wśród tej gmatwaniny świadectw sprzecznych. Zwykłe obchodzenie się z kobietami wskazuje z przybliżoną pewnością, jaka jest przeciętna potęga uczuć altruistycznych danego ludu; wskazówka zaś ta przemawia na niekorzyść charakteru człowieka pierwotnego. Zachowywanie się płci silniejszej względem słabej bywa, pośród nieucywilizowanych, często grubiańskie, a nawet w najlepszym razie postępowanie ich nie jest sympatyczne. To niewolnictwo kobiet, połączone często z okrucieństwem silniejszego, pospolitem będąc wśród dzikich i uwaźanem jako sprawiedliwe nie tylko przez mężczyzn, ale i przez same kobiety — dowodzi nam, że, jakiekolwiek przypadkowe objawy altruizmu zdarzać się tam mogą, zwykły prąd uczucia altruistycznego jest wśród nich mały.

§ 38. Zanim przystąpimy do streszczenia tych głównych cech emocyonalnych, musimy wymienić jeszcze jedną z pomiędzy nich, oddziaływającą na wszystkie inne: jest nią nieruchomość obyczaju, — rys wiążący się bezpośrednio z wczesnym następywaniem okresu dojrzałości, o czem mówiliśmy pod koniec rozdziału ostatniego Człowiek pierwotny jest w wysokim stopniu zachowawcą. Nawet, zestawiając rasy wyższe pomiędzy sobą, można zauważyć, że najmniej rozwinięte z nich czują największą odrazę do zmian; to samo stosuje się też do rozmaitych klas jednego społeczeństwa. Trudno jest wprowadzić jakiś ulepszony sposób działania, wśród pospólstwa; nawet nowe rodzaje pożywienia są tam zazwyczaj źle widziane. Człowiek nieucywilizowany odznacza się tą samą cechą w stopniu jeszcze większym. Jego prosty ustrój nerwowy, tracąc wcześniej swoją plastyczność, bywa jeszcze mniej zdolnym do przybierania zmienionych sposobów działalności. Ztąd to wynika tak bezwiedne jak i świadome przywiązanie jego do ustalonego porządku rzeczy. "Ponieważ to wystarczało memu ojcu, wystarcza więc i dla mnie" mówili murzyni z plemienia Houssa. Indyanie z plemienia Kryków śmieli się z tych, którzy im doradzali "zmienić ich dawno ustanowione zwyczaje i obyczaje." O niektórych mieszkańcach Afryki Liwingstone powiada: "często pożyczałem przyjaciołom moim łyżek żelaznych; ciekawą też było rzeczą patrzeć, jak zwyczaj jedzenia ręką brał nad nimi górę, jakkolwiek łyżki ich zachwycały. Zaczerpnąwszy trochę (mleka) łyżką przekładali ją oni do ręki lewej i jedli z niej prawą"; o ile skłonność taka prowadzi do niezmienności zwyczajów społecznych okazuje się z przykładu Dajaków, którzy, jak powiada Mr. Tylor, "objawiali nie smak z powodu innowacyi przez nakładanie grzywien na każdego z swoich współplemieńców, którego złapano na gorącym uczynku krajania na sposób europejski."

Streszczając tu rzecz naszą o cechach emocyonalnych, uwydatniających się niekiedy jeszcze bardziej dzięki owej względnej stałości obyczajów, zaznaczyć mamy przedewszystkiem popędliwość człowieka pierwotnego, która, cechując głównie jego postępowanie, tak bardzo przeszkadza współdziałania. Owo "zmienne i niestałe usposobienie", które pospolicie "uniemożliwia jakiekolwiek poleganie na jego obietnicy," wyklucza też wzajemną ufność, niezbędną do postępów uspołecznienia. Rządząc się despotycznemi wzruszeniami, rugującemi się kolejno, nie zaś harmonijnem ich ustosunkowaniem, człowiek pierwotny odznacza się postępowaniem chaotycznem, raptusowem, nie dającem się obliczyć, co utrudnia bardzo działanie wspólne. Jedną z cech bardziej szczegółowych, wynikającą częściowo z tamtej ogólnej, jest jego nieprzezorność, nieprzeparta żądza bądź zadowolenia osobistego, bądź też poklasku, jaki wywołuje jego wspaniałomyślność; wyklucza to w nim wszelką obawę przyszłych cierpień, gdy tymczasem przyszła przykrość i rozkosze, nie będąc żywo wyobrażanemi, nie są dlań dostatecznym bodźcem zabiegów i pozwalają mu w ten sposób z lekkiem sercem i bez troski pogrążać się w teraźniejszości. Towarzyskość, tak wielka w człowieku cywilizowanym, jest słabszą u dzikich; wśród plemion typu najniższego grupy towarzyskie są małe, zaś więzy łączące ich jednostki — stosunkowo słabe. Obok skłonności do zrywania tych więzów, będącej wynikiem źle strzeżonych namiętności osobników, spostrzegamy też stosunkowo nieznaczne natężenie uczucia łączności. Tak więc, wśród ludzi przechodzących pod wpływem uczuć od jednej ostateczności do drugiej, wśród ludzi często podległych wielkiemu rozdrażnieniu wskutek głodu, który, jak zauważył Liwingstone, "posiada potężny wpływ na temperament" — wśród ludzi tych — istnieje zarazem mniejsza skłonność do zespalania się pod wpływem wspólnych upodobań oraz większa skłonność do opierania się jakiejś władzy, któraby inną drogą zespolenie takie wywołać chciała.

Jakkolwiek przed ukazaniem się towarzyskości nie może się rozwinąć silne zamiłowanie pochwał, to jednak, już po jakim takim postępie uspołecznienia, rozwija się owo najprostsze uczucie z pomiędzy uczuć wyższych. Wielkie i bezpośrednie korzyści, wynikające z uznania dzikich współtowarzyszy, oraz poważne niebezpieczeństwo gniewu ich lub pogardy są to wszystko doświadczenia, przyczyniające się do nadania przewagi temu ego-altruistyczuemu uczuciu. Dzięki toż jemu, ukazuje się pewien posłuch dla opinii współplemieńców, oraz pewne uregulowanie postępków jednostki nawet przed powstaniem zaczątków kontroli państwowej. W ustalonych już grupach społecznych związek i łączność, będące wynikiem już towarzyskości, już też po słuszeństwa, wypływającego z uznania siły, z obawy przykrości, już wreszcie najczęściej z połączenia tych wszystkich czynników, związek ten może istnieć obok najrozmaitszego zasobu uczucia altrustycznego. Jakkolwiek towarzyskość sprzyja rozwojowi sympatyi, to jednak codzienne postępki człowieka pierwotnego wpływają na jej przytłumienie. Zawsze czujne uczucie miłości bliźniego, krępujące ustawicznie egoizm, nie cechuje ludzi pierwotnych, jak to ostatecznie widzieliśmy w obchodzeniu się ich z kobietami. Nakoniec, owa najwyższa forma uczucia altruistycznego, zwana przez nas poczuciem sprawiedliwości, jest tam bardzo mało rozwiniętą.

Powyższe cechy emocyonalne zgadzają się z temi, jakich spodziewaliśmy się zgóry — z mniej rozciągłą i urozmaiconą odpowiedniością względem otoczenia, z mniejszą wyobrażennością, z niniejszem oddaleniem się od działalności odruchowej. Zasadnicza ich cecha, popędliwość, każe przypuszczać nagłe, czyli prawie odruchowe przejścia od danej namiętności do wymaganego przez nią postępku, a, w braku uczuć przeciwnych, każe przypuszczać, iż świadomość utworzoną tu bywa z mniejszej liczby wyobrażeń; w końcu przypuszczać każe, iż dopasowanie się działań wewnętrznych nie bierze w rachubę następstw zbyt odległych w czasie i w przestrzeni. Tak samo ma się rzecz z towarzyszącą tamtemu rysowi nieprzezornością: pożądanie dąży od razu do zaspokojenia; istnieje zaledwie słabe wyobrażenie następstw wtórnych; niema mowy o zapobieganiu potrzebom dalszym. Zamiłowanie w pochwałach, wzrastając w miarę wzmagania się gromadzkości, każe tu przypuszczać wzmożoną zdolność wyobrażania: zamiast wyników bezpośrednich, rozpatruje się już tutaj wyniki o jedno więcej stadyum oddalone; zamiast postępków, wywołanych przez pożądanie proste, ukazują się już tutaj postępki powściągane i kontrolowane dzięki pożądaniom wtórnym. Jakkolwiek wszakże przyroda wzruszeń, cechujących się przewagą tego uczucia ego-altruistycznego, staje się, dzięki jemu, mniej odruchową, bardziej wyobrażenną oraz przystosowaną do wymagań szerszych i bardziej urozmaiconych, to jednak, pod wszystkiemi temi względami, jest ona niższą od przyrody wzruszeń człowieka cywilizowanego, cechującej się działaniem uczuć altruistycznych. W braku tych ostatnich, człowiek pierwotny nie posiada uczuć przyjaznych (benevolence), przystosowujących jego postępowanie ku pożytkowi innych, pożytkowi odległemu w czasie i przestrzeni; nie posiada on poczucia sprawiedliwości, każącego przypuszczać zdolność wyobrażania wysoce złożonych i oderwanych stosunków pomiędzy ludzkiemi postępkami, nie posiada poczucia obowiązku, któreby powściągało sobkowstwo wtedy, gdy żaden poklask nie ma zachęcać go do dobrego.

(1) Wyraz popędliwość w użyciu potocznem oznacza skłonność do gniewu; tutaj używam go w znaczeniu bardziej ogólnem: skłonność do ulegania pierwszym popędom, (przyp. tłom.)

(2) Jako pewien fakt znamienny, mający tak fiziolyogiczne jak socyologiczne znaczenie, zauważyć tu potrzeba, iż, podług opisów, kobiety i mężczyźni w różnych wypadkach odznaczają się nie jednakowa, zdolnością. Podczas np. kiedy mężczyźni Bhilów nienawidzą pracy, o wielu z pomiędzy ich kobiet mówi się, że są pracowite. Wśród kuków (kookies) kobiety są "tak samo pracowite i niestrudzone jak niewiasty plemienia. Naga podczas gdy mężczyźni obu plemion skłonni są do próżniactwa". Podobnie też dzieje się w Afryce, w Loango jakkolwiek mężczyźni są nieruchawi, kobiety "oddają się gospodarstwu z niestrudzonym zapałem;" nasze zaś nowe wyprawy do wybrzeża złotego wskazują że i tam spotyka się takie same przeciwieństwo. Stwierdzenie tej różnicy zdaje się wskazywać na pewne ograniczenia dziedziczności przez płeć.

ROZDZIAŁ VII.

CZŁOWIEK PIERWOTNY STRONA UMYSŁOWA.

§ 39. Trojaka miara duchowego rozwoju, jaka w rozdziale ostatnim dopomogła nam do odgraniczenia emocjonalnej przyrody człowieka pierwotnego, w niniejszym rozdziale pomoże nam określić przyrodę jego umysłu. Aby zaś dalej uławtwić sobie tę pracę musimy, w związku z ową miarą trojaką, uprzytomnić w pamięci naszej owe cechy myślenia, które, jak wykazano w Zasadach Psychologii (§§ 484 — 93) odróżniają rozwój niższy od wyższego.

Koncepcye (conceptions) faktów ogólnych, jako pochodzące z doświadczeń, których treścią są fakty szczególne, jako ukazujące się później, nieobecnenii są w umyśle człowieka pierwotnego. Świadomość jakiejś prawdy ogólnej każe przypuszczać odpowiedniośó bardziej różnorodną, niż świadomość pewnej, zawierającej się w tamtej, prawdy szczogółowej; każe ona przypuszczać większą zdolność wyobrażania, gdyż spaja razem liczniejsze i bardziej rozmaite wyobrażenia; nakoniec jest ona bardziej oddaloną od czynności odruchowej: istotnie sama przez się niezdolną jest zgoła pobudzić do działania. Nie mając żadnych wspomnień, człowiek niecywilizowany nie może też poznawać długich szeregów następczych. Ztąd to przewidywanie odległych skutków, jakie możliwem jest wśród społeczeństwa zorganizowanego, posiadającego miary i mowę pisaną, niemożliwem się staje dla niego: odpowiedniość jego postępków w czasie ciasnemi skrępowana jest granicami. Wyobrażenia jego zawierają w sobie nieliczne zaledwie i do tego niezbyt pojemne przykłady następstwa zjawisk. Nakoniec, spostrzegamy tu nieznaczne oddalenie się od życia odruchowego, w którem bodziec i czynność pozostają z sobą w związku bezpośrednim. Nie wiedząc nic o miejscowościach, znajdujących się po za obrębem jego własnej, człowiek pierwotny tworzy sobie takie skojarzenia wyobrażeń, jakie niezbyt podatnetni są wszelkim zmianom. W miarę tego jak doświadczenia (mnożąc się liczebnie, skupiając się razem z większej przestrzeni i łącząc się z temi, jakie przypominają sobie inni ludzie) stają się bardziej różnorodne, jak ciasne pojęcia wytworzone zrazu, ulegają, wstrząśnieniora i stają się bardziej plastycznemi — ukazuje się zmienialność mniemań. We względnej sztywności poglądów człowieka pierwotnego widzimy niniejszą jego odpowiedniość względem otoczenia, zawierającego fakty przeczące; widzimy mniejszą zdolność wyobrażania, któreby jednocześnie ujmowało i równało większą ilość dowodów, nakoniec spostrzegamy mniejsze oddalenie, się od owych działań najniższych, w których wrażenia niepokonalnie wywołują pewne odpowiadające im ruchy, W warunkach swojego życia, dziki pozbawionym jest idej oderwanych (abstract ideas). Idea taka wyłaniająca się z wielu wyobrażeń konkretnych, może być od nich oddzielona tylko wtedy, gdy rozmaitość ich doprowadzi do wzajemnego zatarcia różnic i pozwoli wyodrębnić w nich to, co one mają wspólnego. Czynność taka każe przypuszczać wzmożenie się odpowiedniości — tak co do stopnia jej, jak i różnorodności; każe domyślać się, bardziej rozległego wyobrażania rzeczy konkretnych, na których urobionem zostaje idea oderwana; nakoniec każe to przypuszczać większe oddalenie się od czynności odruchowej. Takie ideje oderwane, jak idea własności i przyczyny, należą do wyższego jeszcze okresu rozwojowego; dopiero bowiem wówczas, kiedy liczne własności poszczególne i poszczególne przyczyny podległy już procesowi abstrahowania, dopiero wówczas mogą się ukazać ponownie-abstrahowane koncepcye własności i przyczyny wogóle. Jednocześnie też rozwija się koncepcya (conception) jednostajności porządku zjawisk. Tylko wraz z użyciem miary ukazują się środki przeświadczenia się o jednostajności i tylko po nagromadzeniu wielu wyników mierzenia możliwą się staje idea prawa. Tutaj również przydać się nam mogą probierze umysłowego rozwoju. Koncepcya przyrodzonego porządku każe przypuszczać daleko już posuniętą odpowiedniość, każe domyślać się wysokiego stopnia zdolności wyobrażania (representativeness); nakoniec, oddalenie się od czynności odruchowej, musi tu być niezmiernie wielkie. Dopóki, łącznie z używaniem miary, nie rozwinie się pojęcie jednostajności, dopóty myśl nie może się cechować wielką określonością. W życiu pierwotnem niewiele czynników składa się na wytworzenie idei zgodności; dopóki zaś istnieje mała zaledwie liczba doświadczeń, mówiących o ścisłej równości przed miotów lub tez o zupełnem usprawiedliwieniu przewidywań przez dane zjawiska, dopóty pojęcie prawdy nie może się stać dość jasnem. Jeszcze więc raz uwydatnia się tutaj słuszność naszych probierzy ogólnych. Skoro koncepcyja prawdy jest koncepcyją odpowiedniości pomiędzy myślami a przedmiotami, każe ona tedy przypuszczać postęp tejże odpowiedniości, każe domyślać się wyobrażeń (representations) wyższych, gdyż lepiej przystosowanych do rzeczywistości; nakoniec, rozwój owej koncepcyi prowadzi za sobą słabnięcie pierwotnej łatwowierności, pokrewnej działaniu odruchowemu, pokrewnej, gdyż wskazuje nam, jak proste poddanie jakiejś myśli wywołuje natychmiastową zmianę, dającą początek pewnym czynom. Dodajmy tutaj, że tylko w miarę postępów owej koncepcyi prawdy, a więc tez i współzależnej z nią koncepcyi nieprawdy moie upowszechnić się sceptycyzm i krytycyzm. Nakoniec, wyobraźnia, jaką posiada człowiek pierwotny, uboga tak co do natężenia jak i co do różnorodności, jest przypominającą tylko, nie zaś twórczą. Wyobraźnia bowiem wynalazcza wskazuje nam rozszerzenie odpowiedniości z zakresu stosunków rzeczywistych na zakres możliwych (potencyalnych); każe przypuszczać zdolność wyobrażania nie ograniczającą się do skojarzeń tego, co było lub jest w otoczeniu, ale zawierającą w sobie skojarzenia nie istniejące, a powoływane do życia później; nakoniec, wyobraźnia taka odsłania przed nami największe oddalenie się od działania odruchowego, gdyż bodziec, sprowadzający tutaj ruchy, niepodobnym jest do żadnego z tych, jakie działały poprzednio.

Teraz, wyliczywszy te główne cechy umysłowego rozwoju w jego okresach późniejszych, cechy dające się wyprowadzić z zasad psychologii, jesteśmy przygotowani do należytego rozumienia faktów opisywanych przez podróżników.

§ 40. Każdy prawie z tych, co opisywali dzikich, świadczy o szczególnej czułości ich zmysłów oraz o szybkiem postrzeganiu.

Lichteustein powiada, że buszmau ma wzrok teleskopowy; Barrow zaś mówi o ich bystrych i wiecznie ruchliwych oczach. Z pomiędzy tubylców Azyi można wymienić Karenów, którzy okiem nieuzbrojonem widzą tak daleko, jak my przy pomocy lornetki; mieszkańcy zaś stepów syberyjskich sławni są z swego "dalekiego i doskonałego wzroku." O Brazylijczykach Herndon pisze: "Indyanie mają zmysły bardzo ostre i widzą oraz słyszą to, czego my ani widzieć ani słyszeć nie możemy; " podobną też uwagę robiono o Tupisach. Abiponowie "są zawsze w ruchu, jak małpy;" Dobrizkoffer zaś twierdzi, że odróżniają oni przedmioty, wymykające się "najbystrzejszemu wzrokowi europejczyka." Nadto, podobne, jakkolwiek mniej liczne dowody, istnieją też co do ostrości słuchu. Każdy czytał o niepospolitej biegłości Indyan północno-amerykańskich w odkrywaniu słabych dźwięków; co zaś do Weddahów, to o ostrym ich słuchu przekonywa zwyczaj odszukiwania gniazd (rojów) pszczolich przy pomocy brzęczenia (pszczoły.)

Jeszcze bardziej obfitemi są dowody, świadczące o żywości i drobiazgowości spostrzegania. "Wyborni spostrzegacze cech zewnętrznych" — tak charakteryzuje Palgrave Beduinów. Burton, mówiąc o nich, wspomina o "wysokiej organizacyi ich zdolności postrzegania", zaś Petherick złożył dowód, mówiący o ich cudownych zdolnościach tropienia. W Afryce południowej Hotentoci okazują zadziwiającą bystrość "we wszystkim, co się odnosi do bydła, " Galton zaś mówi o Damarczykach, iż "posiadają dziwną zdolność poznawania wołu, którego raz tylko widzieli." To samo w Ameryce. Burton, mówiąc o Indynach preryjskich tłómaczy "rozwój ich zdolności postrzegawczych, wynikły z ciągłych i drobiazgowych spostrzeżeń nad ograniczoną liczbą przedmiotów. " Istnieją też przykłady wykazujące, jak dokładnymi topografami są Chippewajowie; w podobny tez sposób mówi się o Dakotach. Bates zaznacza niezwykły "zmysł miejscowości" Indyan brazylijskich; o Arawakach zaś Hillhouse powiada: "Tam, gdzie europejczyk nie może odkryć jakiejkolwiek wskazówki, indyanin oznaczy ślady danej liczby murzynów i określi dokładnie dzień, w którym przechodzili; jeśli zaś rzecz działa się tego samego dnia — to oznaczy godzinę" Członek któregoś z plemion gujańskich "powie nam ilu mężczyzn kobiet i dzieci przeszło — tam, gdzie cudzoziemiec zauważy zaledwie nikłe i zmięszane znaki na ścieżce." "Tu przeszedł któś, co nie z naszej jest wioski," mówił pewien gujańczyk, szukający drogi; Schomburgh, dodaje też, że jego ta władza "graniczyła z nadprzyrodzonością."

Obok tej ostrości postrzegania istnieje też naturalnie wielka biegłość w działaniach zależnych od bezpośredniego kierownictwa tegoż postrzegania. Eskimosi wykazują wielką zręczność we wszelkich pracach ręcznych. Kolben twierdzi że Hotentoci bardzo zręcznymi są w robieniu bronią. O mieszkańcach Ziemi Ognistej mówi się, że "ich zręczność we władauiu procą jest niepospolita." Biegłość Andamańczyków uwydatnia się w ich celnem strzelanin z Inków z odległości czterdziestu lub pięćdziesięciu jardów. Tougańczycy są "wielkimi mistrzami w sztuce kierowania łodzią." Godną jest uwagi owa dokładność, z jaką australczyk ciska włócznię za pomocą podbijacza (throwing- stick); każdy zaś słyszał o ich zręczności w żaglowaniu. Nakoniec, z pomiędzy górskich plemion Indostanu można wyszczególnić Sautalów, jako "tak biegłych w obchodzeniu się z łukiem i strzałą" — że zabijają ptactwo w lot i trafiają zająca w pełnym biegu.

Uznając pewne wyjątki od tej powszechnej cechy — zręczności — jak np. niedawno wygasłych Tasmańczyków i Weddahów ceyloiiskich, zauważywszy dalej, iż ostawanie się w walce o byt najzdolniejszych musiało zawsze dążyć do utrwalania tych rysów w ludziach, którzy, żyjąc z dnia na dzień, zależnymi byli od ostrości swych zmysłów, od szybkości spostrzeżeń i skutecznego używania broni — musimy tu zaznaczyć pewne domyślne następstwo tejże cechy, nadające jej szczególną wagę. Wskutek bowiem ogólnego przeciwieństwa, jakie istnieje pomiędzy działaniem zdolności pro stych i złożonych, ta przewaga niższego źycia umysłowego dzjkich hamuje ich życie wyższe. W miarę tego, jak energiją umysłowa zażytkowywaną bywa na pracę nieustannego postrzegania — nie moźeona wyładowywać się na pracę rozważnego myślenia. Na tę prawdę spójrzemy z innego jeszcze stanowiska.

§ 41. Robak, nie posiadając szczególnego zmysłu rozróżniającego, połyka ryczałtowo muł, zawierający w sobie częściowo-rozloźoną już materyę roślinną: pozostawia on przytem swoim narządom trawienia pracę pochłonięcia rzeczy pożywnych oraz wydalenia na zewnątrz, w postaci robaczków ziemistych, mniej więcej 95 procent materyi niepoźywnej. Przeciw nie zaś: wyższe jakieś stworzenie stawowate obdarzone pewnym zmysłem szczególnym, wybiera, jak np. pszczoły, z rośliny ześrodkowaną materyę odżywczą dla nakarmienia swej poczwarki, albo też, jak pająk, wysysa gotowe soki z much ułowionych. Postępując od mniej zmyślnych zwierząt kręgowych do bardziej zmyślnych i do najzmyślinejszych, spostrzeżemy również coraz większą zdolność wyboru pożywienia. Z ssaków, trawożerne muszą pochłaniać stosunkowo niepożywne części roślin w wielkich ilościach, aby otrzymać nio zbędny zasób pożywienia; tymczasem zwierzęta mięsożerne, będące najczęściej bardziej zmyślnemi, żywią się p okarmem ześrodkowanym, którego mała ilość wystarcza. Chociaż małpa i słoń nie są mięsiożernemi, to jednak posiadają władzę, którą pierwsza na pewno, drugi zaś prawdopodobnie posługuje się przy wyborze pożywnych części roślin, idących na pokarm. Przechodząc wreszcie do rodzaju ludzkiego, spostrzegamy, iż tutaj daje się osiągnąć najwyższy stopień pożywności i strawności pokarmów, lecz że człowiek niecywilizowany mniej jest wybrednym w dyecie swej od cywilizowanego. Nakoniec, wśród ludzi wysoko ucywilizowanych skrzętnie oddziela się pokarm najpożywniejszy od innych — a to tak daiece, iż u stołu nawet kąski mniej dobre pozostawia się nietkniętemi.

Zaznaczając tutaj to przeciwieństwo, napozór nie stosujące się wcale do rzeczy, mam zamiar uwydatnić analogię pomiędzy postępem odżywiania się cielesnego i duchowego. Człowiek duchowo wyższy, tak samo jak człowiek wyższy cieleśnie, posiada większą zdolność wyboru materyałów, nadających się do przyswojenia. Zupełnie tak samo, jak przy pomocy postaci zewnętrznej, utkania i barwy żywności wyższe zwierzę kieruje się w jej wyborze i pochłania jedynie pokarmy zawierające wiele materyi organicznej, tak samo wyższy umysł przy pomocy tego, co możnaby nazwać węchem umysłowym, pomija mnóstwo faktów niezdatnych do przyswojenia, odkrywając natomiast szybko takie, które mają dlań znaczenie i używając ich, jako materyałów, z których wytworzonemu być mogą prawdy zasadnicze. Inteligencya mniej rozwinięta niezdolna do rozłożenia owych bardziej złożonych faktów, oraz do przyswojenia sobie ich składników, a tem samem nie mająca ku nim żadnej skłonności, chciwie pożera fakty najczęściej bezwartościowe, a wśród ogromnej ich liczby pochłania bardzo mało, takich, które dopomagają do rozwinięcia pojęć ogólnych. Skoncetrowany pokarm duchowy, jakiego dostarczają doświadzenia fizyka, poszukiwania ekonomii politycznej, rozbiorypsychologa, jest dla nich nie do zniesienia i nie do strawienia; natomiast pochłaniają oni z chciwością: trywialne szczegóły zwykłej gawędy, osobiste wypadki eleganckiego świata, ochłapy wiadomości policyjnych i sądowych; gdy tymczasem lektura ich, obok lichych powieści, składa się z pamiętników rozmaitych mierności, z całych tomów plotkarskich korespondencyj, niekiedy z opowiadań historycznych, z których zdobywają oni trochę faktów o bitwach i czynach znakomitych ludzi. Umysły takie przyswajać mogą tylko podobny rodzaj pożywienia; karmić je żywnością wyższego gatunku byłoby zarówno niepraktycznem, jak karmić krowę mięsem.

Przypuśćmy teraz, iż przeciwieństwo owo, posuniętem zostało do ostateczności, — przypuśćmy, że, zstąpiwszy od umysłów wyższych do niższych pośród nas samych, zstępujemy jeszcze dalej w sposób podobny i zniżamy się do umysłowości człowieka pierwotnego. Jeszcze większe zwracanie uwagi na nic nie znaczące szczegóły, oraz jeszcze mniejsza zdolność wyboru faktów, nadających się do wnioskowania, cechują człowieka dzikiego. Robi on nieustannie mnóstwo spostrzeżeń prostych; ale te z pomiędzy nieb, co mogłyby posiadać jakieś znaczenie, ginąc w masie innych, nic nie znaczących, przechodzą przez umysł jego, nie zostawiwszy po sobie żadnych danych myślowych, godnych tego miana. Już w paragrafie poprzedzającym widzieliśmy przykłady niezwykłej działalności postrzegawczej w rasach niższych; tutaj zaś można dodać parę innych, wykazujących względną bezczynność ich refleksyi, objawiającą się obok żywości postrzegania. O Indyanach brazylijskich Mr. Bates robi następującą uwagę: "sądzę, iż nie myśli on o niczem innem, oprócz spraw ściągających się bezpośrednio do jego codziennych potrzeb materyalnych." "Spostrzega on dobrze, lecz nie może wyprowadzić żadnego pożytecznego wniosku ze swoich postrzeżeń," powiada Burton, opisując mieszkańca Afryki wschodniej, dodaje tez, że umysł afrykańczyka "nie wydostanie się i na pozór nie może się wydostać z zakresu postrzegania zmysłowego, ani też nie zajmie się on czemkolwiek poza teraźniejszością." Jeszcze bardziej określone świadectwa istnieją odnośnie do Damarczyków, "którzy nigdy nie uogólniają." Mr. Galton przytacza, iż jeden z nich, "co doskonale znał drogę z A do B i dalej z B do C, nie miał najmniejszego wyobrażenia linii prostej od A do C; nieposiadał on w umyśle swym ogólnego obrazu okolicy, "ale miał nieskończoną ilość szczegółów miejscowych. " Nawet beduin, jak zauważył Mr. Palgrave, "sądzi o rzeczach tak, jak się przedstawiają jego wzrokowi — bez związku z przyczynami ich lub następstwami." Pewne ludy nawpół cywilizowane, jak: Tabityjezykowie, mieszkańcy wysp Sandwich, Jawańczycy, Sumatr zanie, Malagasy objawiają co prawda "szybkość pojmowania... przenikliwość i zmyślnuść;" ale władze te ukazują się tylko w odniesieniu do rzeczy prostych, jak o tem świadczy twierdzenie Mr. Ellisa, dotyczące Malagasów: "fakty, anegdoty, wydarzenia, przenośnie lub bajki ściągające się do przedmiotów zmysłowych i widzialnych, zdają się tworzyć podstawę większości ich ćwiczeń umysłowych;" jak zaś dalece powszechnym jest ów rys niertfleksyjności wśród ras niższych, domyślać się każe twierdzenie D-ra Pickeringa, iż w ciągu dłuższej jego podróży, Fidżyauie byli jedynym przezeń spotkanym ludem dzikim, mogącym uzasadniać swe wnioski, i z którym można było prowadzić rozmowę ciągłą.

§ 42. "Ekscentryczność geniuszu" (The eccentricity of genius) stanowi pospolite określenie, każące domyślać się, iż ludzie o zdolnościach umysłu oryginalnych skłonni są działać w sposób niepodobny do zwykłych sposobów działania. Czynić tak, jak czynią wszyscy, jest to kierować się w postępowaniu naśladownictwem. Zbaczanie od zwyczajów przyjętych, jest uchylaniem się od naśladownictwa. Faktem tez znanym jest to, źe mniejsza skłonność do naśladownictwa objawia się obok większej skłonności do wytwarzania nowych idej; w kierunku odwrotnym, możemy też nakreślić ten stosunek, cofając się wstecz do wcześniejszych śladów cywilizacyi. Niezbyt wielką oryginalność spostrzegamy w wiekach średnich i nieznaczną też była wówczas skłonność do uchylania się od rodzajów życia, ustanowionych dla rozmaitych klas społecznych. Jeszcze widoczniejszem to było w wygasłych społeczeństwach Wschodu: wyobrażenia ich były nieruchome, przepisy nieprzekraczalne.

Wśród ras częściowo ucywilizowanych spotykamy naśladownictwo, jako rys wybitny. Każdy słyszał, jak murzyni, w razie sprzyjających okoliczności, stroją się i junaczą, naśladując w sposób rubaszny białych. Cechą Nowozelandczyków jest ich zdolność naśladowcza, Dajakowie zaś okazują "pociąg do naśladowania;" o innych Malajopolinezyjczykach mówi się też w sposób podobny. Mason powiada, iź Karenowie "niezdolnymi będąc do żadnej inicyatywy, odznaczają się tak wielką zdolnością naśladowczą, jak Chińczycy." Czytamy o Kamczadałach, że mają pewien "szczególny talent naśladowania ruchów ludzi i zwierząt," że plemię Nutka — Sound "jest bardzo zdolnem do naśladowania," że Indyanie z pokolenia Górskiego Węża naśladują głosy zwierząt "z najwyższą dokładnością". Ameryka południowa dostarcza też dowodów podobnych. Hemdon zdziwiony był naśladowczemi zdolnościami lndyan brazylijskich, Wilkes mówi o Patagończykach, jako o "przedziwnych mimikach;" zaś Dobrizhoffer do uwagi swej, że Guaranisowie mogą naśladować dokładnie, dodaje uwagę dalszą, iź są oni tępymi partaczami we wszystkiem, cokolwiek się pozostawi ich inteligencyi. Ale najbardziej, wybitną jest owa zdolność naśladownictwa wśród ras najniższych. Wielu podróżników zastanawiało się nad "niezwykłą skłonnością do naśladowania" wśród mieszkańców Ziemi Ognistej. Odtworzą oni z doskonałą poprawnością każde słowo ze zdania do nich wystosowanego, naśladując sposób mówienia i postawę osoby mówiącej. Tak samo też, zdaniem Mouata, Audamańczycy okazują wysokie zdolności naśladowcze i, na podobieństwo mieszkańców Ziemi Ognistej, zamiast odpowiedzieć? powtarzają zapytania. Sturt składa też świadectwo podobne o Australczykach południowych, którzy, jak mówi, "okazują dziwną przewrotność" "w powtarzaniu słów," o których wiedzą, iż były użyte, jako pytanie.

W naśladownictwie tem, którego ślady najmniejsze spostrzegamy wśród najwyższych członków ras ucywilizowanych, najznaczniejsze zaś wśród ludów dzikich, widzimy znowu przeciwieństwo pomiędzy czynnością postrzegania i refleksyi. Wśród niższych tworów staduych, jak np. gawrony, których całe stado unosi się, gdy jeden z nich się zerwie, albo jak owce, które w podskokach idą śladem przywódzcy, widzimy najbardziej automatyczne powtarzanie czynności innych; w właściwości zaś tej, wspólnej najniższym typom ludzkim, w tej skłonności do "małpowania" innych, jak ją znacząco nazywamy — domyślać się należy mniejszego oddalenia się umysłu od jego stanu pierwotnego. Właściwość ta zdradza przed nami działania umysłu, spowodowywane głównie w każdej danej chwili przez jakieś wydarzenia zewnętrzne, a tem samem spowodowane w nieznacznym tylko stopniu działaniem innych przyczyn, każących przypuszczać lotność myśli, imaginacyę, i oryginalność wyobrażeń.

§ 43. Nasze pojmowanie umysłowej strony człowieka pierwotnego stanie się jaśniejszem, gdy do wniosków powyższych dołączymy przykłady słabej pojętności (grasp) myślowej.

Mowa potoczna nie jest w stanie odróżnić rozmaitych stopni działalności umysłowej. Danego malca nazywamy zdolnym, gdy szybko ogarnia wyobrażenia proste; jakkolwiek może się on okazać niezdolnym do obejmowania wyobrażeń złożonych; o innym znów wyroku iemy, jako o tępym, dlatego, iż powoli przyswaja sobie fakta konkretne, jakkolwiek może on obejmować prawdy oderwane prędzej, niż jego nauczyciel. Należy uznać przeciwieństwo tej przyrody dwojakiej, jeśli mamy wytłómaczyć sobie, sprzeczne świadectwa, dotyczące zdolności ludzi nieucywilizowanych. Nawet o mieszkańcach Ziemi Ognistej, czytamy, iż nie zawsze" odznaczają się oni brakiem pojętności;" nawet Andamańczyków opisuje się jako" niezmiernie bystrych i zdolnych," o Australczykach zaś mówi się, iż są tak inteligentni jak nasi wieśniacy. Ale wzmiankowana tutaj zdolność, mająca odznaczać ludzi typów najniższych, jest właśnie tą, której wystarczaią prostsze władze umysłu i objawia się ona właśnie obok braku zdolności, wymagającej władz bardziej złożonych. Jako opis stanu przeciętnego, moźna przytoczyć tutaj urywek, który Sir. John Lubbock powtarza za Mr. Sproatem; urywek ten dotyczy Ahtów: "umysł prosty człowiekowi wykształconemu przedstawia się zwykle, jakby uśpiony... gdy uwaga jego w zupełności jest rozbudzoną, okazuje on często wielką bystrość w odpowiedziach i zdolność w rozumowaniu. Ale już krótka rozmowa nuży go, szczególniej zaś wtedy, gdy mu się zadaje pytania, wymagające wysiłku myśli lub pamięci z jego strony. Umysł przeto dzikiego zdaje się chwiać w tę i ową stronę, jedynie wskutek słabości."

Spiks i Martius mówią nam o Indyaninie brazylijskim, że skoro tylko począł ktoś rozpytywać się go co do jego mowy, natychmiast zdradzał on niecierpliwość, skarżył się na pół głowy, i okazywał niezdolność swą do zniesienia tego wysiłku," zdaniem zaś Mr. Batesa "trudno jest dowiedzieć się coś o ich pojęciach w przedmiotach, wymagających odrobiny myślenia oderwanego." Abiponowie, "niezdolnymi będąc go zrozumienia czegokolwiek odrazu, nużą się rychło" badaniem przedmiotu, wołając, cóż po tem wszystkiem? Tak samo ma się rzecz z murzynami. Burton powiada o mieszkańcach Afryki wschodniej, że "dziesięć minut czasu wystarczało do znużenia najbardziej inteligentnego z pośród nich," gdy ich dopytywano się o właściwy im system liczenia. Nakoniec, nawet o rasie już stosunkowo wyższej, o Malagasach zrobiono uwagę, "iż zdają się oni nie posiadać właściwości umysłu, niezbędnych do ścisłego i ciągłego myślenia."

Zauważywszy, iż, aby urobić sobie wyobrażenie danego gatunku np. pstrąga, niezbędnem jest myśleć o cechach, wspólnych pstrągom rozmaitych objętości, i że dla utworzenia pojęcia, ryby, jako klasy, musimy wyobrażać rozmaite rodzaje ryb i dostrzegać w myśli podobieństwa, łączące je pomimo niepodobieństw zważywszy to wszystko, spostrzeżemy, iż postęp od uświadomienia sobie przedmiotów pojedyńczych do uświadomienia ich gatunków, a dalej ich rodzajów, rzędów i klas, wymaga na każdym kroku coraz większej zdolności jednoczesnego prawie grupowania w umyśle razem licznych przedmiotów. Spostrzegłszy zaś to, będziemy mogli zrozumieć, dla czego, w braku niezbędnej wyobrażenności, umysł dzikiego wyczerpuje się rychło przy wszelkiej myśli, przekraczającej poziom najniższy. Z wyjątkiem twierdzeń, ściągających się do przedmiotów pojedyńczych, żadne inne twierdzenia, nawet tak pospolite wśród nas, jak: "rośliny są zielone" lub: "zwierzęta rosną," nawet tak pospolite, nigdy w sposub określony nie kształtują się w jego świadomości, nie posiada on bowiem żadnego wyobrażenia rośliny albo zwierzęcia niezależnie od danego rodzaju. Jasnem tez jest, że dopóki się nie oswoi on z ogólnemi i oderwanemi wyobrażeniami stopni najniższych, dopóty wyobrażenia o wyższym stopniu ogólności i oderwania przechodzą jego pojęcie. Rzecz tę objaśni nam przykład, wzięty z opowiadania Galtona o Damarczykacb, i wykazujący w jaki sposób konkretne, użyte, o ile to jest możliwem, w zastępstwie oderwanego, rychło okazuje swą niemoc, pozostawiając umysł niezdolnym do wyższego myślenia. "Mieszają się oni bardzo, doszedłszy do pięciu (w liczeniu), gdyż nie mają już wolnej ręki, na którejby przebierali palce, niezbędne dla nich do oznaczania jednostek; jednakże rzadko kiedy zdarza się im zgubić wołu; nieobecność jego wykrywają oni nie wskutek zmniejszenia się liczby tych zwierząt w stadzie, lecz wskutek nieobecności znajomej sobie postaci. Kiedy odbywa się sprzedaż, za każdą owcę trzeba płacić osobno. Tak np. jeżeli przypuścimy, że dwie wiązki tytoniu stanowią cenę jednej owcy, to zmieszalibyśmy okropnie Damarczyka, biorąc odeń dwie owce i dając mu cztery wiązki."

Ten stan umysłu pod innym względem ilustruje twierdzenie Mr. Hodgsona, ściągające się do górali Indostańskich: "światło, powiada on, jest wysoką abstrakcyą, jakiej nikt z moich współbiesiadników objąć nie może, chociaż łatwo znajdują równoważnik dla oznaczenia blasku słońca, świecy lub płomienia." Nakoniec, Spiks i Martius dają dalsze przykłady tego samego, gdy mówią, iż napróżnobyśmy szukali w języku Indyan brazylijskich "słów do oznaczenia oderwanych wyobrażeń rośliny, zwierzęcia lub jeszcze bardziej oderwanych wiadomości: barwy, dźwięku, płci, gatunku i t. d. Podobne uogólnienie wyobrażeń znajdujemy wśród nich jedynie w częstem używaniu bezokolicznego trybu czasowników: chodzić, jeść, pić, tańczyć, śpiewać, słuchać i t. d."

§ 44. Dopóki nie zostanie utworzonem pewne wyobrażenie ogólne za sprawą łączenia wielu szczególnych wyobrażeń, posiadających jakiś rys wspólny pośród cech odrębności — dopóki nie zjawi się możność spajania w myśli owego rysu wspólnego z jakimś innym wspólnym rysem, dopóty nie może powstać wyobrażenie stosunku przyczynowego; dopóki zaś liczne stosunki przyczynowe spostrzeżonemi nie będą, dopóty nie może się zjawić oderwana koncepcya przyczynowości. Człowiek pierwotny przeto nie jest w stanie dopatrywać się, tak jak my, różnicy pomiędzy przyrodzonem a nieprzyrodzonem (unnatural).

Zupełnie tak samo, jak dziecko, nie znające istotnego biegu rzeczy, wierzy z jednaką łatwością w niemożliwe wymysły i fakty pospolite, tak samo dziki, równie pozbawiony wiedzy uklasyfikowanej i usystematyzowanej, nie uczuwa żadnej niezgodności pomiędzy jakimś niedorzecznym, podawanym mu fałszem, a pewną prawdą ogólną, uznawaną przez nas za ustaloną. Dla niego bowiem nie istnieje żadna taka ustalona prawda.

Ztąd pochodzi jego łatwowierność. Jeśli młody Indyanin obiera sobie za fetysza i później uważa za świętość pierwsze zwierzę, jakie mu się przyśni podczas postu — jeżeli murzyn przed jakiemś ważnem przedsięwzięciem obiera sobie za boga pomocniczego pierwszy lepszy napotkany przedmiot, którem u składa ofiary i do którego się modli — jeżeli Weddah, nie trafiwszy w cel z łuku, omyłki tej nie przypisuje złemu celowaniu, lecz niedostatecznemu ubłaganiu swego bóstwa, to musimy objawiające się w ten sposób przekonania uważać za normalne współobjawy takiego stanu umysłowości, w którym organizacya doświadczenia nie posunęła się jeszcze dość daleko; iżby mogło powstać wyobrażenie przyczynowości przyrodzonej.

§ 45, Brak idei przyrodzonej przyczynowości każe przypuszczać brak rozumowego zdziwienia.

Dopóki się nie zdobyło przekonania o stałości pewnych stosunków rzeczy, dopóty nie może być zadziwienia na widok wypadków, sprzecznych na pozór z owem przekonaniem. Zachowywanie się ludzi niewykształconych wśród nas samych, poucza nas o tem. Pokażcie wieśniakowi jakieś godne uwagi doświadczenie, np. wznoszenie się płynu w rurce włoskowatej, albo też samorzutne zagotowanie się wody pod kloszem machiny pneumatycznej, a zamiast spodziewanego przez was zachwytu, okaże on bezmyślną obojętność. To co napełnia was zdziwieniem przy pierwszych oględzinach wskutek pozornej niezgodności z ogólnem waszem wyobraże niem spraw fizycznych, jemu nie wydaje się dziwnem, gdyż nie posiada on takich wyobrażeń ogólnych. Jeżeli zaś teraz przypuścimy że wieśniak pozbawiony został nawet tych ogólnych wyobrażeń, jakie posiadał, i że w ten sposób przyczyny zdziwienia stały się jeszcze mniej liczne, to zbliżymy się właśnie do stanu umysłowości człowieka pierwotnego.

O obojętności ras najniższych na rzeczy nowe, mówi się prawie powszechnie. Zdaniem Cooka, mieszkańcy Ziemi Ognistej okazywali najwyższą obojętność wobec przedmiotów całkiem dla nich nowych. Ten sam podróżnik zauważył też podobną osobliwość w Australczykach, zaś Dampfer powiada, że ci, których on miał na pokładzie, "nie zwracali uwagi na żadną inną rzecz na statku," oprócz tego co mieli do zjedzenia. Tak samo też lekarz Cooka mówi o Tasmańczykacb, jako o ludziach, nie okazujących wcale zdziwienia. Wallis utrzymuje o mieszkańcach Patagonii, iż zachowywali się z "nie dającą się opisać obojętnością" względem wszystkiego, cokolwiek było dokoła nich na pokładzie; nawet zwierciadło, jakkolwiek sprawiało im wielką rozrywkę, nie budziło ich zdziwienia; Wilkes opisuje również podobne zachowanie się. Znalazłem też podobną wzmiankę o wiosce Weddahów; dwaj z pomiędzy nich "nie okazywali żadnego zdziwienia na widok zwierciadła." Nakoniec, o Samojedach czytamy, że nic oprócz zwierciadła nie wywołało w nich zdziwienia, bodajby przez chwilę; po chwili wszakże i ono przestawało zwracać ich uwagę.

§ 46. Obok braku zdziwienia ukazuje się też brak ciekawości; tam zaś, gdzie zdolność myślenia jest najsłabszą, można nawet obudzić zadziwienie, nie wywołując jednak badawczości. Ilustrując ten rys w Buszmanach, Burchell powiada: "pokazywałem im zwierciadła, uśmiechali się przy tem i wytrzeszczali oczy w bezmyślnem zdumieniu i podziwie na widok własnych twarzy, lecz nie wyrażali najmniejszej z tego powodu ciekawości." Ciekawość znajdujemy dopiero wśród ras nie tak już upośledzonych. W Nowokaledończykach zauważył ją Cook, w mieszkańcach zaś Nowej Gwinei — Earl i Jukes: jeszcze wyraźniej badawczą przyrodą cechują się stosunkowo rozwinięci Malajo-Polinezyjczycy. Zdaniem Boyle'a, Dajakowie odznaczają się ciekawością nienasyconą. Samoańczycy zaś "są zazwyczaj bardzo badawczymi;" nakoniec, Tahityjczycy "są wybitnie ciekawi i badawczy."

Oczywistem jest, iż ów brak żądzy dowiedzenia się czegoś o rzeczach nowych, brak cechujący najniższy stan umysłowości, przeszkadza wzrostowi owej wiedzy uogólnionej, umożliwiającej tak zdziwienie rozumowe, jak też idącą za niem rozumową badawczość. Jeżeli ów "brak ciekawości jest nadzwyczajnym," jak to powiada Mr. Bates o indyaninie Cucawa, to domyślać się trzeba, iż "bardzo mało troszczy się on o przyczyny odbywających się dokoła niego zjawisk przyrody." Nie posiadając skłonności do myślenia, i, co za tem idzie, nie mając żądzy poznawania, dziki nie posiada również dążności do umysłowej spekulacyi. Nawet w wypadku takich pytań, jak owo często, zadawane murzynom przez Parka: "co się dzieje ze słońcem w ciągu nocy i czy zrana widzimy to samo słońce, czy też inne?" nawet w takich wypadkach, odpowiedź się nie zjawia." Znalazłem, iż uważali oni pytanie to za bardzo dziecinne... Nie posuwali się nigdy do jakichś domysłów i nie tworzyli nigdy żadnej o tym przedmiocie hypotezy."

Ogólne zjawisko, w przykładach tych uwydatnione, różni się całkowicie od powszechnie przyjętych poglądów na myślenie człowieka pierwotnego. Przedstawia się go pospolicie, jako teoretyzującego co do zjawisk otaczających, gdy tymczasem w istocie nie doznaje on potrzeby tłómaczenia ich.

§ 47. Jeszcze jeden rys ogólny wymienić tu musimy; mam na myśli brak wyobraźni twórczej. Brak ten ukazuje się drogą naturalną w takiem życiu, którego cechami są: proste postrzeganie, naśladownictwo, wyobrażenia konkretne, oraz niezdolność do wyobrażeń oderwanych.

Zbiór narzędzi i broni, zgromadzony przez jenerała Pitt Rivers'a dla wykazania ich (ludzi) wspólnego początku, każe przypuszczać, iż ludziom pierwotnym nie można przypisywać takiej wynalazczości, jakiej zdają się dowodzić ich proste narzędzia. Powstały one bowiem drogą zmian nieznacznych; zaś naturalny wybór takich zmian doprowadził zwolna do rozmaitych rodzajów narzędzi bez wyraźnego ich obmyślania i wynajdywania.

Artykuł Sir Samuela Bakera "Rasy porzecza Nilu" dostarcza nam znów dowodu innego rodzaju, lecz podobnego znaczenia; zaznacza on tam, iż chaty rozmaitych plemion (tribes) są tak niezmiennego typu budowy, jak gniazda ptaków, przyczem każde plemię tych ludów, podobnie jak każdy gatunek ptaków, przedstawia w budowie tej jakąś osobliwość. Również stałe różnice, powiada on, spostrzegamy w ubiorze ich głowy; dalej zaś utrzymuje, że zarówno ubiory te, jak i chaty oddalają się od siebie o tyle, o ile zróżniczkowały się ich języki. Wszędzie zaś te fakty wskazują nam, że w rasach owych myśli, przebiegając w ściśle określonym zakresie, nie posiadają owej wolności niezbędnej do tego, aby mogły wchodzić w nowe skojarzenia, a tem samem wytwarzać nowe sposoby działania i nadawać nową postać wytworom.

Jeżeli gdzie znajdujemy już wzmianki o pomysłowości, to dotyczy to takich ras, jak Tahityjczycy, Jawańczycy i t p., które wzniosły się już o kilka stopni w cywilizacyi, które posiadają znaczny zasób słów i wyobrażeń oderwanych, okazują rozumowe zdziwienie i ciekawość, a w ten sposób zdradzają już wyższy rozwój umysłu.

§ 48. Obecnie przychodzimy do pewnego ogólnego rysu, po. krewnego tym, jakiemi w dwóch rozdziałach poprzedzających zajmowaliśmy się przed streszczeniem wyników badania; mam tu na myśli tę prawdę, iż umysł pierwotny rozwija się szybko i wcześnie dosięga swych granic.

W Zasadach Psychologii, § 165, wykazałem, że dzieci Australczyków, Murzynów w Stanach Zjednoczonych, Murzynów z nad Nilu, Audamańczyków, Nowo-Zelandczyków, mieszkańców wysp Sandwich są bystrzejsze, niż dzieci Europejczyków w nabywaniu wyobrażeń prostych, lecz że zatrzymują się one rychło w rozwoju wskutek nieudolności objęcia wyobrażeń złożonych, łatwo przyswajanych przez dzieci europejskie, po dojściu do właściwego wieku. Do świadectw dawniejszych mogę dodać uwagę Mv. Reade'a, że w Afryce podrównikowej, dzieci są "niedorzecznie przejrzałe," dalej twierdzenie kapitana Burtona, że dziecko murzyńskie, podobnie też jak wschodnio indyjskie, jest o "wiele bystrzejsze, niż europejskie... w wieku dojrzałości ta przedwczesność... znika;" nakoniec opis Aleutów z Alaski, którzy "do pewnego wieku odznaczają się łatwością myślenia. To wczesne ustawanie rozwoju każe przypuszczać zarówno nizka przyrodę inteligencyi, oraz wielkie przeszkody dla umysłowego postępu, gdyż przez większą część życia pozbawia ono umysł zdolności modyfikowania się pod działaniem nowych doświadczeń. Czytając o mieszkańcu Afryki wschodniej, iż łączy w sobie niepojętność dziecka z niepodatnością wieku dojrzałego, " słysząc o Australozykach, "że po latach dwudziestu siła ich umysłu zdaje się słabnąć, zaś w wieku lat czterdziestu zupełnie prawie gaśnie, " nie możemy nie widzieć, jak dalece owo powstrzymanie umysłowego rozwoju, przeszkadza doskonaleniu wtedy właśnie, gdy jest ono najbardziej potrzebnem. Moglibyśmy teraz streścić tu raz jeszcze rysy umysłowości człowieka nieucywilizowanego, tak trudno podlegające zmianom; zauważymy przytem, iż powtarzają się one w rozwoju dzieci ras cywilizowanych.

Dziecięctwo odsłania przed nami takie samo zatopienie się w czuciach (sensations) i postrzeżeniach, jakie cechuje dzikiego. Rozbijając na kawałki zabawkę, lepiąc babki z piasku, wpatrując się w każdą nową rzecz lub osobę, dziecko zdradza wielką skłonność do spostrzegania, obok małej skłonności do refleksyi. Podobną też równoległość spostrzegamy w owej pochopności do mimiki. Dzieci wiecznie dramatyzują życie starszych, dziki zaś, obok innych objawów jego mimiczności, podobnie też dramatyzuje działania swoich cywilizowanych zwiedzaczy. Brak zdolności odróżniania zjawisk niepożytecznych od użytecznych cechuje tak samo umysł młodociany jak i umysł człowieka pierwotnego. Niezdolność ta do wybierania faktów pożywnych, towarzyszy niechybnie nizkiemu rozwojowi; dopóki bowiem uogólnianie nie poczyni pewnych postępów, dopóki się nie utrwali nałóg uogólniania, dopóty nie może być osiągniętem pojęcie tego, iż dany fakt posiada jakąś wartość dalszą, niezależnie od jakiejkolwiek wartości swej bezpośredniej. Dalej, na młodych osobnikach naszej własnej rasy widzimy też podobną, jak i u dzikich, niezdolność ześrodkowywania uwagi na czemś złożonem, lub oderwanern. Umysł dziecka, podobnie jak i umysł dzikiego, wyczerpuje się rychło ostatecznie, gdy musi mieć do czynienia z uogólnieniami i twierdzeniami zawiłemi. Ze słabości wyższych zdolności umysłowych wynika, tak w jednym jak w drugim wypadku, brak, albo ubóstwo wyobrażeń ujmowanych przez owe zdolności. Dziecko, tak jak i dziki posiada mało wyrazów o nizkim nawet stopniu oderwania (abstrakcyjności) i ani jednego wyrazu o stopniu wyższym oderwania. Przez długi czas jest ono już obeznane z kotem, psem, krową, lecz nie ma wcale pojęcia o zwierzęciu, niezależnie od rodzaju; to też lata upłyną, zanim w słowniku jego spotkamy wyrazy, kończące się na ość, lub stwo. Tak więc, w obu wypadkach brakuje tu nawet narzędzi rozwiniętego myślenia. Pozbawionym będąc prawd ogólnych, oraz pojęcia przyrodzonego porządku rzeczy, umysł naszego dziecka w wczesnej swej młodości, tak samo jak umysł dzikiego przez całe jego życie, rzadko tylko okazuje rozumowe zdziwienie, lub ciekawość. Rzecz jakaś uderzająca nakłania je do bezmyślnego wytrzeszczania oczu, lub niekiedy do krzyku, ale pokażcie mu doświadczenie chemiczne, albo zwróćcie jego uwagę na zachowanie się gyroskopu, a zajęcie się jego tym przedmiotem będzie takie, jak każdą nową pospolitą zabawką. Po pewnym, co prawda czasie, gdy zaczną już działać wyższe zdolności umysłowe przezeń odziedziczone, i kiedy dosięgnie ono takiego stadyum umysłowego rozwoju, jakiego dosięgły nawpół ucywilizowane rasy, np. Malajo-Polinezyjczycy, rozumowe zdziwienie i zaciekawienie rozumowe poczną się ukazywać. Ale nawet wówczas niezmierna jego łatwowierność, podobna do łatwowierności dzikiego, zdradza przed nami skutki niezupełnego rozwoju idei przyczynowości i prawa. Wszelkim, bodajby najpotworniejszym, opowiadaniom wierzy ono, wszelkie najbardziej niedorzeczne tłómaczenie przyjmuje.

Tutaj wreszcie ku ostatecznemu wyświetleniu cech umysłu człowieka pierwotnego zaznaczę, że, tak jak cechy emocyonalne, nie mogą one być inne, jak tylko takie, jakiemi czyni je brak warunków, wypływających z ewolucyi społecznej, W Zasadach Psychologii, §§ 484 do 493, wykazano rozmaitemi drogami, że jedynie w miarę wzrostu, organizowania się i utrwalania społeczeństw, pojawiać się mogą owe doświadczenia, przez asymilacyę których rozwijają się władze myślenia. Spytajmy tylko coby się stało z nami samymi, gdyby cały zasób istniejącej dziś wiedzy zaginął, i gdyby dzieci z ich niedołężnym szczebiotem pozostawiono bez kierownictwa i nauki starszych — spytajmy tylko, a zrozumiemy, że nawet wyższe zdolności umysłowe pozostawałyby prawie nieczynnemi dla braku materyałów i środków pomocniczych, nagromadzonych przez cywilizacyą ubiegłą. Widząc to, nie możemy nie spostrzedz, że rozwój wyższych zdolności umysłowych podążał pari passu z postępem społecznym, tak jak skutek podąża za swoją przyczyną; że człowiek pierwotny nie mógł w sobie rozwinąć tych zdolności wyższych w braku odpowiedniego otoczenia i że, tak pod tym, jak pod innemi względami, postęp jego był hamowany brakiem uzdolnień, jakie jedynie sam postęp sprowadzić może.

ROZDZIAŁ VIII.

PIERWOTNE WYOBRAŻENIA.

§ 49. Potrzeba tu jeszcze pewnego przygotowania się dla wytłómaczenia sobie zjawisk społecznych; nie wystarczy nam bowiem owo zaznajomienie się tak z zewnętrznemi, jak i z wewnętrznemi czynnikami, o jakich była mowa w rozdziałach poprzedzających. Zachowywanie się jednostki społecznej względem warunków otoczenia jej — organicznego, nieorganicznego i nad-organicznego — zależnem jest w części od pewnych rysów innych. Oprócz owych właściwości organizacyi, widocznych w ustroju cielesnym, oprócz owych ukrytych właściwości ustroju, jakich domyślać się każe dany typ umysłowości, istnieją nadto inne cechy, jeszcze mniej dające się wyśledzić, których obecności dorozumiewać się każą wierzenia nabyte. Jak nagromadzone po przodkach doświadczenie, kształtując układ nerwowy, wytwarza władze ducha, tak doświadczenie osobiste, codziennie przetwarzające się w myśl, spowodowuje lekkie zmiany tegoż układu i władz. Dokładne rozumienie pierwotnej jednostki społecznej musi ogarniać sobą i owe zmiany, albo raczej musi ogarniać też odpowiednie wyobrażenia, jakie tworzy ona o sobie samej, o istotach innych i o świecie otaczającym, gdyż muszą one znakomicie wpływać na jej postępowanie.

Trudno jest przedstawić opis zmian tych ostatecznych, albo odpowiadających im wyobrażeń. Przeszkoda tkwi tutaj zarówno w trudności tłómaczenia indukcyjnego, jak i dedukcyjnego. Musimy przypatrzeć się im naprzód.

§ 50. Łatwo byłoby określić, jakie pojęcia są istotnie pierwotnemi, gdybyśmy posiadali wiadomości o człowieku istotnie pierwotnym; są jednak podstawy do przypuszczeń, że znani dzisiaj ludzie typów najniższych, tworzący grupy społeczne najprostszego rodzaju, nie są przykładem takich, jakimi ciż byli pierwotnie. Prawdopodobnie większa ich część posiadała przodków o wyższym stanie uspołecznienia; jakoż pomiędzy ich wierzeniami pozostały takie, które rozwinęły się w owych stanach wyższych. Jeżeli upowszechnionej teoryi upadku nie da się obronić, to i teorya postępu w jej postaci zwykłej, wydaje się również nie do przyjęcia. Jeżeli, z jednej strony, pogląd, według którego dzikość jest następstwem upadku z wyżyn cywilizacyi, nie daje się pogodzić z oczywistością, to, z drugiej znów strony, nie masz dostatecznych rękojmi w poglądzie, że dzikość najniższa nigdy nie była wyższą, niż jest obecnie. Możliwem, a jak mniemam, prawdopodobnem jest, że uwstecznienie zdarzało się równie często, jak i postęp.

Sądzi się pospolicie, iż ewolucya każe przypuszczać we wszystkiem iakąś wnętrzną (intrinsic) dążność do stawania się czemś wyższem. Pojmowanie jej takie jest biednem. We wszystkich wypadkach ewolucya określaną bywa współdziałaniem czynników zewnętrznych i wewnętrznych. Współdziałanie to sprowadza zmiany, dopóki nie zostanie osiągniętą równowaga pomiędzy działaniami zewnętrznemi, oraz temi, jakie przeciwstawia im dane skupienie (agregat) — równowaga zupełna, gdy skupienie jest nieżywotnem, ruchoma zaś — kiedy jest żyjącem. Po tem ewolucya, objawiająca się już tylko w postępach iutegracyi, kończącej się sztywnością — praktycznie rzecz biorąc — ustaje. W wypadku np. agregatów żywych, tworzących dany gatunek — jeżeli działania zewnętrzne pozostają niezmiennemi — nie zmienia się również sam gatunek. Jeżeli się działania te zmienią, to zmienia się też gatunek — aż do utrwalenia pomiędzy sobą a niemi równowagi ponownej. Ale ztąd nie wynika jeszcze bynajmniej, że zmiana taka stanowić ma jakiś krok w ewolucyi; zazwyczaj następstwem tego nie bywa ani postęp, ani uwstecznienie, często zaś — wskutek zaniku pewnych, dawniej nabytych, a nieużytcznych już szczegółów budowy — otrzymujemy jakąś formę prostszą. Od czasu do czasu jedynie zmiany otoczenia dają początek nowym komplikacyom ustroju, wytwarzając w ten sposób budowę cokolwiek wyższą. Ztąd-to wypływa ta prawda, iż podczas gdy w ciągu niezmierzonych okresów jednę typy nie zmieniły się widocznie, a w innych odbywała się ewolucya dalsza, to znowu w wielu innych nastąpiło uwstecznienie. Mam tu na myśli nie tylko takie fakty, jak ów, dotyczący najwyższych rzędów płazów — Pteosauria i Dinosauria — które posiadały niegdyś wiele wygasłych dzisiaj rodzajów, wyższych budową i olbrzymich wzrostem, gdy tymczasem niższe rzędy płazów pozostały przy życiu; nie przypominam również tego faktu, że wiele rodzajów ssących posiadało dawniej gatunki większe, niż którykolwiek z ich obecnie żyjących krewniaków; mam zaś na myśli szczególnie ten fakt, że wśród stworzeń pasorzytniczych mnóstwo rodzajów przedstawia jedynie uwstecznione odmiany stworzeń wyższych. Z pomiędzy wszystkich gatunków istniejących, jeżeli włączymy tu i pasorzyty, większa część cofnęła się wstecz od budowy, jakiej niegdyś dosięgli byli ich przodkowie. Istotnie, postęp niektórych typów zawiera w sobie cofanie się innych. Typy bowiem bardziej rozwinięte, zwyciężając, dzięki nabitej swej wyższości, zazwyczaj rugują współzawodników, zmuszając ich do zajmowania siedzib niższych i do mniej korzystnych rodzajów życia — co zwykle każe domyślać się nieużywania i upadku ich władz wyższych.

Tak samo jak z ewolucyą organiczną, ma się też rzecz z nadorganiczną ewolucyą. Jakkolwiek, biorąc pod uwagę całokształt społeczeństw, można utrzymywać, iż ewolucya niechybnie jest ostatecznym wynikiem współdziałania czynników wewnętrznych i zewnętrznych, wpływających na owe społeczeństwa po przez okresy niezmierzone, to jednak nie można utrzymywać, iż jest ona nieuchronną, a nawet prawdopodobną, w każdem społeczeństwie poszczególnem. Ustrój społeczny, tak samo jak ustrój osobnika, zmienia się, dopóki nie przejdzie w stan równowagi z warunkami otoczenia; po tem zaś istnieje już bez dalszych zmian budowy. Kiedy warunki się zmienią - bądź pod względem meteorologicznym, lub geologicznym, bądź pod wpływem zmian flory, lub fauny, bądź też za sprawą wychodźtwa, wynikającego z przeludnienia, bądź z powodu ustępowania przed rasą zaborczą — wówczas wynikiem tego bywa pewna zmiana w budowie społecznej. Ale zmiana taka niekoniecznie ma być wyrazem postępu. Często nie podąża ona ani w kierunku wyższej budowy, ani też niższej. Tam, gdzie charakter danej siedziby pociąga za sobą niższe sposoby życia — tam następuje uwstecznienie. Niekiedy tylko nowe skojarzenie czynników wywołuje zmianę, stanowiącą jakiś krok w ewolucyi społecznej i dającą początek pewnemu typowi społecznemu, który pochłania i ruguje typy niższe. W wypadku też owych agregatów nadorganicznych, tak samo, jak w wypadku organicznych skupień, postęp jednych sprowadza uwstecznienie drugich. Społeczeństwa bardziej rozwinięte rugują członków społeczeństw mniej rozwiniętych do siedzib nieprzyjaznych, a w ten sposób spowodowują bądź zmniejszenie ich objętości, bądź upadek budowy — bądź też jedno i drugie.

Do przyjęcia tego wniosku zmusza nas wprost oczywistość.

Przykłady staczania się od wyższej cywilizacyi do niższej, z jakiemi oswoiliśmy się za czasów szkolnych, mnożą się w miarę wzrostu naszej wiedzy. Potrzeba tylko wymienić Egipcyan, Babilończyków, Asyryan, Fenicjan, Persów, Żydów, Greków, Rzymian, aby przypomnieć sobie, że wiele znacznych i wysoko rozwiniętych społeczeństw — albo znikło, albo zmarniało do poziomu hord barbarzyńskich, albo też długo powolnemu podlegało upadkowi. Zwaliska wskazują nam, że na Jawie istniało w przeszłości jakieś społeczeństwo bardziej rozwinięte, niż obecne; to samo też wskazują zwaliska napotykane w Kambodżyi. Peru i Meksyk były niegdyś siedzibami społeczeństw wielkich i pracowicie uorganizowanych, które rozstroił podbój; nakoniec tam, gdzie dawniej, w Ameryce środkowej, były miasta o wielkiej ludności, oddanej wszelkiemu przemysłowi i sztukom, obecnie istnieją zaledwie — rozsiane tu i owdzie — plemiona dzikich. Niemasz wątpliwości, że przyczyny podobne tym, jakie wywołały owe uwstecznienia, czynnemi były w ciągu całego trwania ludzkości. Zawsze zdarzały się pewne zmiany kosmiczne i ziemne, co, wpływając na poprawę jednych siedzib, psuły inne; zawsze zdarzały się przeludnienia, rozpościerania się plemion, starcia ich z innemi, chronienie się pokonywanych w miejscowościach nieprzydatnych do tak rozwiniętego życia społecznego, jak to, którego one były dosięgły, zawsze — gdy nawet nic nie krępowało ewolucyi na zewnątrz — następowały tam objawy upadku i dysolucyi, jakie zamykać muszą krąg przemian społecznych. Domyślnym zaś tego wszystkiego wnioskiem jest ten, że szczątki ras niższych, chroniąc się w miejscowościach surowych, niepłodnych, lub pod innym względem nie nadających się do życia — podlegały uwstecznieniu.

Prawdopodobnie więc większa część plemion, uznawanych dzisiaj za najniższe, okazuje nam pewne zjawiska społeczne, wynikłe nie z przyczyn działających obecnie, ale z tych, które działały w ciągu minionych stanów uspołecznienia — wyższych, niż stan obecny. Ten wniosek apriorystyczny zgadza się z faktami, a nawet w istocie domyślać się go każą pewne fakty, nie dające się inaczej wytłómaczyć. Weźmy np. pewne, spostrzegane wśród Australczyków, zjawiska: podzieleni na plemiona koczujące po rozległej przestrzeni, dzicy owi przedstawiają, pomimo swych antagonizmów, pewien złożony system pokrewieństwa, oraz wynikające z niego przepisy o małżeństwie, które nie mogłyby być naszkicowane przez jakąś wspólną ugodę w ich stanie obecnym, lecz które staną się zrozumiałemi, gdy uważać je będziemy jako pozostałość takiego stanu, kiedy istniała spójnia ściślejsza i poddanie się pewnej wspólnej zasadzie. Tego samego domyślać się każe znajdywane wśród nich obrzezanie i wyrywanie zębów; kiedy bowiem rozpatrywać będziemy później uszkodzenia ciała, spostrzeżemy, iż wszystkie one każą przypuszczać pewne podporządkowanie, bądź państwowe, bądź kościelne, bądź też jedne i drugie, podporządkowanie, jakiego rasy te nie okazują obecnie.

Ztąd też wypływa trudność indukcyjnego stwierdzenia pierwotności danych wyobrażeń. Pomiędzy wyobrażeniami pospolitemi wśród ludzi, tworzących dzisiaj społeczeństwa najpierwotniejsze, najprawdopodobniej istnieją takie, które drogą tradycyi przeszły ze stanów wyższych. Te właśnie odróżniać należy od wyobrażeń istotnie pierwotnych; tak więc, prosta indukeya tu nie wystarcza,

§ 51. Metoda dedukcyjna napotyka znów przeszkody innego rodzaju, lecz również wielkie. Zrozumienie myśli, zrodzonych w człowieku pierwotnym, pod wpływem obcowania jego z światem otaczającym, może nastąpić tylko wtedy, gdy na ów świat patrzeć będziemy z jego stanowiska. Wiedzę, nagromadzoną w nas w ciągu wychowania, należy tu usunąć; podobnie też musimy uwolnić się od pojęć, które, częścią dzięki dziedziczności, częścią zaś pod wpływem kultury osobniczej, mocno się w nas utrwaliły. Nikt nie może dokonać tego w zupełności, niewielu zaś potrafi częściowo nawet sprostać temu zadaniu.

Potrzeba tylko zauważyć, jak nieodpowiedniemi metodami posługują się nauczyciele, aby się przekonać, że nawet wśród ludzi umysłowo wyćwiczonych, bardzo słabą jest władza kształtowania myśli, znacznie odmiennych od ich własnych poglądów. Kiedy widzimy, jak umysł młodociany obarczanym bywa uogólnieniami, nim jeszcze zdobędzie jakikolwiek z faktów konkretnych, ściągających się do owych uogólnień, kiedy widzimy, jak matematyka po dawaną zostaje w jej postaci najbardziej rozumowej, nie zaś w doświadczalnej, od jakiej rozpoczynać ją powinno dziecko — tak samo jak rozpoczynała rasa — kiedy widzimy, że przedmiot tak oderwany, jak gramatyka, wykłada się w liczbie najpierwszych, nie zaś w liczbie ostatnich i przytem w sposób analityczny, nie zaś w sposób syntetyczny, mamy wówczas dostateczny dowód owej tak powszechnej nieudolności ujmowania wyobrażeń umysłów nierozwiniętych. Jeżeli zaś ludzie dorośli, choć sami niedawno byli dziećmi, znajdują tyle trudności w odtwarzaniu myśli dziecka, to jeszcze trudniej szem musi być dla nich odtworzenie myśli dzikiego. Powstrzymanie się od tłomaczeń automorficznych (na wzór naszych własnych), przechodzi nasze siły. Spoglądanie na rzeczy oczami bezwzględnej niewiadomości, oraz spostrzeganie, jak własności ich i działania grupowały się pierwotnie w umyśle, każe przypuszczać usunięcie siebie samego, co jest niewykonalnem.

Niemniej wszakże musimy radzić tu sobie, jak można, aby pojąć świat otaczający takim, jakim ukazał się on człowiekowi pierwotnemu; a to w tym celu, aby jak najlepiej dedukcyjnie wytłómaczyć sobie dowody osiągnięte z indukcyi. To też jakkolwiek niezdolni jesteśmy dosięgnąć owego pierwotnego pojmowania rzeczy bezpośrednio, to jednak możemy zbliżyć się doń przez pewien proces pośredni. Doktryna ewolucyi dopomoże nam do odgraniczenia wyobrażeń pierwotnych pod względem niektórych ich rysów głównych. Wywnioskowawszy a priori, jakiemi są cechy owych wyobrażeń, musimy się, o ile można, przygotować naprzód do odtworzenia ich w naszej wyobraźni, a następnie do rozpoznania ich w stanie obecnym.

§ 52. W założeniu przyjąć musimy, że wyobrażenia pierwotne są naturalne i, w warunkach ich powstawania, rozumne. W zaraniu życia myśleliśmy, że przyroda ludzka wszędzie jest jednaką. Spójrzmy tylko na mniemania dzikich, jako na wyznawane przez umysł podobny do naszego, a natychmiast zdumiewać się będziemy nad ich cudactwem i przypisywać opaczność myśli tym, którzy je żywią, Na miejsce tego błędu musimy postawić prawdę, że prawa myślenia są wszędzie jednakie i że, wobec pewnych danych, w pewien poznawanych sposób, wnioskowanie człowieka pierwotnego jest słusznem.

W pochodzie swym od najniższych ku najwyższym stopniom rozwoju umysłowość postępuje drogą klasyfikowania przedmiotów i stosunków, co w rzeczywistości przedstawia dwie odmienne postacie tej samej sprawy (Zasady Psychologii §§ 309 — 316, § 381). Z jednej strony postrzeganie danego przedmiotu każe przypuszczać, iż cechy jego zostały uklasyfikowane łącznie z podobnemi cechami znanemi dawniej; stosunki zaś, w jakich się one wzajem znajdują — ze zimnemi dawniej stosunkami, gdy tymczasem sam przedmiot w akcie poznawania uklasyfikowanym zostaje z podobnym sobie jako taki, a taki. Z drugiej strony, każdy krok w rozumowaniu każe przypuszczać, iż przedmiot, o którym się coś twierdzi, zostaje uklasyfikowany z poznanemi dawniej przedmiotami podobnego rodzaju, każe przypuszczać, że stwierdzoną cechę, własność, lub działanie klasyfikuje się z innemi podobnemi, a poznanemi dawniej cechami, własnościami, lub działaniami, nakoniec każe przypuszczać, że stosunek pomiędzy przedmiotem, a tą stwierdzoną cechą, własnością lub działaniem, klasyfikuje się z podobnemiż, poznanemi dawniej stosunkami.

To upodobnianie stanów świadomości wszelkich porządków do podobnych im w doświadczeniu ubiegłem, upodobnianie, stanowiące powszechny proces umysłowy wśród ludzi i zwierząt, prowadzi do wyników o tyle poprawnych, o ile wielką jest władza oceniania podobieństw i niepodobieństw. Tam, gdzie ogniwa proste stoją względem siebie w stosunkach prostych, bezpośrednich i ścisłych, tam klasyfikowania mogą dokonywać poprawnie umysły proste, ale w miarę wzrastającej złożoności czynów i w miarę coraz większej pośredniości i odległości wiążących je stosunków, kłasyfikacyi dokonywać mogą poprawnie tylko umysły rozwinięte do odpowiedniego stopnia złożoności. W braku owej złożoności odpowiedniej, ogniwa stosunków grupowanemi bywają wraz z temi, do jakich są napozór podobne; w podobny też sposób grupuje się wtedy same stosunki. Prowadzi to wszakże do błędu, gdyż rysy najbardziej widoczne nie zawsze są wyrazem istotnego pokrewieństwa pomiędzy rzeczami, najbardziej zaś widoczne cechy stosunków nie zawsze są najbardziej istotnemi.

Przypatrzmy się paru wynikającym z tego źródła nieporozumieniom. W starem słownictwie zoologii wieloryby nazywane są rybami: czem-że innem bowiem byćby mogły, skoro żyją w wodzie i mają kształty ryby? Dziewięć osób na dziesięciu pasażerów z kajuty i dziewięćdziesiąt dziewięć na stu z załogi zdumiałoby się, gdybyście im powiedzieli, że delfiny, igrające dokoła statku, bliżej spokrewnione są z psem, niż ze stokfiszem; weźcie np. pospolitą w Anglii nazwę skorupiaków: shell-fish (ryba skorupkowa); przede wszystkiem przypuszcza się tu niejakie pokrewieństwo pomiędzy skorupiakiem, a rybą właściwą, gdyż oboje należą do zwierząt wodnych. Powtóre nazwą tą handlarz ryb obejmuje tak ostrygi jak i raki: gdyż te chociaż typem swym bardziej od siebie oddalone, niż węgorze od człowieka, posiadają wspólną cechę, że części ich miękkie zawarte są w twardych skorupach. Przypomniawszy sobie owe nieporozumienia, do jakich naszą własną ludność prowadzi klasyfikacya, oparta na cechach najwydatniejszych, spostrzeżemy, jak dalece naturalnemi są nieporozumienia, do jakich w podobny sposób popychanym bywa człowiek nieucywilizowany. Hayes nie mógł wytłómaczyć Eskimosom, że odzież wełniana nie była skórą. "Szkło brali oni za lód, suchary zaś uważali za wysuszone mięso piżmowca." Wobec tak małej ich znajomości rzeczy, były to najbardziej racyonalne ugrupowania, jakie oni uczynić mogli — a tyleż racyonalne, co i przytoczone wyżej. Jeżeli błędna klasyfikacya popchnęła Eskimosa do błędnego wniosku, że szkło roztopi się w jego ustach, to nie był to błąd większy od błędu pasażera z okrętu, któryby zamiast tego, czego się spodziewał niesłusznie, znalazł w delfinach krew gorącą, i płuca służące do oddychania powietrzem. Tak samo też pamiętając, iż Fidżyanie nie mieli żadnego doświadczenia co do metalów, nie znajdziemy nic nieracyonalnego w pytaniu, jakie zadawali oni Jacksonowi: "w jaki sposób my hartujemy w kraju nienadprzyrodzonym siekiery nasze o tyle, iżby mogły one ścinać drzewa, z których zrobione były lufy muszkietów?" Rurkowata bowiem trzcina była dla nich jedynym przedmiotem, do którego lufy muszkietów miały niejakie podobieństwo. Jeżeli dalej członkowie pewnego plemienia górskiego, z którem zetknął się Dr Hoocker, zobaczywszy miarkę sprężynową, rozciągniętą na ziemi dla właściwego użytku i później ujrzawszy, jak zwoje taśmy znikają w pudełku, odbiegli z krzykiem, to widocznem jest, że taśma wskutek swego samorzutnego ruchu była uważaną przez nich za coś żyjącego, zaś z powodu postaci swej i zachowania się — za jakiś rodzaj węża. Ze względu na to, iż nie znali oni przyrządów mechanicznych i nie widzieli sprężyny wewnętrznej, mniemanie to było zupełnie naturalnem; niesłusznem zaś byłoby wszelkie inne. Od klasyfikacyi przedmiotów zwróćmy się teraz do klasyfikacyi stosunków. Możemy znowu dopomódz sobie, rozbierając pewne błędy, upowszechnione wśród naszego społeczeństwa. Pospolitem jest np. zalecanie pewnego środka "wyciągającego ogień" na oparzeliznę; domyślnie twierdzi się tutaj, iż pomiędzy zastosowanem lekarstwem, oraz gorącem, o którem się przypuszcza, iż tkwi w tkankach, istnieje pewien związek taki, jak pomiędzy jednym przedmiotem, a drugim, przezeń rugowanym. Albo znowu, gdy po długim chłodzie, kiedy powietrze wysoce obciążone wodą, zetknie się z jakąś gładką zimną powierzchnią, np. z malowaną ścianą i kiedy woda zgęszczając się na niej, skrapla się i sączy na dół, można posłyszyć uwagę, że "ściana potnieje." Ponieważ woda przeniesiona niepostrzeżenie zkądinąd, ukazuje się na ścianie tak, jak pot na skórze, przypuszcza się przeto, iż wychodzi ona z ściany tak, jak wydzieliny potu z skóry. Tutaj, tak jak i przedtem, widzimy, iż dany stosunek został uklasyfikowany z innym, do którego jest podobny zewnętrznie, lecz z którym bynajmniej nie jest pokrewny. Jeżeli teraz zważymy, co też musi się zdarzać tam, gdzie niewiadomość jest jeszcze większą, to przestaniemy się dziwić tłómaczeniom pierwotnym. Indyanie z nad brzegów Orinoko sądzą, iż rosa jest "śliną gwiazd." Rozważmy pochodzenie tego mniemania. Rosa jest płynem jasnym, z którym ślina dzieli niejakie podobieństwo. Jestto płyn, który, leżąc na liściach i t. p., zdaje się być pochodzenia górnego, tak samo jak ślina zstępuje z ust człowieka, który spluwa. Ponieważ zstąpiła ona w ciągu nocy bezobłocznej, musi przeto pochodzić od jedynych widocznych wówczas przedmiotów, mianowicie od gwiazd. Tak więc sam produkt, rosa, jak i stosunek pomiędzy nim a jego domniemanem źródłem, upodobnionym tu został do produktu i stosunku spokrewnionego przez cechy swoje zewnętrzne; potrzeba też tylko przypomnieć sobie pospolity zwrot mowy angielskiej "it spits with rain" (plwa deszczem), aby spostrzedz o ile naturalnem jest takie tłómaczenie.

Inny rys pojęć dzikiego daje się też wytłómaczyć w sposób pokrewny. Tylko w miarę postępów wiedzy i krytycyzmu spostrzegania powstaje wyobrażenie, iż władza danego czynnika w wywoływaniu właściwego mu skutku może zależeć od jakiejś jednej własności z wykluczeniem innych, albo też od jakiejś jednej części z wyłączeniem pozostałych, albo wreszcie ani od jednej, ani od wielu własności lub części, ale od ich układu. Jaka mianowicie cecha w pewnej złożonej całości, spowodowuje jej skuteczność (działania), o tem dowiedzieć się można tylko po jakim takim postępie analizy; do owego zaś czasu skuteczność nieuchronnie pojmowaną być musi jako cecha danej całości — bez uwzględniania części szczególnych. Dalej ową niezanalizowaną całość pojmuje się jako pozostającą w pewnym niezanalizowanym stosunku. Ten rys myśli pierwotnej jest tak bogatym w następstwa, że musimy rozważyć go bliżej. Niech nam wolno będzie oznaczyć rozmaite cechy danego przedmiotu, np. muszli morskiej, przez A, B, C, D, E, zaś stosunki pomiędzy niemi przez w, x, y, z. Własność tego przedmiotu ześrodkowywania dźwięków w kierunku ucha, wynika częścią z gładkości jego wewnętrznej powierzchni, (którą oznaczymy przez C), częścią zaś z stosunków pomiędzy częściami tej powierzchni, nadających jej postać, (które oznaczymy przez y). Otóż, do tego, aby własność wydawania syczącego szmeru przez muszlę, trzymaną koło ucha, mogła być zrozumiana jako wynik owych przyczyn, niezbędnem jest, iżby C i y, mogły być oddzielonemi w myśli od innych cech. Dopóki tego nie będzie można uczynić, dopóty własność potęgowania dźwięku przez muszlę nie może być poznaną, jako niezależna od jej barwy, twardości, lub szorstkości (przypuszczając, iż mogą one oddzielnie być pomyślanemi, jako jej cechy). Oczywistem jest, iż zanim cechy nie będą odróżniane, o tej własności muszli (szmerze) myśleć będzie można jedynie, jako o przynależnej jej wogóle — jako o tkwiącej w niej całej. Ale jakeśmy widzieli (§ 40) cechy albo własności w naszem ich rozumieniu nie są dostępnemi poznawaniu dzikiego — są to abstrakcye, których władze jego nigdy nie mogą ująć, zaś jego mowa wyrazić. Tak więc z konieczności kojarzy on ów dziwny szmer z muszlą całą — spogląda nań, jako na związany z muszlą tak samo, jak waga wiąże się z kamieniem. Ztąd to pochodzą pewne mniemania, uwydatniające się wszędzie wśród ludzi nieucywilizowanych. Pewna szczególna władza, jaką ujawnia dany przedmiot, lub części danego przedmiotu, należy doń w taki sposób, iż musi być nabytą przez zjedzenie, lub posiadanie tego przedmiotu, albo jej części. Władz (przymiotów) zwyciężonego przeciwnika nabywa się, podług przypuszczenia, przez pożarcie go. Dakotowie jedzą serce zabitego, aby powiększyć swą własną odwagę; Nowo-Zelandczyk połyka oczy swego nieżywego wroga, aby mógł widzieć dalej; Abiponowie zjadają mięso tygrysa, sądząc, iż w ten sposób nabędą siły i okrucieństwa tego zwierza: wypadki te przypominają podanie o Zeusie, pożerającym Metis, aby posiąść jej mądrość. Podobny też rys spostrzegamy w takich np. mniemaniach, jakie żywią Guaranisowie, którzy "powstrzymywali kobietę ciężarną od jedzenia mięsa Anty, gdyż inaczej dziecko miałoby szeroki nos, oraz od spożywania małych ptaszków, gdyż byłoby ono zbyt drobne," albo jeszcze w takich mniemaniach, jak te, co popychają Karybów do skrapiania niemowlęcia płci męzkiej krwią ojca, a to dla nadania mu jego odwagi; albo znowu w takich wierzeniach, jakie widzimy wśród Bullomów, którzy utrzymują, iż posiadanie części ciała osoby szczęśliwej daje im "cześć jej pomyślności." Jasnem jest, iż ów sposób myślenia, ukazujący się nawet w leczniczych przepisach wieków ubiegłych i trwający do dni dzisiejszych w mniemaniu, że charakter wysysa się z mlekiem matki, jest właśnie takim, sposobem myślenia, jaki z konieczności trwać musi, dopóki analiza nie rozpłacze zawiłych stosunków przyczynowości.

Kiedy pojęcia z zakresu przyrodoznawstwa nieliczne są i. niejasne, wówczas jakikolwiek z antecendensów może służyć do wytłómaczenia zjawisk następnych. Zapytajcie górnika, co myśli on o wykopaliskach, jakie wydobywa na wierzch jego kilof, a odpowie wam, że są to "igraszki natury:" dążność jego myśli do przechodzenia od wykopalisk tych, jako skutku, do jakiegoś czynnika przyczynowego — jest tutaj zaspokojoną i ciekawość jego ustaje. Ołownik zapytany o działanie pompy, którą naprawia, odpowie, iż woda podnosi się w niej wskutek ssania. Uklasyfikowawszy dany proces z innym, jaki wykonać może on sam, działając mięśniami ust, przyłożonych do rurki, sądzi on, że już rozumie sprawę — i nie zapytuje siebie nigdy, jaka siła podnosi wodę ku ustom, w chwili wykonywania owych ruchów mięśni. Tak samo ma się rzecz z tłómaczeniem pewnych niepospolitych zjawisk, o których często słyszy się w towarzystwie wykształconem, iż "jest to spowodowane elektrycznością." Natężenie umysłu doznaje tu dostatecznej ulgi, kiedy zauważony wynik jakiejś przyczyny połączy się w myśli z owem czemś, mającem jakąś nazwę (np. elektryczność), jakkowiek nie ma się tu żadnego pojęcia o tem, czem jest istotnie owo coś, ani tez nie posiada się najlżejszego wyobrażenia, w jaki sposób wynik ów może być przez nie wywołanym. Znajdując takie przykłady wśród naszego otoczenia, zobaczymy bez żadnej trudności, jak dziki, obdarzony jeszcze mniejszym zasobem i mniej jasno ugrupowanych doświadczeń, uznaje, za całkiem wystarczające wszelkie objaśnienia faktu, jakie nasuwają mu jego skojarzenia powszednie. Jeżeli plemiona syberyjskie, znajdując mamutów w lodzie i kości ich w ziemi, przypisują trzęsienie jej ruchom tych zwierząt; albo, jeśli dzicy, mieszkający w pobliżu wulkanów, uważają je za ognisko zapalone przez któregoś ze swoich przodków w celu gotowania — to tem samem, tylko w sposób bardziej wybitny, dostarczają nam przykładów owej powszechnej pochopności, do zastępowania brakujących ogniw danego stosunku przyczynowego przez pierwszy lepszy czynnik, jaki przyjdzie na myśl. Dalej zauważyć się daje, iż tłómaczenia najbliższe wystarczają — że niemasz żadnej skłonności do pytania o cośkolwiek poza niemi. Afrykańczyk, który przeczył słuszności jakichkolwiek zobowiązań względem Boga, mówiąc "że ziemia, nie zaś Bóg, dają mu złoto, wykopywane z jej wnętrza, że ziemia wydaje kukurydzę i ryż... że za owoce byli oni obowiązani Portugalczykom, którzy posadzili drzewa" i t. d., wskazuje nam, że po ustaleniu związku przyczynowego pomiędzy ostatniem zjawiskiem a jego antecendensem bezpośrednim — niczego się dalej nie sztuka. Umysł nie jest tu jeszcze dość badawczy, aby miał stawiać pytanie co do jakichkolwiek antecendensów dalszych.

Należy dołączyć tu jeszcze jeden rys, będący następstwem rysów poprzednich. Wynikają z nich mianowicie pewne pojęcia nieścisłe i niejasne. Tu należą pewne wyobrażenia zasadnicze, napotykane wśród Irokezów, a opisywane przez Morgana, jako "niejasne i róźnobrziniące," albo wśród Krików, scharakteryzowane przez Schoolcrafta, jako "pomięszane i nieprawidłowe," albo jeszcze znajdywane przez Masona wśród Karanów, "jako zmięszane, nieokreślone i sprzeczne." Wszędzie okazują się tam wielkie nieścisłości, będące wynikiem nieporównywania ze sobą twierdzeń odmiennych; widzimy to np. kiedy Malajczyk jednym tchem prawie "wyrazi komu mniemanie, że kiedy umrze — przestanie zarazem istnieć... a jednak przyzna się do zwyczaju zanoszenia modłów ku swoim przodkom" — szczególna niekonsekwencya, zdarzająca się wśród wielu ludów. W jaki sposób, możliwemi się stają tak skrajne nielogiczności — zobaczemy najlepiej przypominając sobie niektóre z naszych własnych. Przykładem jest np. mniemanie, że zabijając wściekłego psa, ratujemy pokąsaną przez niego osobę; albo jeszcze przykładem tego może być owa niedorzeczność, pospolita wśród ludzi, wierzących w upiory, którzy, przypuszczając, że upiory bywają przyodziane, tem samem domyślnie twierdzą, że i odzież ma swego upiora — twierdzenie, którego nie spostrzegają. Musimy przeto oczekiwać, że wśród ludzi typu niższego, o wiele ciemniejszych i obdarzonych mniejszą zdolnością myślenia, znajdziemy gmatwaninę pojęć i pochopność do uznawania poglądów, nawet śmiesznie niedorzecznych (incongruous).

Obecnie przygotowaliśmy się już, o ile można, do zrozumienia wyobrażeń pierwotnych. Widzieliśmy, iż należyte ich tłómaczenie musi uznawać ich naturalność w danych warunkach. Umysł dzikiego, tak samo jak umysł ludzi cywilizowanych, podąża drogą klasyfikowania przedmiotów i stosunków w szeregach podobnych im doświadczeń uprzednich. W braku odpowiedniej siły umysłu, ukazuje się prosta i niejasna klasyfikacya przedmiotów i działań na podstawie podobieństw najwybitniejszych, ztąd zaś powstają pojęcia (notions) surowe — zbyt proste i rodzajów zbyt nielicznych, aby mogły reprezentować fakty. Dalej, owe pojęcia surowe są nieuchronnie nieścisłe (inconsistent) w najwyższym stopniu. Spójrzmy więc teraz na grupę wyobrażeń wytworzonych i nacechowanych w ten sposób.

§ 53. Na niebie, jasnem przed chwilą, dziki spostrzega skrawek chmury, rosnącej w jego oczach. Innym znów razem, śledząc jedną z tych mas ruchomych, spostrzega, że strzępy jej odrywają się, bledną; aż oto i całość znika zupełnie. Jakież ztąd myśli powstaną w jego głowie? Nie wie on nic ani o osadzaniu się, ani o rozpuszczaniu pary; nie zdarzyło mu się tez spotkać nikogo, coby położył kres jego badaniu odpowiedzią, iż "jest to tylko obłok". Coś, czego przedtem nie widział, stało się widzialnem, a oto coś, co przed chwilą dostrzegał — znikło. Nie może on powiedzieć ani zkąd, ani dokąd, ani dla czego, ale fakt istnieje.

W tej samej przestrzeni, przed nim, odbywają się też same zmiany. Ku schyłkowi dnia tu i owdzie ukazują się świecące punkty — coraz jaśniejsze i liczniejsze w miarę wzmagania się ciemności; później, za zbliżeniem się świtu, bledną one stopniowo, dopóki ani jeden z nich nie pozostanie. Różniąc się od chmur bardzo pod względem objętości, barwy, postaci i t. p.; różnią się także stałem swem ukazywaniem się na tych samych mniej więcej miejscach i w tych samych położeniach względnych; różniąc się tem, że, chociaż bardzo wolno, poruszają się zawsze po tych samych drogach, podobnemi jednak są z tego, że raz widzialnemi się stają, to znów niewidzialnemi. Że światło słabe może być zaćmionem całkowicie przez silne, że gwiazdy świecą też i w ciągu dnia, chociaż on ich nie widzi, są to fakty przekraczające wyobraźnię dzikiego. Prawda, w postaci dostępnej jego postrzeganiu, przedstawia się tak, że istności te już się okazują, już chowają.

Słońce i księżyc, jakkolwiek z wejrzenia krańcowo niepodobne do gwiazd i obłoków — mają z niemi wspólny ten sam rys — kolejnej widzialności i niewidzialności. Słońce wznosi się z za gór, niknąc od czasu do czasu za chmurami, lub wynurzając się z nich — nareszcie kryje się ono pod poziomem morza. Księżyc, obok zmian podobnych, nadto podlega innym: już rosnąc z każdą nocą, już stopniowo niknąc; powoli ukazuje on się znowu, jako wązki, jasny szlak — przyczem pozostała część jego tarczy tak słabo jest widoczną, iż zdaje się istnieć chyba w połowie.

Do tych najbardziej pospolitych i regularnych zjawisk skrywania się i ukazywania dodajmy jeszcze rozmaite inne, nawet bardziej uderzające: komety, meteory i jutrzenkę z jej łukiem i pulsującymi potokami światła, błyskawicę, tęczę, zorzę północną. Różniąc się od tamtych i jedno od drugiego" podobnemi są one z tego znikania i ukazywania się — tak, iż będąc całkowicie ciemnym, ale zdolnym do przypominania sobie zjawisk i do grupowania tego, co przypomni, człowiek pierwotny musi zapatrywać się na niebiosa, jako na widownię przybywania i oddalania się istności różnych rodzajów; niektóre z nich ukazują się lub znikają stopniowo, inne — nagle, lecz wszystkie podobne do siebie pod tym względem, iż niemożna powiedzieć zkąd przychodzą i dokąd powracają.

Nietylko zresztą niebo, ale i powierzchnia ziemi dostarcza rozmaitych przykładów tego znikania rzeczy, które ukazały się w sposób niewytłómaczalny. Oto np. dziki spostrzega małą kałużę wody deszczowej, pochodzącej ze źródła dlań niedostępnego; tymczasem po paru godzinach płyn zgromadzony tam stał się niewidzialnym. Albo znowu spostrzega on tuman mgły — bądź leżącej samotnie w jakiemś zagłębieniu, bądź też pokrywającej sobą wszystko — przyszła ona przed chwilą, a teraz niknie, nie pozostawiając po sobie śladu do koła. W oddali dostrzega on wodę — oczywiście jakieś wielkie jezioro, ale za zbliżeniem się, mniemane jezioro ustępuje i nie można go znaleźć. To, co w pustyni poznajemy jako trąbę powietrzną, na morzu zaś, jako trąbę morską, to dla człowieka pierwotnego jest czemś poruszającem się, co z niczego powstaje i obraca się w nicość. Patrząc na powierzchnie oceanu, rozpoznaje on wyspę, znaną mu, jako dość odległą i pospolicie niewidoczną, lecz która teraz oto wynurzyła się z wody; nazajutrz widzi on, jak gdyby w powietrzu wygięte zarysy jakiegoś pudła bądź samotnego, bądź też może połączonego u góry z jakimś słupem prostym. W jednem miejscu spostrzega on czasem przedmioty lądowe na powierzchni morza, albo przed niem w powietrzu — to fata morgana; w innem znów, niekiedy widzi on przed sobą we mgle olbrzymiego jakiegoś sobowtóra — widmo brockeńskie". Zdarzenia te, już powszednie, już nie, odtwarzają w umyśle te same doświadczenia: ukazują mu przechodzenie rzeczy widzialnej w niewidzialną.

Albo jeszcze zapytajmy siebie, jakiem musi być pierwotne pojmowanie wiatru? W najwcześniejszych doświadczeniach umysłu nic nie daje takiego wyobrażenia o powietrzu, z jakiem myśmy się oswoili już dzisiaj; istotnie, większa część łudzi może przypomnieć sobie, z jaką trudnością myśleli niegdyś o otaczającym nas środku, jako o substancyi materyalnej Człowiek pierwotny nie może zapatrywać się na nie, jako na działające tak samo, jak coś, co on widzi i czego sio dotyka. Do tej, we wszystkich kierunkach pozornie próżnej przestrzeni, od czasu do czasu przybywa jakiś działacz niewidzialny, wstrząsający drzewami, unoszący liście i zakłócający wodo; dziki czuje, iż działacz ten porusza jego włosami, głaszcze mu szyję i popycha czasem całe ciało z mocą, w przezwyciężeniu której doznaje się pewnej trudności. Nie ma nic, coby mu powiedziało, jaką jest przyroda owego działacza; jedna rzecz narzuca się wszakże jego świadomości — że dźwięki są wydawane, przedmioty poruszane dokoła niego, on sam zaś popychany przez jakąś istność, której ani ująć, ani zobaczyć nie może.

Jakie też wyobrażenia pierwotne powstają z tych doświadczeń otrzymywanych od świata nieorganicznego? W braku hypotezy (która obcą jest myśli ludzkiej w jej okresach najwcześniejszych), do utrwalenia jakich też skojarzeń umysłowych dążą te wypadki, już w znacznych odstępach, już codziennie, już co godzina, już wreszcie co chwila? Przedstawiają one pod rozmaitemi postaciami stosunek pomiędzy postrzegalnym a niepostrzegalnym trybem istnienia. W jaki sposób myślą też dzicy o tym stosunku? Nie mogą oni myśleć o nim w terminach ulatniania i zgęszczania się pary, ani tez w ter. minach stosunków optycznych, wywołujących złudzenia, ani też w jakichkolwiek terminach wiedzy przyrodniczej. Jak więc formułują go sobie? Klucz do odpowiedzi znajdziemy, przypominając sobie pewne uwagi małych dzieci. Kiedy jakiś obraz latarni czarnoksięskiej rzucony na ekran, znika nagle za usunięciem tafelki, lub kiedy "zajączek" zwiecriadlany, odbity na ścianie lub suficie dla zabawy dziecka, zniknie w skutek zmiany położenia lustra — dziecko zapytuje nas: "Gdzie on poszedł?" W umyśle więc jego nie powstaje tutaj pojęcie, że on przestał istnieć, lecz że się stał niewidzialnym. Do takiej zaś myśli popycha go codzienne spostrzeganie osób, znikających po za przyległemi przedmiotami, dalej śledzenie tego, jak różne rzeczy usuwanemi bywają z przed oczu, nakoniec ustawiczne odnajdywanie zgubionych lub schowanych zabawek. Podobnie też wyobrażenie pierwotne jest takie, że istności owe różnorodne już ukazują się, już się chowają. Tak samo, jak o zranionem przez siebie zwierzęciu, które kryje się w zaroślach i nie może być odnalezionem dziki przypuszcza, iż wymknęła się w jakiś sposób niezrozumiały — tak samo też domyślnym wynikiem wszystkich owych doświadczeń jest przypuszczenie, że wiele z pomiędzy przedmiotów ponad nim i dokoła niego się znajdujących, przechodzi często od stanu widzialności do niewidzialności i naodwrót. Przypominając sobie, w jaki sposób działanie wiatru dowodzi nam, że istnieje jakaś niewidzialna postać bytu, posiadająca siłę, dostrzeżemy, iż mniemanie owe zasługuje na uznanie.

Pozostaje tu tylko zaznaczyć, iż obok owego pojmowania (koncepcyi) stanu widzialności i niewidzialności, w jakim bywa każdy z tych licznych przedmiotów, zjawia się też pojmowanie dwoistości. Każdy z nich jest w pewnem znaczeniu dwoistym, gdyż posiada owe dwa wzajem dopełniające się tryby istnienia.

§ 54. Teraz zaznaczyć tu potrzeba pewne fakty znamienne innego już porządku — fakty narzucające człowiekowi pierwotnemu mniemanie, iż rzeczy mogą się zmieniać z jednego rodzaju substancyi na inną. Mamy tu na myśli wypadki, w których uwagę jego zwracają na siebie zawarte w ziemi szczątki zwierząt i roślin.

Zbierając pożywienie na brzegu morskim, znajduje on wysterkającą ze skały jakąś muszlę, która, jeżeli nawet nie ma takiej samej formy, jak inne przez niego zbierane, jest do nich o tyle podobną, iż w sposób naturalny klasyfikuje on ją z tamtemi. Ale muszla ta, miasto być, jak inne, wolną — tworzy część twardego głazu i wyłamując ją ztamtąd znajduje, że wnętrze jej jest zarówno twardem, jak i powłoka. Istnieją więc oczywiście dwie pokrewne postacie muszli, z których jedne składają się ze skorupy i mięsa, drugie zaś ze skorupy i kamienia. W pobliżu znów, w masie zwietrzałej gliny oderwanej od przyległej rafy, znajduje on kopalnego amonita. Zdarzyć się może, iż amonit ten, tak samo jak zbadana przed chwilą Gryphaea, ma powłokę muszlową i kamienne wnętrze. Może też być, że, jak to się zdarza w amonitach lijasowych, skorupa rozpuściła się, pozostawiając masę stwardniałej gliny, która wypełniała jego komory luźne trzymające się razem i że nasuną mu one wyobrażenie szeregu zestawionych kręgów zwiniętych w wężownicę; albo też, jak to się zdarza w innych amonitach lijasowych, skorupy zastąpił piryt żelazny i posiada on połysk, jak skóra węża. Ponieważ skamieniałości takie otrzymują niekiedy miano "kamieni wężowych" (snake-stones), a w Irlandyi przypuszcza się, iż są to wygnane przez Ś-go Patryka węże, przeto nie możemy sio dziwić, gdy umysł dzikiego, klasyfikując ten przedmiot z takimi, do jakich najbardziej jest podobnym, sądzi, że ma do czynienia z przeobrażonym wężem — który niegdyś był ciałem, a dziś jest kamieniem. Na innem znów miejscu, gdy potok wyżłobi rytwinę w piaskowcu, spostrzega on na powierzchni wyżłobienia — zarysy ryby, przypatrując się zaś bliżej, widzi łuski jej i ślady płetw; gdzieindziej znajduje on podobnie też utkwione w skale kości, podobne nieco do kości zwierząt zabijanych przez niego na pokarm; niektóre zaś z nich może nawet podobne są do ludzkich.

Jeszcze bardziej nasuwającemi pewne wyobrażenia, są znajdywane niekiedy kopalne rośliny. Nie tyle mam tu na myśli odciski liści na krzemieniu, albo pnie kamienne znajdywane w pokładach, towarzyszących węglowi kamiennemu; wskazałbym raczej ze szczególnym naciskiem na skrzemieniałe drzewa, napotykane tu i ówdzie. Zatrzymując nie tylko postać ogólną drzew, ale i najdrobniejsze szczegóły budowy, tak, że rozpoznać w nich można przyrost roczny, dzięki słojom kolistym odmiennej barwy — jak w pniach żywych — skamieniałości te dostarczają dzikiemu jasnego dowodu przeobrażeń. Przy całej naszej wiedzy dzisiejszej trudno jest zrozumieć, w jaki sposób krzemionka może zastąpić składowe pierwiastki drzewa tak, iż zachowuje jego pozór z taką dokładnością, dla człowieka zaś pierwotnego, nie wiedzącego nic o działaniu drobinowem i niezdolnego pojąć sprawy substytucyi — niemasz żadnej innej myśli możliwej, jak tylko ta, że drzewo zmieniło się w kamień (1).

Tak więc, jeżeli nieświadomi będziemy owych pojęć przyczynowości fizycznej, jakie powstały w nas jedynie w miarę powolnego organizowania się naszych doświadczeń w ciągu cywilizacyi, to ujrzymy, że w braku ich, nie byłoby nic takiego, co by przeszkadzało nam do nadawania owym faktom takich objaśnień, jakie im nadaje człowiek pierwotny. Patrząc na oczywistość jego oczami, znajdziemy, iż mniemanie jego, że przedmioty zmieniają się substancyalnie, jest nieuchronnem.

Nakoniec niezapomnijmy zaznaczyć tutaj, że obok pojęcia przeobrażalności, rozwijało się też pojęcie dwoistości. Przedmioty te bowiem posiadają dwojaki stan istnienia.

§ 55. Jeżeli tylko nie przyjmiemy bezmyślnie, że prawdy uwidocznione przez kulturę widocznemi są t samej swej przyrody, to spostrzeżemy; że nieograniczona wiara w przemianę kształtu, jak również w przemianę substancyi, jest jedną z tych, których dziki nie może uniknąć. Od wczesnego dzieciństwa słyszymy uwagi, każące wnosić, że pewne przeobrażenia istot żywych są rzeczą zwykłą, inne zaś są niemożliwe. Przypuszczamy, iż różnica ta oczywistą była na początku; ale na początku spostrzegane przeobrażenia nasuwają tylko myśl, że wszelkie przeobrażenie zdarzać się może.

Rozważmy olbrzymie przeciwieństwo postaci i utkania pomiędzy nasieniem i rośliną. Spójrzmy na ten orzech o twardej, brunatnej łupinie i białem ziarnie i zapytajmy siebie, na jakiej zasadzie możnaby było oczekiwać, że oto powstaną z niego delikatne pręty i zielone liście? Kiedy w dzieciństwie mówiono nam, że jedno z nich wyrasta w drugie i kiedy w ten sposób czcza forma objaśnienia bywała wypełnianą, przestawaliśmy się dziwić i pytać. A jednak potrzeba tylko rozważyć, jaka myśl powstałaby w nas, gdyby nie było nikogo, coby dal nam chociażby tylko to słowne rozwiązanie, potrzeba rozważyć to, aby dostrzedz, że myślą ową byłaby myśl o przeobrażeniu. Poza obrębem hipotezy, nagim faktem jest tutaj to, iż rzecz jakaś mająca pewną objętość, postać i barwę, staje się rzeczą o krańcowo innej objętości, barwy i postaci.

Podobnie tez co do jaj ptasich. Przed kilku dniami w gniazdku tem było pięć okrągławych, gładkich, upstrzonych ciałek; teraz zaś na ich miejscu widzimy tyleż piskląt, czekających na pożywienie. Poddano nam myśl, że jajka zostały wysiedziane i zadowolniliśmy się tą podobizną objaśnienia. Ponieważ ta krańcowa przemiana cech widocznych i namacalnych uznaną jest za stale powtarzającą się w porządku przyrody, uważamy ją przeto jako niezbyt godną uwagi. Ale umysł wolny od wszelkich uogólnień, bądź własnego, bądź cudzego doświadczenia, nie dojrzałby nic bardziej dziwnego w wytwarzaniu się piskląt z orzechów, niż wytwarzaniu się ich z jajek; przeobrażenia bowiem z rodzaju tych, które my uważamy za niemożliwe, przedstawiałoby się jemu tak samo jak inne, które myśmy w skutek oswojenia się, uznali za naturalne. Istotnie, przypominając sobie, że dotąd trwa jeszcze, lub trwało do ostatniej chwili mniemanie, że pewne ptaki okolic podbiegunowych (Bernicla leucopis) powstają z pewnych zwierząt raczkowatych (Lepas anatifera), albo też dowiadując się, iż w dawniejszych Sprawozdaniach Towarzystwa Królewskiego znajduje się artykuł opisujący Lepas'a, który ma niby zdradzać ślady młodego ptaka, mającego się zeń wyłonić, przypominając to wszystko, dostrzeżemy, iż zaledwie dzięki znacznym postępom nauki, nauczono się odróżniać naturalne przeobrażenia organiczne od takich, które niewiadomość uważa za możliwe.

Świat owadów przedstawia przykłady przeobrażeń, jeszcze łatwiej prowadzących do nieporozumienia. Na danej gałęzi, po nad wigwamem swym, widział dziki przed kilku dniami gąsienicę, zwieszającą się głową na dół. Teraz na tej samej gałęzi wisi odmiennie ukształtowane i zabarwione stworzenie — poczwarka. W jakąś dobę później wychodzi z niej motyl, pozostawiając za sobą próżną, cienką powłokę. Te, tak zwane przez nas metamorfozy owadów, które tłomaczymy dziś sobie jako procesy ewolucyi, przedstawiające pewne, ściśle określone stadya, w oczach człowieka pierwotnego są przeobrażeniami w pierwotnem znaczeniu słowa. Uważa on je za istotne przemiany jednej rzeczy w drugą, krańcowo do niej niepodobną. Zaznaczając tutaj parę przykładów zewnętrznego naśladowania przez owady rozmaitych postaci (zjawisko to nazywa się mimikri), oraz wnioski, do jakich naśladowanie to popycha, zrozumiemy, jak łatwo dziki mięszać może przeobrażenia zdarzające się istotnie, z takiemi, które zdają się się przytrafiać, lecz są niemożliwe. Wiele gąsienic, chrząszczów, motyli, molów naśladują przedmioty pospolicie je otaczające, Onychocerus scorpio jest tak dokładnie podobnym "z barwy i szorstkości" do kawałka kory pewnego, nawiedzanego przezeń drzewa, "że dopóki się nie poruszy, pozostaje bezwzględnie niewidzialnym"; w ten sposób powstaje wyobrażenie, że kawałek kory stał się ożywionym. Inny chrabąszcz, onthophilus sulcatus, jest "podobnym do nasienia pewnej rośliny baldaszkowatej"; inny "nie daje się odróżnić wzrokiem od łajna gąsienic"; niektóre z rodziny cassidae "podobne są do lśniących kropelek rosy na liściach; nakoniec istnieje pewien gatunek wołków," tak zabarwionych i ukształtowanych, iż skręcając się, "staje się on poprostu owalną, brunatną bryłką, której nie sposób dostrzedz wśród podobnie zabarwionych małych kamyków i grudek ziemi, pomiędzy któremi spoczywa nieruchomo" i zkąd wynurza się po przeminięciu strachu, tak jak gdyby kawałeczek żwiru nagle został ożywiony. Do tych przykładów przytoczonych przez Mr. Wallace'a, można dodać przykład owadów zwanych po angielsku "walking-stick insects" (chodzącym chrustem), "z powodu szczególnego ich podobieństwa do gałązek i prętów".

"Niektóre z nich mają stopę długości, grubością zaś nie przewyższają palca, a całe ich ubarwienie, postać, szorstkość, oraz układ głowy, nóg i macków są takie, iż nadają im pozór bezwzględnie jednaki z pozorem suchych patyczków. Wiszą one wolno, na krzakach w lecie i mają szczególny zwyczaj rozstawiania nóg niesymetrycznie, aby uczynić złudzenie jeszcze bardziej zupełnem."

Jak dziwne bywają podobieństwa i do jakich mogą prowadzić złudzeń, zrozumieją dokładnie ci, którzy w zbiorach Mr. Wallace'a oglądali motyle z indyjskiego rodzaju Kalima, umieszczone pośród przedmiotów przez nie imitowanych. Siedząc na gałęzi o suchych liściach i przymykając szczelnie skrzydełka, jeden z nich podobnym jest do suchego liścia, nietylko z postaci ogólnej, barwy i żyłek, lecz i z tego, że s dowi się tak, iż wyrostki niższych skrzydeł łączą się z sobą, naśladując ogonek liścia. Gdy się zerwie do lotu, doznajemy wrażenia, iż jeden z liści przemienił się w motyla. Wrażenie to w nas wzmacnia się znakomicie, gdy stworzenie zostanie pojmanem. Na dolnej powierzchni zamkniętych skrzydeł uwydatnia się jasno nerw środkowy liścia, przebiegający prosto po powierzchni od liściowego ogonka do wierzchołka; nadto spostrzegamy też tutaj żyłki boczne, ale na tem nie koniec. Mr. Wallace powiada: "znajdujemy wyobrażenia liści we wszelkich stadyach ich rozkładu, w rozmaitym stopniu stoczone węgrami, zmączone, powydrążane, niekiedy zaś nieregularnie pokryte pruchnistemi, czarnemi kropkami, zgromadzonemi w łaty i plamki, a tak ściśle podobnemi do rozmaitych rodzajów grzybków rosnących na suchych liściach, iż na pierwszy rzut oka niepodobna uniknąć myśli, że same motyle napadnięte zostały przez te grzybki. "

Przypominając sobie fakt, iż przed kilkoma jeszcze pokoleniami, ludzie ucywilizowani wierzyli, podobnie jak wielu ludzi ucywilizowanych wierzy dziś jeszcze, że psujące się mięso sarno przemienia się w robactwo — przypominając, że dzisiejsi nasi wieśniacy mysią, że nitkowaty robak wodny gordius jest włosem końskim, który upadłszy w wodę stał się ożywionym, spostrzeżemy, iż owe niezwykłe podobieństwa nieuchronnie rodzą podejrzenie przeobrażeń istotnych. Że podejrzenie to w ten sposób nasunięte, staje się mniemaniem, jest to faktem stwierdzonym. Na Jawie i w okolicach z nią sąsiadujących, a zamieszkałych przez cudowny owad, zwany "chodzącym liściem", utrzymuje się stanowczo, że jest on liściem, który stał się żyjącym. Jakże by mogło być inaczej? W braku wyjaśnienia zjawiska mimikri, wyjaśnienia tak szczęśliwie podanego przez Mr. Batesa, niepodobna sobie wyobrazić jakiegoś innego początku tak dziwnych podobieństw pomiędzy całkiem niepokrewnymi przedmiotami.

Wiara w przeobrażenie raz się utrwaliwszy, łacno rozszerza się na inne klasy przedmiotów. Pomiędzy jajkiem a pisklęciem istnieje daleko większe przeciwieństwo w postaci i budowie, niż pomiędzy jednym ssakiem a drugim. Kijanka, posiadająca ogon i niemająca nóg, różni się od młodej czworonożnej i bezogoniastej żaby więcej niż człowiek od hyeny; gdyż ci oboje posiadają po cztery kończyny i oboje się śmieją, ztąd to całkowicie zdaje się być uzasadnionem mniemanie, że stworzenie jednego rodzaju może przeobrażać się w inny; ztąd też wynika teorya przeobrażeń (metamorfozy) w ogóle, wznosząca się do godności używanego wszędzie z całą swobodą objaśnienia.

Tutaj znowu zaznaczyć musimy, że doświadczenie dotyczące przeobrażeń, dające początek i pokarm poglądowi, iż rzeczy wszelkich rodzajów mogą nagle zmieniać swą postać, — wzmacniają zarazem pojęcie dwoistości. Każdy przedmiot bowiem jest nietylko tem, czem być się wydaje, lecz potencyalnie, jest jeszcze czemś innem.

§ 56. Czem jest cień? Oswoiwszy się z tłómaczeniem tego zjawiska w terminach przyrodzonej przyczynowości, nie pytamy już siebie, jak wygląda on w oczach człowieka całkiem ciemnego.

Ten, z czyjego umysłu niezupełnie jeszcze znikły myśli okresu dzieciństwa, przypomni sobie, z jakiem zajęciem śledził niegdyś swój cień — poruszając nogami, rękami i palcami, oraz obserwując przytem, jak się poruszały odpowiednie części cienia. Dziecko myśli o cieniu, jako o pewnej istności. Nie twierdzę tego bez dowodów. Pewne sprawozdanie sporządzone w roku 1858 — 9, ku wyjaśnieniu wyobrażeń opisywanych w książce Wiliamsa o Fidżyanach, niedawno wówczas wydanej — mówi o małej dziewczynce siedmioletniej, która nie wiedziała czem jest cień i której ja nie mogłem dać żadnego pojęcia o jego istotnej przyrodzie. Przypuszczając zupełną nieznajomość wiedzy nabytej, spostrzeżemy, iż trudność ta jest całkiem naturalną. Przedmioty posiadające własne zarysy i różniące się od sąsiednich barwą, szczególniej zaś przedmioty poruszające się, są w innych wypadkach czemś rzeczowem; dla czegóżby więc ten przedmiot (cień) nie miał być rzeczowym? Pojmowanie go jako negacyę światła, nie może się ukształtować, dopóki zrozumianem nie będzie w pewnym stopniu zachowywanie się światła w ogóle. Bezwątpienia, ludzie niewykształceni wśród nas żyjący, nie formułując sobie twierdzenia, iż światło dąży po linii prostej, a więc nieuchronnie pozostawia przestrzeń nieoświetloną poza przedmiotami nieprzezroczystemi, nie formułując tego, patrzą na cień jak na naturalnego towarzysza przedmiotów wystawionych na światło i nie widzą w nim nic rzeczowego. Ale jest to jeden z niezliczonych wypadków, w których badawczość zaspokojoną została jakiemś objaśnieniem słownem. "To tylko cień!" oto odpowiedź dawana nam za dni naszego dzieciństwa, aż powtarzana wielokrotnie, stłumiła ona zdziwienie i powstrzymała dalsze dociekania. Człowiek pierwotny, pozostawiony samemu sobie, niechybnie przychodzi do wniosku, że cień jest jakimś bytem istotnym, stanowiącym własność oso by, która go rzuca. Przyjmuje on poprostu fakty do wiadomości. Gdy tylko ukaże się słońce, lub księżyc, widzi on to coś towarzyszące mu, podobne do niego nieco z kształtów, poruszające się gdy on się porusza; już biegnące przed nim, już trzymające się jego boku, już podążające za nim, coś, co się wydłuża i kurczy w miarę pochylania się gruntu w ten lub inny sposób, co się wije dziwnie, gdy on przechodzi po powierzchni nierównej. Prawda, nie może on dostrzedz tego towarzysza w czasie pogody pochmurnej, ale okoliczność ta w braku tłómaczenia fizycznego, dowodzi poprostu, ie jego towarzysz ukazuje się tylko w czasie jasnych dni i nocy; prawda również, że podobieństwo pomiędzy nim a cieniem i jakie takie oddzielanie się tegoż cienia od niego ukazuje się wtedy tylko, kiedy on stoi; kiedy się kładzie bowiem, cień zdaje się znikać i częściowo w nim się pogrążać, ale spostrzeżenie to wzmacnia tylko jego wrażenie rzeczowości. Większe lub mniejsze oddzielanie się jego cienia przypomina mu także wypadki, kiedy cień bywa całkiem oddzielony. Gdy w jasny dzień śledzi on rybę poruszającą się w wodzie, spostrzega wówczas ciemną, o kształtach ryby plamę na dnie rzeki znajdującą się, w znacznej od niej odległości, niemniej wszakże podążającą za nią tu i owdzie. Podnosząc oczy, widzi on ciemne szlaki poruszające się po stokach gór, szlaki, które bez względu na to, czy są przypisywane przezeń rzucającym je obłokom, są od nich znacznie oddalone. Ztąd więc jasnem się okazuje, iż cienie częstokroć tak ściśle ze swojemi przedmiotami złączone, że trudno jest je odróżnić, mogą wyodrębniać się od niego i oddalać.

Tak więc w umysłach poczynających uogólniać, cienie pojmowanemi być muszą jako istności przyczepione do przedmiotów materyalnych, lecz zdolne oddzielać się od nich; że zaś tak bywają pojmowane, tego liczne istnieją dowody. Murzyni berińscy zapatrują się na cienie ludzi jako na ich duszę, zaś Wanika boją się swego własnego cienia, myśląc może, jak to czynią niektórzy inni murzyni, że cienie śledzą wszystkie ich postępki i mogą przeciwko nim świadczyć. Grenlandczycy powiadają, że cień człowieka jest jedną z dwóch jego dusz — tą, która wychodzi z ciała w nocy. Nadto pomiędzy Fidźyjanami cień zowie się "duchem ciemnym" i odróżnianym jest od innego ducha, którego posiada każdy człowiek. Nakoniec to samo wskazuje nam wspólność znaczenia, o czem dokładniej powiemy później, jaką w rozmaitych uiespokrewnionych ze sobą językach zdradzają nazwy cienia i ducha.

Przykłady powyższe każą nam domyślać się czegoś więcej, niż to, co tutaj pragnąłbym uwydatnić. Wyobrażenia ludzi nieucywilizowanych, jak to znajdujemy teraz, rozwinęły się ze swoich pierwszych form niejasnych w inne, mające więcej spójności i określoności. Musimy pominąć tu szczególne cechy tych wyobrażeń i rozważyć tylko ową ich cechę najbardziej ogólną, jaką się odznaczają na wstępie.

Okazuje się, iż jest to ta sama cecha, o istnieniu której wywnioskowaliśmy powyżej. Cienie są istnościami rzeczowemi, nie dającemi się zawsze namacać i często niewidzialnemu, niemniej wszakże należą one do odpowiednich widzialnych i namacalnych przedmiotów; fakty zaś przez nie ujawnione dostarczają dalszych materyałów tak dla rozwoju pojęcia widocznych i niewidocznych stanów bytowania, jak też dla rozwoju pojęcia dwoistości rzeczy.

§ 57. Inne zjawiska, pokrewne tamtym pod pewnemi względami, dostarczają pojęciom tym jeszcze więcej materyałów. Myślę tu o odbiciach świetlnych.

Jeżeli grube podobieństwo cienia do osoby, która go rzuca, wywołuje wyobrażenie drugiej istności, to o wiele więcej musi wpływać w ten sposób dokładne podobieństwo odbicia świetlnego. Odtwarzając wszystkie szczegóły postaci, światła i cienia, barwy, naśladując nawet miny oryginału, obraz ten nie może na razie być wytłómaczonym inaczej, jak tylko jako pewna istność. Dopiero do świadczenie przekonywa nas o tem, iż w tyra wypadku, owym wrażeniom wzroku nie odpowiadają żadne wrażenia dotykowe, jakich doświadczamy od większej części przedmiotów. Cóż ztąd wynika? oto poprostu pojęcie pewnej istności, która może być widzianą, ale nie wyczuwaną. Tłómaczenie optyczne jest tu niemożliwe. Tego, że obraz odtworzonym jest przez promienie odbite, niepodobna pojąć, gdy wiedza fizyczna jeszcze nie istnieje; w braku zaś popartego powagą twierdzenia, że odbicie jest tylko czczym pozorem, musi ono nieuchronnie uważanem być za rzeczywistość — za rzeczywistość należącą w pewien sposób do osoby, której rysy naśladuje, a ruchy przedrzeźnia. Co więcej, duplikaty owe widywane w wodzie, dostarczają pierwotnemu człowiekowi dowodów na korzyść pewnych innych mniemań. Czyliż tam, głęboko, w jasnym stawie, nie ma obłoków podobnych tym, jakie widzi on w górze? Obłoki górne ukazują się i znikają, czyż więc istnienie owych obłoków dolnych nie ma z tem nic wspólnego? W nocy znów, tam, w głębi, daleko pod powierzchnią wody zdają się lśnić gwiazdy tak jasne, jak i te, które są nad jego głową. Czyż więc istnieją dwa miejsca pobytu dla gwiazd i czy te z nich, co znikają w dzień, idą tam w głąb do pozostałych? Albo jeszcze: zwiesza się nad kałużą suche drzewo, z którego łamie on gałązki na ognisko. Czyż nie ma tam również obrazu tego drzewa w wodzie? A gałąź, którą on pali i która spalając się, niknie — czyż nie masz jakiegoś związku pomiędzy tym stanem jej niewidzialnosci, a owym jej obrazem w wodzie, którego on tak samo ani może się dotknąć, jak dotknąć się nie może spalonej gałęzi?

Wniosek nasz, że odbicia rodzą w ten sposób mniemanie, iż każda osoba posiada jakiegoś sobowtóra niewidzialnego zazwyczaj, lecz którego można zobaczyć, poszedłszy nad wodę i spojrzawszy w nią — nie jest wnioskiem li tylko wyprowadzonym a priori: istnieją fakty, które go potwierdzają. Obok "ducha ciemnego", utożsamianego z cieniem, o którym Fidźyjanie mówią, iż zstępuje do hadesu, każdy człowiek posiada, jak twierdzą, innego ducha — "podobiznę swoją, odbitą w wodzie lub w zwierciadle", która "jak przypuszcza się, przebywa w pobliżu miejsca zgonu danego człowieka". Ta wiara w dwóch duchów jest istotnie w najwyższym stopniu konsekwentną. Czyż bowiem cień człowieka i jego odbicie nie są rzeczami odrębnemi? Czyż nie istnieją one wespół tak ze sobą jak i z nim samym? Czyż nie może on, stojąc nad wodą obserwować, iż odbicie jego w wodzie, a cień na brzegu poruszają się jednocześnie z nim? Jasnem jest, że chociaż oboje należą do niego, są jednak tak od siebie jak i od niego niezależnemi, mogą bowiem unieobecniać się razem, lub jedno z nieb może być obecnem pod nieobecność drogiego.

Najwcześniejsze teorye co do przyrody tego sobowtóra, nie wchodzą teraz w zakres naszych dociekań. Mamy tu do czynienia tylko z tym faktem, iż człowiek pierwotny myśli o nim, jako o czemś rzeczowem. Odsłania się tu przed nim inny jeszcze porządek zjawisk, utwierdzających w nim pojęcie, że istności posiadają swój stan widzialny i niewidzialny, oraz wzmacniających domniemanie o dwoistości wszelkiego bytu.

§ 58. Zapytajmy siebie, jakiemi były nasze myśli, kiedy w wieku dziecinnej niewiadomości posłyszeliśmy powtórzenie wydawanego przez nas okrzyku. Czyśmy nieuchronnie nie wysnuwali wniosku, że odpowiadający nam okrzyk pochodził od innej osoby? Następujące po sobie dźwięki, podobne tonem do naszych własnych, a niemające widomego źródła, rodziły w nas wyobrażenie, że osoba ta przedrzeźniała nas, chowając się jednocześnie sama. Płonne poszukiwania w gaju lub pod skałą, kończyły się przeświadczeniem, że ukrywająca się osobistość była bardzo przebiegłą — szczególniej kiedy do tego dodaliśmy jeszcze fakt, że tu, na tem miejscu, z którego pierwej pochodziła odpowiedź, teraz nie otrzymujemy żadnej — oczywiście dla tego, iż byłaby odsłoniła przed nami kryjówkę psotnika. Jeżeli w wypadkach następnych z tego samego miejsca wydobywał się zawsze oddźwięk na wołania każdego z przechodniów, to w następstwie tego, mogłaby powstać myśl, że w owem miejscu przebywa jedna z tych niewidzialnych postaci — jakiś człowiek, co przeszedł w stan niewidzialności, lub który staje się niewidzialnym gdy go szukamy.

Żadne objaśnienie fizyczne echa nie może być ukształtowanern przez człowieka nieucywilizowanego. Jakież wiadomości posiada on o odbijaniu się fal dźwiękowych? Istotnie; co też o tym przedmiocie wiedzą masy naszego własnego ludu? Gdyby upowszechnianie się wiedzy nie zmieniło sposobu myślenia we wszystkich klasach, wytwarzając wszędzie gotowość do uznania tego, co nazywamy tłómaczeniem naturalnem, do przypuszczenia, że istnieją naturalne objanienia zdarzeń niezrozumiałych, wówczas nawet obecnie utrzymałoby się jeszcze tłómaczenie echa, jako nawoływań jakichś istot nie widzialnych.

Fakty wskazują nam, że tak właśnie przedstawia się echo umysłom pierwotnym. O Abiponach czytamy, że nie wiedzą oni co się dzieje z Lokalem (duch śmierci), lecz boją się go i wierzą, iż echo jest. jego głosem". Indyanie Cumana (Ameryka środkowa) "wierzyli, iż dusza jest nieśmiertelną, iż jada ona i pije w dolinie, w której przebywa i że echo było odpowiedzią jej tym, którzy mówili do niej lub na nią wołali". Opowiadając o podróży swojej po Nigrze, Land er mówi, iż od czasu do czasu, gdy przychodziło im zawinąć do przystani, kapitan łodzi "nawoływał fetysza i tam, zkąd powracało echo, rzucano do wody pół butelki rumu i kawałek jamu i ryby... na zapytanie Boya, z jakiego powodu wyrzucał tak zapasy żywności, odpowiedział on zapytaniem: "czyś pan nie słyszał (głosu) fetysza?"

Tutaj, tak samo jak przedtem, muszę poprosić czytelnika, aby pominął wyjaśnienia szczególne, których przyjęcie wyprzedzałoby bieg rozumowania. Obecnie zwracam uwagę na ów dowód, jako na popierający nasz wniosek, iż w braku objaśnienia fizycznego, echo pojmowanem bywa jako głos kogoś takiego, kto stara się nie być widzianym. Tak więc raz jeszcze spotykamy się tu z domniemaniem dwoistości — mamy stan widzialny, oraz niewidzialny.

§ 59. Dla umysłu, nie posiadającego żadnych wyobrażeń oprócz swoich własnych, przyroda otaczająca przedstawia tedy mnóstwo wypadków przemiany, napozór całkiem dowolnej. Na niebie i na ziemi przedmioty ukazują się i znikają i niemasz nic, coby wskazywało, dla czego tak się dzieje. Już to na powierzchni, już w głębi ziemi znajdują się przedmioty zmienione substancyalnie — zmienione z mięsa na kamień, z drzewa na krzemień. Ciała żyjące na okół dają przykłady zmian dość już cudownych nawet dla wykształconego, zaś całkiem niezrozumiałych dla człowieka pierwotnego. Nakoniec pojęcie dwóch lub więcej wzajem zamiennych stanów bytowania, nasucające mu się pod wpływem owych zjawisk, narzuca mu się również za sprawą cienia, świetlnego odbicia i echa.

Jeżeli tylko nie uznamy bezmyślnie samorzutnej oczywistości prawd, wypracowanych w ciągu cywilizacyi i nabytych nieznacznie za dni dzieciństwa, to spostrzeżemy zaraz, że wyobrażenia owe jakie tworzy sobie człowiek pierwotny, powstawać muszą nieuchronnie. Prawa umysłowego kojarzenia się, powołują niechybnie do życia owe pierwotne pojęcia: przemiany, przeobrażenia dwoistości i dopóki doświadczenia nie zostaną usystematyzowane, pojęć owych żadne nie krępują więzy. Spoglądając oczami rozwiniętej już wiedzy, patrzymy na śnieg, jako na szczególną postać wody zkrystalizowanej, zaś na grad — jako na kroplę deszczu zmarzłą w chwili padania. Gdy stają się one płynem, mówimy, iż stopniały — myśląc o tej zmianie, jako o fizycznym skutku ciepła; podobnie tez bywa, kiedy szron zdobiący gałęzie, zamieni się na wiszące krople wody, lub kiedy zakrzepła powierzchnia stawu na nowo stanie się płynną. Lecz zmiany te, kiedy się patrzy na nie oczami bezwzględnej niewiadomości, są zmianami substancyonalnemi — są przejściem jednego rodzaju istnienia w drugi. W podobny tez sposób pojmowanemi bywają wszystkie inne zmiany wyliczone powyżej.

Zapytajmy siebie teraz, co się dzieje w umyśle pierwotnym, po zgromadzeniu się całego tego zbioru surowych wyobrażeń, odznaczających się, obok swych różnic, pewnem podobieństwem. Zgodnie z prawem ewolucyi, każde skupienie (agregat) dąży do indegracyi, a jednocześnie do zróżniczkowania się. Skupienie więc pierwotnych wyobrażeń, musi czynić to samo, ale w jaki sposób? Owe liczne, niewyraźne pojęcia, tworzą luźną, bezładną masę. Zwolna oddzielają się one, przyczem, podobne się zespala z podobnem, tworząc już w ten sposób niejasno określone grupy. Kiedy grupy te zaczynają tworzyć spójną całość, stanowiącą jakieś ogólne pojmowanie biegu rozmaitych spraw w ogóle, wówczas muszą również taką samą podążać drogą; ukazujące się zespalanie grup, wynikać tu musi z pewnych podobieństw, pomiędzy członkami ich wszystkich. Widzieliśmy, że podobieństwo takie istnieje — jest niem owa wspólna cecha dwoistości, w połączeniu ze zdolnością przejścia od jednego trybu istnienia do drugiego. Integracya rozpocząć się musi od poznania jakiegoś wypadku wybitnego, typowego. Kiedy do gromady oderwanych spostrzeżeń wprowadzonem zostanie jakieś inne, pokrewne im spostrze żenię, w którem stosunek przyczynowości daje się odróżnić, poczyna ono natychmiast przyswajać sobie z owej gromady inne spostrzeżenia zgodne z niem (congruous); a nawet usiłuje zmusić do związku i takie spostrzenia, których zgodność oczywistą nie jest. Możnaby powiedzieć, że tak jak protoplazma, tworząca niezapłodniony zarodek, pozostaje bezwładną, dopóki materya ciałka nasiennego z nią się nie połączy, lecz organizować się zaczyna wraz za dodaniem tej materyi, tak luźna masa spostrzeżeń pozostaje niensystematyzowana w braku jakiejś hypotezy, lecz pod działaniem jej bodźca, podlega zmianom doprowadzającym do wytworzenia systematycznego, spójnego poglądu. Jakiż tedy szczególny przykład owej przeważającej tu dwoistości odgrywa rolę pierwiastku organizującego w skupieniu wyobrażeń pierwotnych? Nie powinniśmy się spodziewać tutaj hypotezy właściwej: jest ona narzędziem badania, narzędziem, którego umysł pierwotny ukształtować nie może. Musimy raczej oczekiwać jakiegoś doświadczenia, w którem dwoistość owa natarczywie narzuca się uwadze. Tak samo, jak świadomie wyznawana hypoteza opiera się na jakimś wydatnym przykładzie pewnego stosunku, przykładzie, do którego inne, jak podejrzewamy, są podobnymi, tak samo też jakieś szczególne pojęcie (notion) pierwotne, mające służyć jako hypoteza bezwiedna, rozpoczynająca organizacyę w owym skupieniu wyobrażeń pierwotnych, musi być jednem z tych, co wybitnie uwydatniają ich cechę wspólną.

Oznaczywszy naprzód owe pojęcie pierwotne, musimy następnie rozpocząć przegląd wynikających ztąd koncepcyj. Potrzeba tu będzie podążać rozmaitemi szlakami badania i uciekać się do wykładu rzeczy niezwiązanych widocznie z naszym przedmiotem, potrzeba też będzie przejrzeć wiele dowodów dostarczanych przez ludzi, którzy posunęli się już poza granicę stanu dzikości. Ale wycieczka ta nasza jest nieuniknioną. Dopóki nie możemy przedstawić sobie z przybliżoną prawdą pierwotnego układu myślenia, dopóty nie jesteśmy w stanie zrozumieć pierwotnego postępowania. Aby zaś pojąć właściwie pierwotny system myślenia, musimy porównać ze sobą systematy napotykane w rozmaitych społecznościach; w ten sposób, przez obserwacyę jego stron rozwiniętych, dopomożemy sobie do sprawdzenia naszych wywodów, dotyczących jego postaci nierozwiniętej (2).

(1) Niech mi wolno będzie dać tutaj jeden przykład tego, w jaki sposób fakty podobne wpływają na wierzenie ludzkie. Hr. St. John w dziele swem Two Years in a Levantine family, mówiąc o niezmiernej łatwowierności Egipcyan, przytacza, jako przykład, pogłoskę, która znalazła szerokie przyjęcie i wiarę, że mieszkańcy pewnej wioski obrócili się w kamienie. Wiara ta wydaje się nam dziwną mniej jednak dziwić będzie, gdy poznamy wszystkie okoliczności sprawy. O parę mil od Kairu, istnieje las skrzemieniały — złożony z wielkiej liczby pni sterczących i powalonych. Jeżeli więc drzewa mogą być obrócone w kamień, to dlaczegóżby nie mogli ludzie? Umysłowi niewykształconemu jeden z tych wypadków przedstawia się zupełnie tak samo, jak i drugi.

(2) Czytelnik zdziwiony, gdy w rozdziałach następujących znajdzie, iż tyle miejsca poświęcono pochodzeniu tych, tak zwanych przez nas, przesadów, stanowiących światopogląd człowieka pierwotnego, uzyska klucz do wytłómaczenia tej zagadki, zwracając się do pierwszej części mego szkicu "Obyczaje i zwyczaje", ogłoszonego pierwotnie 1854 (patrz Szkice i t, d.). Pogląd pokrótce tam zaznaczony, a dotyczący sposobu oddziaływania na ustrój społeczny wzruszeń człowieka pierwotnego, kierowanych jego wierzeniami, pogląd ten od owego czasu rozwijałem zwolna i rozdziały poniższe przedstawiają, go w formie skończonej. Oprócz ogłoszenia pewnego artykułu "o pochodzeniu kultu zwierząt" w maju 1870, nie zrobiłem w owym czasie nic dla posunięcia dalej tych rozwiniętych przezemnie poglądów, gdyż inne przedmioty przywoływały mnie ku sobie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DODATEK A.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DODATEK B.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DODATEK C.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej