Herbert Spencer

ZASADY SOCYOLOGII 3

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Część czwarta

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XV.

ROZDZIAŁ XVI.

ZASADY SOCYOLOGII

Tom III.

Spencer Herbert

Z trzeciego wydania oryginału przełożył I. K. Potocki.

Część czwarta

ROZDZIAŁ I.

IDEA RELIGIJNA.

§ 583. Nie można mieć należytej koncepcyi budowy (narządu), nie mając należytej koncepcyi jej czynności. Aby zrozumieć, w jaki sposób powstała i rozwinęła się dana organizacya, niezbędnem jest pojąć, jaką potrzebę obsługiwała ona na początku i później. Dla należytego przeto nakreślenia ewolucyi urządzeń kościelnych, musimy dowiedzieć się, zkąd powstały uczucia i wyobrażenia, jakich one każą się domyślać. Czy są to wyobrażenia i uczucia wrodzone, czy też pochodne?

Nie tylko teologowie w ogólności, ale też niektórzy z tych, co badali religię ze stanowiska racyonalistycznego, utrzymują, że człowiek z przyrodzenia swego jest istotą religijną. Spekulacye prof. Maxa Müllera przeniknięte są tem przypuszczeniem; w takich zaś dziełach jak The progress of the Intellect Mr. K. W. Mackaya, utrzymuje się, iż człowiek z przyrody jest monoteistą. Ale poglądowi temu, niegdyś panującemu powszechnie, zadały silny cios fakty, wydobyte przez antropologów i psychologów.

Istnieje wyraźny dowód tego, że dzieci, pozbawione, wskutek braków cielesnych, możności obcowania ze starszymi, nie mają żadnych idej religijnych. Zmarły dr. Kitto, w książce swej The lost senses (str. 200) przytacza świadectwo pewnej pani amerykańskiej, głuchej i niemej, którą jednak kształcono w wieku dojrzałym: "myśl, że świat musiał mieć Stwórcę, nigdy nie przychodziła do głowy ani jej, ani żadnej innej z pomiędzy kilku inteligentnych wychowanek tegoż wieku." Podobnie też Wiel. Samuel Smith po "dwudziestu ośmiu latach codziennego prawie stykania się" z głuchoniemymi, powiada o nich: "nie mają oni żadnego wyobrażenia nieśmiertelności swojej przyrody i nie natrafiono też ani na jeden przykład taki, iżby głuchoniemy nieuk miał jakąś koncepcyę Istoty Najwyższej, jako Stwórcy i Władcy świata."

Domyślać się ztąd należy, iż ludzie cywilizowani nie mają żadnych wrodzonych dążności do tworzenia idej religijnych; domysł zaś taki znajduje potwierdzenie w tych faktach, że pośród rozmaitych ludów dzikich ideje religijne nie istnieją. Sir John Lubbock przytoczył wiele przykładów odnośnych w swoich: Prehistoric Times oraz Origin of Civilization; można też przytoczyć innych pisarzy. Tak np. Mr. Hartshorne pisze o pewnym Weddzie, którego nauczano w więzieniu. "Nie miał on żadnego wyobrażenia duszy, Istoty Najwyższej, albo stanu przyszłego." Heuglin mówi o pewnem plemieniu afrykanskiem: "Dorowie, jak się zdaje, nie mają właściwych koncepcyj religijnych, ale wierzą w duchy." Dowiadujemy się od Schweinfurtha, że Bongowie nie mają najlżejszego pojęcia o nieśmiertelności. Wszelka religia, w naszem tego słowa rozumieniu, obca jest Bongom.'' Prawda, że w wypadkach takich spotyka się zwykle już niejasne, już bardziej wyraźne pojęcia czegoś nadprzyrodzonego, wiążącego się ze zmarłymi. Albo jeszcze w odpowiedziach dzikiego, twierdzących, że śmierć jest unicestwieniem, widać, iż wielce obawia się on miejsca, gdzie przebywają zmarli: domyślać się to każe albo nawpół już wylęgłej idei, że zmarły może się nagle obudzić, tak jak człowiek śpiący, albo też jakiegoś innego, bladego pojęcia sobowtórów. Ale takie nawet pojęcie nie we wszystkich istnieje wypadkach: uwydatnia się to dobrze w rozmowie sir Samuela Bakera z wodzem nilskiego plemienia Latuków.

"Czy nie macie żadnej wiary w istnienie przyszłe, po śmierci?...

Commoro. Istnienia po śmierci? Jakżeby to być mogło! Czyż zmarły może wydostać się z tego grobu, jeśli go nie wydobędziemy?

"Czyż sądzicie, że człowiek jest jako bydlę, które umiera i koniec.

Commoro. Z pewnością, wół jest silniejszy od człowieka, umiera jednak, a kości jego trwają dłużej — są one mocniejsze. Człowieka kości kruszą się rychło, jest on słaby.

Czyliż człowiek rozsądkiem nie przewyższa wołu? Czyż nie ma rozumu, któryby kierował jego postępkami.

Commoro. Niektórzy ludzie nie są tak mądrzy jak wół. Ludzie muszą siać zboże, aby utrzymać żywność, ale wół i dzikie zwierzęta umieją zdobywać ją, nie siejąc.

Czy nie wiecie, że oprócz ciała znajduje się w nas duch? Czy nie miewacie snów, że się jak gdyby podróżuje po odległych miejscowościach w czasie spania? Pomimo to jednak, ciało nasze pozostaje na miejscu. Jak sobie tłómaczycie to?

Commoro, śmiejąc się: Dobrze, jakże wy to tłómaczycie? Jestto rzecz, której nie mogę zrozumieć, zdarza mi się to co noc.

* * *

Czy nie macie żadnego wyobrażenia o istnieniu duchów, wyższych nad człowieka i zwierzęta? Czy nie boicie się żadnego złego oprócz następstw przyczyn cielesnych.

Commoro. Obawiam się słoniów oraz innych zwierząt, gdy jestem w zaroślach nocą, ale niczego więcej.

Więc nie wierzycie w nic, ani w dobrego, ani w złego ducha. Mniemacie też, że kiedy pomrzecie, będzie już koniec duszy waszej i ciału, że jesteście podobni do innych zwierząt, oraz, że niema różnicy pomiędzy człowiekiem a zwierzęciem, oboje znikają i giną po śmierci.

Commoro.. Naturalnie, że tak.

Dalej znów, w odpowiedzi na powtórzone przez Bakera rozumowanie św. Pawła, o nasieniu gnijącem, co się przytacza zwykle z naciskiem w pogrzebowym rytuale anglikańskim, Commoro rzekł:

"Słuszna prawda, rozumiem to, ale pierwotne nasienie nie powstaje, gnije ono jak trup i koniec; owoc, powstały z niego, nie jest tem samem ziarnem, któreśmy zagrzebali, ale wytworem tego ziarna: tak samo dzieje się też z człowiekiem; ja umieram i gniję i taki jest mój koniec, ale dzieci moje wyrastają jak owoce ziarna. Niektórzy ludzie nie maja; dzieci, a niektóre ziarna giną bez owocu, wówczas kończą, się one całkowicie."

Jasnem jest tedy, że ideje religijne nie mają owego przypisywanego im pochodzenia nadprzyrodzonego, ztąd też wnioskujemy domyślnie, iż mają przyrodzony początek. Jak też powstają one?

§ 584. W pierwszym tomie niniejszego dzieła, poświęcono niemal 20 rozdziałów sprawie wytłómaczenia wyobrażeń pierwotnych w ogólności, szczególnie zaś wyobrażeń, dotyczących przyrody i czynności działaczy nadprzyrodzonych. Zamiast odsyłać czytelnika wstecz do owych rozdziałów, sądzę, że lepiej będzie, gdy nanowo wyłożę pokrótce zawarte tam poglądy. Czynię to poczęści dla tego, iż doktryna owa, niezgodna zarówno z wierzeniami panującemi, jak też z wierzeniami mitologów, domaga się ponownego zaznaczenia; po części zaś dla tego, iż przytaczanie dalszych przykładów wzmocni jej dowodność; nakoniec, dla tego jeszcze, że, przez takie bliższe zestawianie kilku grup faktów i wniosków, można osiągnąć wyniki znaczniejsze.

Dla uzmysłowienia typowej genezy pojęć religijnych, jaką mamy uwydatnić w tym rozdziale, można przytoczyć naprzód opowiadanie mr. Brough Smytha, podane w pracowitem dziele jego The Aborigines of Yictoria.

Kiedy Australczyk jaki, odznaczający się jako myśliwiec albo radny, zostanie pogrzebanym, vrówczas znachor (medicine-man), siedząc albo leżąc obok grobu, wysławiając zmarłego i nasłuchując odpowiedzi z jego strony, mówi: "nieboszczyk obiecał, że jeżeli zabójstwo jego zostanie należycie pomszczone, to jego duch nie będzie nawiedzał plemienia, nie będzie go straszył, nie będzie wprowadzał go w zasadzki, nie będzie nasełał chorób, ani też nie będzie wydawał głośnych krzyków w nocy. Poznajemy tu wszystkie zasadnicze pierwiastki kultu. Jest tu wiara w istotę z rodzaju, zwanych przez nas nadprzyrodzonemi, wiara w ducha. Są tu pochwały tegoż ducha, których, podług przypuszczenia, ma on słuchać. Mówi się również, że — pod warunkiem spełnienia jego woli — obiecuje on, iż nie będzie wyrządzał szkód, nie będzie nadużywał swej mocy nadprzyrodzonej — nie będzie smagał żyjących zarazą, nie będzie ich oszukiwał, nie będzie straszył. Czyż nie jest widocznem, że z zarodka tego rodzaju rozwijać się mogą złożone religije. Kiedy, jak to bywa np. wśród Małgesów, oddających cześć przodkom, znajdujemy, podług pana Reville'a, taką oto modlitwę — "Nyang, mèchant et puissant esprit, ne fais pas gronder Ie tonnere sur nos têtes. Dis à Ia mer de rester dans ses bords. Epargne, Nyang, les fruits, qui murissent. Ne sèche pas le riz dans sa fleur;" to niepodobna chyba oprzeć się wnioskowi, że Nyang jest tylko bardziej rozwiniętą postacią ducha takiego, jak ów, którego zjednywał i prosił Australczyk. Czytając opowieści japońskie, że duchy zmarłych istnieją dalej w świecie niewidzialnym, otaczającym nas zewsząd, że "wszystkie stają się bogami rozmaitego charakteru i stopnia wpływu" oraz że "bogów szkodliwych należy przejednywać, wszystkich zaś czcić tak, aby zostali zniewoleni do powiększenia łask swoich," umacniamy się w podejrzeniu, że wszystkie owe dobroczynne i złośliwe bogi powstały od "duchów zmarłych.... rozmaitego charakteru i wpływów." W tej okoliczności, że w Indyach, jak powiada nam sir Alfred Lyell, "zdawałoby się, iż cześć, oddawana wszystkim wogóle duszom zmarłych, stopniowo ześrodkowywa się jako cześć boska, oddawana cieniom wybitniejszych jednostek," zdobywamy dalsze poparcie tego poglądu.

Kiedy zaś fakty podobne przypomną nam, że pośród Greków, aż do czasów Platona, wierzenia takie były upowszechnione, jak to się okazuje w Republice, gdy Sokrates gromadzi w liczbie "najgłówniejszych" wymagań "służbę bogom, półbogom i bohaterom, oraz obrzędy, których przestrzegać należy w celu zjednania sobie duchów, zamieszkujących świat podziemny," świadcząc tem samem, iż trwała jeszcze "owa obawa szkodliwości duchów zmarłych", która tak silnie panowała nad umysłem Greka pierwotnego, to z tego pokrewieństwo mniemań wśród ras, odległych od siebie czasem, przestrzenią i kulturą, osiągamy silną dla siebie rękojmię wniosku, że przejednywanie upiorów zmarłych jest początkiem wszelkich religij (pogańskich).

Wniosek ten znajduje poparcie wszędzie, gdziekolwiek tylko spojrzemy. Tak samo jak aż do czasów ostatnich nie podejrzewano istnienia człowieka przedhistorycznego, chociaż obecnie, gdy zwrócono nań uwagę, znajdujemy wszędzie używane przezeń narzędzia, tak z czasem, po uznaniu teoryi, że religije wogóle wyłoniły się z kultu przodków, znajduje się odnośne dowody wśród wszystkich ras i w każdym kraju. Każde nowe dzieło podróżnicze dostarcza nowych po temu wskazówek, w historyi zaś ludów starożytnych, w miarę pilniejszego jej badania, znajdujemy również przykłady coraz liczniejsze.

Tutaj mam zamiar uzmysłowić ponownie główniejsze czynniki i szczeble owego powstawania wierzeń religijnych, przytaczając w znacznej mierze dzieła, ogłoszone już po wydaniu pierwszego tomu tej książki.

§ 585. Dziki Afrykańczyk Commoro, przytoczony wyżej, o którym z odpowiedzi jego ostatniej przekonywamy się, iż jest bystrzejszego umysłu, niż badający go interlokutor, nie miał żadnej teoryi snów. Na zapytanie, jak sobie tłómaczy ową. świadomość chodzenia i wałęsania się w czasie snu, odpowiedział: "jest to rzecz, której zrozumieć nie mogę." Tutaj też zauważyć można mimochodem, że tam, gdzie nie istniało żadne pojęcie sobowtórów, wychodzących w czasie spania na wędrówki, nie istniała też wiara w pozostawanie sobowtóra po śmierci. Ale u dzikich, bardziej już skłonnych do przyjęcia tłómaczeń, niż Commorro, przeważa mniemanie, że wędrówki, odbywane we śnie, są rzeczywistemi. Jako przykład, można przytoczyć Zulów. Biskupowi Callaway'owi jeden z nich rzekł: "kiedy nieboszczyk przychodzi (we śnie), nie przybywa w postaci węża albo też jako cień tylko, ale przychodzi we własnej osobie, zupełnie jak gdyby nie był umarł, i rozmawia ze swoim współplemieńcem; ten zaś, aż do chwili obudzenia się, nie widzi, iżby to był nieboszczyk, i rzecze: "Istotnie, sądziłem że taki a taki żyje jeszcze, a jednak, to tylko cień jego do mnie przychodził."

Podobnie też Andamańczycy (utrzymujący, iż odbicie postaci człowieka jest jedną, z jego dusz) wierzą" że "w snach dusza to właśnie, wydobywszy się przez nozdrza, patrzy lub wogóle znajduje się w położeniu, jakie się przedstawia śpiącemu"

Niezwykłe formy utraty zmysłów uważane są jako skutek dłuższej nieobecności wędrującego sobowtóra, a stosuje się to, zarówno do wypadków sztucznej, jak i przyrodzonej zmysłów utraty. O tem, iż pierwiastkowy sposób tłómaczenia tych niezwykłych stanów ducha był taki, przekonywamy się z poglądu, wyrażonego przez Montaigne'a, iż "dusze ludzkie, gdy są na wolności, gdy wyzwolone są z ciała bądź przez sen, bądź też przez jakąś ekstazą, zgadują, przepowiadają i widzą rzeczy, którychby, będąc w ciele, nie mogły widzieć." Dalej, dziś jeszcze, wśród Woranów (Indyjanie gujańscy), człowiek dla zdobycia władzy magicznej, zażywa nastoju tytuniowego, "zaś w stanie choroby śmiertelnej, do jakiej go to doprowadza, duch jego, jak przypuszczają, opuszcza ciało, odwiedza yauhahu, otrzymuje od nich władzę ... od tych, budzących obawę, istot, pod których wpływem, jak się wierzy, pozostaje on już później na zawsze.''

Od zwykłej nieobecności sobowtóra we śnie, oraz od wypadków niezwykłych jego nieobecności — w omdleniu, apopleksyi i t. p. przechodzi się do nieobecności nieograniczonej — po śmierci — kiedy po pewnej przerwie czekania, wyrzekają się już ludzie powrotu natychmiastowego. Jednakże, wierzy się, pomimo iż sobowtór staje się głuchy na wszelkie zaklęcia, że albo powraca on od czasu do czasu, albo że kiedyś powróci ostatecznie. Pospolicie przypuszcza się, że duch się błąka tęskno w pobliżu ciała, albo że je odwiedza; tak dzieje się np. wśród Iroków lub Czinuków, którzy "mówią o chodzących po nocy nieboszczykach, budzących się, jak sądzą oni, i poszukujących żywności. Wierzenie to w domniemane wędrówki obezcieleśnionych upiorów, trwając długo u ras wyższych, w postaci swojej pierwotnej, surowej, tuła się jeszcze w upowszechnionych tu i ówdzie opowiadaniach o upiorach.

Jednem z następstw pierwotnej wiary w materyalność sobowtóra jest zaspakajanie takich jego życzeń, jakie objawia on zażycia. Ztąd to owa muszla "z odrobiną jej własnego mleka, obok grobu'' dziecka, jaką pozostawia matka u Andamańczyków; ztąd to "żywność i napoje dla umarłych" u Chipewaów i t. d.; ztąd pozostawianie obok ciała wszelkich potrzebnych narzędzi u Czinuków; ztąd "utrzymywanie ognia tam (na grobie) przez wiele tygodni," jak to bywa np. u Waranów; ztąd mordowanie żon i niewolników wodza, jak to, zdaniem Camerona, dziś jeszcze dzieje się w Urus, w Afryce środkowej. Ztąd, słowem, powszechność, wśród niecywilizowanych i nawpół cywilizowanych ludów, owych obrzędów pogrzebowych, każących domyślać się, że upiór miewa takie same czucia i wzruszenia, jak człowiek żyjacy. Zrazu wiarę tę wyznaje się dosłownie. Tak np. ma się rzecz z owym, wspomnianym przed chwilą Zuluańczykiem, który mówił: "Duchy przodków 'przyszły i zjadły wszystkie potrawy, kiedy zaś ludzie powrócili z kąpieli, znaleźli, iż wszystko było zjedzone." Ale, niektóre ludy, pojmując już upiora, jako mniej materjalnego, przypuszczają., iż duchowo korzysta on z rzeczy sobie ofiarowanej: przykładem mogą tu być Nikaraguanczycy, przez których żywność "przywiązywana była do ciała przed jego spaleniem," albo jeszcze Ahtowie, którzy "palą kołdry wraz z ciałem przyjaciół," a to, aby ci nie byli "wysyłani zziębnięci do świata podziemnego''.

Obsługiwanie sobowtóra osoby zmarłej, zdarzające się zazwyczaj na pogrzebie, w niektórych miejscowościach trwa dalej — tu w wypadkach szczególnych, ówdzie zaś w regularnych odstępach czasu. Jeżeli Bowiem upiór nie będzie należycie obsłużonym, może się zdarzyć nieszczęście. Ludzie rozmaitych typów odwiedzają od czasu do czasu swych zmarłych dla zaniesienia im żywności, napoju i t. p.; tak było u Gondów, którzy na grobach osób szanowanych "corocznie przez lat wiele składali ofiary". Inni, jak np. Ukiahowie i Sanelowie kalifornijscy "skrapiają żywnością ulubione miejsca pobytu zmarłych''. Gdzieindziej przypuszcza się, że duchy przychodzą na miejsca, na których przygotowuje się dla nich żywność; przykładem może tu być Kraj Zulów. Biskup Callaway przytacza następujące słowa Zuluańczyka: "Głupi są ci zmarli. Po co się objawili, zabijając w ten sposób dziecko i nic mi nie mówiąc. Idźcie i złapcie kozła, dzieci!"

Siedziby owych sobowtórów, tak podobnych do ludzi z pożądań swych i namiętności, rozmaicie są wyobrażane. Niektóre ludy, jak Shillookowie (Szajlukowie) z nad Białego Nilu "wyobrażają, iż zmarli błądzą wśród żywych, pomagając im jeszcze". Inne ludy, jak np. Santalowie, sądzą, że upiory ich przodków zamieszkują przyległe lasy. Pośród Sonoraów i Mohawów Ameryki północnej za miejsce pobytu duchów uchodzą skały i góry. "Kraina błogosławionych, powiada Shoolcraft, nie jest w niebie. Przedstawiają nam raczej nową ziemię, albo siedzibę ziemską". Tam, gdzie się wierzy, jak to bywa bardzo często, że upiór powraca do krainy, z której przybyło plemię, tam potrzeba pokonywać zawady. Niektórzy, jak np. Chibchowie, mówią o trudnych do przebycia rzekach, przerzynających drogę do owego kraju, inni zaś o morzach: Naowowie (w Australii) sądzą, że upiory ich nieboszczyków odchodzą i zaludniają wyspy w cieśninie Spencera.

Obok tego materyjalistyeznego pojmowania sobowtóra i jego miejsca pobytu, ukazuje się również materyjalistyczne pojmowanie jego pośmiertnych czynów. Schoolcraft, opisując odnośne wierzenia indyjskie, powiada, iż zazwyczaj uprawiane są zawody życia doczesnego, podległe tylko mniej zmiennym kolejom i mniej mozolne. Chibchowie wyobrażali sobie, że "w stanie przyszłym, każdy naród ma osobną swoją siedzibę, tak iżby mógł uprawiać rolę". Nakoniec, wszędzie znajdujemy mniejszą lub większą równoległość pomiędzy życiem doczesnym oraz domniemanym późniejszym żywotem. Co większa, nawet wśród ludów, stosunkowo posuniętych w rozwoju, przypuszcza się, że społeczne stosunki innego świata odtwarzają układ ziemskich stosunków. "Niektóre z nich (świątynie Taouów) nazywają się Kung, pałacami; wyraża się też w nich życzenie przedstawienia bogów danej religii w siedzibie ich niebieskiej, siedzących na tronach w pałacach swoich i albo wymierzających sprawiedliwość, albo też dających wskazówki:" przypomina to grecką ideę Hadesu. Ciekawy dowód tego, że wyobrażenia podobne panowały wśród dawnych Anglików, znajdujemy w pewnym urywku, przytoczonym przez Kemble'a z króla Alfreda, a dotyczącym pozwolenia okupywania zbrodni daniną pieniężną: "Z wyjątkiem zdrady przeciwko panu, do której nie ważyli się stosować łaski, gdyż wszechmocny Bóg nie dopuszczał do siebie nikogo z tych, którzy nim wzgardzili, ani też Chrystus... nie dopuścił do siebie tego, który go wydał na śmierć: rozkazał zaś, aby Pan był kochanym, tak jak on sam."

Dzięki takim obrządkom, stosy przygrobne, na których wielokrotnie składa się żywność, jak to czynią Woolwaowie z Ameryki środkowej, albo kupy kamieni, jak owe "obo", opisane przez Przwalskiego, koło których "Mongoł nie przejdzie nigdy, żeby nie dodać do nich kamyka, szmaty, lub pęczka szerści wielbłądziej na ofiarę," a które, jak w Afganistanie np., powstały, widocznie, jako przykrycie zmarłego, przeobrażają się w ołtarze. W niektórych miejscowościach przybierają one ten charakter w sposób całkiem określony. Na grobie któregokolwiek z władców w Vera Paz wznoszono wyższy nad wszystkie ołtarz kamienny, na którym palono kadzidła i składano ofiary na pamiątkę zmarłego. Niektóre ludy robią jeszcze przykrycia nad takiemi zaczątkowemi albo rozwiniętemi ołtarzami. Moskitowie "budują nad grobem pewien rodzaj nieudolnej lepianki, służącej jako zbiornik najlepszego jadła, napoju" i t. p. W Afryce Wakhutuowie "zazwyczaj wznoszą małe domki zamknięte nad niemi (grobami), gdzie umieszczają ofiary z pokarmów." Dzieło majora Serpa Pinto zawiera rycinę, wyobrażający grobowiec miejscowego wodza, na której widzimy grób jego, przykryty budowlą o sześciu kolumnach drewnianych — budowla, do której potrzeba dodać tylko kolumny drugorzędne, aby uczynić ją podobną do małej świątyni greckiej. Tak samo też prawie dzieje się na Borneo. Podany przez Bocka rysunek "rodzinnego grobu Radży Dindy" wskazuje nam rozwijanie się przykrycia nad grobem w świątynię typu wschodniego. Podobny też związek istniał wśród Greków: "Heroon było pewnem rodzajem świątyni, wznoszonej ku pamięci bohatera... Był to zrazu nadgrobek (sema), otoczony świętem ogrodzeniem (temenos); ale doniosłość kultu bohaterów rychło zamieniła to na istotne Hieron (świątynię)".

Nakoniec, w naszych już czasach Mahometanie, pomimo wyznawanego przez nich jednobóstwa, dają nam również bardzo jasne dowody takiego przeobrażania się. Grobowiec śwtętego w Egipcie jest "budowlą świętą." Ludzie, przechodząc tamtędy, zatrzymują się, jako "pobożni czciciele pana naszego Abdallaha." "W kącie sanctuarium stoi świeca woskowa, tak długa i gruba, jak kły słonia". Jest też tutaj otaczające tę budowlę podwórko z "zagłębieniami na modlitwę i z grobami ulubionych zmarłych." Przytoczenie ostatnie każe domyślać się czegoś więcej. Obok rozwijania się kup przygrobnycb w ołtarze, zaś przykrycia grobów — w budowle religijne, a żywności upiora w ofiary, podąża też rozwój wysławiania i modłów. Oprócz powyższych przykładów dodać tu można dawne, przytoczone przez Dappera, a przez Ogilby'ego przetłómaczone opowiadanie, opisujące, jak murzyni w pobliżu Gambii wznosili małe chatki nad grobami, dokąd żyjący ich przyjaciele i znajomi udają się w określonym czasie, aby poprosić o przebaczenie za wszelką obrazę lub krzywdę, wyrządzoną im za życia".

Wzrost kultu przodków, uzmysłowiony tedy w postaciach swoich odrębnych, może być jeszcze jasno uwydatniony w całokształcie swym za pomocą przytoczeń z Africana — owej książki wiel. Duff Mac Donalda, jednego z członków misyi Blantyrskiej. Pojedyńcze zdania owej opowieści, rozproszone tu i owdzie na pięćdziesięciu stronicach, brzmią, jak następuje: "Człowiek może być pogrzebany we własnem mieszkaniu (str. 109). Jego dawny dom staje się w ten sposób pewnym rodzajem świątyni (109). Nieboszczyk jużto znajduje się w świecie duchów, odbierając ofiary i hołdy (110); już jest on bogiem z władzą czuwania nad nimi, pomagania im i kierowania ich losem (61). Duch nieboszczyka nazywa się jego Mulungu (59). Prawdopodobnie, poprawne pochodzenie tego wyrazu podaje Bleek (filolog), który nadaje mu pierwiastkowe znaczenie wielkiego przodka (67). "Bóg ich ukazuje się im we snach. Mogą go widzieć takim, jakim go znali za dni dawnych" (61). "Bogowie tubylców są prawie tak liczni, jak ich zmarli" (68). "Każdy z czcicieli zwraca się najnaturalniej do duchów swoich własnych zmarłych krewnych." (68), Wódz "składać będzie ofiary własnemu swemu, bezpośredniemu przodkowi, mówiąc: O, ojcze, nie znana wszystkich twoich krewnych, ty znasz ich wszystkich, zaproś ich, aby ucztowali z tobą;" (68). "Miejscem pobytu dawnego wodza może być cała jakaś góra, ale przebywa on głównie na otoczonym obłokami wierzchołku" (60). "Wódz wielki, któremu się wiodło na wojnie, nie wychodzi tak prędko z pamięci. Może się on stać bogiem góry albo jeziora i odbierać hołdy, jako bóstwo miejscowe, już w długi czas po wygnaniu jego własnych potomków z owej okolicy. Kiedy odbywają się modły o deszcz, mieszkańcy miejscowi modlą, się nietyle do swych własnych praojców, ile do boga tamtej oto góry, na której barkach spoczywają, wielkie chmury deszczowe" (70). "Oprócz duchów ich wodzów, mieszkających na górach, Wayaowie mówią o innych jeszcze, których uważają za wyższych, tylko że siedziba ich ściślej wiąże się z okolicą., którą Yao opuścił, tak że i te bóstwa również w swoim czasie mogły uchodzić za miejscowe" (71) (Tom I, str. 59—110).

Przejdźmy teraz do pewnych, bardziej pośrednich następstw teoryi upiorów. Odróżniając niejasno pozór od rzeczywistości, dziki mniema, iż wyobrażenie danej rzeczy dzieli z nią. jej własności. Ztąd wierzy on, iż obraz nieboszczyka (umieszczony pierwiastkowo na grobie) staje się siedzibą jego upiora. Wiara ta rozszerza się też na wyobrażenia, umieszczane gdzieindziej. St. John powiada o "niekształtnych figurach nagiego mężczyzny i kobiety", umieszczanych przez niektórych Dajaków lądowych na drodze do ich sadyb. "Mówi się o tych figurach, że każda z nich zamieszkaną jest przez ducha."

Obrazy takie, z powodu przebywającego w nich sobowtóra zmarłego, są. w wielu miejscach przedmiotem modłów. Opowiadając o bałwanach ludu, mieszkającego na zachód od jeziora Nyassa, Livingstone mówi: "Ofiarowują im oni mąkę, bhang (napój z konopi), tytoń i ogień do zapalenia go. Robią wyobrażenia zmarłego ojca lub matki i przypuszczają, że sprawią im przyjemność, składając ofiarę owym wyobrażeniom... Niekiedy nadaje się im imiona wodzów." Bastian powiada nam, że pewna murzynka w Sierra Leone miała w pokoju swoim cztery bałwanki, których usta codziennie mazała kukurydzą oraz olejem palmowym: jeden przeznaczonym był dla niej samej, drugi dla jej męża, zaś po jednym dla każdego z dzieci. Niekiedy, wyobrażenie bywa bardzo nieudolne. Damarczycy mają "wyobrażenia, składające się z dwóch nałożonych na siebie kawałków drzewa, a mające przedstawiać bóstwo domowe, albo raczej ubóstwionego krewnego" wydobywa się je w pewnych wypadkach. Nakoniec, o Bhilach czytamy: "Zwykło ich obrzędy polegają jedynie na mazaniu karminem, czerwienią ołowianą albo oliwą bałwana, będącego najczęściej niekształtną bryłą; ofiarowują oni przytem wraz z prośbami i przełożeniami jakieś zwierzę oraz nieco trunku".

Tutaj widzimy przejście do owej postaci fetyszyzmu, kiedy się przypuszcza, iż przedmiot jakiś, słabo podobny do istoty ludzkiej lub niepodobny zgoła, jest jednak zamieszkałym przez upiora. Mogę tu dodać, że o związku pomiędzy rozwojem teoryi upiorów oraz fetyszyzmu świadczy w sposób pouczający nieobecność obojga u pewnego afrykańskiego ludu, opisanego przez Thomsona: "Wahebowie zdają się być tak wolni od przesądnych mniemań, jak żadne z plemion, przezemnie widywanych... Nie było tam zgoła owych zwykłych oznak fetyszyzmu, tak upowszechnionych gdzieindziej. Zdają się oni jednak wcale nie żywić szacunku dla swych zmarłych, których ciała zazwyczaj rzucane są w trzcinę na pożarcie hyenom." Nakoniec, taki sam zupełnie związek faktów uwydatnia się w ogłoszonem przez niego później opowiadaniu o Masaiach.

Różnemi sposoby powstaje utożsamianie przodków ze zwierzętami oraz wynikłe ztąd poszanowanie tych ostatnich, tu doprowadzające do przesądnego ich uwzględniania, ówdzie wprost do kultu. Stworzenia, które odwiedzają miejsca grzebalne, jak również takie, co latają w nocy, łatwo mogą zrodzić myśl, że postać ich przybrali na siebie zmarli. Tak np. Bongowie obawiają się "upiorów, których siedziba ma być w cienistym mroku lasów. Duchy, dyabły i czarownice mają ogólną nazwę bitaboh; zaś chochliki leśne nazywają się odrębnie: ronga. Tem samem mianem objęte są nietoperze ... jak również sowy wszelkiego rodzaju."

Podobnie też, wiara w powracanie upiorów do dawnej ich siedziby prowadzi do mniemania, iż węże, odwiedzające domy, są właśnie ich wcieleniem. Murzyni, mieszkający dokoła Blantyre, sądzą, że "jeśli zmarły mężczyzna chce straszyć swoją żonę, to może uparcie przychodzić do niej, jako wąż," zaś "kiedy ktoś zabija takiego węża, należącego do ducha, udaje się z hołdem do boga, którego obraził, mówiąc:, przebacz, przebacz! Nie wiedziałem, że to był twój wąż.'' Co większa, "mnóstwo ludów indoeuropejskich zapatrywało się na wężów, jako na bóstwa rodzinne albo domowe," zaś "w niektórych dzielnicach Polski (w roku 1772) wieśniacy bardzo przestrzegali tego, iżby dawać mleko i jaja czarnemu wężowi pewnego gatunku, czołgającemu się po ich... izbach, i byliby w rozpaczy, gdyby najmniejsza krzywda dotknęła tych płazów." Pokrewne wierzenia, z innych płynące źródeł, znajdujemy w Ameryce północnej. Appachowie "uważają, iż postać grzechotnika przybiera po śmierci zły człowiek." Lud Nayaritu myślał, że "w ciągu dnia wolno im (upiorom) było obcować z żyjącymi w postaci much, szukając pożywienia:'' przypomina to kult filistynczyków i babilończyków, wyrażony w pierwszej legendzie Izdubara, w której mówi się, iż "bogowie Uruk Suburi (błogosławieni) zamienili się w muchy."

Utożsamianie sobowtórów zmarłych ze zwierzętami — bądź takiemi, co uczęszczają do domów lub miejsc, nawiedzanych, podług przypuszczenia, przez sobowtóry, bądź też takiemi, które ze złośliwej lub dobroczynnej przyrody swojej podobne są do pewnych nieboszczyków — w innych wypadkach daje się przypisać opacznemu tłómaczeniu imion. Czytamy o Ainach japońskich, że "najwyższą ich pochwałą, jest porównanie człowieka ze zwierzęciem. Tak np. Shimondi mówił o wodzu Benri: "Jest on silny, jak niedźwiedź," zaś stary Fate, wychwalając Pipichari, nazywał go "młodym niedźwiedziem." Tutaj przejście od porównania do przenośni pomaga nam zrozumieć pochodzenie imion zwierzęcych. To też, znajdując, że Ainowie czczą niedźwiedzia, jakkolwiek go zabijają, oraz że, po zabiciu go, na ucztach niedźwiedzich wykrzykują chórem: "Zabiliśmy cię, niedźwiedziu. Wejdź rychło w jakiego Aina," widzimy, jak może powstać utożsamienie niedźwiedzia z którymś z przodków, a następnie zjednywanie tegoż zwierzęcia. Oto dla czego czytamy, że "przodkiem mongolskiego domu królewskiego był wilk,'' oraz że "rodzinne nazwisko ich było Wilk" kiedy zaś przypomnimy sobie mnóstwo zwierzęcych imion wśród Indyjan północno-amerykańskich, w połączeniu z ich systemem totemów, to owa przyczyna utożsamiania przodków ze zwierzętami i wynikającej ztąd świętości zwierząt, stanie się dość oczywistą. Nawet, nie wychodząc po za granice Anglii, znajdziemy pewien dowód znaczący. Za dni dawnych istniało podanie, że hrabia Siward Nortumberyjski miał dziada, który był niedźwiedziem z lasów norweskich; zaś "niedźwiedź, który był przodkiem Siwarda i Ulfa, jak się zdaje, miał również niedźwiedzie potomstwo." Otóż, Siward odznaczał się olbrzymim wzrostem, wielką siłą i męztwem osobistem. " Ztąd zaś możemy słusznie wnioskować, że, tak samo, jak w przytoczonym wyżej przykładzie Ainów, mniemane pochodzenie niedźwiedzie powstało tu z opacznego tłomaczenia przenośni, stosowanej do podobnież silnego przodka, W innych jeszcze wypadkach świętość niektórych zwierząt wynika z wiary, iż ludzie zmarli wcielili się w nie. Niektórzy z Dojaków nie chcą jadać jeleniny wskutek mniemania, że przodkowie ich "przybierają postać jelenia po śmierci," aś pośród Eskimów "Angekok zwiastuje osieroconym, w jakie zwierzę przeszła dusza nieboszczyka. " Tak więc, istnieje kilka sposobów powstawania czci lub niekiedy kultu zwierzęcia. Wszystkie one jednak każą domyślać się utożsamiania go z istotą ludzką.

Pewien wychowaniec endynburskiego instytutu głuchoniemych mówił: "Zanimem wstąpił do szkoły, sądziłem, że gwiazdy umieszczone są na firmamencie, jak kraty z ogniem." Przypomina to nam wierzenie pewnych ludów północno-amerykańskich, że jaśniejsze gwiazdy drogi mlecznej są obozowiskami nieboszczyków na drodze do innego świata, i wskazuje zarazem, jak dalece w sposób przyrodzony zdarzać się może utożsamianie gwiazd z osobami. Kiedy myśliwy, słysząc strzał w sąsiednim lesie, zawoła: "To Jones!'' — nie przypuszcza się, że dźwięk jest Jones'em, sądzimy tylko, iż Jonesowi przypisuje on wywołanie dźwięku. Ale kiedy dziki, wskazując jakąś szczególną gwiazdę, o której pierwiastkowo myśli, jako o obozowisku takiego lub innego nieboszczyka, powiada: "Tam on jest" — to dzieci, które poucza, przypuszczają, naturalnie, iż sama gwiazda jest owym nieboszczykiem: szczególnie zdarza się to wtedy, gdy nauki te udzielane są w języku nierozwiniętym. Ztąd to takie fakty, jak owo mniemanie kalifornijczyków, że upiory wędrują tam, "gdzie się spotyka niebo i ziemia, i stają się gwiazdami, przyczem wodzowie przybierają, postać najjaśniejszą. " Ztąd też takie fakty, jak owo przekonanie Maugajów o pewnych dwóch gwiazdach, iż są to dzieci, których matka "była sekutnicą i nie dawała im spokoju," oraz że, poszedłszy na "wyniosły szczyt skały, one skoczyły na niebo," dokąd udali się za niemi ich rodzice, którzy ich jeszcze nie złapali. Takiemi to sposoby powstaje uosabianie gwiazd i gwiazdozbiorów; przypominając zaś, jak powszechnem jest w społeczeństwach pierwotnych utożsamianie ludzkich istot ze zwierzącemi, możemy dostrzedz również, w jaki sposób powstają zwierzęce gwiazdozbiory, jak np. Kallisto, która, zmieniona w niedźwiedzicę, stała się przebywającym na niebie niedźwiedziem. Mamy dobry dowód tego, iż owo przenośne nazywanie może spowodować uosobienie całego nieba wogólności. Król Hawajczyków nosił imię Calani-nui-Liho-Liho, co znaczy "niebo wielkie i ciemne;" widocznem jest ztąd, że (w przeciwstawieniu do porządku, podawanego przez mitologów) Zeus mógł, całkiem naturalnie, być osobą, żyjącą, oraz że utożsamianie jego z niebem wynikło z przenośnego jego imienia.

Istnieją dowody, że podobne też pomięszanie przenośni z faktem prowadzi do kultu słońca. Pochlebcze nazywanie słońcem zdarza się wszędzie; tam zaś, gdzie imię to łączone bywa z siłą, staje się ono dziedzicznem. Wodzowie Huronów noszą imię słońca; Humboldt zaś robi uwagę, że "Królowie-słońca wśród Natchów, przypominają Heliadów pierwszej wschodniej kolonii Rodosu.'' Z pomiędzy licznych przykładów egipskich można przytoczyć napis w Silsilis: "Witaj krółu egipski, słońce ludów obcych... Życie, radość, zdrowie niech mu służy, jest on jasnem słońcem. " W takich przeto wypadkach kult przodka łacno staje się kultem słońca. Podobnie też dzieje się z innemi zjawiskami niebieskiemi. "W szkole bejrutskiej," powiada Jessup, "są i były dziewczęta imieniem... Zorza poranna, Kosa, Róża... Odwiedziłem raz pewnego człowieka we wsi Brummana; miał on sześć córek, których imiona były: Słońce, Poranek, Tchnienie wietrzyka" i t. d. Inna zwała się Gwiazdą. Tutaj znowu wyższość, powodzenie albo niezwykłe losy jakiegoś, nazywającego się tak, osobnika mogą dać początek przejednywaniu uosobionego zjawiska. Że uosabianie wiatru może mieć źródło podobne, o tem świadczy podanie Buszmenów: "Wiatr," mówi się tam, "był dawniej osobą. Stał się on rzeczą pierzastą. Lata też, nie chodząc już, jak dawniej, gdyż wzlatuje i przebywa na górach... Mieszkał w jaskini górskiej. " Tutaj również przypominamy sobie, iż w wielu częściach świata znajdujemy mniemanie, że nietylko przodkowie, dający początek plemieniu, pochodzą z jaskini, lecz że stosuje się to również do Bogów-Przyrody. Meksykańskie podanie mówi nam, iż słońce i księżyc przyszły z jaskiń, w pojęciu zaś, że wiatr zamieszkuje jaskinie Buszman nowożytny odtwarza tylko starożytnego Greka. Opowieści takie, jako pochodzące z podań o jaskiniowcach, oraz towarzyszący im kult, są rzeczą naturalną, w przeciwnym jednak razie kazałyby one przypuszczać nadmiar niedorzeczności, której prawowicie nie można przypisywać nawet najmniej inteligentnym. Mamy dowody tego, że w czasach pierwotnych używa się imion w taki sposób, zdradzający brak odróżniania. Grote opowiada o bogini Ate: "Tej samej nazwy używa się tutaj niekiedy do oznaczenia osoby, niekiedy zaś do oznaczenia przymiotu lub wydarzenia nieusobionego." Nadto, zrobiono też uwagę, że "u Homera Aides jest zawsze imieniem pewnego boga, ale w czasach późniejszych przeniesiono je na jego dom, jego siedzibę, czyli królestwo." Kult przyrody przeto jest tylko zbłąkaną, postacią kultu upiorów.

Wszyscy bogowie, zarówno w postaci ich zwykłej, jak i w niezwykłej postaci, powstają za sprawy apoteozy. Pierwiastkowo bóg jest wybitniejszym człowiekiem żyjącym, którego potęgę uważacie za nadludzką. Dowodów po temu dostarczają tak istniejące dzisiaj ludy niecywilizowane, jak i przeszłość cywilizowanych ludów. Mr Selous powiada: "Wódz tych kraiów Situugweesa uważany jest za bardzo potężnego Umlimo, czyli boga, przez Amandebele'ów." Tak samo też, nadto, dzieje się wśród współczesnych Hindusów. "Generał Nicholson... był wielbiony, jako bohater, za życia, pomimo gwałtownego prześladowania swoich czcicieli." Rig Weda wskazuje nam, że tak samo było wśrod dawnej ludności Indyi. Do bogów swoich zwracali się oni tak: "Ty, Agni, najdawniejszy i najbardziej Augirze podobny mędrcze" (R. W. I, 31), "ty, Agni, najwybitniejszy rishi" (III, 21, 3), "Tyś (Indro) najdawniej zrodzonym rishi" (VIII, 6, 41), "Indra jest kapłanem, Indra jest rishi. " (VIII, 16, 7). Ten fakt, że Achilles był uapoteozowanym człowiekiem, oraz że, zgodnie z podaniem, kapłanka pytyjska wolała zwracać się do Likurga, jako do boga, dostatecznie przypomina nam o pochodzących od ludzi bóstwach greckich. Nadto, powszechnie wiadomem jest, że wśród Rzymian oraz ludów, przez nich podbitych, cześć dla cesarzów stała się rozwiniętym kultem. W., każdym z miast Galii" "wielką liczbę łudzi, należących do klas najwyższych oraz (średnich, stanowili kapłani i księża Augusta, kapłanki Druzusa, kapłani Wespazjana lub Marka Aureljusza." Posągi cesarzów "były istotnymi bałwanami, którym składano kadzidła, ofiary i modły." O ile zaś dla innych ludów europejskich, za dni owych, przyrodzonemi też były pojęcia, prowadzące do takich kultów, przekonywamy się z ciekawego wypadku z czasu kampanii Tyberjusza, wówczas jeszcze następcy tronu, odbywanej w Niemczech w 5 roku przed Chrystusem. Kiedy Rzymianie i Teutonowie znajdowali się na dwóch przeciwnych brzegach Elby "Jeden z barbarzyńców, człowiek wiekowy, silnie zbudowany i, sądząc z jego ubioru, wysokiej godności, wszedł w wydrążony pień (jakich używają oni zamiast łodzi) i wiosłował ze statkiem swym ku środkowi rzeki. Tam poprosił o pozwolenie bezpiecznego przejścia na naszą stronę i obejrzenia księcia, co mu zostało dozwolonem. Przyszedłszy na nasz brzeg, naprzód długo patrzał w milczeniu na księcia, a w. końcu ozwał się w te słowa: "Głupi są istotnie nasi młodzieńcy. Kiedy bowiem jesteście daleko, czczą, was, jak bogów, kiedy zas zbliżycie się, obawiają się raczej waszego oręża, zamiast składać wam hołdy. Ale ja, dzięki twemu łaskawemu pozwoleniu, książe, widziałem dziś bogów, o których dawniej tyłkom słyszał."

Jasnem jest również, że przodkowie Anglików uważali bogów po prostu za wyższych ludzi. Jeśli normandczyk "myślał, iż postąpili z nim niewłaściwie bodaj właśni jego bogowie, to jawnie żądał od nich zdania sprawy i przestawał oddawać im cześć." Nakoniec, przypominając sobie niektórych z pomiędzy istniejących dzikich, czytamy o wojowniku normandzkim, "gorąco pragnącym spotkać się z Odynem, aby nań napaść.''

W ten sposób, ponieważ boskość w myśli pierwotnej jest synonimem wyższości, oraz ponieważ pierwiastkowo bogiem może być albo potężna osoba żyjąca (zazwyczaj rasy zdobywczej), albo też zmarła osoba, która zdobyła władzę nadprzyrodzoną, jako upiór, przeto dwojakiem mogło być pochodzenie istot nawpół boskich — naprzód przez związki pomiędzy zdobywczą rasą bogów tudzież rasą zwyciężonych, a uchodzących za ludzi, albo też wskutek domniemanych stosunków pomiędzy żywymi i duchami. Widzieliśmy, iż życie snów pospolicie nie jest odróżnianem zrazu od życia na jawie. Jeżeli zaś na wydarzenia zwykłych snów spogląda się, jak na rzeczywiste, to możemy wnioskować, że współobjawy snów pewnego rodzaju rodzą szczególną wiarę w ich rzeczywistość. Gdy wiara ta raz się utrwali w umysłach ogółu, wszelka sposobność wpływa na jej wzmocnienie. Na Hamoa (wyspy Żeglarskie) "żywią oni pojęcie bardzo korzystne dla opinii kobiet, że niektóre z tych hotooa pow (duchy szkodliwe) dokuczają im we śnie, wskutek czego istnieje tam wiele nadprzyrodzonych wypadków poczęcia." Wśród Dajaków dzieje się tak samo. Zarówno Brooke, jak i St. John mówią o dzieciach, poczętych przez pewne duchy. Podobnegoż pochodzenia i przyrody była babilońska nauka, dotycząca duchów męzkich i żeńskich oraz ich potomstwa. Nakoniec, wiara w inkubów i sukubów trwała w Europie do czasów stosunkowo późnych, rodząc niekiedy podania takie, jak np. opowieść o Robercie Dyable. Rzecz jasna, iż twierdzenia o naturze nadprzyrodzonego rodzica zmienne są: bywa on już demonicznego, już boskiego pochodzenia; w następstwie zaś tego wyrastają tu i ówdzie opowieści takie, jak np. wśród Greków — o ludziach, pochodzących od bogów.

Tak więc, socyjologja porównawcza wykrywa współne źródło każdego z główniejszych pierwiastków religii. Koncepcyję upiora oraz wynikające z niej coraz bardziej liczne i złożone wyobrażenia znajdujemy wszędzie, zarówno w okolicach podbiegunowych, jak i między zwrotnikami, w lasach Ameryki północnej i w pustyniach Arabii, w dolinach himalajskich i w afrykańskich bagnach, na stokach Andów i na wyspach Polinezyi. Uwydatnia się ona z równą, jasnością wśrod ras, tak odległych od siebie typem, iż znawcy sądzą, że musiały one rozdzielić się już przed epoka, dzisiejszego podziału mórz i lądów; wśród ras prostowłosych, kędzierzawych i wełnisto-włosych; wśród białych, żółtych, miedzianych i czarnych. Nakoniec, znajdujemy ja zarówno wśród ludów, które nie zrobiły jeszcze żadnego kroku na drodze cywilizacyi, jako też wśród na wpół cywilizowanych i cywilizowanych społeczeństw. W ten sposób znajdujemy liczne dowody przyrodzonego pochodzenia religii.

§ 586. Dla przedstawienia jednakże tych dowodów, mających ostatecznie już poprzeć dawniejsze, niech mi wolno będzie, zamiast poszczególnego roztrząsania religijnych koncepcyj u ludów rozmaitych, roztrząsnąć cały ich szereg u jednego ludu.

Owa wiara w reczywistość widziadeł sennych i osób, którą, jakeśmy widzieli (§ 530), Egipcyjanie wyznawali łącznie z pierwotnemi ludami w ogólności, ukazywała się obok innej, również pospolicie z nią skojarzonej wiary, że i cienie są istnościami realnemi. Cień człowieka "uważano za ważną część jego osobowości," zaś Księga Zmarłych mówi o nim, "jako o czemś rzeczowem." Dalej, sobowtór człowieka, zwany jego ka, towarzyszył mu za życia; jakoż widzimy, że "król egipski często wyobrażany był w chwili, gdy składa hołdy własnemu ka," tak samo, jak to Karenowie czynią za dni dzisiejszych. "Odcieleśniona osobowość" posiada "materyjalną postać i substancyję. Dusza miała własne swe ciało, mogła jeść i pić;" ale jak tego domyślać się każe częściowo twierdzenie powyższe, przypuszczało się, iż każdy posiada jakieś osobowości mniej materyjalne. Po śmierci "dusza, jakkolwiek związana z ciałem, mogła dowoli opuszczać grób i powracać do niego w ciągu dnia, w jakiej tylko chciała postaci; " papyrus zaś pewien mówi nam o mumjach, które, rozmawiają w katakumbach o różnych okolicznościach swego ubiegłego życia na ziemi" Ponieważ ha posiada własne swe żądze, przeto trzeba mu służyć; to też, jak powiada p. Maspero "double des pains, des liquides, de la viande, passait dans l'autre monde et y nourrissait Ie Double de l'homme.'' Obok tego mniemania, że pragnienia ciała oraz ich zaspakajanie trwają jeszcze w życiu pozagrobowem, istniała też naturalnie koncepcyja tegoż życia, upadabniająca je zasadniczo do życia ziemskiego; okazuje się to np. ze szczegółowego wyrażenia jej, zawierającego się w dawnych grobowcach, jak np. w grobowcu Ti'ego.

Obok obsługiwania pożądań mniemanego nieboszczyka, materyjalnego lub nawpół materyjalnego, co wynikało z owych wierzeń,. spostrzegamy też innego jeszcze rodzaju służbę. W bogato przyozdobionej grobowcowej komnacie córki króla Mycerinusa palono codzień kadzidło, w nocy zaś "utrzymywano tam zapaloną." lampę. Zazwyczaj odbywały się publiczne pochwały amarłych; cenny zaś dowód tego znajdujemy znowu w Egipcie, mianowicie w obietnicach króla, że "biedni składać będą swe skargi u drzwi twego grobowca. Modły będą zanoszone do ciebie. " Takie ofiary, pochwały i modlitwy, utrzymując się od uroczystości do uroczystości, a niekiedy przechodząc z pokolenia na pokolenie, urastały z czasem na kult ustalony. Pomniki z czasów budowania piramid wzmiankują o kapłanach i prorokach, którzy oddani byli służbie Cheopsa, Chabryesa oraz innych władców i składali im ofiary: kapłani ci mieli następców aż do XXVI-ej dynastyi. Takie instytucyje kapłańskie stanowione bywały nietylko ku czci nieboszczyków królewskich, ale też i innych. Wielcy posiadacze ziemscy, dla zapewnienia ofiar swoim posągom, zawierali "ugody z kapłanami miast swoich, " określające rodzaj żywności i napoju, jakie ofiarowywać miano. Tak daleko posuniętym był ten system, że Hapi Tefa, rządca pewnej dzielnicy, dla utrzymania obsługi swojej osoby, "po wszystkie czasy... zaopatrzył kapłanów w stałe pensyje." Niektóre z urywków poprzedzających każą domyślać się, że drogą zróżniczkowania z owej czci zmarłych powstawała też cześć bałwanów. Ka, którego powrotu i ponownego przezeń ożywienia mumii spodziewano się, mógł również wejść w posąg drewniany lub w kamień, wyobrażający zmarłago. Ztąd to pewne przedziwne komplikacyje. W grobowcu egipskim, zwanym niekiedy "domem sobowtóra, " znajdowała się odgrodzona ścianą przestrzeń z małym otworkiem w ścianie, zawierająca obrazy zmarłego, mniej albo więcej liczne; tak więc, gdyby ponownemu ożywieniu mumii przeszkodził jej rozkład, to zastąpić ja. mógłby jeden z owych obrazów.

Obok dowodów, świadczących, w taki sposób, że bałwochwalstwo egipcyjan rozwinęło się z ich kultu przodków, posiadamy dowody, że i zwierzochwalstwo ich również podobnie się rozwinęło. Oto na wyobrażeniu pewnem bóg Amon Ka mówi do Thothinesa III: "Zniewoliłem ich poważać wielkość twoją, jakgdyby była gwiazdą Seschet (wieczorną)... Zniewoliłem ich poważać wielkość twą, jakgdybyś był bykiem młodym i pełnym ducha... Zniewoliłem ich poważać wielkość twoją, jakgdybyś był krokodylem (to samo powtarza się o lwie, orle i szakalu)... Ja to osłaniam ciebie, drogi mój synu, Horusie, byku mężny, panujący nad Thebaidą."

Tutaj przedewszystkiem przekonywamy się, jakeśmy się już przekonali na przykładzie Ainów, że porównanie przechodzi niekiedy w przenośnię: "twoja wielkość, jakgdybyś był bykiem" zamienia się na: "Horusie, byku mężny." To naturalnie, w czasach później szych, prowadzi do poplątania człowieka ze zwierzęciem, a tem samem do kultu zwierzęcia. Dalej, spostrzegamy, iż pochlebcze porównania z innemi zwierzętami, również dochodzące drogą przenośni aż do utożsamienia, łacno mogą zrodzić wiarę w jakiegoś ubóstwianego osobnika o wielu postaciach. Inny przykład wskazuje nam, jak z tego, co było pierwiastkwo pochwalnem mianem miejscowego władcy, może urosnąć praktyka brania obrazu jakiegoś zwierzęcia za znaną osobę żyjącą. Czytamy o "Ramie, który jest panem miasta Mendes, Wielkim Bogiem, Życiem Ra, Rodzicem, Księciem młodych niewiast, " znajdujemy, iż król mówi o sobie, jako o "obrazie boskiego Ram, o żyjącej jego podobiznie... o boskim wypływie z płodnego Ram... najstarszym synu Ram." Nakoniec, mówią nam, że król później ubóstwił pierwszą ze swoich towarzyszek i "rozkazał, aby jej Ram - obrazy umieszczone były we wszystkich świątyniach."

Tak samo też dosłowne tłomaczenie przenośni prowadzi do kultu ciał niebieskich. Tak np., wspomniana wyżej gwiazda Seschet, poczyna, utożsamianą być z pewnym osobnikiem; podobnie też dzieje się ciągle ze słońcem. Oto np. powiedziano o pewnym królu: "Mój pan, słońce, Amenhotep III, książe Theb, nagrodził mię. Jest on sam bogiem-słońcem;" mówi się również o nim: "Żaden król nie uczynił nic podobnego od czasu panowania boga-słońca Ra, który dzierżył ziemię." W podobny też sposób mówią nam o sarkofagu innego króla Amenemhata, iż "nigdy nic podobnego nie było zrobionem od czasów boga Ra." Przytoczenia owe wskazują nam, iż tej pochlebnej przenośni używano w sposób tak pozytywny, że następstwem tego było uznanie jej, jako faktu, tudzież zrodzenie wiary, że słońce było istotnym władcą Egiptu.

Jakkolwiek dowody powyższe jasno wykazują pochodzenie tych wszystkich wierzeń od kultu przodków, to jednak stanie się ono jeszcze wyraźniejszem, gdy zauważymy z jednej strony, jak imię "boga" stosowanem było do jakiejś wyższej jednostki żyjącej, oraz, jak z drugiej, całkowicie ludzkimi we wszystkich swoich przymiotach byli tak zwani bogowie. O względnie małej łożnicy w pojmowaniu boskości i człowieczości, przekonywamy się z tego znamiennego faktu, że wśrod hieroglifów, ta sarna "determinatywa" oznacza, odpowiednio do tekstu, boga, przodka lub dostojną osobę. Ztąd też nie powinniśmy się dziwić, znajdując, że króla Sahura z V-ej dynastyi zwano "Bogiem, który razi wszystkie narody i ramieniem swem dosięga wszystkich krajów, " albo też spotykając podobne ubóstwienia innych historycznych królów i królowych, jak Mencheres i Nofert-Ari-Aahmes. Nakoniec, znajdując, iż królowi żyjącemu, jak np, Ramzesowi II, przypisuje się wszechobecność, spostrzegamy, iż niewiele już pozostaje do deifikacyi. Istotnie, pozostaje już niewiele, gdyż obok tych przesadnych pojęć o pewnych ludziach istniało też niskie pojmowanie bogów. "Mówi się zarówno o ciałach, jak i o duszach bogów. Mają też oni tak części składowe, jak i namiętności; opisuje się, iż cierpią z powodów głodu, pragnienia, starości, choroby, obawy i smutków. Pocą się oni, członki ich drżą, boli ich głowa, szczękają im zęby, oczy ich się wilżą, z nosa im się sączy, "trucizna opanowywa ich ciało"... Wszystkie bogi wielkie potrzebują opieki. Oziris bezbronnym jest wobec swych wrogów, zaś szczątki jego osłonięte są przez jego żonę i siostrę" (1).

§ 587. Czy też w uogólnieniu tem znajduje się jaki wyjątek? Czy mamy wnioskować, że wśród licznych religij, różniących się postacią, i stopniem wypracowania, a mających owe wspólne źródło, istnieje jedna o źródle odmiennem? Czyliż mamy powiedzieć, że podczas kiedy wszystkie inne religije są przyrodzonemi, to religija hebrajczyków, która doszła nas z pewnemi zmianami, jest nadprzyrodzoną?

Jeżeli, szukając odpowiedzi, porównamy tę domniemanie wyjątkową, religję z innemi, to nie znajdziemy, iżby była tak do nich niepodobną, żeby -aż kazała domyślać się początku innego. Przeciwnie, znajdziemy, iż przedstawia ona wszędzie uwagi godne podobieństwo do tamtych. Cechy tego podobieństwa rozłożymy grupami.

Naprzód, tkanina przesądów, wśród jakich rozwijała się religja hebrajska, tej samej była przyrody, co i inne, znajdowane gdzieindziej. Jakkolwiek, w ciągu dawniejszego życia pasterskiego wiara w duszę, stale istniejąca, nie była jeszcze rozwinięta, to jednak ukazywała się już wiara w rzeczywistość snów oraz istot, we śnie widywanych. Kiedy w stadyum późniejszem przypuszczano, iż zmarli słyszą., a niekiedy odpowiadają, istniało przejednywaaie ich przez kaleczenie ciała i obcinanie włosów; istniało dostarczanie im pokarmów; wierzono, iż duchy zmarłych nawiedzają, miejsca grzebalne; nakoniec, że demony, wchodząc w ludzi, bywają, sprawcami ich grzechów i chorób. Hebrajczycy, oddani bardzo, na podobieństwo istniejących dzikich, amuletom, urokom, egzorcyzmom i t. p., mieli również funkcjonariuszy, odpowiadających znachorom — ludzi, którzy mają "duchy rodzinne," czarodziejów (Izajasz VIII, 19), oraz innych, pierwiastkowo zwanych wróżbitami, lecz później prorokami (I, Sam. IX, 9), którym składali upominki, wzamian za objaśnienia, nawet wówczas gdy szukali zgubionych oślic. Nakoniec, Samuel, przywołujący grzmoty i deszcz, odgrywał rolę znachora od pogody — osobistości, znajdowanej dotąd w najrozmaitszych częściach świata.

Mieli oni liczne podania wespół z ludami innemi. Legenda ich o potopie nietylko pokrewna jest legendzie Akadyjczyków, ale również spokrewnioną była z podaniem Hindusów, wśród krtórych Sathapatha-Brahmana mówi, jak Manu nauczony został przez Wisznu, iżby zrobił arkę dla uniknięcia zbliżającego się potopu, który przybył, jak przepowiedziano, i "uniósł wszystkie istoty żyjące, pozostawiając samego tylko Manu." Opowieść o narodzinach Mojżesza znajduje podobiznę swą w pewnej asyryjskiej opowieści, która mówi: "Ja jestem Sargina, król wielki... Matka moja... w miejscu tajemnem wydała mnie na świat... Umieściła mnie ona w koszu z sitowia... pchnęła mię na rzekę..." Podobnie też działo się z kalendarzem i wynikającemi zeń obrzędami. "Miesiąc asyryjski był księżycowy... Dni: 7, 14, 21, 28 były sabatami. W owe dni sabatu zakazaną była wszelka praca, a nawet posyłanie gońców z ułaskawieniem... Postanowienia prawne z charakteru były podobne do postanowień kodeksu żydowskiego."

Tak samo też działo się z ich teologiją. Wspólne miano Elohim ogarniało wybitniejsze osoby żyjące, zwykłe upiory wyższe, czyli bogi. To znaczy, iż u hebrajczyków, tak samo, jak u egipcyjan i licznych ludów innych, bóg oznaczał poprostu potężną, istotę, istniejącą widocznie, lub niewidocznie. Tak samo jak egipcyjanin używał rozmaicie dla oznaczenia siły, wyrazu: Nutar zastępującego słowo Bóg, tak też Il  albo El wśrod Hebrajczyków stosowanem było zarówno do bohaterów, jak i do "bogów pokoleń." Z koncepcyj tych wyrosło tutaj, tak samo, jak i w innych wypadkach, zjednywanie czyli kult rozmaitych istot nadprzyrodzonych, a więc politeizm.

Abraham był półbogiem, do którego zanoszono modły. "Składali oni ofiary dyabłom, nie zaś Bogu, bogom, których nie znali, nowym bogom, którzy niedawno powstali, których ojcowie wasi nie bali się" (Deut. 32, 17). Że wiara w bogów innych, oprócz Jehowy, długo jeszcze trwała, o tem przekonywamy się z ofiar, składanych im prze?; Salomona, oraz oskarżeń proroków. Co większa, nawet kiedy Jehowa poczuł być uznanym Bogiem wielkim, koncepcya ogólna pozostała zasadniczo politeistyczną. Zupełnie bowiem tak samo, jak w Iljadzie (ks. V, 1, 000 — 1, 120) przedstawia się bogów i boginie, walczące mieczem i włócznią w bitwach śmiertelników, których sprawę sobie poślubili, tak mówi się też o aniołach i archaniołach panteonu hebrajskiego, że walczą w niebie, kiedy ludzie, któremi się oni opiekują, toczą walkę na ziemi: obydwom zaś tym wyobrażeniom odpowiadają pojęcia niektórych współczesnych nam ludów dzikich.

Widząc przeto, że Jahweh był pierwiastkowo jednym tylko bogiem z pomiędzy wielu, bogiem, który stał się najwyższym, zapytajmy siebie, jaką była przyroda jego, o ile sądzić pozwalają pomniki. Nie zatrzymując się nad opowieścią, o ogrodzie edeńskim (przejętą prawdopodobnie od Akadyjczyków), gdzie bóg chodził i rozmawiał, jak człowiek, i pomijając okres, kiedy "Pan schodził, aby obejrzeć miasta i grody, zbudowane przez dzieci człowiecze," możemy się zwrócić do takich wypadków, w których np. Jakób walczył z nim, oraz takich, kiedy "Pan rozmawiał z Mojżeszem twarz w twarz, jako człowiek mówi do swego przyjaciela." Te oraz inne twierdzenia pokrewne wskazują nam, że dla Hebrajczyków dni dawnych Jahweh "silny," "mąż wojenny," był początkowo władcą miejscowym (podobnym do tych, którzy dziś nawet są nazywani bogami przez beduinów), w późniejszych zaś czasach uważany był za najpotężniejszego pośród rozmaitych duchów czczonych: miejsca, gdzie mu składano ofiary, były zrazu wyniosłościami (2 król. XII, 3), jakich pospolicie używano do grzebania osobistości wyższych i jakich się dotąd jeszcze używa w tych okolicach. Burkhardt powiada o beduinach: "święte groby bywają pospolicie umieszczone na wierzchołkach gór" i "do niego (świętego) wszyscy arabowie sąsiedni zwracają swe modły." Widzimy tu podobieństwo do dawnych religijnych wyobrażeń Greków, Skandynawów oraz innych, wśród których bogowie, nie różniący się z pozoru od ludzi, wszczynali niekiedy z nimi spory, nie zawsze nawet dla siebie pomyślne. Co większa, ten "bóg bitew," którego surowe kary, często wymierzane, karciły za nieposłuszeństwo, był oczywiście bogiem miejscowym — "Bogiem Izraela." Przykazanie: "Nie będziesz miał bogów cudzych przedemną," nie kazało przypuszczać, iż niema żadnych bogów innych, lecz, że Izraelici nie mieli uznawać ich władzy. Przypuszczenie, że Bóg Hebrajski nie był jedynym bogiem, domyślnie zawiera się w wyrazie "nasz" Bóg, używanym przez Hebrajczyków dla odróżnienia Jehowy od innych. Jakkolwiek zaś, obok uznawania tego, że Jehowa był jednym z pomiędzy wielu bogów, istniały też twierdzenia o powszechności rządów, to jednak podobiznę takiego stanu rzeczy znajdujemy w twierdzeniach, dotyczących niektórych bogów egipskich, np. w tych, co dotyczą żyjącego Faraona, o którym powiedziano: "Żadne miejsce nie jest pozbawione twojej dobroci. Wyrzeczenia twoje są prawem wszelkiego kraju... Ty masz milijony uszów... Cokolwiek uczyniono w tajemnicy, oko twoje dojrzało. " Obok ograniczeń zakresu władzy Jehowy, spostrzegamy też ograniczenie jej stopnia. Nie było tu żadnych uroszczeń do wszechmocy. Nie zapominając o nieudanej próbie zabicia przez niego Mojżesza, możemy przejść do porażki walczących za jego radą Izraelitów w dwóch bitwach z Benjaminitami oraz w jednej z Filistynami, kiedy arka przymierza była wzięta" (1 Sam. IV, 3 — 10) Nakoniec, oprócz tego mówią nam, że jakkolwiek "Pan był z Juda," on "nie mógł wypędzić mieszkańców doliny, gdyż mieli oni wozy żelazne," (Sędz. I, 19). To znaczy, iż były tu wypadki nieudolności, podobnej do tego" co inne ludy przypisują swym bogom. Tak samo też ma się rzecz z przyrodą umysłową i moralną. Jahweh otrzymuje wiadomości; udaje się on, aby zobaczyć, czy sprawozdania są prawdziwe, żałuje tego co uczynił — a wszystko to nie każe domyślać się wszechwiedzy. Jak królowie egipscy lub asyryjscy, chwali on siebie ustawicznie, i kiedy mówi: "Nie oddam mojej chwały innemu" (Izaj. XLVIII, 11), opisuje siebie, jako zawistnego, mściwego i nielitościwego niszczyciela wrogów. Posyła kłamiącego ducha dla wprowadzenia w błąd króla, jak zrobił Zeus z Agamemnonem (2 Kron. XVIII, 20 — 2), sam wyznaje, iż chce oszukać proroka, aby ten prorokował fałszywie i aby go później zabić (Ezech. XIV, 9); zatwardza serca ludzkie, aby mógł karać ich później za to, co wtedy uczynią; nakoniec, jak to było w wypadku, gdy skłaniał Dawida do policzenia Izraela, poddaje myśl mniemanego grzechu, aby później mógł ukarać tych, którzy go nie popełnili. Postępuje tak, jak bogowie greccy, od których, jak przypuszczano, pochodzą złe popędy i którzy podobnież nie przebierali w zemście.

Podobną równoległością odznacza się też ich kult religijny. Nie zatrzymując się nad zamierzanemi albo dokonanemi ofiarami z ludzi, jakkolwiek, mówiąc o tem, że ofiara z syna składana z ofiarami z tryków i cieląt, musi być odrzucona, jako sposób przejednywania, Micah domyślać się każe w rozd. VI, 6 — 9, że jedna i druga łączyły się w umysłach Hebrajczyków), wystarczy, gdy zaznaczymy tutaj, że nakazywane obrzędy w świątyni miały taki sam charakter, jak i wszędzie indziej. Wspominany w wielu miejscach "chleb boży," ofiary, podobne do ofiar bogów egipskich i mumij, ogarniał sobą chleb, mięso, tłuszcz, olej, krew, napoje, owoce i t. p.; tak samo też, jak wśród ludów innych, utrzymywano tam stały ogień, jak również palono kadzidła. Hebrajczycy czynili to dwa razy, Meksykanie cztery razy na dzień. Przypuszczano, iż Jahweh napawa się "słodkim smakiem" spalonych ofiar, tak samo, jak przebywający w bałwanach bogowie murzyńscy (§ 161). Stosownie do mniemania, iż "krew jest życiem, ' zachowywano ją dla Jahweh, wylewając odpowiednio do okoliczności, albo na ziemię, albo na ołtarz; tak samo działo się z bogami meksykańczyków i mieszkańców Ameryki środkowej, którym ustawicznie ofiarowywano krew, zarówno ludzi, jak i zwierząt, wilżąc nią już to wyobrażenie boga, już też progi świątyni. Tak samo, jak Egipcjanie i Grecy, tak też Hebrajczycy składali bogu swemu hekatomby z wołów i owiec, liczące niekiedy po kilka tysięcy (1 król. VIII, 62 — 64). Hebrajczycy mieli rozkaz używania tylko niepokalanych zwierząt na ofiary; podobnie też wśród Greków "prawo nakazywało, iżby najlepsze z bydląt były ofiarowywane bogom,'' zaś pośród Peruwian wymagano, iżby "wszystko było bez plamki lub skazy." Istnieje jeszcze pewne, bardziej godne uwagi, podobieństwo. Rozkazy, zawarte w Leyitious, podług których jedne części zwierząt można dawać Jehowie, podczas, gdy inne pozostawia się kapłanom, przypominają nam owe darowizny, za pomocą których ziemianie egipscy tak się urządzali, że upiory ich miały otrzymywać pewne członki zwierząt ofiarnych, gdy tymczasem inne części miały pozostawać dla kapłanów Ka. Dalej, tak samo, jakeśmy widzieli, iż bogowie Wayaów, będący upiorami dawnych wodzów, przebywali na chnmunych wierzchołkach pewnych gór przyległych; tak samo, jak miejscem pobytu "chmury pędzącego Jowisza" był wierzchołek Olimpu, gdzie się gromadziły burze; tak też Bóg Hebrajski "zstępował w obłoku na wierzchołek góry Synai, niekiedy z gromem i z błyskawicą. Nadto, twierdzenie, że ztamtąd Mojżesz przyniósł tablice przykazań, danych przez Jehowę, znajduje podobiznę swą w twierdzeniu, że z góry Ida na Krecie, gdzie była jaskinia, w której, jak powiadano, zrodzony został Zeus (albo też z pokrewnej góry Iuktas, mającej w dawnych czasach sławę miejsca pogrzebania Zeusa,) Rhadał-manthus najpierwej przyniósł wyroki Zeusa, zaś Minos udawał się tam, aby otrzymać wzmocnienie władzy praw swoich (2).

Można pokrótce zaznaczyć tutaj inne jeszcze cechy podobieństwa. Z opowiadaniem o naradzie Jahweh, gdy miał zgubić Achaba, można porównać opowowiadanie o naradzie bogów egipskich, zgromadzonych, aby dopomódz Ra, gdy spoglądał na zburzenie świata, jak również opowiadania o naradach greckich bogów u Zeusa. Rozmaite ludy brały ze sobą na wojnę wyobrażenia bogów, przypuszczając, że te są przez nich zamieszkałe; tak samo działo się u Hebrajczyków z arką przymierza, która była przybytkiem Jahweh. Tak samo, jak u wielu ludów dzikich (gdzie człowiek nie lubi, aby nawet za jego życia znano jego imię), zabrania się nazywać nieboszczyka jego własnem mianem, szczególnie gdy był osobistością, wybitną; jak wśród dawnych Rzymian było "bardzo zakorzenionem mniemanie, że imię własne opiekuńczego ducha gminy nigdy nie powinno być wymawianem," tak było też, za dni dawnych, u Hebrajczyków: bóg ich nie bywał nazywany po imieniu. Tańce były postacią kultu u Hebrajczyków, tak samo jak w Grecyi oraz wśród różnych ludów dzikich: przykładem mogą tu być Irokowie. Posty i pokuty, podobne hebrajskim, istniały albo istnieją, w wielu miejscowościach, zwłaszcza zaś w starożytnym Meksyku, w Ameryce środkowej i w Peru, gdzie były nadzwyczaj surowe. Spełnianie się proroctw, o czem mówią Hebrajczycy, znajduje znów podobiznę swą w spełnianiu się proroctw, o jakich mówią grecy; ci ostatni też zarówno brali je za dowód prawdziwości swej religii. Dalej, to samo słyszymy nawet o mieszkańcach wysp Sandwich, którzy mówili, że śmierć kapitana Cook'a "ziściła proroctwa kapłanów, którzy rozpowiadali tę smutna, katastrofę." Czynienie cudów, przypisywane Bogu hebrajczyków, jako cecha szczególna, jest jedną z rzeczy zwykłych, przypisywanych bogom ludów całego świata. Wniebowzięcie żyjącego Elijasza przypomina legendę chaldejską o Izdubara "wniebowziętym przodku Hasisadra czyli Xisuthrus; " w mitologijach zaś nowego świata istnieją przykłady Hiavath'a, który żywcem był wzięty do nieba w magicznej swej łodzi, oraz bohatera Arawaków — Aravanili. Tak samo jak hebrajczycy przedstawiają, iż Jehowa w czasach najdawniejszych ukazywał się ludziom w postaci ludzkiej, przestał jednak ukazywać się później, tak samo też ukazywanie się bogów, tak często wspominane w Ilijadzie, staje się rzadkiem w podaniach późniejszych. Nadto, podobnie też działo się u mieszkańców Ameryki środkowej. Indyanin pewien na zapytanie zakonnika Bobadille'a odpowiedział: "oddawna bogowie nasi nie przychodzili, aby mówić z nami (pobożnymi). Ale za dni onych, jak mówią nam nasi przodkowie, czynili oni to często."

Nie zabraknie też cech podobieństwa, gdy zwrócimy się do bardziej rozwiniętej postaci religii hebrajskiej. Dziwnem jest, że chrześcijanie mówią o pochodzącej z Boga osobistości, jako o czemś, właściwem li tylko ich religii; pospolitość takich opowieści o osobach, pochodzących od bogów, w Grecyi jest faktem znanym, takimi byli Eskulap, Pytagoras, Plato. Ale nie tylko religija grecka dostarcza nam takiego materyjału do porównań. Król asyryjski Nabuchodonozor twierdził, iż poczęty jest przez Boga. Istnieje wśród mongołów podanie, że Alung - Goa, która sama "miała ducha za ojca, " porodziła trzech synów za sprawą ducha. W starożytnym Peru, gdy która z dziewic słońca "okazywała się brzemienną, mówiła, że to za sprawą słońca, i wierzono jej, jeśli nie było dowodów przeciwnych." Nakoniec, wśród współczesnych mieszkańców Mangai istnieje podanie, że "miła Ina-ani-wai" miała dwóch synów z wielkiego boga Tangaroa. Nadto, stanowisko pośrednika, zajmowane przez syna bożego, znajduje również odzwierciedlenie swe gdzieindziej. Wśród bogów fidżyjskich Tokairambe oraz Tui Lakemba Randidandina zdają się stać blizko Ndengei, jako jego synowie w charakterze pośredników, przekładających ojcu swemu modły wiernych. "

Nadto, w rozmaitych miejscowościach mamy obrzędy, odpowiadające eucharystyi. Wszystkie one wyłaniają się z pierwotnego pojęcia, że przyroda człowieka, tkwiąca we wszystkich jego częściach, tkwi również we wszystkiem tem, co się w niego wciela; w ten sposób utrwala związek pomiędzy osobami, jedzącemi tę sama potrawę.

Jednym z wielu przykładów może tu być przykład Padaina'ów, którzy "uważają za rzecz niepogwałconą wszelkie zobowiązanie, potwierdzone wymianą pokarmów. " Ponieważ wierzą, oni, że upiory zmarłych, zachowując swoje pożądania, spożywają bądź materyjalny pokarm im ofiarowany, bądź też ducha tego pokarmu, przeto koncepcyja owa rozciąga się też do upiorów. Ztąd w rozmaitych częściach świata powstają, uroczystości, w czasie których, jak się mniema, łączą, się ze sobą umarli i żywi; umacnia to stosunek karności z jednej oraz przychylności z drugiej strony. Nakoniec, takie jedzenie z upiorem albo bogiem, przeobrażone przez Meksykańczyków w "jedzenie boga" (usymbolizowanego przez ciastko z krwią ofiary), zostało skojarzone z obowiązkiem odprawiania pewnego nabożeństwa przed bogiem w określonym terminie. Zestawiając pokrótce mniejsze podobieństwa, możemy zaznaczyć, że chrześcijańskie wyprawy krzyżowe dla zdobycia świętego grobu, mają pierwowzór swój w świętej wojnie Greków, przedsiębranej w celu zdobycia Delf; że wśród chrześcijan część nabożeństwa składa się z odczytywania wspomnień o czynach hebrajskiego boga, proroków i królów, zaś nabożeństwo Greków składało się częścią z odczytywania wspomnień o dziełach bogów i bohaterów Homera, że świątynie greckie bogaciły się drogocennymi darami królów i bogatych ludzi, składających je w celu dostąpienia łaski boskiej lub przebaczenia, tak samo jak katedry chrześcijańskie, że kościół Ś-go Piotra w Rzymie budowany był z kwot, zebranych w rozmaitych krajach katolickich, tak samo jak świątynia w Delfach odnowioną została kosztem daniny różnych państw greckich; że doktryna szczególnej opatrzności nad światem była panującą wśród Greków, jak i wśród chrześcijan tak dalece, iż, podług słów Grote'a, "życie świętych cofa nas wstecz do prostej i wszędzie obecnej teologii wieku homerowskiego," że nakoniec, owe rozmaite religije, zarówno w starym jak i nowym świecie, ukazują nam, wspólnie z chrześcijaństwem: chrzest, spowiedź, kanonizacyję, celibat, odpuszczanie grzechów, oraz inne obrzędy pomniejsze.

§ 588. Co wnioskować mamy ze wszystkich tych dowodów? Co mamy sądzić o tej jedności cech, ukazującej się we wszystkich religijach wogóle? Albo jeszcze, mówiąc ściślej, co mamy powiedzieć o rodzinnem podobieństwie pomiędzy wiarą chrześcijańską oraz innemi wiarami? Rozważmy fakty.

Zarówno w umysłach niektórych członków społeczeństwa cywilizowanego, pozbawionych wskutek braku niektórych zmysłów — wykształcenia, jak też i w umysłach różnych ludów pierwotnych, koncepcyje religijne nie istnieją, Gdziekolwiek zaś zaczątki ich spotykamy, przedstawiają się one, jako wiara w sobowtóry zmarłych, oraz jako składanie im ofiar. Teoryja upiorów i wynikające z niej zjednywanie zwyczajnych dusz zmarłych trwa zazwyczaj wraz z wiarą w potężniejsze istoty nadprzyrodzone, wraz ze zjednywaniem ich; istoty te znanemi są zrazu pod tem samem mianem rodzajowem, co i upiory zwykłe, wyodrębniają się zaś od nich powoli. Nakoniec, kulty mniemanych istot nadprzyrodzonych aż do najwyższych ogniw jednakiej są przyrody i różnią się jedynie stopniem wykończenia. Czegóż każą domyślać się te cechy zbieżności? Czyliż nie mówią one że, obok innych zjawisk, ukazujących się pośród zrzeszonych społecznie istot ludzkich, religija posiada również źródło przyrodzone?

Czyliż zrobimy wyjątek dla upowszechnionej wśród nas samych religii? Jeśli mówimy, iż cechy podobieństwa jej do innych zakrywają sobą niepodobieństwo transcedentalne, to tem samem uznać musimy kilka twierdzeń domyślnych. Jednem z nich jest to, że przyczyna, której nie możemy zakreślić granic ani w czasie, ani w przestrzeni, a której nieskończenie małym tylko wytworem jest cały nasz układ słoneczny, wzięła na się postać człowieka w celu zawarcia ugody z pewnym pasterzem syryjskim. Drugiem twierdzeniem jest to, że owa energija, objawiająca się nieustannie wszędzie, w całej przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, przypisywała sobie w swojej postaci ludzkiej nietylko wiedzę ograniczoną i ograniczone władze, jak o tem świadczą rozmaite ustępy o Jehowie, ale, nadto, przymioty moralne, którebyśmy dzisiaj uważali za niegodne istoty ludzkiej. Nakoniec, trzecim twierdzeniem domyślnem jest to, iż musimy przypuszczać istnienie zamiarów bardziej jeszcze wstrętnych dla naszego zmysłu moralnego. Jeżeli bowiem te liczne cechy podobieństwa pomiędzy religiją chrześcijańską, oraz innemi nie świadczą o podobieństwie ich pochodzenia i rozwoju, tedy wnosić potrzeba, iż całkowite upozorowanie przyrodzoności przez Nadprzyrodzoność wymyślonem było świadomie ku oszukaniu tych, którzy krytycznie badają to, czego ich uczą. Ukartowano pozory w celu wprowadzenia w błąd szczerych badaczy, iżby wiekuiście skazani byli na szukanie prawdy.

Na tych, którzy przyjmują ostatnią tę alternatywę, żadne rozumowanie wpływu nie wywrze. Tutaj ostatecznie rozstajemy się z nimi, wybierając alternatywę pierwszą. Obrawszy zaś ją, znajdziemy, że zarówno powstanie, jak i postęp urządzeń kościelnych, stają się odrazu zrozumiałemi.

* * *

(1) Dziwna rzecz, jak dalece niebacznym na dowody staje się umysł uprzedzony. Można byłoby sądzić, że takie nagromadzenie dowodów, zgodnych z dowodami mnóstwa innych społeczeństw, powinno byłoby przekonać każdego, iż religija egipcyjan była rozwiniętym kultem przodków. Ale dowody te zdają się nie wywierać żadnego wpływu na umysły teologów i mitologów. Chociaż dawne podanie egipskie mówi, że "kraj Punt był pierwotną siedzibą bogów," zkąd "niektórzy ze świętych przywędrowali na dolinę Nilu pod wodzą Arnona, Horusa, Hathora," chociaż istnieje, nadto, podanie, że "w ciągu pierwszego wieku dynastya bogów panowała nad krajem; potem nastąpił wiek półbogów, zaś dynastyja tajemniczych Mane'ów zamknęła okres przedhistoryczny," chociaż podania owe zgodne są z tem ubóstwianiem królów, kapłanów, władców pomniejszyoh, a nawet, w pewnem znaczeniu, zwykłych osób, o czem świadczy cała historyja Egiptu, to jednak wszystkie te dowody pomija się, pod wpływem żądzy przypisania im pierwiastkowego jednobóstwa, albo też kultu przyrody. Dla takich ludzi jedynemi powagami są twierdzenia, wygłaszane przez późniejszych kapłanów egipskich, albo też zawarte w pewnych napisach — twierdzenia pisane albo ustne, które z konieczności poprzedzać musiał długi okres, kiedy jeszcze sztuka upamiętniania zdarzeń nie istniała, oraz inny jeszcze, również długi, okres kultury — twierdzenia, które, rzecz naturalna, wcieliły w sobie szereg pojęć, względnie już rozwiniętych. Równie mądrem byłoby przeczyó, że pierwotny kult hebrajczyków był właśnie taki, jaki zalecono w Levilicus, gdyż Amos i Ozeasz z wyrzeczeniem, iż jedna połowa świata nie wie, jak żyje druga, można porównać inne wyrzeczenie, że jedna połowa świata nie ma wyobrażenia o tem, co myśli druga oraz, co ona sama kiedyś myślała. Zazwyczaj w późniejszem stadyjum umysłowości zapomina się o tem, co było tak powszedniem w stadyjum dawniejszem. Zwykle w okresie dojrzałości wiele myśli i uczuć dzieciństwa blednie tak dalece, iż nie ma się nawet zdolności wyobrazić ich sobie; podobnie też w świadomości kulturalnej części rodzaju ludzkiego tak dalece zatarły się pewne pojęcia, właściwe świadomości ludów niekulturalnych, iż nieprawdopodobnem dla niej się stało, aby kiedykolwiek mogła je żywić. Ale tak samo, jak pewnem jest, że niedorzeczne mniemania dziecinne, z których śmieją, się rodzice, były kiedyś ich własnemi, lak też jest pewnem, że ludy posunięte w rozwoju, którym koncepcyje pierwotne wydają, się śmiesznemi, posiadały praojców o takich samych pierwotnych koncepcyjach. Ich własna teorją wszechrzeczy powstała w drodze powolnych zmian owej teoryi pierwotnej, w której z domniemanej rzeczywistości snów wynikła domniemana rzeczywisteść upiorów, ztąd zaś rozwinęły się wszelkie rodzaje mniemanych istot nadprzyrodzonych. potępiają ów kult pierwotny. Byłoby również dorzecznem brać sokratesowską koncepcyję Zeusa na dowód, iż nie istniał nigdy gruby antropomorfizrn Greków pierwotnych. Byłoby równie mądrem przytaczać niektóre ze współczesnych, usubtelnionych orzeczeń Chrystyanizmu, jak np. poglądy Ś-go Maurycego, na dowód tego, w co wierzyli chrześcijanie średniowieczni.

(2) W dowodzeniu nie idzie o to, czy był to Zeus Olimpijski, czy też nie. Wystarcza, że był to król, którego upiór, przebywający na górach, stał się bogiem, dającym przykazania. Można jednakże byłoby utrzymywać, że obie osobistości były pierwiastkowo jedną. Jakiś lud wędrowny, żywiąc wiarę w boga, zamieszkującego sąsiednią górę, gdzie gromadziły się chmury, a osiadłszy gdzieindziej, w pobliżu góry, podobnież dającej się odróżniać, jako źródło burz, wyciągnął naturalnie wniosek, że bóg jego przyszedł wraz z nim. Pewna, niedawno wydana książką Africana, dostarczyła autorowi dowodów, popierających ten wniosek. Wayaowie bowiem uważają za wyższych niektórych bogów, zamieszkałych niegdyś w krainie, którą oni opuścili, a jednak, w pewnem rozumieniu obecnych w ich siedzibie dzisiejszej, skoro uważają ich za swoich bogów wyższych. Genealogiczne różnice, dotyczące Zeusa Olimpijskiego ważą tu mało, gdy się zwróci uwagę, jak bardzo różniły się u Greków genealogije osób historycznych.

ROZDZIAŁ II.

ZNACHORZY I KAPŁANI.

§ 589, Trudno jest oznaczyć w sposób zadawalniający różnicę pomiędzy znachorami a kapłanami. Obaj mają do czynienia ze światem działaczów nadprzyrodzonych, którymi w postaci ich pierwiastkowej są upiory; sposoby zaś działania na owe nadprzyrodzone istoty tak się ze sobą plączą, że na razie niepodobna przeprowadzić jakiejś klasyfikacyi wyraźnej.

Wśród patagończyków pewne osoby sprawują "godność trojaką: kapłanów, guślarzy i doktorów, " zaś pośród Indyjan północnoamerykańskich czynności "czarownika, proroka, lekarza, egzorcysty, kapłana i doktora od pogody" są połączone. Gujańscy Pe-i "czynnymi są jako zaklinacie, wróżbici, lekarze, sędziowie i kapłani. Podobnie też, jak powiada Ellis, na wyspach Sandwich lekarze są zazwyczaj kapłanami i czarownikami. W innych wypadkach znajdujemy już zaczątek podziału; tak np. jest u Nowo Zelandczyków, którzy, obok kapłanów, miewali w każdem plemieniu przynajmniej po jednym osobniku, uchodzącym za czarodzieja. Nakoniec, z postępem organizacyi społecznej zazwyczaj ukazuje się podział stały.

Znachorzy poprzedzają innych — w czasie. Pisarze, mówiący o upośledzonych mieszkańcach Ziemi Ognistej, wspominają tylko o czarownikach, a nawet o względnie rozwiniętych Mapuché'ach sąsiedniego lądu, czytamy, że nie mają kapłanów, chociaż posiadają zgadywaczy i guślarzy.

U plemion australskich jedynemi osobistościami, mającemi do czynienia z nadprzyrodzonościa., są boyala — doktorzy; podobnie też Bouwick mówi o Tasmańczykach. Co większa, w wielu wypadkach innych, osobniki, zwane u ludów niecywilizowanych kapłanami, nie robią prawie nic ponad zwykłe praktyki czarodziejskie w takiej lub innej postaci. Pajé czyli kapłan Munduruków, "oznacza czas, najbardziej sprzyjający napaści na nieprzyjaciela, wypędza złe duchy i utrzymuje, iż leczy choroby," podobnie też dzieje się wśród Uaupe'ów. U rozmaitych plemion Ameryki Północnej, u Clallumów, Chippewajów, Kriów czynności kapłańskie są poprostu czynnościami zaklinacza.

W jaki sposób należy rozumieć owo pogmatwanie dwóch czynności, oraz ową wczesną przewagę czynności nekromanty, które z czasem stają się tak podrzędnemu.

§ 590. Gdy przypomnimy sobie, że dla myśli pierwotnej świat pozagrobowy odtwarza życie doczesne, tak dalece, iż duchowi jego mieszkańcy wiodą żywot podobny do ziemskiego, znajdują się w takich samych społecznych stosunkach i ulegają namiętnościom jednakim, to spostrzeżemy, że rozmaite sposoby postępowania z upiorami, używane przez znachorów i kapłanów, podobne są do rozmaitych sposobów, jakiemi posługują się ludzie w stosunkach wzajemnych, oraz że w jednym i drugim wypadku zmieniają się one, stosownie do okoliczności.

Spójrzmy, jak się zachowuje członek dzikiego plemienia względem swych bliźnich. Naprzód, istnieją tu członkowie plemion sąsiednich, pozostających ciągle w stosunkach wrogich i czyhający ustawicznie na szkodę jego lub jego towarzyszy. Wśród ludzi jego własnego plemienia istnieją krewni i blizcy znajomi, od których najczęściej spodziewa się on korzyści i pomocy i względem których postępowanie jego jest najczęściej przyjacielskie, jakkolwiek niekiedy bywa też nieprzyjaznem. Co do innych, to istnieją pomiędzy nimi pewne osobniki, niższe od niego, nad którymi on zwykle panuje; dalej, istnieją tacy, o których większej sile i przebiegłości przekonał się on z doświadczenia, których się zazwyczaj obawia i względem których postępowanie jego nacechowane jest chęcią zjednywania; nakoniec, istnieje wielu takich, których wyższość lub niższość jest tak dalece niewyraźną, iż stosownie do okoliczności, postępuje on z nimi już w taki, już w inny sposób, przechodząc od sprzeczek do uległości i od uległości do sprzeczek, odpowiednio do tego, czy znaj duje taką lub inną odpowiedź. Tak więc, rozmaicie przystosowywa on swoje postępki do tych, którzy go otaczają, — już zjednywając ich, już się z nimi kłócąc, już znieważając ich, stosownie do tego, co wydaje mu się najlepiej odpowiadać jego celom.

Ponieważ upiory ludzi, pojmowane są, zrazu, jako podobne we wszystkiem do swoich pierwowzorów, przeto wynika ztąd, iż zgromadzenie ich, jakiemu dają początek zmarli członkowie plemienia albo plemion sąsiednich, przedstawia się myślom każdej osoby, jako zbiorowisko istot, znajdujących się względem niej w takich samych stosunkach, jak jej żyjący przyjaciele oraz wrogowie. O ile dosłownie wierzy się w to, widzimy z opowiadania biskupa Callawaya o Zuluańczykach; interlokutor jego opisuje tutaj stosunki swoje z bratem: "Przychodzisz do mnie w celu zabicia mnie. Jasnem jest, żeś był złym człowiekiem za życia: czy jeszcze jesteś złym człowiekiem pod ziemią?"

Ponieważ tedy o upiorach i pochodzących od nich bogach myśli się, jako o takich, co odtwarzają cechy i sposób zachowywania się ludzi żyjących, przeto naturalną jest rzeczą, iż odpowiednio też przystosowuje się do nich postępowanie; widzimy tu takie same zabiegi, bądź w celu przypodobania się, bądź dla oszukania, bądź też dla przymuszenia. Stewart powiada nam o Nagaaeh, iż oszukują oni jednego ze swych bogów, który jest ślepym, utrzymując, iż mała ofiara jest wielką. Wśród Burjatów duch zły, któremu przypisuje się chorobę, wprowadzanym bywa w błąd za pomocą obrazu — przypuszcza się, iż "weźmie on obraz za chorą osobę;" kiedy tenże zostanie zniszczony, pomyśli, iż dokonał swego dzieła. W Kibokwe Cameron widział "sztucznego dyabła," którego "czynnością było odstraszać dyabłów, nawiedzających lasy." Mieszkańcy Kamczatki, wierzący w obecność duchów na każdem miejscu, "składali hołdy w razie spełnienia się swoich życzeń i łajali, gdy tylko sprawy ich źle poszły. " Nad chorym Nowozelandczykiem czyniono zaklęcia, "spodziewając się albo przejednać zagniewane bóstwo, albo też je odpędzić: w tym ostatnim celu używano gróźb "zabicia i zjedzenia go, " albo też spalenia. Waraliowie, czczący Waghy'a, na zapytanie: "Czyście kiedykolwiek łajali Waghi'a?'' odrzekli: "Z pewnością czynimy to. " Powiadali mu: "Ty, bratku, myśmy ci dali kurczę, kozła, a jednak razisz nas. Czegóż ci więcej potrzeba?" Nakoniec, do wypadków takich, jak powyższe, w których postępowanie względem pewnych upiorów i bogów, od nich pochodzących, jest całkiem albo częściowo wrogie, należy dodać wypadki, wszędzie dość liczne, w których za pomocą podarków, pochwał, wynurzeń uległości zjednywa się upiory, pozostające, podług przypuszczenia, w stosunkach przyjaznych, a to w celu otrzymania od nich ich usług — upiory, które, nadto, dostają upominki dodatkowe, gdy się przypuszcza, że są zagniewane, a tem samem, że mogą wyrządzić szkodę. W taki więc sposób zarysowuje się ogólne przeciwieństwo pomiędzy działaniami i charakterem osób, rozprawiających się wrogo z istotami nadprzyrodzonemi oraz tych, które zachowują się względem nich z  sympatyją. Ztąd to różnica pomiędzy znachorami i kapłanami, ztąd też pierwiastkowa przewaga znachorów.

§ 591. W społecznościach pierwotnych bowiem stosunki wrogie, zarówno zewnątrz jak i wewnątrz plemienia, liczniejsze są i bardziej wydatne, niż stosunki przyjaźni; tem samem też o sobowtórach nieboszczyków myśli się częściej, jako o wrogach, niż jako o przyjaciołach.

Wykazano już obszernie w §§ 118, 119, że jednym z najpierwszych wywodów z teoryi upiorów jest ten, iż upiory są przyczynami klęsk. Liczne sobowtóry zmarłych, błądzące, jak się przypuszcza, w pobliżu, są właśnie sobowtórami wrogów plemienia. Z pośród innych większość jest tych, z którymi się miewało stosunki niezgody albo zazdrości. Nadto, upiory przyjaciół, a nawet krewnych łacno mogą się obrazić i mścić się. Ztąd to przypadki niepowodzenia, choroby, śmierć, ustawicznie przypominają o działalności duchów złośliwych i o potrzebie zwalczania ich. Wynajduje się też sposoby ich odpędzania, zaś człowiek, który zdobędzie odnośną sławę, staje się osobistością ważną. Żywiąc pierwotne pojęcie upiorów, jako takich, które podobne są pierwowzorom swym z uczuć, wzruszeń i myśli, usiłuje on przestraszyć ich groźbami, minami i strasznemi dźwiękami, albo wzbudzić w nich odrazę zapachami lub rzeczami, do których mają wstręt; albo też, w razie choroby, uczynić ciało siedzibą nieprzyjemną, poddając je nieznośnemu gorącu lub gwałtownie złemu traktowaniu. Nakoniec, znachor, łudzący tak siebie, jak i innych wiarą, że duchy zostały przezeń wygnane, poczyna uchodzić w umysłach ludzkich za człowieka, mającego nad nimi siłę przymusu i mającego dawać w ten sposób pomoc nadprzyrodzoną. Przykładem może tu być pewien pajé Uaupeów, o którym "mniemano, iż ma władzę zabijania nieprzyjaciół, sprowadzania lub odpędzania deszczu, niszczenia psów albo zwierzyny, wyprowadzania ryb z rzeki, oraz nabawiania chorób rozmaitych."

Wczesna przewaga znachora, w odróżnieniu od kapłana, ma inną jeszcze przyczynę. Z początku jedynemi upiorami, uchodzącemi za przyjazne, są upiory krewnych, w szczególności zaś rodziców. W następstwie tego akty przejednawcze, dokonywane zazwyczaj przez potomków, mają charakter względnie prywatny. Natomiast zakres czynności znachora nie jest tak ograniczony. Już jedna, już druga rodzina wzywa go, jako odganiacza duchów złośliwych; w ten sposób staje się on działaczem publicznym, którego obowiązki sięgają granic plemienia. Charakter kapłański, jaki niekiedy przybiera on, używając środków przejednawczych, wpływa cokolwiek tylko na ograniczenie pierwiastkowego jego charakteru. W zasadzie pozostaje on egzorcystą..

Należałoby dodać, że znachor właściwy ma niejaką, możność dalszego jeszcze rozwoju w charakterze czynnika społecznego, jakkolwiek nie może pod tym względem równać się z kapłanem. Już w § 474 podane były przykłady, wskazujące, że rozgłos czarodzieja prowadzi niekiedy do otrzymania i zachowania władzy politycznej, a oto jest przykład inny: "Król Wielkiego Cassanu (Gambja), zwany Magro... był bardzo biegły w sztukach nekromanckich... Pewnego razu, dla wykazania swojej mocy, spowodował on silne podmuchy wiatru... Innym razem, pragnąc znaleźć odpowiedź na jakieś pytanie, uczynił iak, iż za sprawą jego uroków, powstał z ziemi dym i płomień, z których właśnie osiągnął on odpowiedź." Widzieliśmy również w § 198, że znachor, budzący obawę, staje się niekiedy bogiem.

§ 592. W stadyach późniejszych, kiedy się już potworzą., dostojeństwa społeczne, poczynając od najwyższego władcy, i kiedy się już rozwinie mitologija istot nadprzyrodzonych rozmaitego stopnia — kiedy jednocześnie powstanie kapłaństwo, obsługujące takie nadprzyrodzone istoty, których nie można zmusić, lecz które przejednywać należy, wówczas ukazuje się pewne wtórne pogmatwanie czynności znachorów oraz kapłanów. Duchy złośliwe nie są już wyganiane bezpośrednio mocą samego czarodzieja, lecz przy pomocy ducha wyższego. Kapłan poczyna odgrywać rolę egzorcysty, wzywając nadprzyrodzoną istotę, z którą w przyjaznych pozostaje stosunkach, aby wygnała jakąś niższą istotę nadprzyrodzoną, wyrządzającą szkody.

To cząstkowe przywłaszczenie czynności znachora przez kapłana odnajdujemy zarówno w cywilizacyjach najwcześniejszych, jak i we współczesnych. Na jednym krańcu mamy ten fakt, iż Egipcyjanie "wierzyli... w nieustanne wtrącanie się bogów; piśmiennictwo zaś ich magiczne wspiera się na pojęciu zastraszania jednego boga przez inne bóstwo, bardziej potężne; na drugim zaś krańcu mamy ten fakt, że w starych wydaniach angielskiego modlitewnika Book of Common Prayer duchom nieczystym nakazuje się odejść "W Imię Ojca i Syna i Ducha Świętego "

Można tu jeszcze dołączyć pewien dowód, zaczerpnięty z dawnych pomników, że wyższe istoty nadprzyrodzone, wzywane w celu wygnania istot niższych, same kiedyś były znachorami. Smith, streszczając przetłómaczoną przez siebie tablicę, powiada: "Przypuszcza się na niej, że człowiek pewien podlegał urokowi i Merodach, jeden z bogów, ujrzawszy go, przyszedł do boga Hea, swego ojca, i zapytał, jak mu dopomódz. Hea, bóg mądrości, w odpowiedzi przytoczył obrzędy i zaklęcia, służące ku temu uzdrowieniu, te zaś zostały zapisane na tablicy, ku pożytkowi wiernych w czasach późniejszych."

§ 593. Tak więc, uznając fakt, że, podług wierzeń pierwotnych, zarówno sobowtóry zmarłych, jak i ich pierwowzory pozwalają, we wszystkiem na jednakie z nimi obchodzenie się, a tem samem mogą być nakłonione do świadczenia dobrodziejstw, albo też powstrzymane od wyrządzania szkód, drogą przekupstwa, pochwał, prośb o przebaczenie, albo też oszukiwania i łagodzenia ich, albo wreszcie drogą gróźb, strachu lub przymusu, widzimy, że sposoby rozprawiania się z upiorami, dzielące się ogólnie na wrogie i sympatyczne, dają początek odróżnianiu znachorów od kapłanów.

Niema potrzeby śledzić tutaj nie ważnego stosunkowo dalszego rozwoju urządzeń społecznych, jaki może wziąć początek w znachorstwie. Zaznaczywszy tylko, jakeśmy to uczynili, że niekiedy znachor staje się potęgą polityczną, czasem zaś przedmiotem kultu po śmierci, wystarczy, gdy zauważymy dalej, iż w ciągu cywilizacyi odmiany jego duchowych potomków, noszących taką lub inną nazwę, posługujących się temi lub innemi sposobami, i mających, podług przypuszczenia, władzę nadprzyrodzoną, albo wiedzę, odznaczają się wybitnością coraz mniejszą. Tu i ówdzie rozproszone okazy ich utrzymują się dotąd jeszcze w postaci znachorek i t. p. w naszych (angielskich) okręgach wiejskich.

Ale druga klasa osób, mających do czynienia z istotami nadprzyrodzonemi, urastając w znaczenie i potęgę i zdobywając, w miarę społecznego rozwoju, organizacyję częstokroć bardzo wykończoną i panowanie niekiedy najwyższe, musi stanowić przedmiot roztrząsania bardziej szczegółowego.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej