Herbert Spencer

ZASADY SOCYOLOGII 2

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Część druga

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

PRZYPISEK DO CZĘŚCI DRUGIEJ.

Część trzecia.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ZASADY SOCYOLOGII

Tom II.

Spencer Herbert

Z trzeciego wydania oryginału przełożył I. K. Potocki.

Część druga

ROZDZIAŁ I.

CZEM JEST SPOŁECZEŃSTWO?

§ 212. Pytanie to potrzeba zadać sobie i rozstrzygnąć na wstępie. Dopóki nie upewnimy się, czy należy — albo też nie — uważać społeczeństwo za pewną, istność, oraz dopóki nie upewnimy się, czy uważana w ten sposób, istność owa zaliczoną, ma być do istności, bezwzględnie niepodobnych wszystkim innym, czy też jest ona podobny do niektórych — dopóty niejasną będzie koncepcyja przedmiotu naszych poszukiwań obecnych.

Możnaby powiedzieć, że społeczeństwo jest tylko zbiorową nazwą pewnej liczby osobników. Przenosząc spór nominalizmu z realizmem do tej sfery zjawisk, nominalista powiedzieć może, iż, tak samo jak istnieją jedynie członkowie danego gatunku, podczas gdy sam gatunek, wzięty w odosobnieniu od nich, nie posiada bytu własnego — tak samo też istnieją tylko jednostki społeczne, zaś społeczeństwo samo posiada jedynie byt nominalny. Przytaczając np. zgromadzenie słuchaczy na odczycie jako wzór takiego skupienia, które, rozszedłszy się po prelekcye, świadczy przez to o sobie, iż nie było jakimś przedmiotem, lecz tylko pewnym układem osób — może on utrzymywać, że to samo stosuje się również do zbiorowiska obywateli, tworzących jakiś naród.

Ale, nie spierając się o dalszy przebieg tego dowodzenia, można zaprzeczyć słuszności powyższego przykładu. Układ osobników — czasowy w jednym wypadku — jest stałym układem w wypadku drugim; tymczasem, właśnie stałość stosunków pomiędzy częściami skladowemi stanowi indywidualność całości w odróżnieniu od indywidualności jej części. Dana masa, rozbita na kawałki przestaje być przedmiotem, gdy, przeciwnie, kamienie, cegły, drzewo oddzielone od siebie uprzednio, poczynają tworzyć przedmiot, gdy się je zespoli stale.

Tak więc, słusznie uważać możemy społeczeństwo za pewną istotę, jakkolwiek bowiem składa się ono z jednostek niespojonych to jednak pewnej spójności ich skupienia domyślać się każe ogólna trwałość ich układów na zajmowanej przez nie przestrzeni. Jakoż ta właśnie cecha rodzi w nas ideę społeczeństwa. Nie nadając bowiem tego miana owym wiecznie zmiennym zbiorowiskom, jakie tworzą ludzie pierwotni, stosujemy je wyłącznie tam, gdzie życie osiadłe spowodowało już pewną stałość układu części.

§ 213. Ale, jeśli uznamy społeczeństwo za przedmiot realny, to zachodzi pytanie, do jakiego rodzaju przedmiotów będziemy musieli je zaliczyć? Jest ono, jak się zdaje, całkiem niepodobne do wszelkich innych przedmiotów, z jakimi zaznajamiają nas nasze zmysły. Jakiemkolwiek zresztą byłoby podobieństwo jego do przedmiotów innych, nie jest ono oczywistem dla naszego postrzegania, lecz daje się jedynie wykryć rozumowi. Jeżeli stałość stosunków pomiędzy jego częściami czyni zeń istotę, to powstaje pytanie, czy owe stosunki stałe nie są. podobnemi do stałych stosunków pomiędzy częściami istności innych? Jedynem, dającem się pojmować podobieństwem pomiędzy społecznością a czemkolwiekbądź innem — musi być podobieństwo, wynikłe z równoległości zasad w uporządkowaniu (arraugement) składników.

Istnieją dwie wielkie klasy skupień (agregatów) — z jakiemi można porównywać skupienie społeczne: są to skupienia nieorganiczne i organiczne. Czy własności społeczeństwa w jakikolwiek sposób podobnemi są do własności ciał nieżyjących? Czy też podobne są one w jakikolwiek sposób do przymiotów ciał ożywionych? Czyli wreszcie są one całkiem odmienne tak od jednych, jak i od drugich?

Potrzeba tylko zadać sobie pierwsze z powyższych trzech pytań, aby zaraz odpowiedzieć na nie przecząco. Całość, której części są ożywione, nie może z cech swoich ogólnych podobną być do całości o częściach nieżyjących. Na drugie pytanie odpowiedzieć można twierdząco — jakkolwiek nie tak prędko, jak na pytanie pierwsze. Obecnie rozważymy też powody, zniewalające nas do twierdzenia, że stałe stosunki pomiędzy częściami społeczeństwa podobne są do stałych stosunków pomiędzy częściami ciała żyjącego.

* * *

ROZDZIAŁ II.

SPOŁECZEŃSTWO, JAKO ORGANIZM.

§ 214. Kiedy mówimy, że wzrastanie wspólne jest skupieniom społecznym oraz organicznym, to przez to nie wykluczamy całkowicie wspólności ich ze skupieniami nieorganicznemu Niektóre z tych ostatnich, jak np. kryształy, rosną w sposób wieloliczny, wszystkie zaś-podług hypotezy ewolucyjnej-powstały w takim lub innym czasie za sprawą integracyi. Niemniej wszakże, tak ciała żyjące jak i społeczeństwa, w zestawieniu ich z przedmiotami, noszącemi nazwę nieżyjących, okazują tak wybitne zwiększanie się masy, iż proces ten możemy śmiało uważać za cechę charakterystyczną obojga. Wiele organizmów rośnie przez całe swe życie; inne rosną w ciągu znacznej części żywota. Wzrost społeczny odbywa się zwykle bądź do czasu rozdzielenia się społeczeństwa, bądź też do czasu jego zagłady.

Tutaj więc, mamy pierwszą cechę, spokrewniającą społeczeństwa ze światem organicznym, a odróżniającą je zasadniczo od świata nieorganicznego.

§ 215. Podobnie też, cechą znanienną zarówno ciał społecznych, jak i ciała żyjącego jest i to jeszcze, że-wraz z powiększaniem się ich objętości-powiększa się również złożoność ich budowy. Zwierzę niższe podobnie jak i zarodek zwierzęcia wyższego, posiada mało części odrębnych; ale w miarę nabywania większej masy-części jego mnożą się i różniczkują. Tak samo ma się rzecz ze społeczeństwem. Zrazu różnice pomiędzy jego grupami jednostek nie odznaczają się ani liczebnością ani stopniem; ale w miarę zwiększania ludności-działy jej i poddziały stają się liczniejsze i bardziej stanowcze. Dalej — w organizmie społecznym, tak samo jak i w ustroju osobniczym, zróżniczkowania ustają, dopiero po takiem już wykończeniu typu, jakie oznacza dojrzałość, a poprzedza rozkład.

Jakkolwiek w skupieniach nieorganicznych, jak np. w całym układzie słonecznym i w każdem z jego ogniw, zróżniczkowaniom budowy towarzyszy integracyja, to jednak są one o tyle powolne i proste, iż możemy nie zwracać na nie uwagi. Pomnażanie się części odmiennych zarówno w ciałach państwowych jak i w ciałach żyjących jest tak znaczne, iż stanowi ono inną. ich cechę, zasadniczo odróżniającą, je od ciał nieorganicznych.

§ 216. Ową. wspólność cech ocenimy dokładniej, gdy spostrzeżemy, że postępowemu różniczkowaniu się budowy, towarzyszy postępowe różniczkowanie się czynności (funkcyj).

Pierwiastkowe, wtórne i trzeciorzędne podziały, ukazujące się w ciągu rozwoju zwierzęcia, nie bez powodu nadają częściom jego mniejszą lub większy odmienność. Obok urozmaicania się ich kształtów i składu spostrzegamy urozmaicanie się wykonywanych przez nie czynności: wyrastają, one na odmienne narządy, pełniące powinność odmienną. Układ odżywczy, biorąc na się całkowitą czynność pochłaniania pokarmu, stopniowo różniczkuje się na części różne, z których każda pełni pewną, czynność szczególną, tworzącą część czynności ogólnej. Kończyna np., będąca narzędziem miejscozmienności lub chwytania, zyskuje nowe działy i poddziały, które w całokształcie danej powinności wykonywają obowiązki główne, albo pomocnicze. Tak samo dzieje się z częściami, na jakie dzieli się społeczeństwo. Kiedy powstaje klasa panująca — to nietylko staje się ona niepodobną do innych, ale nadto ma nad niemi nadzór; kiedy zaś rozpada się ona na części mniej i więcej panujące, to odpowiednio rozpadają się również odrębne części całkowitej sprawy nadzoru. To samo stosuje się też do klas, których czynności są przedmiotem owej kontroli: rozmaite grupy, na jakie rozpadają się one, oddane też są, zajęciom rozmaitym — przyczem wewnątrz każdej z nich ukazują, się pomniejsze zróżniczkowania części, oraz odpowiednie różnice spełnianych obowiązków.

Tutaj też widzimy już wyraźniej, w jaki sposób porównywane przez nas dwie te klasy przedmiotów wyróżniają się od przedmiotów klas innych: takim bowiem różnicom budowy, jakie powoli powstają w skupieniach nieorganicznych, nie towarzyszy to, co śmiało możemy nazwać różnicami czynności.

§ 217. Zwracając się teraz do najbliższej a najbardziej znamiennej z pomiędzy cech wspólnych, dostrzeżemy, dlaczego owe niepodobne czynności niepodobnych części w ciałach politycznych i w ciałach żyjących możemy słusznie uważać jako funkcyje, gdy tymczasem nie możemy zapatrywać się w ten sam sposób na niepodobne czynności niepodobnych części ciała nieorganicznego.

Ewolucyja — tak w jednych jak w drugich ( społeczeństwach i organizmach ) — nietylko ustanawia pewne różnice, ale nadto różnice owe w pewien sposób sprzęga — tak, iż każda z nich umożliwia istnienie innych; tymczasem części skupienia nieorganicznego tak są ustosunkowane, iż jedna jakaś z pomiędzy nich zmienić się może znacznie, nie pociągając przez to zmiany innych. Inaczej dzieje się z częściami skupienia organicznego lub społecznego. W każdem z nich zmiany określają się wzajem i zmienione czynności części wzajemnie od siebie zależą. Nadto, w obojgu wzajemność ta wzmaga się w miarę postępów ewolucyi. Zwierzę typu najniższego całe jest żołądkiem, powierzchnią oddechową i kończyną (limb). Rozwinięcie się tego typu na taki, w którym spostrzegamy już dodatki, służące do poruszania się oraz zatrzymywania pokarmów, możliwem się staje dopiero wówczas, gdy dodatki owe, utraciwszy zdolność bezpośredniego pochłaniania pokarmu z ciał otaczających, otrzymają zapasy żywności od tych części ustroju, co zatrzymały w sobie zdolność pochłaniania. Powierzchnia, oddechowa, do której dowożonemi będą, krążące płyny w celu odświeżenia ich, może się wytworzyć tylko pod takim warunkiem, że, gdy jednocześnie utraci zdolność zaopatrywania się w materyjały, niezbędne do wetowania szkód i do wzrostu, to pracę tę wykonywać dla niej będzie nowo-rozwinięty przyrząd, przynoszący właśnie takie materyjały. Podobnie też dzieje się w społeczeństwie. To co nazywamy całkiem właściwie jego organiracyją, każe nam niechybnie domyślać się cech tegoż rodzaju. W etanie zaczątkowym społeczeństwo całe jest wojownikiem, myśliwym, cieślą, wytwórcą narzędzi: każda jego część sama zaspakaja wszystkie swe potrzeby. Postęp w kierunku takiego stadyjnm, gdzie spostrzegamy już wojsko stałe, odbyć się może jedynie w miarę powstawania takich urządzeń, dzięki którym inni temuż wojsku dostarczają pożywienia, odzieży i narzędzi wojennych. Jeżeli w jednem miejscu ludność trudni się wyłącznie uprawą roli, owdzie górnictwem — jeżeli jedna część wytwarza płody przemysłu, podczas gdy inna dokonywa ich rozdziału, to odbywać się to może tylko w takich warunkach, że, w zamian za pewną szczególną usługę, wyświadczaną przez jedną część społeczeństwa innym, te inne części — każda z osobna — oddają jej cząstkę usług własnych.

Podział pracy, dostrzeżony naprzód przez ekonomistów, jako zjawisko społeczne, a następnie uznany przez bijologow, jako zjawisko cechujące ciała żywe i nazwany przez nich "fizyjologicznym podziałem pracy" — jest właśnie tem, co czyni zarówno ze zwierzęcia jak i ze społeczeństwa całość żyjącą. Nie mógłbym tu chyba dość uwydatnić tego, że pod względem tej cechy zasadniczej organizm społeczny i osobniczy są całkiem do siebie podobne. Gdy spostrzegamy, że powstrzymanie działalności płuc u ssaka — powstrzymuje rychło pracę jego serca, że kiedy żołądek całkowicie nie może pełnić swych obowiązków — wówczas powoli inne częci działać przestają; że paraliż kończyn pociąga ostatecznie za sobą śmierć całego ciała — bądź z braku pożywienia, bądź też dla niemożności ucieczki, że nawet utrata tak małego narządu, jak oczy, pozbawia inne organy nsługi istotnie ważnej w sprawie ich zachowania, to nie możemy nie wywnioskować, iż owa współzależność części jest cechą zasadniczą. Nakoniec, kiedy spostrzegamy, iż w danem społeczeństwie wytwórcy wyrobów żelaznych muszą powstrzymać roboty, jeśli górnicy nie dostarczą im materyjałów; że wytwórcy odzieży nie mogą prowadzić dalej spraw swoich, jeśli zabraknie takich, co przędą i sporządzają tkaniny fabryczne; że władze nadzorcze — zarządy, biura, sądy, policyja nie będą mogły porządku utrzymać, gdy potrzeb ich życia nie zaspokoją części, utrzymywane przez nich w porządku, to będziemy musieli powiedzieć, że ta wzajemna zależność części — jest tutaj podobnież ścisłą. Jakkolwiek niepodobnemi są do siebie te dwa skupienia pod względem cech innych, są one podobnemi pod względem tej cechy zasadniczej, oraz tych, jakich ona każe się domyślać.

§ 218. W jaki sposób połączone działania owych części wzajemzależnych wytwarzają życie całości tudzież w jaki sposób wynika z tego pewna równoległość życia społecznego i zwierzęcego — o tem dowiemy się jeszcze dokładniej, słysząc, że życie każdego z organizmów żyjących jest wypadkową życia składowych jego jednostek — zbyt drobnych nieraz, aby ich można było dojrzeć okiem nieuzbrojonem.

Dziwna grupa żyjątek, zwanych śluzowcami (myxomycetes), dostarczy nam tutaj przykładu, nie budzącego żadnych wątpliwości. Spory czyli zarodki, wytwarzane przez którekolwiek z nich, stają się urzęśnionemi monadami, przybierają postać ameby, poruszają się, karmią, rosną i mnożą się za sprawą dzielenia (fission). Wtedy owe osobniki amebowate skupiają się razem, poczynając się zrastać w grupy, które z kolei znów zrastają się ze sobą: tworzą one w ten sposób masy niekiedy prawie niedostrzegalne, czasem zaś tak duże jak ręka.

Takie plasmodium — nieforemne, najczęściej siatkowate, z istoty zaś swej galaretowate zdradza w częściach swych ruchy, przypominające poruszenia olbrzymiej korzenionóżki (rhizopoda), pełzającej powoli po materyjałach, będących w stanie rozkładu, a nawet po łodygach roślin. Tutaj więc daje się wykazać przykład łączenia się wielu drobnych żywych osobników dla wytworzenia rozległego stosunkowo skupienia, w którem indywidualności ich giną na pozór, lecz którego życie jest wynikiem skojarzenia ich źyć pojedyńszych.

W innych wypadkach — zamiast takich jednostek, które, będąc zrazu rozdzielnemi, tracą swą indywidualność za sprawą skupiania się, mamy takie jednostki, co, powstawszy z rozmnożenia się jednego zarodka, nie opuszczają całości, niemniej wszakże bardzo wyraźnie objawiają odrębność swego życia. "W gąbkach rosnących włókna rogowe odziane są istotą galaretowatą; mikroskop zaś wykazuje, iż składa się ona z ruchomych monad. Nie możemy przeczyć, iż gąbka żyje też jako całość, gdyż okazuje nam to ona przez czynności odpowiednie. Zewnętrzne jednostki amebowate tracą częściowo swą indywidualność, zlewając się w warstwę ochronną, czyli w skórę; szkielet z włókien, utrzymujący na sobie całość, jest wytworem zjednoczonego działania monad; owocem też takiego samego działania są owe strumienie wody, przenikające przez otwory mniejsze, a wydalane przez większe. Podczas jednak, gdy życie całego skupienia zarysowuje się tak słabo, spostrzegamy też bardzo mały stopień podporządkowania życia owych tysięcy jednostek składowych; jednostki tworzą jak gdyby naród o bardzo nieznacznych poddziałach czynności. Otóż, podług słów prof. Huxleya "gąbki przedstawiają pewien rodzaj podwodnego miasta, którego ludność usadowiła się wzdłuż dróg i ulic w taki sposóbh, iż każdy może z łatwością przyswajać sobie pokarm z wody, przepływającej mimo niego". Albo jeszcze: u hydrwatego polipa Myriothela "że ścian kanału odżywczego ku jego wnętrzu ustawicznie wysuwają się wyrostki niby-nóżkowe"; zaś dr. Allman spogląda na nie, jako na wyrostki komórek, tworzących ściany kanału, a pobierających pokarm zupełnie tak samo jak wypustki ameby. Podobne też zjawiska obserwować można u niektóyoh robaków płaskich (planarian).

Nawet w zwierzętach najwyższych daje się jeszcze wyśledzić ten stosunek pomiędzy życiem skupienia a życiem jego składników. Krew jest np. płynem, w którym wraz z materyjami odżywczemi krążą niezliczone jednostki żyjące — ciałka krwi. Posiadają one odrębne dzieje życia, Każda z nich w ciągu pierwszego swego stadyjum, ukazując się jako ciałko białe, wykonywa ruchy samodzielne, jak ameba; można je "karmić żywnością zabarwioną, a dostrzeżemy, jak zbiera się ona w jego wnętrzu". "W niektórych zaś wypadkach widywano istotnie jak bezbarwne ciałka krwi pożerały drobniejsze swe towarzyszki — ciałka czerwone". Prawdopodobnie też takie życie jednostek dałoby się wykazać nietylko tam, gdzie wolny ruch w płynie ułatwia dostrzeżenie oznak tegoż życia. Powierzchnia błony śluzowej bywa częstokroć przykryta tem, co nazywamy nabłonkiem rzęsowym — jak to np. dzieje się na ścianach przewodów oddechowych: jest to warstwa drobnych, wydłużonych i leżących obok siebie komórek, z których każda na końcu swym zewnętrznym posiada osobny rzęsę, poruszającą, się ustawicznie. Falowania tych rzęs zasadniczo podobne są. do ruchów monad, żyjących w ścianach przewodów gąbki: zupełnie też tak samo, jak zjednoczone działanie owych urzęśnionych monad gąbki pędzi strumień wody, tak zjednoczone działanie rzęsowatych komórek nabłonka wytłacza ku przodowi, okrywające je wydzieliny śluzowe. Gdyby potrzeba było innego jeszcze dowodu na to, iż owe komórki nabłonka posiadają życie samodzielne, to znaleźlibyśmy go w tyra fakcie, że po odłączeniu ich od całości oraz po umieszczeniu w odpowiednim środku odżywczym (menstruum) "poruszają się one ze znaczną szybkością przez czas jakiś, a to dzięki ustawicznym drganiom rzęs, w jakie są zaopatrzone. "

Zobaczywszy tedy, że zwykły organizm żyjący uważanym być może jako naród złożony z jednostek, żyjących indywidualnie i cieszących się tu i ówdzie znacznym stopniem niezależności, będziemy już mogli łatwiej spoglądać na dany naród, złożony z jednostek, jako na organizm.

§ 219. Stosunek pomiędzy życiem jednostek oraz życiem skupienia posiada inną jeszcze cechę, obu wypadkom wspólną. Klęska jakaś może zburzyć życie skupienia, nie burząc bezpośrednio życia wszystkich jednostek; gdy tymczasem to życie całości, jeśli tylko żadna katastrofa go nie skróci, jest daleko dłuższe niż życie jednostek.

W ustroju zwierzęcia chłodnokrwistego komórki urzęśnione wykonywają swe ruchy z zupełną dokładnością — długo jeszcze po unieruchomieniu się istoty, której część stanowiły. Włókna mięsne zachowują swą zdolność kurczenia się pod wpływem bodźców. Komórki narządów wydzielających wytwarzają w dalszym ciągu odpowiednią wydzielinę, jeśli tylko dostarczy się im krwi sposobem sztucznym. Nakoniec, składowe części danego jak np. serce nie zaprzestają swego działania w ciągu kilku godzin po ich odjęciu. Podobnie też wtargnięcie barbarzyńców np. może wywołać powstrzymanie owych działań handlowych, koordynacyi rządzenia itp. składających całościowe życie narodu, nie powstrzymując jednak przez to działań wszystkich jednostek. Niektóre ich klasy, zwłaszcza szeroko rozpostarte klasy wytwórców żywności mogą przetrwać długo i prowadzić dalej swoje zajęcia.

Z drugiej strony drobne pierwiastki żywe, składające zwierzę rozwinięte, rozwijają, się, odgrywają, właściwą, sobie rolę, rozkładają, się i ustępują miejsca nowym; gdy tymczasem zwierzę, jako całość trwa dalej. W głębszej warstwie skóry wytwarzają się oto komórki drogą, dzielenia; w miarę wzrastania dosięgają one powierzchni zewnętrznej, a spłaszczywszy się dla wytworzenia naskórka — ostatecznie poczynają się łuszczyć; tymczasem z dołu przybywają nowe na ich miejsce. Komórki wątroby, rosnące przez pochłanianie materyjałów, z jakich wyrabiają żółć, umierają oto, a opróżnione po nich stanowisko zajmują pokolenia nowe. Nawet kość, tak twarda, iż zdaje się być pozbawioną życia, przebiegają naczynia krwionośne, dowożące materyjały — dla zastąpienia składników zużytych przez nowe. Odnawianie zaś owo, szybkie w niektórych tkankach, powolne w innych, -odbywa się w takim stosunku, iż w ciągu całego swego istnienia każda część ciała kilkakrotnie zostaje zniszczoną oraz odtworzoną. Tak samo dzieje się ze społeczeństwem i jego jednostkami. Całość społeczeństwa oraz każdej z jego części znaczniejszych utrzymuje się pomimo śmierci pojedyńczych obywateli, którzy je składają. Zakład jakiś, który w mieście przemysłowem wytwarza pewien produkt ku użytkowi narodu, pozostaje po upływie wieku w rozmiarach swych uprzednich, jakkolwiek poumierali już oddawna wszyscy majstrowie i pracownicy, składający go przed stu laty. To samo stosuje się nawet do części pomniejszych tego zakładu przemysłowego. Firma — wiodąca początek swój od pokoleń ubiegłych, a nadająca jeszcze przedsiębiorstwu imię jego założyciela, zmieniła już jednego po drugim wszystkich swych członków i oficyjalistów — może nawet kilkakrotnie; nie przestała ona jednak zajmować tego samego miejsca i utrzymywać tych samych stosunków z kupcami i sprzedawcami. To samo znajdujemy też wszędzie. Ciała rządzące — tak ogólne jak i miejscowe — korporacyje kościelne, wojsko, urządzenia wszelkich porządków — aż do giełd, klubów, stowarzyszeń dobroczynnych itp. okazują nam ciągłość żywota, przekraczającą ciąg życia osób, które je składają. Co większa: jako część tegoż prawa, spostrzegamy, iż trwałość całego społeczeństwa przekracza nawet istnienie niektórych z owych większych części składowych. Związki prywatne, miejscowe stowarzyszenia publiczne, drugorzędne urządzenia narodowe, miasta, oddane szczególnym gałęziom przemysłu — mogą upadać gdy tymczasem naród, pozostając nienaruszonym, rozwija się tak co do mocy swej jak i budowy.

Nadto, ponieważ w obu wypadkach odnośne funkcyje każdej z takich części wykonywane bywają za sprawą działań wielu jednostek, śmierć każdej z nich nie dotyka zbyt silnie funkcyi, jaką ona wykonywała. W mięśniu każdy pierwiastek mięsny po zużyciu go zostaje wydalonym na zewnątrz i zastąpiony świeżym; tymczasem zaś inne pierwiastki w połączeniu wykonywają, jak zwykle, akty skurczów; podobnie też usunięcie się urzędnika publicznego, lub śmierć kramarza w nieznacznym stopniu zakłóca bieg spraw prowincyi lub działalności zakładu, w których każdy z nich pracował.

Ztąd to — zarówno w organizmie społecznym, jak i w ustroju osobnika powstaje życie całości, zupełnie niepodobne do życia jednostek składowych — jakkolwiek będące jego wytworem.

§ 220. Od tych cech podobieństwa ustroju społecznego i osobniczego musimy się teraz zwrócić do pewnej cechy skrajnego niepodobieństwa. Części zwierzęcia tworzą całość spoistą, gdy tymczasem części społeczeństw przedstawiają całość rozdzielną (discrete). Podczas kiedy żywe jednostki składając jeden z tych ustrojów, złączone są ze sobą stosunkiem ścisłego przylegania, to jednostki żywe, wchodzące w skład drugiego ustroju, nie pozostają ze sobą w zetknięciu, oraz są mniej lub więcej rozpierzchłe. W jakiż więc sposób może tu istnieć równoległość?

Jakkolwiek różnica ta jest zasadniczą i na pozór usuwa wszelką, możność porównywania, to jednak bliższe zbadanie sprawy wykazuje, iż tak źle nie jest. Obecnie powinien byłbym zaznaczyć, iż najzupełniejsze uznanie owej różnicy zgadza się z uznawaniem roztrząsanej przez nas analogii; ale przedewszystkiem zauważymy tutaj, w jaki sposób można byłoby, gdyby się uważało za rzecz potrzebną, dowodzić, że nawet i pod tym względem przeciwieństwo jest mniejsze, niźli to pobieżny przegląd zdaje się wykazywać.

Można byłoby twierdzić, że fizycznie spoiste ciało zwierzęcia nie całe składa się z jednostek żyjących, lecz, że złożonem jest ono w znacznej mierze a części zróżnikowanych, będących wytworem innych części, życiowo czynnych, oraz odznaczających się zrazu stanem pół-ożywienia, niekiedy zaś stanom nieżywotności. Biorąc za przykład warstwę protoplazmatyczną podskórną, można byłoby powiedzieć, że jakkolwiek składa się ona z jednostek istotnie żywych, to jednak wytwarzane w niej kómórki, zmieniwszy się w łuski naskórkowe, stają się bezwładną powłoką ochronną; nakoniec, wskazując na pozbawione czucia paznokcie, włosy, rogi i t.p., powstające z tej warstwy, można byłoby dowodzić, iż części podobne, jakkolwiek będące składnikami ustroju, nie są. chyba częściami żyjącemi. Rozwijając dalej to dowodzenie, zwolennik takiego poglądu mógłby zaznaczyć, że i gdzieindziej w ustroju istnieją podobne warstwy protoplazmatyczne, z których wyrastają tkanki, składające rozmaite narządy — warstwy, które jedynio same tylko pozostają ożywionemi, podczas gdy powstałe z nich wytwory tracą żywotność, w miarę swego specyjalizowania się: jako przykład, przytoczyćby tu można było chrząstkę, ścięgno i tkankę łączną, które uwydatniają powyższe twierdzenie w sposób widoczny. Z tego wszystkiego można byłoby wyprowadzić wniosek, że jakkolwiek ciało tworzy całość spoistą, to jednak istotne jego jednostki, wzięte oddzielnie, tworzą całość, która spoistą jest jedynie w warstwach protoplazmatycznych.

Następnie zaś można byłoby przytoczyć fakty, wykazujące, iż należycie pojmowany organizm społeczny jest o wiele mniej rozdzielnym, niźli się to wydaje. Można byłoby zaznaczyć, że tak samo, jak do organizmu osobnika zaliczamy części mniej ożywione i nieożywione, a biorące właściwy udział w ogólnej działalności ustroju, obok części całkowicie żyjących, tak samo też do organizmu społecznego zaliczyć musimy nietylko owe w najwyższym stopniu używotnione jednostki, t.j. istoty ludzkie, które głównie określają zjawiska społeczne, ale nadto i owe rozmaite rodzaje zwierząt domowych, niższych pod względem skali życiowej, które pod nadzorem człowieka działają z nim wespół, a nawet owe znacznie niższe twory roślinne, które, mnożąc się przy spółudziale pracy ludzkiej, dostarczają materjału odżywczego dla ludzkich i zwierzęcych działań. Ku obronie takiego poglądu można byłoby zaznaczyć, jak dalece owe niższe grupy organizmów, istniejące wespół z człowiekiem w społeczeństwach, oddziaływają na urządzenia i czynności tychże społeczeństw — jak np. cechy typu pasterskiego zależnemi są od przyrody hodowanych przez człowieka tworów, oraz jak w społeczeństwach osiadłych rośliny, dające pokarm, materyjał na tkaniny itp., określają, sobą pewne rodzaje społecznych działań i urządzeń, Po tem wszystkiem zwolennik takiego, poglądu mógłby położyć nacisk nato, że skoro cechy fizyczne, przyroda duchowa i codzienne postępki jednostek ludzkich kształtują się poniekąd pod wpływem stosunków z temi zwierzętami i roślinami, które, żyjąc przy pomocy człowieka, oraz pomagając żyć jemu samemu, tak dalece wchodzą w skład życia społecznego, że aż znajdują opiekę prawodawstwa, tedy nie można, bez pogwałcenia słuszności, wyłączyć owych istot niższych z koncepcyi społecznego organizmu. Ztąd też obrońca takiego poglądu musiałby przyjść do wniosku, że kiedy wraz z istotami ludzkiemi mieszczą się owe mniej używotnione istoty, rośliny i zwierzęta, okrywające sobą przestrzeń, jaką zajmuje społeczeństwo, to przyczyniają się one do wytworzenia agregatu (skupienia) o takiej ciągłości części składowych, jaka zbliża się już bardziej do ciągłości organizmu osobniczego, i że agregat ów podobnym jest nadto do tamtego pod tym jeszcze względem, iż składa się z miejscowych skupień jednostek, wysoce używotnionych, a włonionych (imbedded) w rozległo skupienie jednostek o różnych niższych stopniach żywotności; te zaś, w pewnem znaczeniu są wytwarzane, zmieniane i porządkowane przez jednostki wyższe.

Ale nie przyjmując nawet tego poglądu i przypuszczając natomiast, że rozdzielność organizmu społecznego pozostaje w wybitnem przeciwieństwie ze spoistością. osobniczego organizmu, można będzie jeszcze stawić czoło wynikającemu ztąd zarzutowi.

§ 221. Jakkolwiek spójność części jest niezbędnym warunkiem, poprzedzającym owo współdziałanie, dzięki któremu utrzymuje się życie osobnika i jakkolwiek członkowie organizmu społecznego, nie tworząc całości spojonej, nie mogą utrzymywać współdziałania w drodze wpływów fizycznych, przenoszących się bezpośrednio od części do części; to jednak mogą one utzymywać i utrzymują takowe współdziałanie za sprawą czynnika innego. Nie stykając się ze sobą bezpośrednio, niemniej jednak oddziaływają one na siebie po przez dzielącą je przestrzeń, a to za pośrednictwem zarówno języka uczuć, jako też pisanej i ustnej mowy rozumu. W dokonywaniu bowiem czynności wzajem zależnych niezbędnem jest, iżby bodźce, odpowiednio przystosowane pod względem rodzaju, natężenia i czasu, przesyłanemi były od części do części. Wymaganiu temu w ciałach żyjących odpowiadają pewne drgania drobinowe, nieokreślenie rozpierzchłe w typach niższych, w wyższych zaś przebiegające po drogach określonych, których czynność nazwano w sposób znamienny inter-nuncial — (powiadamiająca się wzajem). W społeczeństwach takiejże potrzebie czynią zadość oznaki uczuć i myśli, przesyłane od osobnika do osobnika; sprawa ta odbywa się zrazu w sposób nieokreślony, i jedynie w odległościach niewielkich, później jednak staje się bardziej określoną i większe ogarnia sobą odległości. To znaczy, że czynność wzajemnego powiadamiania się — niewykonalna przy pomocy bodźców przesyłanych fizycznie, niemniej wszakże daje się wykonywać przy pomocy języka — tak uczuć, jak i rozumu.

W ten sposób utrwala się więc skutecznie owa wzajemna zależność części, stanowiąca istotę organizacyi. Skupienie społeczne, jakkolwiek rozdzielne, nie zaś spojone, staje się przez to całością, żyjącą.

§ 222. Ale oto, zdążając za biegiem myśli, wywołanych tak zarzutem powyższym, jak j odpowiedzią na ten zarzut, natrafiamy znów na inne domniemane przeciwieństwo wielkiego znaczenia — na przeciwieństwo, które zasadniczo oddziaływa na naszą, ideę celów, jakie ma przed sobą życie społeczne.

Jakkolwiek rozdzielność organizmu społecznego nie przeszkadza podziałowi czynności, nie tamuje wzajemnej zależności części składowych, to jednak przeszkadza ona owemu różniczkowaniu, za sprawą którego jedna część staje się narządem czucia i myślenia, podczas gdy inne pozostają nieczułemi. Zwierzęta wyższe jakiejkolwiekbądź klasy różnią się od niższych złożonym i dobrze zintegrowanym układem nerwowym. Kiedy w typach niższych drobniutkie rozproszone ośrodki istnieją, jakby można było powiedzieć, ku pożytkowi wszelkich innych układów, to w typach wyższych skupione ośrodki nerwowe same jakoby stanowią układ, ku pożytkowi którego istnieją wszystkie inne układy. Jakkolwiek rozwinięty układ nerwowy w taki sposób kieruje czynnościami całego ciała, iż zapewnia mu jego bezpieczeństwo, to jednak ostatecznym przedmiotem wszystkich owych czynności jest pomyślny stan samegoż układu nerwowego: uszkodzenie bowiem któregokolwiekbądź z narządów poważnem jest o tyle, o ile bezpośrednio lub w oddaleniu pociąga za sobą ból, czyli utratę przyjemności, odczuwaną przez układ nerwowy. Tymczasem rozdzielność społeczeństwa nie dopuszcza zróżniczkowania do tych ostatecznych krańców. W organizmie osobnika drobniutkie jednostki żywe najczęściej stale umiejscowione, rosnąc, pracując, odradzając się i umierając na właściwych sobie miejscach, ukształtowują się z pokolenia na pokolenie, odpowiednio do właściwych czynności — tak, iż ostatecznie niektóre z nich stają się szczególnie czułemi, inne zaś całkiem pozbywają się czucia. Inaczej natomiast dzieje się w organizmie społecznym. Jednostki jego, nie stykające się ze sobą bezpośrednio i o wiele mniej unieruchomiane na swych stanowiskach, nie mogą zróżniczkować się tak dalece, iżby jedne z nich stały się nieczulemi, inne zaś zmonopolizowały czucie na wyłączną swą własność. Isnieją, co prawda, ślady takiego zróżniczkowania. Istoty ludzkie różnią się natężeniem czuć i wzruszeń, wytwarzanych pod wpływem przyczyny jednakiej: w jednych spostrzegamy jakby znieczulenie, w innych szczególną wrażliwość. Jednostki, pracujące mechanicznie i wiodące żywot ciężki, mniej są. czuciowe, niż ludzie, pracujący umysłowo i bardziej zabezpieczeni. Ale jakkolwiek narządy regulujące społecznego organizmu, tak samo jak i regulujące narządy organizmu osobniczego, dążą do wyspecyjalizowania się jako siedliska czucia, to jednak dążności takiej stoi na zawadzie brak owej spójności fizycznej, sprowadzającej stałość czynności;. nie mniej też na przeszkodzie tu staje nieustanna potrzeba czucia, jakiej doświadczać muszą jednostki, pracujące mechanicznie, dla należytego wykonywania swych czynności.

Ztąd też wypływa główna różnica pomiędzy dwoma rodzajami organizmów. W jednym z nich świadomość ześrodkowuje się w małej części skupienia. W drugim rozpierzcha się ona po całem skupieniu: wszystkie jednostki posiadają zdolność odczuwania szczęścia lub biedy, jeżeli nie w równym stopniu, to przynajmniej przybliżonym. Ponieważ tedy nie istnieje jakieś sensorium (organ czucia) społeczne przeto pomyślność całego skupienia, wzięta odrębnie od pomyślności jednostek, nie jest celem, do jakiego dążyć ma całość. Społeczeństwo istnieje ku pożytkowi swych członków, nie zaś członkowie ku pożytkowi jego. Potrzeba przypominać to zawsze, że jakkolwiek by wielkie wysiłki podejmowano dla pomyślności ciała państwowego, to jednak cele tegoż ciała są niczem same w sobie, stają się zaś czemś jedynie o tyle, o ile wcielają cele jego osobników składowych.

§ 223. Od tej uwagi, będącej zboczeniem raczej od dowodzenia ogólnego, nie zaś częścią tego dowodzenia, zwróćmy się teraz do streszczenia raz jeszcze powodów naszego zapatrywania się na społeczeństwo, jako na organizm.

Społeczeństwo podlega ustawicznemu rozrostowi. W miarę wzrastania, części jego stają się niepodobnemi, ukazuje się większa zawiłość budowy. Niepodobne części jednocześnie biorą na się czynności różnorodne. Czynności owe nietylko się różnią, ale różnice ich tak są ustosunkowane, ia umożliwiają się wzajem. Świadczona w ten sposób pomoc wzajemna wywołuje znów wzajemną zależność części. Nakoniec, części wzajem zależne, żyjąc przez siebie i dla siebie, tworzą skupienie, zbudowane na tych samych zasadach ogólnych, co i organizm osobniczy. Analogija społeczeństwa z organizmem staje się jeszcze widoczniejsza, gdy się dowiemy, iż wszelki organizm objętości dostrzegalnej jest społeczeństwem, dalej zaś, kiedy się dowiemy, że w obu wypadkach życie jednostek trwa jeszcze przez czas jakiś po nagłem przerwaniu życia skupienia, gdy tymczasem, jeżeli tylko skupienie zburzonem nie zostanie, przemocą, to życie jego długotrwałością swą. przewyższa znacznie żywot jednostek. Jakkolwiek dwa te rodzaje skupień można przeciwstawić sobie, jako rozdzielne i spojone, oraz jakkolwiek wynika ztąd różnica celów, jakim służyć ma jedna i druga organizacyja, to jednak nie wypływa z tegoż źródła różnica praw samej organizacyi: niezbędny bowiem wzajemny wpływ części, nie dający- się przenosić bezpośrednio, przenosi się w społeczeństwie sposobem pośrednim.

Rozpatrzywszy tedy powody zapatrywania się na społeczeństwo, jako na organizm, w ich postaci najogólniejszej, możemy już teraz śledzić porównanie to w jego szczegółach.

* * *

ROZDZIAŁ III.

ROŚNIĘCIE SPOŁECZEŃSTWA.

§ 224. Społeczeństwa, podobnie ciałom żywym, poczynają istnienie swe, jako zarodki — biorą początek od mas, niezmiernie małych w porównaniu z temi rozmiarami, jakich niektóre z nich dosięgają później. Nie da się zaprzeczyć, że największe społeczeństwa powstały z niewielkich hord wędrownych. Narzędzia ludów przedhistorycznych, bardziej nieokrzesane nawet, niż te jakiemi posługują, się współcześni dzicy, każą domyślać się nieobecności kunsztów, jedynie umożliwiających większe skupienia. Obrzędy religijne, pozostaie przy życiu wśród dawnych plemion starożytnych, początkiem swym sięgają czasów, kiedy praojcowie tych plemion posiadali noże krzemienne i wydobywali ogień przez pocieranie kawałków drzewa, zaś żyć musieli w gromadkach tak małych, jakie jedynie możliwemi są przed powstawaniem rolnictwa.

Domyślnym z tego wywodem jest ten, że za sprawą tak bezpośredniej, jak i pośredniej integracyi tworzyły się z biegiem czasu skupienia społeczne, milijony razy większe od tych, jakie jedynie istniały w odległej przeszłości. Tutaj więc mamy przed sobą zjawisko rośnięcia, przypominające nam stopniowością swoją pokrewny objaw w ciałach żyjących.

§ 225. Istnieje pewna dalsza równoległość pomiędzy tą cechą ewolucyi organicznej oraz odpowiadającym jej rysem nadorganicznej ewolucyi: rośniecie skupień rozmaitych porządków niezmierne przedstawia różnice pod względem sumy ogólnej.

Spoglądając na całozbiór typów zwierzęcych, widzimy, iż członkowie dużej gromady pierwotniaków rzadko kiedy wyrastają ponad objętość mikroskopowa, od jakiej dopiero rozpoczynają zwierzęta wyższe. Wśród licznych rodzajów Jamochłonnych (Coelenterata) rozmiary wzrostu wahają się od malutkiej Hydry — do wielkiej Meduzy. Typy: Zestawnych (robaki, pająki, raki, owady) i mięczków zdradzają przed nami niezmierne różnice wzrostu w swych wyższych i niższych przedstawicielach. Nakoniec, zwierzęta kręgowe, większe przeciętnie od pozostałych, ogromnie różnią, się pomiędzy sobą. pod względem wzrostu.

Pokrewne też cechy niepodobieństwa uderzają, nas, gdy rozpatrujemy całozbiór społeczeństw ludzkich. Istnieją, rozpierzchłe po wielu miejscowościach, drobniutkie hordy — te żyjące do dziś dnia wzory społeczeństw typu pierwotnego. Mamy np. Weddahów Leśnych, żyjących niekiedy parami, zaś tu i owdzie — w gromadkach; mamy Buszmenów, żyjących rodzinami i tworzących grupy większe tylko przy sposobności; mamy mieszkańców Ziemi Ognistej, którzy się gromadzą w liczbie od dwnnastu do dwudziestu osób. Pokolenia (tribes) Australczyków, Tasmańczyków, Andamańczyków różnią się liczebnie w granicach mniej więcej od 20 do 50 jednostek. Podobnie też trwa owo ograniczenie do objętości pierwotnej tam, gdzie kraj jest niegościnny, jak u Eskimosów, gdzie nierozwiniętemi są sposoby życia, jak u Indyjan Kopiących (Digger-Indian), albo gdzie sąsiednie plemiona tamują rozrost, jak u Górskich plemion Indostanu. Tam zaś gdzie żyzna ziemia daje obfitą żywność oraz gdzie życie bardziej osiadłe, doprowadzając do rolnictwa, ponownie zwiększa zasoby, tam napotykamy większe skupienia społeczne: przykładem mogą tu być społeczności wysp Polinezyi, oraz wielu krain afrykańskich. Tu jakaś setka lnb dwie, owdzie kilka lub wiele tysięcy skupiają się mniej lub więcej razem, jako jedna całość. Nakoniec, w społeczeństwach najwyższych, zamiast częściowo skupionych tysięcy, mamy już milijony skupione całkowicie.

§ 226. Pod innym jeszcze względem daje się wyśledzić pokrewieństwo pomiędzy wzrastaniem organizmu osobniczego a społecznego. W obu wypadkach objętość zwiększa się za sprawą procesów dwojakiego rodzaju, odbywających się już każdy zosobna, już łącznie. Istnieje naprzód rozrost przez proste mnożenie się jednostek, co zwiększa objętość grupy; nadto znów istnieje rozrost, będący następstwem łączenia się grup, a dalej grup tychże grup. Równoległość obu wypadków w sprawie rozrostu przez zwykłe mnożenie się jest zbyt oczywistą, aby wymagała przykładów, ale Takty odnoszące się do kategoryi drugiej potrzeba będzie tu przytoczyć.

Aby porównanie uczynić zrozumiałem, musimy powtórzyć tu w streszczeniu zasady integracyi organicznej, podanej w całej rozciągłości w dziele Principles of Biology (§§ 180 — 211). Najpierwej rozpatrzyć tu można, jako dające się śledzić najłatwiej, zjawisko wzrastania złożoności ustrojów, objawiające się w całem królestwie roślinnem. Rośliny rzędów najniższych, są to drobniutkie komórki, których jednę rodzaje w mirjadach zabarwiają wody stojące, inne zaś tworzą powłokę zieloną wilgotnych powierzchni. Ze skupień takich komórek tworzą się niteczki, krążki, kulki itp., jak również masy niekształtne i masy uwarstwione (laminated). Każda z tych ostatnich (zwana plechą — thallus), gdy prawie wcale nie jest zróżniczkowaną, jak np. u wodorostów morskich, albo zwana listowiem (frond) u skrylokwiatowych, posiadających już pewną budowę — jest obszerną lecz prostą grupą wymienionych wyżej pierworośli. Listowia połączone ze sobą do czasu w pewnych niższych roślinach skrytokwiatowych, łączą się stale w skrytokwiatowych wyższych, tworząc wtedy szereg powierzchni liściastych, zespolonych czołgającą, się łodygą. Od tej pochodzi znowu osiowa; część roślin jawnokwiatowych — odrośl wraz z jej narządami liściastemi to jezt liśćmi. To znaczy, że wytwarza się tutaj pewne stałe skupienie skupień. Nakoniec kiedy taka oś główna rozwinie się w poboczne, te zaś dadzą początek gałęziom, wówczas złożoność zbliża się do swego stadyjum wyższego. W królestwie zwierząt dzieje się podobnie, jakkolwiek sprawa ta odbywa się tutaj w sposób mniej prawidłowy i bardziej jak gdyby zamaskowany. Najmniejsze zwierzątko, podobnie jak i najmniejsza roślina, jest w istocie swej malutką grupą drobin żyjących. Istnieją też liczne postacie i stadja ukazujące nam skupienia takich najmniejszych żyjątek. Niekiedy, jak u złożonych Vortioellae lub u Gąbek indywidualności ich prawie wcale nie są zaciemnione; ale w miarę posuwania się w rozwoju skupienia złożonego, indywidualności skupień składowych stają, się mniej odrębnemi. W niektórych z pomiędzdzy jamochłonnych zachowują one wprawdzie znaczną niezależność, którą okazują w tem, iż, będąc oddzielone, poruszają się nakształt ameby, lecz indywidualności ich pogrążają się prawie w indywidualności utworzonego z nich skupienia: przykładem może tu być pospolita hydra. Sknpienia trzeciorzędowe w podobny sposób tworzą się z zespolenia skupień wtórnych. Liczne sposoby i fazy tej sprawy spostrzegać można w typie jamochłonnych. Istnieją, tam rozgałęzione hydroidy, w których oddzielne polipy zachowują swą indywidualność, a połączone są jedynie za pomocą wspólnej łodygi; istnieją dalej postacie takie, jak Velella, w których pojedyńcze polipy o tyle się zmieniły i zlały ze sobą, że przez długi czas nie rozpoznawano ich indywidualności. Albo jeszcze wśród Mulluscoida mamy słabo połączone skupienia trzeciorzędowe w gromadzie Salpidae, gdy tymczasem wśród Botryliidae silnie zespolone skupienie trzeciorzędowe zaciemnia indywidualności skupień wtórnych. Nadto, tak samo ma się rzecz z niektóremi typami zestawnych oraz jak to starałem się wykazać z pierścieniowatemi (Annulosa) w ogólności. (Zas. Biol., § 205).

Wzrost społeczeństwa odbywa się za sprawa. podobnegoż wzmagania się złożoności. Pierwotna grupa społeczna, tak samo jak pierwotna grupa drobin żyjących, od jakiej rozpoczyna się ewolucyja organiczna, nigdy nie dosięga objętości znaaznej przez proste powiększanie się. Tam, gdzie, jak wśród mieszkańców Ziemi Ognistej, zasoby żywności surowej, jakich dostarcza niegościnna ich siedziba, pozwalają żyć na jednem miejscu nie więcej, niż jakimś dwom dziesiątkom osób, gdzie, jak wśród Andamańczyków, ścieśnionych na skrawku wybrzeża, a mających po za sobą nieprzebyte lasy, zaledwie około czterdziestu ludzi może znaleźć żywność, nie oddalając się zbytecznie od swego siedliska czasowego — gdzie, jak wśród Buszmanów, błąkających się po szlakach niepłodnych, istnieć mogą jedynie gromadki małe i gdzie nawet rodziny "zmuszone bywają niekiedy rozdzielać się, gdyż jedna miejscowość nie może dostarczyć środków utrzymania dla wszystkich" — tam mamy skrajne przykłady ograniczenia rozmiarów grupy prostej oraz wytwarzania się grup wysiedleńczych po przekroczeniu granicy owych rozmiarów. Nawet w siedzibach dość wydajnych dzielenie się grup zpowodowywanem bywa w sposób pokrewny. Oto pokolenie pierwotne (tribe) ze wzrostem swej liczebności, rozprasza się do tyla, że części jego przestają być spójnemi, w końcu zaś stopniowo rozdziela się na pokolenia pochodne, wyodrębniające się w miarę tego, jak narzecza ich, coraz bardziej rozbieżne, zamieniają się na odrębne języki. Częstokroć nie spostrzegamy nic więcej nad proste powtarzanie się tej sprawy. Starcia się jednych pokoleń, upadek lub wygasanie drugich, wzrost, i samorzutne dzielenie się innych trwają ciągle. Powstawanie społeczeństw większych wynika jedynie z łączenia się takich mniejszych społeczności, które to połączenie nie wpływa na zatarcie odrębnościa, spowodowanych podziałami uprzedniemi. Sprawę tę oglądać możemy wśród plemion ucywilizowanych, gdzie odbywa się ona tak samo, jak dawniej toczyła się pośród ich przodków. Ludy dzikie, bardziej posunięte w rozwoju okazują już lekką spoistość hord większych zamiast owej bezwzględnej niezależności małych gromad, jaką spo-strzegamy wśród dzikich typu najniższego. W Ameryce Północnej każde z trzech wielkich pokoleń Komanczów składa się z rozmaitych gromadek, związanych ze sobą. o tyle tylko, o ile to wypływa z osobistego charakteru głównego wodza. Podobnie też zdaniem Burtona, Dakotowie dzielą, się na siedem gromad głównych, z których każda zawiera w sobie kilka pomniejszych; ogólna zaś ich liczba podług Catlin'a dosięga czterdziestu dwóch; nakoniec, w podobny też sposób każde z pięciu plemion Irokiezkich zawierało w sobie po osiem pokoleń. W warunkach sprzyjających ukazuje się ciaśniejsza spójnia pomiędzy temi słabo zespolonemi pierwotnemi grupami; ale spójnia ta niekiedy tylko staje się trwałą. Sprawa ta w postaci swojej najogólniejszej przedstawia się tak, jak ją opisał Mason mówiąc o Karenach. "Każda wioska wraz ze szczupłą swą posiadłością stanowi państwo niezależne, każdy zaś z wodzów jest udzielnym księciem; ale oto, tu i owdzie ukazuje się mały Napoleon, który podbija sobie królestwo, i tworzy zeń cesarstwo. Jednakże dynastyje takie trwają o tyle tylko, o ile czuwa nad niemi jednostka, która je stworzyła". Podobnie też dzieje się w Afryce. Livingstone powiada: "uprzednio wszyscy Magandżowie zjednoczeni byli pod rządem wielkiego wodza imieniem Undi... ale po śmierci Undiego państwo się rozpadło... takim bywa nieunikniony los wszelkiego władztwa Afrykańskiego od czasów niepamiętnych". Jedynie niekiedy tylko wyłania się w ten sposób złożone skupienie społeczne, trwające przez okres znaczniejszy, jak np. państwo Dahomejczyków lub Aszantyów, które jest "zbiorem państw, obowiązanych do pewnego rodzaju posłuszeństwa względem zwierzchniego władzcy" dzieje Madagaskaru oraz wielu wysp Polinezyjskich przedstawiają nam również takie czasowe grupy złożone, z których ostatecznie wytwarzają się w pewnych wypadkach grupy stałe. Wygasłe rasy cywilizowane w czasach swych najdawniejszyah przechodziły też przez stadyja podobne. Podług słów Maspera, Egipt był "podzielony zrazu na wielką liczbę pokoleń, które jednocześnie w kilku punktach poczynały zakładać małe niezależne państewka o odrębnych prawodawstwach i kultach religijnych"; złożone grupy Greckie, wytwarzające się pierwiastkowo, przedstawiały pomniejsze państewka wynikłe z podbijania miast słabszych przez silniejsze grody sąsiednie. Nakoniec, za dni pogaństwa w Europie północnej przykładem tego drugiego stadyjum skupiania się mogły być dzieje plemion Germańskich z ich podziałami cząstkowemu Kiedy już takie złożone społeczeństwa się umocnią, wówczas powtarzanie się tej samej sprawy na szerszą skalę wytwarza podwójnie złożone społeczności, które, słabo się tylko zespalając zazwyczaj, w pewnych wypadkach stają się całkiem spójnemi. Maspero wnioskuje, że nomy Egipskie opisywane wyżej jako wynik integracyi pokoleń, stężały w dwie wielkie dzierżawy Górnego i Dolnego Egiptu, które ostatecznie się połączyły ze sobą; małe państewka stały się przy tem prowincyjami. Chełpliwe pomniki królów Mezopotamskich również uwydatniają nam tę sprawę łączenia się związków. Nadto tak samo w Grecyi integraoyja, zrazu tylko miejscowa, poczyna później łączyć społeczności pomniejsze w związki wtórne. Za czasów rzymskich powstawały federacyje pokoleń w celach obrony, niekiedy krzepły one, następnie zaś zespalały się w skupienia jeszcze bardziej złożone. To samo działo się w całej Europie północnej zarówno przed Erą Chrześcijańską jak i po niej. Po okresie niewyraźnych i zmiennych połączeń następowało tam, jak to dobrze uwydatniają dzieje Francyi, skupianie się małych ziem feudalnych w prowincyje, a dalej zespalanie się tychże w królestwa.

Tak więc, zarówno w wypadku wzrostu organicznego, jak i nieorganicznego widzimy sprawę potęgowania się złożoności, doprowadzoną do rozmaitych stadyjów. W obu wypadkach po pewnem zespoleniu skupień najmniejszych ukazuje się proces wytwarzania większych skupień przez połączenie tamtych; nakoniec, w obu razach powtarzanie się tego procesu przeobraża skupienia wtórne w trzeciorzędowe.

§ 227. Wzrost organiczny i nadorganiczny przedstawia pewną inną jeszcze analogiję. Jak powiedziano wyżej, rozrost, wynikający z mnożenia się jednostek i rozrost, będący następstwem łączenia się grup, mogą odbywać się jednocześnie; jakoż zdarza się to w obu wypadkach.

Pierwotne skupienia zwierzęce i społeczne nietylko odznaczają się małością, ale nadto brakiem ścisłości. Twory typów niższych zajmują przestrzenie znaczne w stosunku do małej ilości substancyi zwierzęcej jaką w sobie zawierają; zaś społeczeństwa niskiego typu rozproszone bywają po przestrzeni dość rozległej w odniesieniu do liczby składających je osobników. Ale, tak samo jak integracyja w zwierzęciu objawia się przez ześrodkowywanie jego substacyi i przez wzrost objętości, tak podobnie też owej integracyi społecznej, wynikającej ze skupiania się skupień, towarzyszy wzrost liczby składających je osobników. Porównywając rozproszone gromadki mieszkańców w okolicach, zaludnionych przez plemiona dzikie — z tłumami, zajmującemi równie rozległe kraje Europy, albo też porównywając zaludnienie Anglii z czasów Siedmiowładztwa oraz gęstość jej ludności dzisiejszej, spostrzegamy, iż obok rozrostu wynikłego z połączenia się grup, odbywał się również rozrost wewnętrzny. Zupełnie tak samo jak zwierzą wyższe, staje się nietylko większem od niższego, ale nadto zyskuje na ścisłości utkania, tak podobnież ma się rzecz z wyższem społeczeństwem.

Wzrost społeczny przeto ukazuje nam zasadniczą, cechę ewolucyi w jej postaci dwojakiej. Integracyja objawia się tutaj zarówno w tworzeniu się większych mas, jako też i w postępie ich ku spójności, spowodowanej większą, ścisłością cząstek.

Właściwem jednak będzie, gdy nadmienimy tutaj, że istnieje pewien rodzaj wzrostu społecznego, nie posiadający odpowiednika we wzroście organicznym: przyczynę jego stanowi przesiedlanie się jednostek z jednego apołeczeństwa do drugiego, Wśród wielu grup pierwotnych oraz słabo rozwiniętych czynnik ten jest dość znaczącym; pospolicie jednak skutki jego są tak małe w odniesieniu doskutków wzrostu przez pomnażanie się jednostek oraz zespalanie grup, że nie wiele ujmują analogii.

* * *

ROZDZIAŁ IV.

BUDOWA SPOŁECZNA.

§ 228. W społeczeństwach, tak samo jak w ciałach żywych, wzrostowi masy towarzyszy zwykle wzrost budowy. Obok integracyi, będącej pierwiastkową cechą rozwoju, tak społeczeństwa jak i organizmy w wysokim stopniu okazują, nam cechę wtórną — zróżniczkowanie.

Kojarzenie się tych cech obu opisaliśmy w Principles of Biology, § 44. Wyłączając pewne niższe rodzaje zwierząt, których czynności nie o wiele przewyższają funkcyje roślin, uznaliśmy prawo ogólne, że wielkie skupienia posiadaią organizacyję wysoką; liczne są ograniczenia tego prawa, wynikające z różnic środka, siedziby, typu, ale nie dotykają one w niczem tej prawdy, iż złożony żywot jakiejś masy obszernej wymaga koniecznie zawiłych przyrządów. Tak samo ma się rzecz ze społeczeństwem. W miarę tego, jak postępować będziemy od grup małych ku wielkim, od prostych ku złożonym, odzłożonych ku podwójnie złożonym, wzmagać się będą różnice ich części składowych. Skupienie społeczne jednorodne jeszcze, gdy się znajduje w stanie małego zalążka, pospolicie wraz z każdym nowym przyrostem zyskuje na różnorodności; dla dosięgnięcia zaś objętości wielkiej musi posiadać wielką złożoność. Przypatrzmy się głównym stadyjom tej sprawy.

Rzecz naturalna, iż w stanie takim, w jakim znajdują się Koniagowie albo Indyjanie leśni Ameryki południowej, w stanie tak małego uspołecznienia, iż "jedna rodzina mieszka tam zdala od drugiej", organizacyja społeczna jest niemożliwa, oraz, że nawet tam, gdzie spostrzegamy już pewne lekkie zrzerzanie się rodzin, organizacyja nie powstaje jeszcze, gdy rodziny te są nieliczne i koczownicze. Grupy Eskimosów, Australczyków, Buszmenów i mieszkańców Ziemi Ognistej, nie okazują, nam nawet tej pierwiastkowej przeciwstawności części, jakiej domyślać się każe ustalone już przywództwo. Członkowie ich podlegają, takiej jedynie kontroli, jaką czasowo uzyska nad nimi człowiek silniejszy, bardziej przebiegły lub doświadczony, nie spostrzegamy tu nawet jakiegoś stałego jądra. Tam, gdzie istnieją grupy większe, znajdujemy zazwyczaj pewien rodzaj głowy (przywódzcy). Rząd ten, jakkolwiek nie jednolity (gdyż, jak zobaczyny później, pochodzenie władzy kontrolującej zależnem jest od przyrody czynności społecznych) jest jednak ogólny. Gromadki bezgłowe, całkiem nie rządzone, są niespójne i — aż do czasu osiągnięcia znacznej objętości — rozdzielone; ale wraz z ukazywaniem się skupień, dochodzących do setki osobników, lub przekraczających tę liczbę, znajdujemy zazwyczaj prosty lub złożony czynnik rządzący — przyczem jeden człowiek lub kilku przywłaszczają sobie i wykonywają, władzę — bądź przyrodzoną, bądź nadprzyrodzoną, bądź też jednną i drugą. Takiem jest pierwsze zróżniczkowanie społeczne. Rychło po tem ukazuje się zróżniczkowanie inne, dążące do wytworzenia podziału na części: kierowniczą i roboczą. Wśród pokoleń najniższych taki stan rzeczy objawia się jedynie jako tako w przeciwieństwie położenia dwu płci: mężczyźni, którym przysługuje kontrola nieograniczona, oddają, się takim działaniom zewnętrznym, jakiemi, na wojnie zwłaszcza, cechuje się pokolenie jako całość; tymczasem kobietom wyznacza się rolę wyrobnic, wykonywających mniej kosztowne części całkowitej pracy utrzymania. Ale, oto, wzrost społeczności oraz ustanowienie przywództwa, nadającego przewagę wojenną, spowodowuje powiększenie się części roboczej przez dołączenie do niej jeńców. Poczyna się to niepostrzeżenie. Podczas kiedy mężczyźni zabijani bywają w bitwie, a częstokroć później zjadani, to znów jednostki nie walczące dostają się do niewoli, Patagończycy np. biorą do niewoli kobiety i dzieci pojmane w czasie wojny. Później, szczególnie zaś kiedy ludożerstwo ustanie, jeńcami bywają, też mężczyźni; wynikiem zaś tego w pewnych razach bywa powstawanie części roboczej, wyodrębnionej jasno od części kierowniczej. U Czynuków jeńcy "wykonywają wszelkie roboty ciężkie". Czytamy, iż Beluczowie, unikając ciężkich trudów rolnictwa, wkładają je na barki Jutów — dawnych krajowców, których sami podbili. Beecham powiada, że na Wybrzeżu Złotem jeńcy często używanymi bywają do oczyszczania gruntu pod uprawę. Nakoniec, pomiędzy Felatami "jeńcy są liczni: mężczyźni trudnią się tkactwem, zbieraniem drzewa lub trawy, albo też pracą inną; niektóre z kobiet oddają, się przędzeniu... przygotowują, wełnę dla tkaczów, inne zajęte są, tarciem i mieleniem zboża itp."

Wraz z takiem powiększaniem się objętości — pod wpływem łączenia się pierwotnych skupień społecznych we wtórne — ukazują, się też dalsze różnice części. Utrzymywanie się trwałe gromady złożonej każe przypuszczać obecność zarówno "głowy" całości, jak i głów części poszczególnych; to też proces różniczkowania, podobny temu, jaki uprzednio wytworzył już był wodza, obecnie wytwarza znów wodza wodzów. Niekiedy powstaje taki związek w celach obrony przeciwko wspólnemu wrogowi, niekiedy zaś jest on wynikiem podboju innych pokoleń przez jedno. W tym ostatnim wypadku pokolenie panujące, utrzymując się przy zwierzchnictwie, rozwija wyżej swój charakter wojowniczy, a w ten sposób staje się niepodobnem do innych.

Kiedy już takie skupienia skupień stężeją o tyle, że zjednoczone ich władze podlegną, kierownictwu jednego czynnika rządzącego, wówczas zawiera się sojusze z innemi skupieniami skupień, albo się je podbija; sprawa zaś ta kończy się od do czasu czasu zupełnem zespoleniem. Kiedy się to zdarzy, sprawa rządzenia staje się jeszcze bardziej złożoną; mamy już wówczas; króla, rządców miejscowych i drobniejszych zwierzchników. Nakoniec, w tym samym czasie wybitniej też zarysowuje się podział na klasy: wojawniczą, kapłańską, niewolniczą itp. Jasnem jest przeto, że większa zawiłość budowy towarzyszy wzrostowi masy.

§ 229. Owo wzmaganie się różnorodności, towarzyszące wzrostowi skupień obydwóch kategoryj, przedstawia inną jeszcze cechę wspólną. Oto, obok niepodobieństw, odróżniających części skupienia a wynikłych z rozwoju działań koordynujących, ukazują się też niepodobieństwa działań zkoordynowanych — narządów odżywczych itp. w jednym wypadku, zaś urządzeń przemysłowych w drugim.

Kiedy skupienia zwierzęce najniższego porządku łączą się ze sobą, tworząc skupienie porządku wyższego, i kiedy dalej te skupienia wtórne jednoczą się znów w trzeciorzędowe, to każdy z ich składników zrazu podobnym bywa do innych; ale z biegiem ewolucyi powstają niepodobieństwa, zarysowujące się coraz bardziej stanowczo. Stadyja tej sprawy łatwo śledzie możemy u jamoohłonnych, na bokach hydry pospolitej ukazują się w drodze pączkowania osobniki młode, które, po dosięgnięciu całkowitego rozwoju, oddzielają się od swej rodzicielki. W hydroidach złożonych młode, wytworzone w podobny sposób polipy pozostają na zawsze przytwierdzonemi do pnia macierzystego, a, powtarzając z kolei proces pączkowania, tworzą skupienie rozgałęzione. Kiedy członkowie takiej grupy złożonej prowadzą życie podobne i prawie niezależne, jak to np. widzimy u rozmaitych rodzajów stałych, wówczas wszyscy oni, z wyjątkiem tych, co się stają narządami rozrodczemi, są do siebie podobni. Ale w skupieniach unoszących się po wodzie uraz pływających, a wytworzonych drogą procesów podobnych, rozmaicie uwarunkowani członkowie skupienia poczynają się od siebie różnić, przybierając odmienne funkcyje. Dzieje się tak samo z pomniejszemi grupami społecznemi połączonemi w większe. Każde pokolenie posiadało pierwiastkowo w swem łonie owe słabo zaznaczone podziały zajęć przemysłowych, wystarczające niskiemu rodzajowi jego życia, a podobne do podziałów każdego z pokoleń innych. Ale łączenie się ułatwia wymianę wytworów; kiedy zaś, jak to się zdarza najczęściej, różne pokolenia składowe zamieszkują miejscowości, sprzyjające odmiennym rodzajom wytwarzania, wówczas poczyna się ukazywać różnica zajęć, a wynikiem jej bywa niepodobieństwo budowy przemysłowej odrębnych części. Nawet wśród pokoleń nie zjednoczonych, jak np. w Australii, odbywa się wymiana wytworów pomiędzy odnośnemi siedzibami plemion, dopóki wojna nie stanie temu na zawadzie. Nakoniec, oczywistem jest, że tam, gdzie osiągniętym będzie taki stopień integracyi, jaki widzimy na Madagaskarze, albo w główniejszych państwach murzyńskich Afryki, pokój wewnętrzny, wynikły z poddania się różnych plemion jednemu rządowi, ułatwia stosunki handlowe. Ponieważ części podobne stale są tutaj ze sobą zespolone, przeto możliwą się staje wzajemna ich zależność; zaś w miarę wzrastania owej zależności potęgują się też różnice części.

§ 230. Postęp organizacyi, zdążający w ten sposób za postępem skupiania się, a podobny tak w organizmach osobniczych jak i społecznych, zgadza się w obu wypadkach z jednem prawem ogólnem: zróżniczkowania odbywają się tam, podążając od ogółu, do szczegółu. Naprzód mamy szerokie a proste różnice pomiędzy częściami; dalej wewnątrz każdej z tych pierwotnie zróżniczkowanych części spostrzegamy zmiany, wyodrębniające działy każdej z nich; jeszcze później w każdym z takich niepodobnnych działów ukazują się różnice pomniejsze i tak dalej ustawicznie.

Kolejne stadyja rozwoju kręgosłupa uwydatniają dobrze działanie tego prawa w organizmach zwierzęcych. Na początku cała oś mózgordzeniowa przedstawia się w postaci wydłużonego zagłębienia blastodermy, zwanego "bruzdą pierwotną", niema wówczas jeszcze ani znaku kręgów, ani też nawet przeciwieństwa pomiędzy tą częścią kręgosłupa, która ma się stać głową, oraz tą, która się stanie osią grzbietu. Ale oto brzegi ograniczające tę bruzdę, rosnąc wciąż i zaginając się szybciej na końcu przednim, który też jednocześcnie bardziej się rozszerza, pozwalają odróżniać już czaszkę od grzbietu; z drugiej strony początek segmentacyi części grzbietowej, podczas gdy część czaszkowa pozostaje nie usegmentowaną, jeszcze bardziej uwydatnia to przeciwieństwo. Wewnątrz każdego z tych działów głównych powstają rychło pomniejsze. Zaczątkowa czaszka, pochylając się ku przodowi jednocześnie okazuje nam trzy zgrubienia, będące, zapowiedzią zawartych w niej ośrodków nerwowych; gdy tymczasem segmentacyja kolumny grzbietowej, dochodząc aż do końca, wytwarza jednostajny prawie szereg kręgów pierwotnych — "protovertebrae". Kręgi te zrazu nietylko bardzo mało różnią się od siebie, ale każdy z nich jest stosunkowo prostą masą kwadratową. Stopniowo ten szereg prawie jednostajny rozpada się na działy odmienne — na grupę szyjową, grzbietową, lędźwiową; podczas zaś kiedy szereg kręgów różniczkuje się w ten sposób w jego rozmaitych okolicach, każdy krąg zmienia również swą postać ogólną, jaką pierwotnie posiadał wespół z innemi, na pewną postać szczególną, wyróżniającą go niekiedy od pozostałych. W całym zarodku toczą się też jednocześnie sprawy pokrewne, które, wyodrębniając zrazu od innych każdą część większą, następnie wyodrębniają znowu cząstki tej części.

W ciągu rozwoju społecznego można również śledzić przeobrażenia podobne. Za przykład posłuży nam tutaj powstawanie urządzeń kontroli religijnej. W plemionach prostych oraz w gromadkach plemion w ciągu wcześniejszej doby ich skupiania się, znajdujemy ludzi, pełniących jednocześnie czynność: czarodziejów, kapłanów, wróżbiarzy, egzortystów, doktorów, — znajdujemy ludzi, rozprawiających się z domniemanemi istotami nadprzyrodzonemi we wszelki możliwy sposób: już zjednywają je oni, już szukają u nich wiedzy oraz pomocy, już rozkazują im, już je pokonywają. W miarę postępów integracyi społecznej, ukazują się różnice zarówno w czynnościach tych ludzi, jak i w ich stanowiskach. Na Tanna "istnieją doktorowie od deszczu... i mnóstwo innych ludzi "świętych"". Na Fidżi znajdują się nietylko kapłani, ale i wiedźmy; wśród wyspiarzy z Sandwich spotykamy wróżbiarzy, jako też i kapłanów; wśród Nowo-Zelandczyków Thomson odróżnia kapłanów i czarodziejów; nakoniec wśród Kafrów, obok wróżbiarzy i sprowadzaczy deszczu, istnieją dwie klasy doktorów, z których jedni przy pomocy czynników nadprzyrodzonych, zaś drudzy za pomocą przyrodzonych czynników lecząchorego. W społeczeństwach dalej posuniętych w rozwoju, jak np. w społeczeństwach Ameryki starożytnej, spostrzegamy jeszcze większą różnolitość tej grupy, niegdyś jednostajnej: w Meksyku np. klasa lekarzy, pochodząca od klasy czarodziejów, którzy po nieprzyjacielskiu rozprawiali się z działaczami nadprzyrodzonymi, domniemanymi sprawcami chorób, różniła się od klasy kapłanów, których stosunek do działaczy nadprzyrodzonych polegał na zjednywaniu tychże działaczy. Dalej, klasa kapłańska zawierała w sobie kilka rodzajów działaczy, dzielących pomiędzy siebie obowiązki religijne; byli tu ofiarnicy, wróżbiarze, śpiewacy, twórcy hymnów, nauczyciele młodzieży; nadto, w każdym z tych podziałów było jeszcze pewne stopniowanie dostojeństw. Taki postęp kapłaństwa od ogółu do szczegółu doprowadził wśród narodów wyższych do tak wybitnego wyodrębnienia tej klasy, iż o pierwotnem jej powinowactwie zapomniano. Kapłani-astrologowie plemion starożytnych dali początek klasie uczonych, tak różnorodnie wyspecyjalizowanej dzisiaj; od kapłanów-lekarzy starożytności pochodzi znów klasa lekarzy, wraz z jej głównemi i pomniejszemi podziałami; gdy tymczasem we właściwej klasie duchowieństwa nietylko powstały rozmaite stopnie godności duchownych — od papieża aż do kościelnego sługi — ale różne rodzaje urzędów, jak dziekana, proboszcza, księdza, dyjakona, chórzysty, a nadto inne jeszcze rodzaje, jak wikarjuszów i kapelanów. Podobnie też dzieje się z rozwojem jakiegokolwiek urządzenia przemysłowego; tak np. poczynając od kowali pierwotnych, przetapiających własne swe żelazo i wyrabiających z niego narzędzia, dochodzimy do naszych okręgów przemysłu żelaznego, gdzie przygotowywanie metalu zróżniczkowało się na: wytapianie, lutrowanie, hartowanie, walcowanie i gdzie zamiana tego metalu na narzędzia podzieliła się również na sprawy różnorodne.

Przeobrażenie, którego przykład podaliśmy tutaj, jest w istocie wzorem owej zamiany jednorodności na różnorodność, jaka wszędzie cechuje ewolucyję; ale co szczególniej zaznaczyć tutaj wypada, to ten fakt, że zmiana taka cechuje organizmy osobnicze oraz społeczne w stopniu szczególnie wysokim.

§ 231. ściślejsze zbadanie faktów odsłoni przed nami inną jeszcze równoległość uderzającą. Wewnętrzne urządzenie narządów zwierzęcych oraz roślinnych kształtuje się na tej samej zasadzie.

Organy wewnętrzne jakiejś istoty żywej, przedstawiając różnice wielorakie, posiadają jednak pewne cechy wspólne. Każdy z nich zaopatrzony jest w przyrząd, służący do dostarczania pożywienia jego częściom, do przynoszenia mu materyjałów, których kosztem działa, do wydalania materyjałów zużytych, do wyprowadzania produktów, przezeń wytwarzanych, jak również do kierowania jego działalnością. Jakkolwiek wątroba np. i nerki niepodobne są do siebie z postaci ogólnej i budowy drobnowidzowej, jak również z czynności, jakie wykonywają, to wszakże tak jedna z nich, jak drugie posiadają układ tętnic, żył, naczyń chłonnych — posiadają rozgałęzione przewody ku wyprowadzaniu swych wydzielin, oraz nerwy, podniecające lub powściągające ich działania. W znacznej mierze to samo stosuje się też do owych narządów wyższych, które zamiast wyrabiać, oczyszczać i rozprowadzać krew, przyczyniają się do życia ogólnego przez wykonywanie działań zewnętrznych; mówimy tu o narządach nerwowych i mięśniowych. One również posiadają własne swe przewody do sprowadzania przygotowanych już materyjałów, drogi do wydalania materyjałów wadliwych, oraz do wyprowadzania materyj zużytych, jak również posiadają komórki i włókna kontrolujące. Tak więc obok licznych a wybitnych różnic budowy, istnieją też wydatne cechy jej wspólności.

Tak samo ma się rzecz ze społeczeństwem. Skupienie obywateli, tworzące narząd, zatrudniony wytwarzaniem jakiegoś wyrobu ku pożytkowi całości, albo też w inny sposób zaspakajający potrzeby narodu, posiada w sobie narządy podrzędne, w istocie swej podobne do takich samych narządów każdego z organów, zajętych inną jakąś czynością. Weźmy np. okręg przemysłu bawełnianego, albo też wyrobów żelaznych; dosiada on szereg urządzeń, służących do sprowadzania materyjału surowego, oraz grupę urządzeń innych, gromadzących i rozsyłających wyroby; posiada cały układ większych i mniejszych przewodów, po których podążają zapasy żywności oraz innych potrzeb życiowych, czerpane z ogólnego zasobu, krążącego po całem państwie, a dowożone aż do mieszkań pracowników miejscowych oraz ich kierowników; posiada on urządzenia pocztowe i inne, służące do przesyłania owych impulsów, pod wpływem których przemysł miejscowy ożywia się, albo się zatrzymuje; posiada miejscowe władze nadzorcze, państwowe oraz kościelne, utrzymujące porządek i umożliwiające zdrową działalność narządu. To samo ujrzymy, zwracając się od okręgu, wytwarzającego pewne wyroby do portu nadmorskiego, który pochłania je i rozsyła: spostrzegamy tam, iż urządzenia rozdzielcze i kierownicze są prawie te same. Nawet tam, gdzie organ społeczny, nie oddając się czynności materyjalnej, ma za obowiązek, jak np. uniwersytety, przysposobienie pewnych klas jednostek do rozmaitych czynności społecznych, nawet tam również powtarza się ten ogólny typ budowy: urządzania, służące do utrzymania i kierownictwa instytucyi, jakkolwiek różne pod niektóremi względami, podobne są jednak w swojej istocie: mamy tu również klasy rozdzielców, klasy kontroli cywilnej, oraz szczególnie rozwiniętą klasę kontroli kościelnej.

Zauważywszy, iż owej wspólności budowy narządów społecznych, jak również owej wspólności budowy narządów ciała żyjącego niechybnie towarzyszy współzależność tychże narządów, spostrzeżemy jaśniej, niż dotychczas, jak wielkiem jest podobieństwo przyrody pomiędzy organizacyją osobniczą, a społeczną.

§ 232. Potrzeba wspomnieć tu jeszcze o pewnem podobieństwie budowy. Tworzenie się narządów w ciele żyjącem podąża drogami, które odróżniać możemy, jako pierwotne, wtórne i trzeciorzędowe; w podobny też sposób istnieją pierwotne, wtórne i trzeciorzędowe drogi wytwarzania się narządów społecznych. Przypatrzymy się tutaj każdej z owych trzech równoległości. U zwierząt niższego typu narządem, wydzielającym żółć nie jest wątroba, lecz pojedyńcze komórki, umieszczone w ścianach jednej części przewodu odżywczego. Komórki te, każda z osobna, wykonywają swą czynność, oddzielając od krwi pewne materyje i wydalając ze siebie to, co oddzieliły.Ściśle mówiąc nie istnieje tu jeszcze żaden organ, lecz tylko pewna liczba jednostek, nie zespolonych jeszcze w narząd. Podobnem to jest do zaczątkowej formy jakiegoś urządzenia przemysłowego w społeczeństwie. Zrazu każdy pracownik sam wykonywa swoją robotę i sam dostarcza wyrób swój spożywcom. Porządek taki istnieje dotąd w naszych wioskach, gdzie szewc przy własnem swem ognisku robi i sprzedaje buty, gdzie kowal sam jeden zaopatruje sąsiadów w wyroby żelazne; są to przykłady pierwotnego typu wszelkich urządzeń wytwórczych. Wśród dzikich zarysowują się lekkie zróżniczkowania, pod wpływem zdolności osobistych. Nawet o uwstecznionych mieszkańcach Ziemi Ognistej Fitzroy powiada nam, iż "jeden z nich staje się zwolennikiem włóczni, inny procy, zaś inny łuku i strzał''. Ponieważ podobne różnice uzdolnień wśród członków pokoleń pierwotnych nakłaniają różnych ludzi do obrania danego rodzaju wytwórczości, wynika ztąd przeto, iż organ jakiegoś przemysłu niechybnie poczynać się musi, jako jednostka. Gdzie, tak jak wśród Indyjan. kalifornijskich Shasta, "wyrabianie strzał jest zawodem odrębnym" — tam oczywistym się staje, że skoro wyższość jest przyczyną zróżniczkowania, tedy pracownik musi zrazu pozostawać pojedyńczym. W następnych okresach rozwoju nawet wśród małych społeczności osiadłych typ ten istnieje w dalszym ciągu. Twierdzenie, że wśrod Murzynów Nadbrzeżnych "najzdolniejszy człowiek w wiosce jest zazwyczaj kowalem, stolarzem, budowniczym i tkaczem", z jednej strony wskazuje nam na niezróżniczkowane jeszcze stadyjum rozwoju rzemiosła, z drugiej zaś poucza, jak dalece indywidualną jest tutaj budowa warstwy rzemieślniczej; domyślnym zaś z tego wszystkiego wywodem jest ten, że ukazującym się później nowym potrzebom społeczeństwa czyni zadość ciagły przyrost takich osobników, pełniących pojedyńczo i niezaleznie od siebie swe czynności.

Zaczątkowy narząd wydzielający, za sprawą dwóch przemian jednoczesnych, dosięga owego wyższego stadjum budowy, od jakiego obecnie rozpoczniemy nasze porównanie. Komórki przechodzą od stanu skupień rozproszonych do stanu skupień zbitych; te zaś ostatnie zyskują jeszcze na złożoności. Zamiast komórki pojedyńczej, wyrabiającej i wydalającej swój produkt, mamy teraz wydłużone woreczki złożone z całej rodziny komórek; woreczek taki, otwarty na jednym ze swych końców, pozostawia wolną drogę produktowi komórek. Jednocześnie wytwarza się zintegrowana grupa takich woreczków, z których każdy zawiera jednostki wydzielające i posiada swe osobne ujście. W społeczeństwach nawpół cywilizowanych znajdujemy pewien typ organa społecznego ściśle odpowiadający owemu typowi narządów osobniczych. Oto w którejś z tych osiadłych a rosnących społeczności zapotrzebowanie pracowników pojedyńczych, bardziej już wyspecyjalizowanych co do rodzaju zajęć, poczyna objawiać się stale; każdy też z pracowników, naglony pilnością roboty, przybiera sobie do pomocy własne dzieci. Praktyka taka począwszy się przypadkowo — utrwala się; niekiedy zaś urasta na nieuchronny zwyczaj, mocą którego każdy pracownik wdraża dzieci swe do własnego rzemiosła. Liczne są przykłady tego stadyjum rozwoju. Zajęcia rękodzielnicze "jak każde inne powołanie lub zawód w Peru zawsze przechodziło z ojca na syna. Podział na kasty pod tym szczególniej względem był tam tak ścisły, jak w Egipcie lub Indostanie". Nadto, w Mexyku "synowie w ogólności uczyli się zajęć swoich ojców i obejmowali ich zawód". To samo stosowało się też do przemysłowych urządzeń ludów Europy za czasów dawnych. Na mocy kodeksu Teodozyjusza młodzian rzymski zniewolony bywał do oddawania się zajęciom swych ojców... Jakoż konkurent, starający się o rękę córki, wtedy tylko ją otrzymywał, kiedy się poświęcał zawodowi jej rodziny. We Francyi średniowiecznej rzemiosła były dziedziczne, dawniejsze też okresy dziejów Anglii cechowały się zwyczajem podobnym. Rozgałęzienie się zawodu danej rodziny w ciągu pokoleń na pewną liczbę rodzin spokrewnionych ze sobą a oddanych jednakowemu zajęciu wytwarzało zaczątek cechu; takie zaś zjednoczone ze sobą rodziny, monopolizujące pewien rodzaj przemysłu, tworzyły gromadę, która zamieszkiwała zazwyczaj tę samą dzielnicę. Ztąd to owe do dziś dnia pozostałe nazwy ulic w miastach angielskich: "Fellmonger, Horsemouger i Fleshmonger, Schocwright i Schieldwright, Turner i Salter Streets". (Ulica handlarzy drzewa, koni, Rzeźnicka i t.d.). Podział oczywiście podobny do tego, jaki dotąd istnieje jeszcze na bazarach wschodu. Otóż, zauważywszy, że taka dzielnica przemysłowa zajętą była przez wiele rodzin spokrewnionych, z których każda zawierała w sobie synów pracujących pod kierunkiem ojca, że ten, kierując robotą, zbywał zarazem wyroby, i że kiedy rodzina i prowadzony przez nią, interes były dość zuaezne, stawał się on głównym nabywcą materyjałów surowych i oddawcą wyrobów, spostrzeżemy, że istniała tam analogija z owym rodzajem opisywanego wyżej narządu gruczołowego, który się składa z pewnej liczby woreczków, złożonych z komórek, a posiadających odrębne ujście.

Można tu nakreślić trzecie jeszcze stadyjum analogii. Obok owego rozrostu gruczołów, spowodowanego bardziej ożywioną czynnością zwierzęcia bardziej rozwiniętego, ukazuje się też zmiana budowy, będąca wynikiem zwiększania się objętości narządu. Kiedy woreczki się mnożą, gdy tymczasem przewody ich wszystkie mają prowadzić do jednego miejsca, to wynika ztąd, że ujścia ich coraz liczniejsze zajmują większą przestrzeń na ścianie jamy, będącej odbiornikiem wydzielin; kiedy zaś bocznemu rozszerzaniu się tej przestrzeni stają na zawadzie wymagania samej czynności narządu, to wynikiem tego będzie zdobywanie niezbędnej przestrzeni przez wytwarzanie worków ślepych.. Dalsza tegoż rodzaju potrzeba prowadzi do tworzenia się drugorzędnych woreczków ślepych zbaczających od głównego, który tym samym staje się po części przewodem. W ten sposób rozwija się ostatecznie duży jakiś narząd trzebny np. wątroba, posiadający jeden główny przewód i rozgałęzione przewody boczne, przenikające całą masę narządu. Przejdźmy teraz przez stadyja równoległe opisanego wyżej rodzaju organów przemysłowych. Pomiędzy typem przemysłu domowego, a fabryką niemasz nagłej przerwy, ale istnieje przejście stopniowe. Pierwszy krok tego pochodu widzimy w owych przepisach cechowych, mocą których do liczby członków rodziny może być przydanym uczeń (zrazu prawdopodobnie krewniak), ten zaś, jak powiada Brentano, "stawał się członkiem rodziny swego majstra, który, ucząc go własnego rzemiosła, czuwał jak ojciec zarówno nad moralnością jego, jak i nad robotą"; faktycznie więc uczeń taki stawał się przybranym synem. Kiedy przemiana taka już się utrwaliła, upowszechnił się zwyczaj posługiwania się uczniami, którzy też zmienili się na najemników wędrownych. Z rozwojem tej zmienionej grupy domowej majster urastał na właściciela wyrobów, wytworzonych już nietylko przez jego rodzinę, lecz i przez innych; w miarę zaś rozszerżania się tej sprnwy nieuchronnie sam on przestawal być pracownikiem, zaś całkowicie stawał się rozdzielcą (distributor) — jak gdyby przewodem, przez który wychodziły nazewnątrz wyroby już nie kilku synów, lecz wielu nie spokrewnionych ze sobą rzemieślników. Utorowało to drogę do takich urządzeń, w których ilość osób zajętych robotą znacznie przekraczała liczbę członków rodziny, aż wreszcie z użyciem siły mechanicznej ukazały się rękodzielnie: szereg pokojów, z których każden zawierał w sobie mnóstwo jednostek wytwórczych, wysełających własny swój dopływ wyrobów, który łączył się z dopływami innemi, zanim wszystkie wreszcie nie dosięgły jednego ujścia. Ostatecznie w rozwiniętych silnie organach przemysłowych spostrzegamy wiele fabryk skupionych w jednem mieście, oraz inne zgromadzone w miastach sąsiednich; z miast tych oraz w ich kierunku liczne rozgałęzione drogi pozwalają wywozić zasoby odzieży, tkanin itp. oraz dosyłać materyjały surowe.

Istnieją też przykłady, w których jakiś nowy przemysł przeszedł przez owe stadyja w ciągu paru pokoleń; tak np. miała się rzecz z przemysłem puszkarskim. Przed 50 laty w hrabstwach środkowych chrzęst i stuk pojedyńczych warsztatów dochodził zaledwie z domków przydrożnych tu i owdzie rozsianych: pojedyńczy pracownik wykonywał sam i sprzedawał swój wyrób. Później powstały pracownie, w których słyszeć można było robotę kilku takich warsztatów: pracowali tam ojciec ze swymi synami z dodatkiem może jakiegoś czeladnika. Z biegiem czasu wyrosły wreszcie duże budowle, zawierające w sobie wiele podobnych warsztatów, pędzonych siłą pary; nakoniec wiele takich dużych gmachów usadowiło się w tem samym mieście.

§ 233. Wszystkie te analogije budowy dosięgają pewnej fazy ostatecznej jeszcze bardziej uderzającej. W obu wypadkach zachodzi przeciwieństwo pomiędzy pierwiastkowym sposobem rozwoju, a sposobem późniejszym, który zajął miejsce tamtego.

W przebiegu swym ogólnym, od typów niższych ku wyższym, ewolucyja organiczna przechodziła przez wszystkie opisane powyżej stadyja za pomocą zmian nieznacznych; ale w rozwoju osobniczym organizmów typu wyższego stadyja te powtarzają się w skróceniu i dany narząd wytwarza się w sposób stosunkowo bezpośredni. Tak np. wątroba zarodka ssących tworzy się przez nagromadzenie licznych komórek, aż oto urastają one w masę odstającą od ściany kiszki pierwotnej, gdy tymczasem jednocześnie wypukla się w nią ślepe zagłębienie tej kiszki. Przeobrażenie się tego ślepego worka w przewód wątroby odbywa się jednocześnie ze sprawą wytwarzania się, w masie jej komórek, przewodów pomnieszych złączonych z tym głównym; nakoniec w tym samym czasie odbywają się inne jeszcze zmiany, ukazując się jedna po drugiej w ciągu ewolucyi organu po przez stadyja coraz to wyższe. Podobnie też dzieje się w sprawie powstawania organów przemysłowych. Dziś, kiedy system fabryk mocno jest utrwalony — kiedy włączonym on został do społecznego ustroju, spośtrzegamy bezpośrednie stosowanie jego w rozmaitych gałęziach przemysłu, albowiem jego przydatność stała się oczywistą. Jeżeli w jakiejś miejscowości odkrycie rudy żelaznej prowadzi do założenia tam żelaznego przemysłu, jeżeli na innem miejscu jakiś szczególny rodzaj wody ułatwia warzenie piwa, to w wypadkach takich nie widzimy przechodzenia przez dawniejsze stadyja pojedyńczego pracownika rodziny, rodzin skupionych itd. Ale spostrzegamy nagłe skierowanie do owej miejscowości tak materyjałów jak i ludzi, po czem powstają zaraz odpowiednie urządzenia typu wyższego. Co większa — nietylko jeden znaczniejszy zakład rozwija się wówczas w taki sposób bezpośredni, ale całe skupienie wielkich zakładów. W Barrow-in-Furness widzimy całe miasto z jego warsztatami żelaznemi, przedsiębiorstwami dowozu i wywozu, z rozległemi dokami, z jego środkami komunikacyi, a wszystko to w ciągu lat niewielu zbudowano podług takiego typu, jaki drogą zmian kolejnych musiał wytwarzać się w ciągu całych stuleci.

Obu wypadkom wspólną jest również pewna pokrewna tamtej, lecz bardziej jeszcze wybitna przemiana sprawy ewolucyjnej. Zupełnie tak samo jak w zarodku zwierzęcia wyższego rozmaite organy kładą podwaliny swych ważnych części, wzorując się na typach pierwotnych, jak gdyby wiedząc o tem, iż pochodziły przez nie, tak samo z całym ciałem w ogólności zdarza się, że całkowite organy, które w ciągu filogenetycznego rozwoju typu ukazywały się stosunkowo późno, w rozwijającym się typie osobniczym ukazują się względnie wcześnie. Sprawa ta, którą prof. Haeckel nazwał heterochronizmem, objawia się nam np. we wczesnym zarysowywaniu się mózgu u zarodka ssaków, pomimo iż wśród niższych typów kręgowców mózg wcale nie istnieje; albo jeszcze przykład podobny widzimy w segmentacyi kolumny grzbietowej, już przed wytworzeniem się jakiegokolwiek układu odżywczego, jakkolwiek u kręgowców pierwotnych istnieją bardzo słabe tylko oznaki segmentacyi, nawet wówczas, gdy układ odżywczy jest już całkiem rozwinięty. W ewolucyi społecznej przykładu podobnej przemiany porządku rozwojowego dostarczają nam społeczności nowe, odziedziczające jakieś utrwalone zwyczaje społeczeństw starych. Wzorem mogą tu być Stany Zjednoczone, gdzie miasto jakieś, powstałe na dalekim zachodzie posiada już ulice i place, ma swój hotel, kościół i biuro pocztowe, obok bardzo małej jeszcze liczby domów, — Stany Zjednoczone, gdzie droga żelazna przebiega przez pustynię, jak gdyby w przewidywaniu osiedleńców. Albo wreszcie przykładem może być Auatralija, gdzie w kilka lat potem, jak dokoła nowych kopalni poczęły się gromadzić lepianki poszukiwaczy złota, zakładano drukarnię i dziennik; jakkolwiek w kraju macierzystym stulecia upłynąć musiały, zanim miasto podobnej wielkości rozwinąć mogło taką działalność.

* * *

ROZDZIAŁ V.

FUNKCYJE SPOŁECZNE.

§ 234. Zmiany budowy nie mogą się odbywać, nie sprowadzając za sobą zmian czynności; wiele przeto z tego, co się powiedziało w rozdziale ostatnim, można byłoby powtórzyć tutaj, zmieniwszy tylko terminy. Istotnie, ponieważ o wielu zmianach budowy społecznej dowiadujemy się raczej przy pomocy wskazówek pośrednich — ze zmian czynności, przeto powiedzieć można, że te ostatnie domyślnie zostały już przez nas opisane.

Istnieją wszakże pewne cechy funkcyjonalne, nie uwydatniające się dość wyraźnie w cechach budowy. Tym właśnie należy tu parę kartek poświęcić.

§ 235. Jeżeli organizacyja polega na takiem zbudowaniu całości, iżby części jej mogły pełnić czynności, wzajem zależne, tedy w miarę wznoszenia się organizacyi, musi też zwiększać się zależność każdej części od innych, a to do takiego stopnia, iż oddzielenie jej od całości staje się zabójczem i naodwrót. Prawda ta ujawnia się zarówno dobrze w organizmie osobniczym, jak i społecznym.

Najniższe skupienia zwierzęce tak są ukonstytuowane, iż każda część ich podobna zewnętrznie do innych, wykonywa też czynność podobną; ztąd to samorzutne lub sztuczne rozdzielenie takich części prawie zgoła nie przeszkadza ich życiu. Kiedy słabo zróżniczkowany kawałeczek protoplazmy, tworzący korzenionóżkę, rozdzieli się przypadkowo, to każdy z tych działów istnieje, jak przedtem. Nadto podobnie też dzieje się z owemi skupieniami drugiego porządku, których składniki w istocie swej pozostają podobnemi. Urzęśnione monady, okrywające sobą włókna rogowe żywej gąbki, tak mało po-trzebują. wzajemnej swej pomocy, że kiedy gąbkę rozetniemy na dwoje, każda jej połowa wykonywa sprawy swe bez przerwy. Nawet tam, gdzie wśród jednostek składowych powstały już pewne różnice, jak np. u polipa pospolitego, spowodowane rozdziałem zaburzenie bywa tylko czasowe; dwie lub więcej części, wynikłych z podziału, potrzebują, jedynie krótkiego czasu do tego, iżby jednostki ich ułożyły się na nowo i poczęły wykonywać zwykłe swe czynności. Podobnie też i z powodów podobnych dzieje się wśród najniższych skupień społecznych. Bezgłowa (nie mająca przewódcy) koczownicza grupa ludzi pierwotnych, dzieli się, nie doznając żadnego szwanku. Każdy mężczyzna, będący zarazem wojownikiem, myśliwym i wytwórcą własnej swej broni, lepianki itp., wraz z połowicą swą, która w każdym wypadku wykonywa też czynności jednakie' potrzebuje działać wspólnie ze swemi towarzyszami jedynie w razie wojny, a poniekąd na polowaniu; z wyjątkiem zaś wypadku walki, spółdziałanie z połową pokolenia jest równie dobre, jak z całością. Nawet tam, gdzie istnieje lekkie zróżniczkowanie, widniejące w ustanowieniu przewództwa, nawet tam dobrowolne lnb przymusowe rozdzielenie się nie bywa źródłem wielkich niedogodności. Bądź przed wysiedleniem się części pokolenia, bądź też później jeden z mężczyzn staje się przywódcą, i proste życie społeczne, możliwe w takich warunkach, rozpoczyna się nanowo.

O wiele inaczej ma się rzecz z wysoko uorganizowanemi skupieniami obu rodzajów. Nie możemy rozciąć ssaka na dwoje, nie sprowadzając natychmiastowej jego śmierci. Ukręcenie łba ptakowi jest dla niego zabójczem. Nawet płazy, znoszące utratę ogona, nie mogą utrzymać się przy życiu, gdy się rozdzieli ich ciało. Nakoniec, wśród istot zestawnych dzieje się też podobnie, i jakkolwiek w niektórych rodzajach niższych rozcięcie organizmu na dwie połowy nie zabija życia w żadnej z nich, to jednak staje się ono śmiertelnem dla obu u owadów, pająków i raków. Jeżeli wpływ uszkodzeń mniejszym jest w społeczeństwach wyższych, niż w wyższych organizmach zwierzęcych, to jednak jest jeszcze on bardzo wielki. Middlesex, odcięte od swego otoczenia, musiałoby po kilku dniach powstrzymać wszystkie swe czynności społeczne, a to dla braku zasobów. Odetnijmy okręg bawełniany od Liverpoola i innych portów, a następstwem tego będzie powstrzymanie jego przemysłu i wymieranie ludności. Oddzielmy ludność okręgów węgla kamiennego od sąsiadującej z nią ludności hutniczej, albo tej, która wyrabia odzież maszynową, a natychmiast obie strony, zamierając społecznie, wskutek powstrzymania ich działalności, poczną też wymierać jednostkowo. Jakkolwiek w wypadkach, gdy społeczeństwo cywilizowane podlegnie takiemu rozdziałowi, iż część jego pozbawioną będzie centralnej władzy kierowniczej, może ono wyłonić ze siebie nowy organ kierownictwa, to jednak w czasie tym grozi mu wielkie niebezpieczeństwo rozprzężenia (dissolucyi) i musi ono przejść przez długi okres nieładu i osłabienia" zanim organizacyja utrwali się nanowo.

Tak więc consensus funkcyi staje się ściślejszym w miarę postępów rozwoju. W skupieniach niższych, zarówno osobniczych, jak i społecznych, czynności części mało są od siebie zależnemi; tymczasem w rozwiniętych skupieniach obu rodzajów jedynie owo zjednoczenie działań, stanowiące o życiu całości, umożliwia złożone działania, jakie stanowią o życiu części.

§ 236. Potrzeba tu wymienić inny jeszcze dowód posiłkowy, widoczny a priori, a dający się stwierdzić a posteriori. Tam, gdzie części są mało zróżniczkowane, mogą. one łacno zastępować siebie w wykonywaniu czynności, lecz w razie wielkiego zróżniczkowania, czynią to bardzo niedokładnie, lub zgoła czynić nie mogą.

Tutaj znowu polip pospolity dostarcza nam dobrego przykładu. Jedna z tych workowatych istot pozwala na wywracanie swej powierzchni wewnętrznej na zewnątrz — tak, że skóra staje się żołądkiem, żołądek zaś skórą, a w ten sposób każde z dwojga poczyna wykonywać czynność drugiego (spostrzeżenie to okazało się fałszywem Przyp. tłóm.). Im wyżej wznosić się będziemy po drabinie ustrojowej, tem trudniejszą do wykonania okaże się podobna zamiana. Po mimo to jednak zastępcze pełnienie czynności możliwem jeszcze bywa nawet w istotach wysoko rozwiniętych. Nawet u człowieka skóra zdradza pewne ślady pierwiastkowej swojej zdolności wchłaniania, zmonopolizowanej dzisiaj przez kanał pokarmowy: przyjmuje ona w siebie pewne małe ilości materyi, w nią wcieranej. Takie jednak działania zastępcze szczególniej możliwemi są dla części, których funkcyje posiadają dotąd pewne pokrewieństwo. Jeżeli np. czynność wydzielania żółci przez wątrobę jest zatamowaną, to inne narządy wydzielinowe, jak nerki i skóra stają się przewodami wydalania żółci. Jeżeli rak przełyku kładzie tamę połykaniu, to zatrzymywany pokarm rozszerzając ścianę przewodu (oesophagus), tworzy pochwę, w której rozpoczyna się niedoskonałe trawienie. Ale te małe zdolności części zróżniczkowanych do wzajemnego zastępowania się w pełnieniu obowiązków nie objawiają się już tam, gdzie części owe więcej się od siebie oddaliły. Jakkolwiek błona śluzowa, łącząca się nieprzerwanie ze skórą w rozmaitych otworach ciała, wrazie wywrócenia jej przybiera w znacznej mierze cechy i własności skóry, to jednak błona surowicza już tego nie czyni. Podobnie też kość albo mięsień nie mogą w braku któregokolwiek z trzewiów spełniać bodajby cząstki jego obowiązków.

W organizmach społecznych, tak wysokich, jak niskich, znajdujemy również ową względnie wielką i względnie małą zdolność zastępczą. Rzecz jasna, że tam, gdzie każdy członek pokolenia rodzajem swego życia odtwarza życie wszystkich innych, tam nie masz czynności, niepodobnych do zamiany; również tam, gdzie powstały zaledwie owe małe zróżniczkowania, jakich domyślać się każe wymiana broni na inne wyroby, odbywająca się pomiędzy wprawnym w jej wyrabianiu członkiem plemienia, oraz innymi, mniej wprawnymi, że i tam zniszczenie owego szczególnie obdarzonego członka nie pociąga za sobą zbyt wielkiej klęski, gdyż pozostali mogą wyrabiać dla siebie, każdy z osobna, jakkolwiek nie tak dobrze, to, co on wyrabiał dla wszystkich. Spostrzegamy nawet, że to samo w znacznym stopniu stosuje się do osiadłych społeczeństw rozmiarów większych. O starożytnych Meksykanach Zurita mówi: "Każdy Indyjanin zna wszystkie rzemiosła, nie wymagające wielkiej zręczności lub delikatnych narzędzi"; zaś w Peru o każdym mężczyźnie "przypuszczano, iż jest obznajmiony ze wszystkiemi rzemiosłami, niezbędnemi do udogodnienia życia domowego": części społeczeństw tak słabo były tu zróżniczkowane pod względem zajęć, iż wzajemne zastępowanie się w czynnościach pozostawało jeszcze możliwem. Ale w społeczeństwach takich, jak nasze (angielskie), wyspecyjalizowanych w wysokim stopniu tak pod względem przemysłowym, jak i pod innemi, czynności jakiejś części brakującej nie mogą wykonywanemi być przez inne. Gdyby nawet niezbyt kunsztowni stosunkowo pracownicy rolni urządzili bezrobocie, to ludność rękodzielnicza bardzo niedokładnie spełniałaby ich obowiązki; zaś angielskie fabryki żelaza stanęłyby natychmiast, gdyby ich wyćwiczeni pracownicy nie zechcieli pracować, i gdyby przeto potrzeba było zastąpić ich bądź wieśniakami, bądź też robotnikami z fabryk bawełnianych. Z mniejszem jeszcze powodzeniem górnicy z kopalń węgla lub robotnicy ziemni mogliby wykonywać czynności wyższe — prawodawcze, sądowe itp.

Oczywistem jest, iż w obu wypadkach przyczyna takiego przeciwieństwa pozostaje jednaką. W miarę tego, jak jednostki tworzące jakąś część organizmu osobniczego, ograniczonemi zostaną do jednego rodzaju działania — np. chłonięcia, wydzielania, skurczów lub przesyłania bodźców, w miarę tego, jak przystosowują się one do tej jednej czynności, tracą podatność swą do działań innych; w organizmie zaś społecznym wprawa, niezbędna do dobrego wykonywania danej czynności, spowodowuje nieudolność do wykonywania powinności innych, różniących się znacznie od tamtej.

§ 237. Obok tych dwóch podobieństw czynnościowych pomiędzy organizmami osobniczemi i społecznemi, a mianowicie obok tego, iż przy małym rozwoju podział lub uszkodzenie tych organizmów wywołuje małe niedogodności, zaś w wypadku rozwoju większego sprowadza wielkie zaburzenie lub śmierć, oraz obok tego, że w niższych typach obydwóch rodzajów części mogą się zastępować wzajem w swych czynnościach, czego nie mogą czynić w typach wyższych — można byłoby tu jeszcze przytoczyć, gdyby miejsce pozwalało na to, wiele przykładów innych następczych podobieństw czynnościowych.

Prawdą jest, że w obu rodzajach organizmów żywotność wzmaga się w miarę większego wyspecyjalizowania czynności. W jednym i w drugim wypadku dopóki budowa jednako przystosowaną będzie do działań niepodobnych, działania te wykonywane są licho, zaś zużytkowanie wzajemnych usług odbywa się w stopniu słabym dla braku rozwiniętych urządzeń, które mu dopomagają. Ale z postępem organizacyi każda część, ściślej ograniczoną będąc co do swych obowiązków, wykonywa je lepiej; bogatszemi stają się środki korzystania ze wzajemnej wymiany usług; każda część dopomaga wszystkim, zaś wszystkie ze wzrastającą skutecznością pomagają każdej, tak iż całkowita działalność, zwana przez nas życiem osobniczem albo narodowem, potęguje się.

Nadto, wiele możnaby było dodać jeszcze o równoległości zmian, dzięki którym wyspecyjalizowują się czynności (funkcyje); ale wszystko to wraz z innemi przykładami owej równoległości uwydatni się nam najlepiej, gdy śledzić poczniemy ewolucyję kilku wielkich układów narządów tak osobniczych, jak i społecznych, rozważając łącznie cechy ich budowy i czynności. To właśnie uczynimy obecnie.

* * *

ROZDZIAŁ VI.

UKŁADY NARZĄDÓW.

§ 237a. Hypoteza ewolucyi każe przypuszczać pewną prawdę, stwierdzoną niezależnie od niej — tę mianowicie, iż wszystkie zwierzęta jakkolwiek niepodobnemiby były do siebie na ostatku, rozpoczynają swój rozwój jednakiemi drogami. Najpierwsze zmiany budowy, przebywane niegdyś wspólnie przez wszystkie typy odmienne, powtarzają się we wczesnych przeobrażeniach, jakim podlega każdy nowy osobnik wszelkiego typu. Po uwzględnieniu pewnych wyjątków, dotyczących głównie pasorzytów, twierdzenie to uznano za prawo ogólne.

Spodziewać się możemy, iż temu wspólnemu sposobowi rozwijania się organizmów osobniczych odpowiadać będzie równolegle jakaś wspólna metoda rozwoju organizmów społecznych; jakoż oczekiwania nasze okażą się słusznemi.

§ 338. W Pierwszych Zasadach (§§ 149 — 152, ), oraz w Zasadach Bijologii (§§ 287 — 9) opisano pierwotne zróżniczkowania organiczne, powstające odpowiednio do pierwotnych przeciwieństw tych warunków, w jakich się znajdują części zewnętrzne i wewnętrzne. Pominąwszy stadyja wcześniejsze, zwróćmy się tutaj do tych, jakie odsłonią nam wynikłe pod wpływem owych różnic układy narządów w ich postaci prostej.

Skupione jednostki, składające najniższe zwierzę jamochłonne, tak się ułożyły, że istnieje warstwa ich zewnętrzna, wystawiona na bezpośrednie działanie otaczającego środka i jego zaludnienia, oraz wewnętrzna warstwa, ograniczająca jamę trawienia, a wystawiona li tylko na bezpośrednie działanie pokarmów. Z jednostek warstwy zewnętrznej tworzą się owe macki, przy pomocy których zwierzę chwyta małe żyjątka, oraz owe tak zw. komórki nitkowate, wyrzucające malutkie narządy obrończe przeciwko napaściom istot większych; tymczasem jednostki warstwy wewnętrznej wydzielają ze siebie rozczyn, służący do przygotowania pokarmu, wchłanianego potem przez nie zarówno dla własnego ich utrzymania, jakoteż ku pożytkowi jednostek innych. Tutaj więc mamy pierwsze stadyjum owej zasadniczej a panującej w świecie zwierzęcym odrębności, pomiędzy częściami zewnętrznemi, mającemi do czynienia ze wszystkiem tem, co istnieje na zewnątrz — jak ziemia, powietrze, zdobycz, nieprzyjaciele — oraz częściami wewnętrznem!, które na korzyść całego ciała zużytkowują materyje odżywcze, zapewnione im przez części zewnętrzne. Wśród wyższych jamochłonnych spostrzegamy pewną komplikacyję tej sprawy. Zamiast każdej pojedynczej warstwy jednostek spostrzegamy warstwę podwójną, pomiędzy zaś takiemi podwójnemi warstwami próżną przestrzeń. Przestrzeń ta, częściowo tylko odzielona od żołądka u istot tego typu, oddziela się od niego całkowicie u typów wyższych. U tych ostatnich podwójna warstwa zewnętrzna tworzy ścianę ciała; wewnętrzna warstwa podwójna ogranicza jamę trawienia, zaś przestrzeń pomiędzy niemi, zawierająca pokarmy już wchłonięte, stanowi tzw. jamę otrzewną (peri-visceral sac). Jakkolwiek dwie wyżej opisane warstwy proste wraz z odgradzającą je protoplazmą są tylko analogioznemi względem zewnętrznego i wewnętrznego układu zwierząt wyższych, to jednak te dwie warstwy podwójne wraz z oddzielającą je próżnią są już homologicznemi w odniesieniu do zewnętrznego i wewnętrznego układu wyższych zwierząt; w przebiegu ewolucyi bowiem podwójna warstwa zewnętrzna daje początek szkieletowi, układowi nerwo-mięśniowemu, narządom zmysłów, przyrządom ochronnym itp., gdy tymczasem warstwa podwójna wewnętrzna wytwarza kanał odżywczy wraz z licznemi jego organami przydatkowemi, które prawie całkowicie wypełniają jamę ciała.

Wczesne takie stadyja zasadniczo podobne do tamtych, spostrzegamy też w ewolucyi organizmów społecznych. Kiedy od plemion niższych całkiem niezróżniczkowanych, przejdziemy do stojących tuż ponad niemi, znajdujemy tam klasy panów i niewolników — panów, którzy jak wojownicy np., wykonywają czynności napadu i obrony, a tem samem szczególnie pozostają w stosunkach z czynnikami zewnętrznemi, i niewolników, którzy pełnią roboty wewnętrzne ku utrzymaniu ogólnemu naprzód swych panów, a następnie i siebie samych. Rzecz jasna, iż przeciwieństwo to, początkowo nie jest dość wyraźnem. Tam, gdzie plemię utrzymuje się głównie kosztem zwierząt dzikich, tam jego jednostki panujące, będąc zarazem myśliwcami i bojownikami, pełnią znaczną rolę w sprawie zdobywania żywności; zaś nieliczni jeńcy, jakich dostarcza wojna, stają się pracownikami, wykonywającymi czynności mniej kunsztowne a cięższe w sprawie ogólnego utrzymania. Ale z utrwaleniem się stanu rolniczego, zróżniczkowanie staje się bardziej wyczuwalnem. Jakkolwiek członkowie klasy panującej, pilnując na polach pracy swych niewolników, łączą się niekiedy z nimi w robocie, to jednak klasa podwładna sama tylko styka się bezpośrednio ze sprawą zdobywania żywności, zaś klasa panująca, bardziej oddalona od tego zajęcia, staje się w Stosunku do działań wewnętrznych wyłącznie kierowniczą, gdy tymcza w stosunku do zewnętrznych działań napadu i obrony pozostaje ona i kierowniczą i wykonawczą. Społeczeństwo złożone w ten sposób z dwóch warstw do siebie przylegających zyskuje jeszcze na złożoności dzięki powstawaniu pewnych stopniowań wewnątrz każdej warstwy. Opisana przed chwilą budowa dla pokoleń małych jest wystarczającą; ale tam, gdzie się już potworzyły skupienia pokoleń, nieuchronnie posiadające bardziej rozwinięte urządzenia rządowe i wojownicze, oraz związane z niemi i służące ku ich utrzymaniu a bardziej rozwinięte urządzenia przemysłowe, tam zarówno warstwa wyższa jak i niższa obok pomniejszych różnic miejscowych daje wszędzie początek dodatkowej klasie osobistych adherentów, będących również najczęściej wojownikami; tymczasem klasa niższa poczyna się dzielić na niewolników i wolnych. Rozmaite społeczności Malajopolinezyjskie mogą być właśnie przykładem takiego stadyjum. Wśród Afrykańczyków Zachodnich, mieszkańców Kongo, Murzynów Nadbrzeżnych i wewnątrz-lądowych znajdujemy zawsze te same podziały ogólne: króla z jego krewniakami, klasę wodzów, lud pospolity i niewolników; z pomiędzy tych wszystkich pierwsze dwie klasy wraz z jednostkami bezpośrednio od nich zależnemi wykonywają, zbiorowo czynności społeczne, zaś dwie drugie klasy pełnią te względnie rozdzielne czynności, jakie zapewniają utrzymanie klasom wszystkim.

§ 239. W organizmach zarówno osobniczych jak i społecznych po wzajemnem wyodrębnieniu się układu wewnętrznego i zewnętrznego poczyna się ukazywać układ trzeci, leżący pomiędzy tamtymi dwoma, a ułatwiający ich współdziałanie. Wzajemna zależność części pierwotnie wyodrębnionych każe domyślać się pośrednictwa; to też w miarę ich rozwoju musi też rozwijać się przyrząd, służący do wymiany wytworów i wpływów. Jakoż znajdujemy to istotnie.

U zwierząt jamochłonnych, najpierwej tu opisanych, a składających się z warstw wewnętrznej i zewnętrznej tudzież przegradzającej je protoplazmy, materyja odżywcza, wchłonięta przez członków warstwy wewnętrznej ze zdobyczy pojmanej za sprawą, jednostek zewnętrznej warstwy, prawie bezpośrednio przesyłaną bywa tym ostatnim. Nie tak się wszakże dzieje w typie wyższym. Pomiędzy dwuwarstwową ścianą ciała oraz dwuwarstwową osłoną jamy trawienia mamy tu już wyodrębnioną częściowo jamę otrzewną; ta zaś służy jako zbiornik materyjałów przetrawionych, z którego tkanki otaczające czerpią swój zasób przygotowanego dla nich pożywienia. Tutaj więc mamy zaczątek układu rozdzielczego. Na wyższych szczeblach drabiny zwierzęcej, jak np. u mięczaków, owa jama otrzewna, całkiem już odgraniczona, posiada już rozgałęzienia, przebiegające po całem ciele i dowożące żywność do jego głównych narządów; w środkowej zaś części jamy znajduje się rurka kurczliwa, której poruszenia od czasu do czasu spowodowują nieregularne ruchy płynu odżywczego. Dalsze postępy polegają tu na wydłużaniu się i rozgałęzieniu tejże rurki, aż nakoniec, dzieląc się wielokrotnie, staje się ona układem naczyń krwionośnych, zaś część jego środkowa — sercem. W miarę postępów tej przemiany, pożywienie czerpane z narządów odżywczych coraz lepiej rozdzielanem bywa pomiędzy organami wewnętrznemi i zewnętrznemi za pośrednictwem naczyń. Oczywistem jest, iż ten układ rozdzielczy powstać musi pomiędzy dwoma dawniej już istniejącemi układami, i że rozgałęziać się on będzie niechybnie w miarę tego, jak części, którym dostarcza materjałów odżywczych, stają się bardziej odległemi, liczniejszemi i bardziej złożonemi. Podobnie też dzieje się w społeczeństwach. Typy najniższe nie posiadają żadnych układów rozdzielczych — nie masz tam ani dróg, ani handlarzy. Dwie klasy pierwiastkowe przylegają do siebie bezpośrednio. Niewolnicy, będący własnością, członków klasy panującej, pozostają z nią. w związku tak bezpośrednim, że przenoszenie ich wytworów odbywa się bez pośrednictwa osób trzecich; ponieważ zaś rodziny wystarczają same sobie, nie zachodzi przeto potrzeba pośredników, którzyby dokonywali wymiany produktów pomiędzy rodzinami. Nawet wtedy, gdy owe podziały pierwiastkowe ulegną cząstkowym poddziałom, spostrzegamy, iż dopóki skupienie społeczne jest tylko zbiorem pokoleń, z których każde zosobna w łonie swem wykonywa niezbędne prace wytwórcze, dopóty układu rozdzielczego niepodobna prawie zauważyć: przytrafiają się tutaj jedynie przygodne zbiegowiska w celach wymiany. Ale z chwilą, gdy zespalanie się takich pokoleń umożliwi lokalizacyję, rozmaitych rodzajów przemysłu, poczynają się ukazywać urządzenia, mające na celu przenoszenie wyrobów; składają się one już z pojedyńczych handlarzy, już z wędrownych kompanij kupców; z utworzeniem zaś dróg wyrastają na zorganizowany układ całościowy, pociągając za sobą, rozszerzającą się wszędzie działalność rozdzielczą,.

§ 240. Tak więc pomiędzy tymi trzema wielkiemi układami, istnieje równoległość. Co większa, w organizmie społecznym powstaje ona w tym samym porządku i z tych samych przyczyn, co i w organizmie jednostki.

Społeczeństwo żyje przyswajając sobie materyję z ziemi — kopalne materyjały budowlane, paliwo itp., materyały roślinne, tkwiące na jej powierzchni, a służące ku pożywieniu i odziewaniu, materyjały zwierzęce, wyrabiane z tamtych przy udziale lub bez udziału kierownictwa ludzkiego; najniższa zaś warstwa społeczna jest właśnie tą, która czerpie owe materyjały i puszcza je w obieg ogólny wytworów: przytem wyższą część tej warstwy najniższej stanowią ci, którzy w warsztatach i fabrykach przerabiają niektóre z tych materyjałów, zanim dostaną się one spożywcy. Jasnem jest przeto, że klasy oddane pracy ręcznej odgrywają taką samą rolę w sprawie utrzymania spółeczeństwa, jak składowe części narządów odżywczych w sprawie utrzymania ciała żyjącego. Nie mniej pewnem jest, że cała klasa ludzi zajętych kupowaniem i sprzedażą wyrobów wszelkiego rodzaju, na wielką i małą skalę, oraz sprawą rozsyłania ich do wszystkich dzielnic, miast i jednostek, po drogach stopniowo się wytwarzających, przez co dają im możność zapełniania braków spowodowanych pracą ich organizmów, że cała ta klasa wraz z owemi drogami, pełniącemi czynność zasadniczo podobną tej, jaką w ciele żywem pełni układ naczyniowy, odpowiada temuż układowi, który do każdego narządu i każdej z jego jednostek składowych doprowadza strumień materyjałów odżywczych, odpowiedni do sumy ich działalności. Nakoniec, równie oczywistem jest, że tak samo jak w ciele żywem mózg, narządy zmysłów i zostające pod ich kierownictwem kończyny, odległe położeniem swem od powierzchni odżywczych, odżywiają się dzięki krętym przewodom układu naczyniowego, tak również kontrolujące części społeczeństwa, najbadziej odległe od części wytwórczych, otrzymują niezbędne dla siebie zasoby wyrobów spożycia przy pomocy pośrednictwa częstokroć bardzo złożonego.

Obecnie jasnem jest, że porządek ewolucyi w obu wypadkach jest nieuchronnie jednaki. Dla stworzenia, bardzo małego, a jednocześnie bardzo bezwładnego, jak np. hydra, wystarcza bezpośrednie przechodzenie żywności od warstwy wewnętrznej ku zewnętrznej za pomocą chłonięcia. Ale w miarę tego, jak części zewnętrzne, stając się bardziej czynnemi, więcej się rozszerzają, proste chłonięcie pokarmu z tkanek przyległych nie może już podołać potrzebom organizmu z, działalności owej wynikłym; w miarę zaś wzrastania masy, oraz wypływającego ztąd większego oddalenia części przygotowujących pokarm od części spożywających, okazuje się potrzeba środków przewozu. Dopóki dwa te układy pierwiastkowe nie wyodrębniły się od siebie, ten trzeci układ nie miał nic do roboty; kiedy zaś powstaną dwa tamte układy, nie mogą się one rozwijać bez odpowiedniego rozwoju tego trzeciego. Podobną też sprawę widzimy w ewolucyi społecznej. Tam gdzie istnieją tylko klasy panów i niewolników w bezpośredniem ze sobą zetknięciu, tam niemasz wcale urządzeń służących do przenoszenia wytworów; ale społeczeństwo większe, posiadające takie klasy, które wykonywają rozmaite, czynności kierownicze, społeczeństwo mające miejscowości poświęcone rozmaitym rodzajom przemysłu, nietylko daje u siebie miejsce układowi rozdzielczemu, lecz nadto rosnąć i komplikować się może jedynie pod warunkiem, że i ów układ rozdzielczy odpowiednie będzie robił postępy.

Teraz, zobaczywszy, jakie są stosunki pomiędzy owemi trzema wielkiemi układami, możemy śledzić ewolucyję każdego z nich z osobna.

* * *

ROZDZIAŁ VII.

UKŁAD ODŻYWCZY.

§ 241. Części zajęte sprawą, karmienia ciała żyjącego, oraz części oddane przemysłowi wytwórczemu w ciele państwowem — stanowią w obu wypadkach układ odżywczy; gdyż odżywianie jest wspólną, ich powinnością. Części te różniczkują się podług pewnych praw, wspólnych tak organizmom osobniczym, jak i społecznym. Z pomiędzy zaś praw tych najogólniejszem jest prawo dotyczące umiejscowiania się ich działań. Jako typowy przykład takiego umiejscowienia (lokalizacyi) w organizmie roślinnym można tu przytoczyć zwykłe przeciwieństwo między częściami podziemnemi i nadziemnemi rośliny, z których pierwsze pochłaniają wodę i pierwiastki mineralne, ostatnie zaś przy pomocy światła pozbawiają, powietrzny kwas węglany jego węgla; że ta różnica czynności wypłynęła pierwiastkowo ze stosunków dwóch tych części do czynników otaczających, tego dowodzą takie fakty, jak ów, że nawet teraz część korzonkowa, jeśli jej tylko nie przykrywać osłoną nieprzezroczystą, a umieścić po nad ziemią, poczyna zielenić się i rozkładać kwas węglany; gdy przeciwnie pochylone na dół i wkopane w ziemię gałęzie wypuszczają, ze siebie korzonki. To znaczy, iż niepodobieństwo (różnica) warunków ich istnienia spowodowuje ową różnicę w czynnościach odżywczych, wykonywanych przez każdy z tych wielkich działów rośliny. Wśród zwierząt (z wyjątkiem pewnych wnętrzniaków, które przy pogrążeniu ich w materyję odżywczą chłoną, pokarm za pomocą powierzchni zewnętrznych) powierzchnia zewnętrzna nie bierze udziału w sprawie odławiania. Jak już wykazano, zróżniczkowanie pierwiastkowe ustanawiające w warstwach zewnętrznych monopol takich czynności, jakie umożliwia im ich położenie, w wewnętrznych warstwach ustanawia monopol tych działań, dzięki którym zużytkowaną, bywa pochłonięta zdobycz. Tutaj zaznaczyć tylko mamy, jak ta ogólna sprawa zużytkowywania dzieli się pomiędzy części kanału pokarmowego zgodnie ze stosunkiem każdej z nich do materyj odżywczych, Uprzytomnimy sobie należycie przebieg ewolucyi, przypominając owo przeciwieństwo, jakie istnieje pomiędzy jednostajnym przewodem trawiącym wraz z jego niezróżniczkowaną czynnością, co spostrzegamy u zwierząt niższych, a wielokształtnym przyrządem trawienia z większemi i mniejszemi podziałami czyności, jaki widujemy u ptaka lub u ssaka. Pokarm stały musi tu być przedewszystkiem roztarty, ztąd też narządy rozcierające, raz się utworzywszy, zajmują miejsce na początku lub prawie na początku szeregu przyrządów, pokarm przerabiających. W ten sposób sadowią się np. zęby, lub tam, gdzie ich niema, żołądek mięsny (ptaków). Rozdrobnione już substancyje odżywcze, muszą uledz dalszym jeszcze zmianom, zanim rozpocznie się sprawa ich pochłaniania; obecność zaś ich w stanie niezupełnego jeszcze rozdrobnienia wkłada na następującą część kanału odżywczego obowiązek dokończenia dezintegracyi w worku kurczliwym, zaopatrzonym w gruczoły, które wydzielają płyny rozpuszczające.

Miazga wytworzona w tym worku wkłada znów inną powinność na najbliższą część kanału. Nie może tu już być mowy o dalszem rozcieraniu lub rozpuszczaniu większych kawałków na drobniejsze skrawki; dalsze przygotowywanie pokarmu polegać musi na dodaniu pewnych wydzielin, umożliwiających pochłonięcie materyi. Kiedy przygotowanie takie zostanie ukończonem, nie pozostaje już nic innego, jak zabrać to, co się przygotowalo — jakoż przybycie pokarmów do jednej z części kanału odżywczego w stanie umożliwiającym chłonienie, spowodowuje właśnie czynność chlonniezą. w owej części. Podobnie też, jakkolwiek tylko pośrednio, odbywa się umiejscowianie wielkich gruczołów przydanych (Prin, of Biol. § 298 — 9).

W organizmie społecznym umiejscowienie rozmaitych przemysłów, łącznie utrzymujących całość, określa się też w sposób podobny. Pierwiastkowe stosunki do rozmaitych części organicznego i nieorganicznego otoczenia, zazwyczaj niepodobne na całej zajmowanej przez społeczeństwo przestrzeni, dają początek owym różnicom zajęć, tu i ówdzie uprawianych; następnie zaś blizkość okręgów, które zdołały w taki sposób utrwalić właściwy sobie rodzaj przemysłu, utrwala też położenie innych jego rodzajów, szczególnie potrzebujących wyrobów tamtych. Pierwsze ślady takiego umiejscowienia odnaleźć możemy nawet wśród plemion napół ucywilizowanych. Jackson opisuje niektórych z wyspiarzy Fidżyjskich, jako słynących z wyrobów drzewnych, innych zaś z wyrabiania mat i koszyków, jeszcze innych z wyrobu garnków i farb — przyczyną, tych różnic jest odrębność przyrodzonych płodów danej wyspy. To samo mamy na wyspach Żeglarskich, gdzie, jak powiada Turner, wyrabianie sieci "ogranicza się przeważnie do wiosek wewnętrznych", przypisuje zaś on to "blizkości materyjału surowego". Posunięte nieco w rozwoju społeczności Afrykańskie, okazują nam zróżniczkowania podobne, mające też podobny początek. W Loango "brzegi morskie zwiedzane są, przez rybaków, stale oddanych swemu zawodowi"; są też tam ludzie mieszkający, w pobliżu morza i wydobywający sól przez "odparowywanie wody morskiej na ogniu". Tutaj ułatwienia miejscowe oczywiście wpływają na ustalanie się tych zajęć; niewątpliwie też to samo się dzieje w mieście Aszantyów, którego mieszkańcy oddają się garncarstwu, Wygasłe społeczności amerykańskie przedstawiały jeszcze więcej przykładów podobnych. Lorenzana mówi "szeroki handel prowadzi się tą solą (saletrą) przez Mexykańczyków z Yksta Paluka i z Yksta Palapa, które to nazwy oznaczają miejscowości, gdzie się zbiera sól czyli Ykstah", kiedy zaś czytamy u Clavigero o garncarzach z Cholula, o kamieniarzach z Tenajean, o rybakach z Cuitlahuak i o kwieciarzach z Xochimilco, to nie możemy powątpiewać, iż rozmaite owe rodzaje zatrudnień urosły na gruncie, który w każdym odnośnym miejscu przedstawiał jakieś przyrodzone dla nich udogodnienia. Podobnie też z powodu starożytnych Peruwianczyków mówią nam, że "trzewiki wyrabiane tam były w prowincyjach, gdzie w największej obfitości znajdował się aloes, gdyż robiono je z liści drzewa zwanego Magney. Broni również dostarczały te prowincyje, w których najobfitszemi były materyjały służące do jej wyrobu. Wszystkie te przykłady, świadcząc o powszechności powyższego prawa, wskazują zarazem dowody istniejące dokoła nas. Pospolitość zjawiska nie powinna popychać nas do przeoczania doniosłości tych faktów, że ludność zamieszkująca nasze wybrzeża (Anglii), już w moc samego swego położenia doprowadzoną została do zajęć, pośrednio lub bezpośrednio związanych z morzem, — jak rybołówstwo, żeglarstwo, budowanie statków — podczas, gdy pewne miasta nadbrzeżne, dzięki okolicznościom fizycznym, różniczkowały się, jako miejsca przywozu i wywozu; nie powinniśmy dalej zapominać, że ludność wewnętrzna, najczęściej zdobywająca taki lub inny rodzaj pożywienia, stosownie do warunków gleby i klimatu, inaczej skierowała swoją energiję pod wpływem sąsiedztwa z materyjałem surowym — już wyciosując kamienie lub łupek, już robiąc cegłę, już znowu w innych miejscowościach wydobywając kruszce. Z tego wszystkiego, jak napomknięto wyżej, wynikają znów umiejscowienia wtórne, którym tamte sprzyjają. Fabryki w ogólności grupują się, bądź nad brzegami rzek, będących naturalnem źródłem siły wodnej, bądź też w okolicach lub w pobliżu okolic obfitujących w węgiel kamienny, który umożliwia im posługiwanie się parą. Kiedy zaś do prowadzenia jakiegoś zajęcia potrzebnym jest materyjał dwojaki wówczas umiejscowienie zależy od obojga; tak np. ma się rzecz z przemysłem gwoździarskim w Stourbridge, gdzie zarówno żelazo jak i węgiel znajdują się tuż pod ręką; tak dzieje się w Birminghamie — z jego rozlicznemi wyrobami żelaznemi, gdzie również spostrzegamy blizkie sąsiedztwo obu źródeł tych dwu głównych materyjałów surowych; to samo też widzimy w Manchester leżącym w pobliżu głównego portu bawełnianego, oraz w okolicy obfitującej w węgiel; tak nakoniec ma się w Shefieldzie, który obok pięciu strumieni, dostarczających siły wodnej, oraz obok poblizkich zapasów żelaza, węgla i torfu, posiada tuż pod ręką "najlepszy w świecie piaskowiec na kamień młyński".

§ 242. W owym umiejscowieniu narządów, poświęconych przygotowywaniu materyj, jakich organizm osobniczy albo społeczny potrzebuje do swego utrzymania, spostrzegamy inną jeszcze cechę wspólną. Przyrządy odżywcze rozwijają się i różniczkują w sposób całkiem inny, niż przyrządy kierownicze.

Wzmiankowana tutaj cecha wspólna staje się szczególniej widoczną tam, gdzie oba rodzaje skupień składają się pierwiastkowo z odcinków (segmentów) podobnych, stopniowo krzepnących. Wśród zwierząt — typy zastawnych najlepiej okazują nam owo przeobrażenie ze wszystkiemi towarzyszącemi mu objawami. Odcinki, czyli tzw. zonity, tworzące najniższy typ robaków wodnych takich, jak np. Syllia odtwarzają wzajem swoją budowę. Każdy z nich posiada własną swą torbę kanału odżywczego, każdy ma kurczliwe rozszerzenie wielkiego naczynia krwionośnego, każdy ma własną cząstkę podwójnego sznurka nerwów wraz z ośrodkami, jeżeli takowe się znajdują, każdy posiada gałązki pni nerwowych i naczyniowych, odpowiadające gałązkom jego siąsiada, każdy obdarzony jest również podobną grupą mięśni, każdy ma własną swą parę otworów w ścianie ciała; to samo też stosuje się do wszystkich innych narządów — nawet do organów rozrodczych.

Nadto, na zewnątrz każdy z tych odcinków posiada podobne też przydatki miejscozmienności, podobne skrzela, a niekiedy nawet podobne pary oczów (Prin. of Biol. § 205). Lecz, kiedy się zbliżymy do zestawnych wyższych, jak np. raki i owady, których zonity, o wiele bardziej zintegrowane zlewają się niekiedy ze sobą tak, iż niepodobna bywa wyśledzić ich podziałów, to znajdziemy, iż narządy odżywcze całkowicie już postradały swój pierwotny stosunek do zonitów. U motyla lub kraba, których odwłok jest jeszcze zewnętrznie usegmentowany — wewnętrzne części, służące sprawie odżywiania, nie odtwarzają już siebie wzajem w każdym odcinku, jak u pierścieniowców; natomiast przewód, żołądek, gruczoły, kiszki, każde z osobna ciągną, się przez dwa, trzy, cztery lub więcej odcinków. Jednocześnie zauważyć tam można, że ośrodki nerwowe, pełniące czynność kierowniczą, jakkolwiek częściowo niepodobne do siebie w odcinkach kolejnych, nie postradały jednak pierwiastkowego swego stosunku do tych-że odcinków. Chociaż u motyla np. ośrodki przednie kierujące czynnościami zewnętrznemu znakomicie już zmieniły położenie i zintegrowały się, to jednak ośrodki odcinków brzusznych, stosunkowo drobne, pozostały na dawnych swych miejscach.

Podobnie też dzieje się w urządzeniach przemysłowych, powstających w wielkiem społeczeństwie, które się wytworzyło przez ciągłe krzepnięcie społeczeństw małych: rozciągają się one bez względu na takie lub inne, większe lub mniejsze podziały państwowe. Mamy dokoła siebie dostateczną liczbę odnośnych przykładów. Zaznaczając np. częściowe zróżniczkowania układu rolniczego, cechującego się tu przewagą produkcyi zbożowej, ówdzie chowem bydła, w miejscowościach za górzystych hodowlą owiec — które to różnice nie pozostają w żadnym związku z granicami hrabstw — możemy w szczególności położyć nacisk na to, jak przestrzenie poświęcone takiemu lub innemu przemysłowi całkowicie nie są związane z pierwiastkowemi granicami grup politycznych lub z jakiemikolwiek politycznemi granicami, ustanowionemu później. Mamy np. okręg oddany produkcyi żelaza, a zajmujący część Wocestershiru, Staffordshiru, Warwickshiru. Przemysł bawełniany nie ogranicza się do Lancashiru, ale ogarnia też północny okręg Derbeshiru. Nakoniec, w okolicach położonych dokoła Newastlen i Durhamu, a produkujących węgiel oraz żelazo, spostrzegamy to samo. Podobnie też ma się rzecz z pomniejszemi podziałami państwowemi w stosunku do pomniejszych części angielskich urządzeń (structures) przemysłowych. Jakieś miasto rękodzielnicze wyrasta niezależnie od granic parafii, przekraczanych istotnie dość często przez posterunki zakładów pojedyńczych. Na większą skalę to samo spostrzegamy w wielkich miastach angielskiech. Londyn ogarnia sobą wiele parafij — rozrostowi zaś jego nie staje na zawadzie granica Middlesex'u i Surrey'u. Niekiedy zauważyć można, że nawet granice narodowościowe nie są, w stanie zapobiedz tym skutkom umiejscowiania się przemysłu: przykładem może tu być fakt wzmiankowany przez Hallama, że "przemysł wełniany rociąga się od Flandryi wzdłuż brzegów Renu, aż w głąb północnych prowincyj francuskich". Tymczasem urządzenia nadzorcze, jakkolwiekby się zmieniały ich stosunki, nie tracą tak dalece związku z podziałami pierwiastkowemu Instytucyje kierownicze hrabstw angielskich są w dalszym ciągu przedstawicielkami tego samego, czem były niegdyś rządy niezależne. W okresie staroangielskim hrabstwo stanowiło dzielnicę, rządzoną przez comes'a czyli hrabiego. Zgodnie ze zdaniem bpa Stubbsa "konstytucyjna machina Shir'u przedstawia tedy bądź narodowościowe zorganizowanie kilku działów, wytworzonych przez podbój zachodnio-saski, bądź też organizacyję dawnych osiadłości, które w miarę posuwania się ku zachodowi łączyły się w królestwo Mercyi, bądź wreszcie przeróbkę dokonaną przez dynastyję zachodnio-saską, przeróbkę całej Anglii na zasadach istniejących już w jej własnych Shirach". Podobnie też — odnośnie do 80 państewek galijskich, zajmujących pierwiastkowo przestrzeń dzisiejszej Francyi p. Fustel de Coulanges powiada; "Ni les Romains, ni les Germains, ni la féododalité, ni la monarchie n'out détruit ces unités vivaces", które, aż do rewolucyi w istocie swej pozostawały dawnemi "provinaes et pays", pomniejszemi zarządami miejscowemi.

§ 243. Wspólność cech pomiędzy rozwojem urządzeń odżywczych w organizmie osobniczym oraz społecznym, potrzeba tu jeszcze uwydatnić w oderwaniu od wszelkich szczegółów, a to dla całkowitego wykazania ich znaczenia.

Jakim jest przebieg ewolucyi układu trawiącego zwierząt w sformułowaniu najbardziej upowszechnionem? Przebieg ów streszcza się w tem, że cały kanał pokarmowy przystosowuje się w końcu, tak pod względem budowy jak i czynności, do roślinnych albo zwierzęcych materyj, stykających się z jego wnętrzem; dalej zaś, że rozmaite jego części nabywają zdolności rozprawiania się z owemi materyjami odpowiednio do idących po sobie stadyjów ich przeróbki. To znaczy, iż substancyje obce, służące do utrzymania ustroju, z jakiemi ma do czynienia wnętrze kanału, określają sobą tak ogólne jak i szczególne cechy tegoż wnętrza. Z drugiej strony, jakie też jest upowszechnione sformułowanie ewolucyi układu przemysłowego w społeczeństwie?

Takie, że w całości swej zależną jest ona od rozmaitych czynności i związanej z niemi budowy, będących następstwem tych tworów kopalnych, zwierzęcych i roślinnych, z jakiemi stykają się pracownicy działania i że rozmaite specyjalizacyje przemysłu wśrod różnych części ludności są wypływem organicznych lub nieorganicznych różnie płodów miejscowych, z jakiemi części owe mają do czynienia.

Tak więc, ową prawdę, że otoczenie materyjalne, dostarczające przedmiotów spożycia w mniejszej lub większej obfitości i mniejszego lub większego pożytku, określa sobą. zróżniczkowania przemysłu, połączyłem tutaj nawiasowo z krótkiem zaznaczeniem innej prawdy, że zróżniczkowania urządzeń kierowniczych czyli rządzących nie są następstwem tychże czynników. Znaczenie tej przeciwstawności potrzeba będzie uwydatnić wtedy, gdy śledzić poczniemy ewolucyję owych urządzeń kierowniczych.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

SPOŁECZEŃSTWA PROSTE. :

SPOŁECZEŃSTWA ZŁOŻONE. :

SPOŁECZEŃSTWA PODWÓJNIE ZŁOŻONE. :

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISEK DO CZĘŚCI DRUGIEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część trzecia.

ROZDZIAŁ I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej