Roald Amundsen

ZDOBYCIE BIEGUNA POŁUDNIOWEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PLAN I PRZYGOTOWANIE WYPRAWY

NA POŁUDNIE 

Z MADERY DO BARIERY LODOWEJ ROSSA

FRAMHEIM

PODRÓŻE PO BARIERZE LODOWEJ

ZIMA

JEDEN DZIEŃ WE FRAMHEIMIE

KU WIOŚNIE

PRZEZ LODOWĄ RÓWNINĘ

PRZEZ GÓRY

NA BIEGUNIE

POWRÓT

NA PÓŁNOC

ZDOBYCIE BIEGUNA POŁUDNIOWEGO

Roald Amundsen

PLAN I PRZYGOTOWANIE WYPRAWY

,,Biegun północny zdobyty!" — wiadomość ta w mgnieniu oka obiegła cały świat. Cel, o którym tak wielu śniło, nad którym tak wielu pracowało, dla którego tak wielu cierpiało, a nawet narażało swe życie — został osiągnięty![1] Dowiedzieliśmy się o tym we wrześniu 1909 roku.

Stało się dla mnie jasne, że pierwotny plan trzeciej wyprawy „Frama"[2], który przewidywał zbadanie Centralnego Basenu Arktycznego, to znaczy obszarów Oceanu Lodowatego Północnego otaczających biegun północny, stracił szanse powodzenia. Aby uratować nasze przedsięwzięcie, trzeba było działać szybko i bez wahania. Natychmiast więc po nadejściu nowiny powziąłem decyzję zmieniającą całkowicie kierunek zamierzonej podróży: zamiast na północ, postanowiłem skierować ster „Frama" na południe.

Biegun północny, w dziedzinie badań polarnych jedno z dwóch wielkich zagadnień budzących powszechne zainteresowanie, został zdobyty. Aby więc wzbudzić zainteresowanie dla mego przedsięwzięcia — zbadania Centralnego Basenu Arktycznego — musiałem pokusić się o rozwiązanie ostatniego wielkiego problemu z tej dziedziny — problemu bieguna południowego.

Wiem dobrze, że czyniono mi zarzuty, ponieważ nie ogłosiłem rozszerzonego planu od razu, wobec czego nie znali go ani ofiarodawcy, ani badacze, którzy przygotowywali wyprawy w tym samym kierunku. Zarzuty takie przewidziałem, dlatego rozważyłem gruntownie i tę stronę zagadnienia. Jeśli chodzi o moich przyjaciół, uspokoiłem się bardzo szybko. Wspaniałomyślni ci ludzie w żadnym wypadku nie wszczęliby ze mną sporów na temat sum ofiarowanych dla sprawy. Byłem przekonany, że mają do mnie zaufanie dostatecznie wielkie, by nie tylko ocenić właściwie wszelkie okoliczności sprawy, lecz również nie niepokoić się o celowość użycia ich funduszów. Przyszłość pokazała, że się pod tym względem nie pomyliłem.

Nie miałem również wyrzutów sumienia z powodu innych wypraw badawczych, przygotowujących się do wyruszenia w tym samym czasie na Antarktydę. Wiedziałem, że zdążę powiadomić kapitana Scotta o swych zamiarach, zanim przybędę do obszarów antarktycznych; było zaś sprawą bez znaczenia, czy otrzyma on tę wiadomość kilka miesięcy wcześniej, czy później. Plan i wyposażenie ekspedycji Scotta tak dalece różniły się od planu i wyposażenia mojej wyprawy, że telegram, w którym powiadomiłem go o decyzji wyruszenia na Antarktydę, traktowałem raczej jako gest grzecznościowy niż jako wiadomość zdolną — choćby w najmniejszym stopniu — wpłynąć na zmianę jego zamierzeń. Brytyjska wyprawa podjęta została wyłącznie w celu przeprowadzenia badań naukowych; biegun był tutaj sprawą uboczną. W moim natomiast rozszerzonym planie chodziło przede wszystkim właśnie o biegun.

Ekwipunek wyprawy Scotta był zupełnie odmienny od mojego. Bardzo wątpię, czy kapitan Scott, tak biegły w dziedzinie badań antarktycznych, dałby się odwieść choćby w jednym punkcie od zdobytych poprzednio doświadczeń i czy zechciałby zmienić cośkol wiek w swoim wyposażeniu w zależności od mojej opinii. Ustępowałem bowiem Scottowi zarówno pod względem doświadczenia, jak i posiadanych środków.

Co się tyczy porucznika Shirase i jego „Kainan Maru", to — o ile wiedziałem — miał on zamiar skupić całą swoją uwagę na Ziemi Króla Edwarda VII.

Rozważywszy gruntownie te sprawy doszedłem do przedstawionej wyżej konkluzji, a gdy już raz powziąłem decyzję, była ona nieodwołalna. Postanowiłem jednak na razie nie ogłaszać tych zmian. W owym czasie wywołałoby to jedynie nieprzyjemne komentarze prasowe, co w rezultacie mogło pokrzyżować moje zamiary. Dlatego też musiałem przygotowywać wszystko w ukryciu.

Jedynym wtajemniczonym, na którego niezłomnym milczeniu mogłem ślepo polegać, był mój brat Leonard. Oddał mi on ogromne usługi w okresie, gdy był jedynym człowiekiem znającym moje zmienione plany. Później powrócił do Norwegii porucznik Thorvald Nilsen — podówczas pierwszy oficer, a następnie dowódca „Frama". Uważałem za swój obowiązek powiadomić go natychmiast o zmianie decyzji. Sposób, w jaki przyjął tę wiadomość, przekonał mnie, że w jego wypadku zrobiłem naprawdę trafny wybór. Zyskałem w nim nie tylko dzielnego i godnego zaufania człowieka, lecz również dobrego kolegę, a jest to rzecz wielkiej wagi. Dobre stosunki między kierownikiem wyprawy i pierwszym oficerem statku pozwalają uniknąć wielu trudności. Harmonijna współpraca pomiędzy tymi dwoma stanowi również dobry przykład dla całej załogi.

Przybycie porucznika Nilsena w styczniu 1910 roku było dla mnie ogromną ulgą. Pomagał mi on teraz z zapałem we wszystkich przygotowaniach, a pracował tak dzielnie i niezawodnie, że nie mam dla niego dość słów uznania.

Plan podróży „Frama" na południe przedstawiał się następująco: zamierzaliśmy wyruszyć z Norwegii najpóźniej w połowie sierpnia; pierwszym i zarazem jedynym punktem lądowania miała być Madera. Dalej planowaliśmy płynąć trasą najdogodniejszą dla żaglowca, to znaczy przez Ocean Atlantycki na południe, a następnie na wschód, omijając od południa Przylądek Dobrej Nadziei i Australię, aby wreszcie — gdzieś około 1 stycznia 1911 — przedrzeć się przez pas kry lodowej na Morze Rossa, a około 15 stycznia dotrzeć do Bariery Lodowej Rossa w okolicy Zatoki Wielorybów.

Po wysadzeniu na brzeg dziesięcioosobowej grupy — wraz z materiałem do budowy domu, ekwipunkiem i żywnością na dwa lata —  „Fram" miał opuścić zatokę i pożeglować do Buenos Aires, a stamtąd odbyć podróż oceanograficzną w poprzek Oceanu Atlantyckiego — do brzegów Afryki i z powrotem. W dniu 1 stycznia przewidziany był powrót „Frania" do Zatoki Wielorybów dla zabrania grupy pozostawionej tam na okres zimowy.

Tyle tylko można było wówczas postanowić; dalszy przebieg ekspedycji zależał od warunków miejscowych i mógł być ustalony dopiero po wykonaniu wstępnych prac na miejscu.

Swoją znajomość Bariery Lodowej Rossa czerpałem wyłącznie z opisów. Przestudiowałem jednak tak dokładnie całą odnoszącą się do niej literaturę, że na pierwszy widok owej potężnej masy lodu odniosłem wrażenie, iż znam ją od lat.

Rozważywszy jak najgruntowniej wszystkie okoliczności uznałem, że najlepszym miejscem na przezimowanie będzie z wielu względów Zatoka Wielorybów. 

Przede wszystkim mogliśmy dopłynąć tutaj statkiem najdalej na południe — o cały stopień geograficzny dalej niż Scott, który swoją bazę założył w cieśninie McMurdo. Już ten jeden szczegół miał duże znaczenie dla dalszej podróży do bieguna. Druga korzyść polegała na tym, że od razu po wylądowaniu, niejako z progu domu, można tu było zbadać teren i określić trudności czekające nas w dalszej drodze. Poza tym przypuszczałem, że w tej części bariery lodowej, tak bardzo oddalonej od lądu, warunki terenowe będą o wiele lepsze niż w jego pobliżu, gdzie lody ulegają spiętrzeniu.

Na dodatek z opisów wynikało, że okolice Zatoki Wielorybów obfitują w zwierzynę. Mielibyśmy więc w bród świeżego mięsa w postaci fok, pingwinów i innych zwierząt podbiegunowych.

Niezależnie od tych korzyści natury czysto technicznej i materialnej, bariera lodowa była terenem szczególnie korzystnym dla prowadzenia badań meteorologicznych, ponieważ ląd stały nie zasłaniał tu z żadnej strony pola widzenia. Z naszego obozu można by też było prowadzić codzienne obserwacje i badania w warunkach stosunkowo najpomyślniejszych oraz obserwować szczególnie ciekawe zjawiska, jak ruch, narastanie i rozpad tej olbrzymiej masy lodu.

Ostatnią, choć nie najmniejszej wagi okolicznością, przemawiającą na rzecz Zatoki Wielorybów, była względna łatwość dotarcia do tego miejsca. Nigdy dotychczas nie zdarzyło się, aby jakiś statek nie mógł wpłynąć do tej zatoki.

Wiedziałem, że nakreślony plan i sam pomysł zimowania na barierze lodowej zostanie skrytykowany jako istne szaleństwo. Według ogólnego przekonania lodowiec w okolicy Zatoki Wielorybów, podobnie zresztą jak i w innych miejscach, był ruchomy.

Nawet naoczni świadkowie byli tego właśnie zdania. Opis Shackletona, oparty na jego własnych spostrzeżeniach, był pod tym względem mało zachęcający. Shackleton obserwował mianowicie, jak w Zatoce Wielorybów lód kruszył się na przestrzeni wielu mil, dziękował przeto Bogu, że nie założył tam obozu.

Aczkolwiek bardzo cenię Shackletona i jego doświadczenie, jestem jednak przekonany, że jego wnioski były w tym wypadku zbyt pośpieszne. Shackleton. odwiedził Zatokę Wielorybów 24 stycznia 1908 roku i obserwował wtedy, jak lody pokrywające zatokę pękały, a prądy morskie znosiły je na pełne morze. Gdyby Shackleton poczekał jeszcze parę godzin, a najwyżej kilka dni, to prawdopodobnie problem bieguna południowego zostałby rozwiązany już przed grudniem 1911 roku. Przy bystym spojrzeniu i zdrowym sądzie nie potrzebowałby on wiele czasu na stwierdzenie, że w okolicy Zatoki Wielorybów czoło lodowca nie pływa, lecz spoczywa na trwałej podporze z wysepek, raf i płycizn. Wyruszając z tego miejsca ze swymi dzielnymi towarzyszami Shackleton mógł raz na zawsze skończyć z zagadnieniem bieguna południowego. Okoliczności jednak zadecydowały inaczej i w rezultacie zasłona nie została wówczas zerwana, lecz jedynie uchylona.

Przestudiowałem szczególnie uważnie ten odcinek Bariery Lodowej Bossa i doszedłem do przekonania, że odnoga morska, znana obecnie pod nazwą Zatoki Wielorybów, jest tą samą, którą odkrył już dawniej Sir James Clarke Ross. W ciągu siedemdziesięciu lat zatoka ta mimo dużych zmian utrzymała się w jednym i tym samym miejscu, nie może więc być jakąś formacją przypadkową. To, co w zaraniu dziejów zatrzymało w owym miejscu potężny strumień lodowy, sunący poza tym w równej linii, nie było chwilowym kaprysem straszliwej potęgi, lecz czymś twardszym od twardego lodu, a mianowicie stałym lądem. Ląd zatrzymał w tym miejscu lód i — powstała zatoka, zwana obecnie Zatoką Wielorybów. Obserwacje poczynione przez nas na miejscu potwierdziły słuszność tego przypuszczenia. Mogłem więc bez wahania rozbić obóz w tej części Bariery Lodowej Bossa.

Zadanie grupy lądowej miało stanowić: zbudowanie bazy, wyładowanie na lód żywności, przetransportowanie jej części w głąb kraju i urządzenie składów, możliwie najdalej na południu. Miałem nadzieję, że uda nam się dowieźć aż do 80° dostateczną ilość żywności, aby miejsce to można było traktować jako właściwy punkt wyjściowy do wyprawy na biegun.

Zakończenie tych prac miało przypaść na początek zimy. Wiedzieliśmy doskonale, że trzeba przedsięwziąć wszelkie środki, aby przetrwać najmrożniejszą, a prawdopodobnie i najbardziej burzliwą pogodę, z jaką kiedykolwiek podróżnicy polarni mieli do czynienia. Wiosną, po ukończeniu przygotowań na terenie obozu, zamierzałem skoncentrować wszystkie siły, by osiągnąć jedyny cel — biegun.

Do udziału w tej wyprawie pragnąłem pozyskać ludzi szczególnie zaprawionych do pracy na mrozie. Za jeszcze ważniejsze uważałem jednak zdobycie ludzi umiejących posługiwać się psim zaprzęgiem, byłem bowiem zdania, że będzie to miało decydujące znaczenie dla powodzenia ekspedycji.

Całą zimę zamierzałem poświęcić na pracę nad naszym ekwipunkiem, aby uczynić go jak najdoskonalszym. Oprócz tego część czasu trzeba było przeznaczyć na polowanie. Należało upolować tyle fok, by mieć przez cały czas świeże mięso dla ludzi i dla psów. Aby uniknąć szkorbutu, tego najgorszego wroga wypraw polarnych, chciałem zapewnić wyprawie codziennie świeże mięso. Miałem nadzieję, że z nadejściem wiosny zdrowi i pod każdym względem w jak najlepszej formie — będziemy gotowi do wymarszu.

Zgodnie z planem mieliśmy opuścić obóz zimowy możliwie najwcześniej. Zdecydowawszy się raz na udział w wyścigu do bieguna, musieliśmy za wszelką cenę być pierwsi u mety. Trzeba było uczynić w tym celu wszystko, co możliwe. Od momentu gdy plan mój stał się decyzją, postanowiłem również, że wyruszając z Zatoki Wielorybów powędrujemy na południe prosto wzdłuż południka. W ten sposób mieliśmy możność zbadania zupełnie nieznanych terenów i osiągnięcia obok -głównego celu wyprawy jeszcze dodatkowych rezultatów.

Byłem zdumiony, dowiedziawszy się później, iż niektórzy sądzili, że pójdziemy od Zatoki Wielorybów do lodowca Beardmore i dopiero stamtąd, drogą Shackletona, będziemy się posuwać dalej na południe. Muszę stwierdzić, że przy układaniu planu podróży nawet mi to przez myśl nie przeszło. Skoro Scott oświadczył, że zamierza iść drogą Shackletona, sprawa ta była dla mnie przesądzona. Również podczas całego długiego pobytu we Framheimie[3] nikomu z nas nie przyszło do głowy korzystać z drogi obranej przez Scotta. Byłoby to dla nas wprost niemożliwe.

Przewidywałem, że znajdą się ludzie, którzy zechcą mnie atakować, zarzucając „nieczystą grę" i temu podobne. Gdybym obrał tę samą drogę co Scott, mieliby oni pewien pozór słuszności. Nigdy jednak, jak już powiedziałem, nie miałem tego zamiaru. Nasz punkt wyjściowy znajdował się w odległości sześciuset pięćdziesięciu kilometrów od obozu zimowego Scotta w cieśninie McMurdo, nie mogło więc być mowy o jakimkolwiek naruszeniu terenu jego działalności. Zresztą profesor Nansen rozprawił się już w swój cięty i przekonujący sposób z tym głupim gadaniem, nie będę się więc nad tym dłużej rozwodził.

Przedstawiony tutaj plan opracowałem w swoim domu nad Bundefiordem koło Christianii we wrześniu 1909 roku. Został on zrealizowany aż do najdrobniejszych szczegółów. Za dowód, że moje wyliczenia były nie najgorsze, może służyć końcowa uwaga umieszczona w planie, która brzmiaże sa następująco: „... tak więc ostatni uczestnicy powrócą z wyprawy do bieguna 25 stycznia". Właśnie 25 stycznia 1912 roku, po uwieńczonej powodzeniem wyprawie, powróciliśmy do Framheimu.

Nie jedyny to wypadek, kiedy nasze wyliczenia czasu okazały się tak trafne. Kapitan Nilsen był w tej dziedzinie prawdziwym czarodziejem. Obliczył on na przykład, że do Bariery Lodowej Rossa, odległej o trzydzieści tysięcy kilometrów od Norwegii, dopłyniemy 15 stycznia 1911 roku. W istocie przybyliśmy tam 14 stycznia, a więc na jeden dzień przed terminem. Zaistne trudno zarzucić coś takiemu planowaniu!

Na podstawie uchwały parlamentu norweskiego, podjętej 9 lutego 1909 roku, otrzymałem do dyspozycji statek „Fram" celem odbycia wyprawy badawczej. Jednocześnie przyznano mi siedemdziesiąt pięć tysięcy koron norweskich na przeprowadzenie ulepszeń i koniecznych napraw statku.

Ze szczególną starannością wybrano i zapakowano żywność dla wyprawy. Wszystkie artykuły spożywcze zostały zalutowane w puszkach blaszanych i umieszczone w mocnych drewnianych skrzynkach. Nadzwyczaj ważne jest dokładne lutowanie wszelkich puszek z żywnością przeznaczoną dla wypraw podbiegunowych. Odżywianie się w czasie podróży konserwami, niedbale przyrządzonymi lub niestarannie przechowywanymi, powoduje szkorbut. Trzeba stwierdzić, że podczas czterech norweskich wypraw polarnych — trzech na „Framie" i jednej na „Gjöa" — nie zdarzył się ani jeden wypadek szkorbutu. Dowodzi to w sposób przekonujący, że żywność przeznaczoną dla tych ekspedycji dobierano i pakowano z ogromną starannością.

Dzięki wyśmienitym produktom, jakie posiadaliśmy, stan zdrowotny ludzi i zwierząt w czasie wyprawy nie pozostawiał nic do życzenia. Pemikan, który otrzymaliśmy tym razem, różnił się bardzo od używanego w czasie dawniejszych wypraw. Prócz normalnej mieszaniny mielonego mięsa i tłuszczu znajdowały się w nim dodatki w postaci jarzyn i mąki owsianej, które znacznie poprawiały smak i ułatwiały trawienie. Aby jednak zużytkować nasz koncentrat, trzeba było najpierw odbyć pięciomiesięczną podróż morską. Na ten okres zaopatrzyliśmy się w zapas suszonych dorszy.

Sprawą niezmiernej wagi dla powodzenia całej wyprawy było zdobycie naprawdę dobrych psów. Musiałem tu działać szybko i energicznie. Tego samego dnia, w którym powziąłem decyzję, byłem już w drodze do Kopenhagi, gdzie przebywali właśnie dwaj inspektorzy z Grenlandii: Daugaard-Jensen i Bentzen. Kierownik Królewskiego Towarzystwa dla Handlu z Grenlandią, pan Rydberg, odniósł się do mego przedsięwzięcia bardzo przychylnie, pozostawiając obu inspektorom wolną rękę. Zapytałem tych panów, czy podejmą się dostarczyć mi do Norwegii — do lipca 1910 roku — sto najlepszych grenlandzkich psów. Odpowiedzieli twierdząco i sprawa psów była tym sa mym załatwiona. Wybór spoczywał w dobrych rękach; inspektora Daugaard-Jensena znałem od dawna osobiście i wiedziałem, że jeśli się czegoś podejmie, wykona to z największą sumiennością. Kierownik Królewskiego Towarzystwa dla Handlu z Grenlandią zezwolił na bezpłatne przewiezienie moich psów do Kristiamsand na statku „Hans Egede".

Zanim przejdę do dalszego opisu naszego wyposażenia, muszę jeszcze omówić dokładniej sprawę psów. Główna bowiem różnica między wyposażeniem wyprawy mojej i kapitana Scotta polegała na tym, że ja zabierałem psy, on zaś kucyki. Słyszałem już dawniej, że Scott w oparciu o doświadczenia własne i Shackletona doszedł do przekonania, iż na lądolodzie mandżurskie kucyki są lepsze od psów. Wśród ludzi znających się na psach eskimoskich nie byłem na pewno jedynym, który zdumiał się, usłyszawszy tę opinię. Kiedy później — opierając się na różnych sprawozdaniach — wyrobiłem sobie własny pogląd na tamtejsze warunki terenowe, zdziwienie moje jeszcze wzrosło. Jak wynikało z opisów samego Shackletona, warunki terenowe na lądolodzie musiały być wprost idealne dla użycia psów.

Jeśli Peary mógł odbyć swój słynny „raid" przez północne lody podbiegunowe używając psów, to — używając równie dobrych psów — na gładkiej powierzchni bariery można było osiągnąć lepsze wyniki. Opinia Anglików na temat przydatności psa eskimoskiego w obszarach podbiegunowych wynikała na pewno z jakiegoś nieporozumienia. Może ich psy nie rozumiały swego pana? Albo na odwrót, może pan nie rozumiał swoich psów? Między panem a psem musi zapanować właściwy stosunek od pierwszej chwili. Pies powinien rozumieć, że jest obowiązany do bezwarunkowego posłuszeństwa, pan, jego natomiast powi nien zdobyć sobie u zwierzęcia prawdziwy szacunek. Jeśli taki stosunek zostanie utrwalony, na bezkresnych przestrzeniach podbiegunowych pies przewyższy na pewno wszystkie inne zwierzęta pociągowe. Jestem o tym najmocniej przekonany.

Inna zaleta psów polega na tym, że takie niewielkie stworzenie łatwiej przechodzi przez liczne mosty śnieżne, nie do ominięcia na pociętych szczelinami lodowcach. Jeśli pies wpadnie nawet w szczelinę, to nie ma jeszcze nieszczęścia: po prostu łapie się go za kark i wyciąga. Zupełnie inaczej ma się sprawa z kucykiem. To stosunkowo duże i ciężkie zwierzę zapada się oczywiście znacznie częściej, a gdy się takie nieszczęście zdarzy, wyciąganie jest robotą trudną i ciężką. A cóż dopiero, gdy uprząż się zerwie i kucyk leży na dnie trzystumetrowej szczeliny!

Jeszcze jedną niewątpliwą zaletą użycia psów jest fakt, że można je żywić ich własnym mięsem. Zmniejszając stopniowo ilość zwierząt w zaprzęgu, można zabijać gorsze sztuki i karmić nimi lepsze, którym zapewnia się w ten sposób świeże mięso. Nasze psy otrzymywały całą drogę obok pemikanu mięso swych zabitych towarzyszy i dzięki temu mogły tak wiele dokazać. Jeśli zaś my sami mieliśmy ochotę na świeże mięso, to wystarczyło wyciąć z zabitego psa kawał delikatnej polędwicy. Taka pieczeń smakowała niczym najlepsza wołowina. Inne psy nie miały nic przeciwko temu; było im wszystko jedno, z jakiej części będzie pochodziła ich porcja, byle tylko otrzymały swój przydział. Jedyną rzeczą, jaka pozostawała po takim psim posiłku, były zęby ofiary; jeśli jednak psy miały za sobą szczególnie ciężki dzień, znikały nawet zęby.

Jeśli pójdziemy jeszcze dalej i przeniesiemy się z bariery lodowej na wyżynę, przestanie istnieć jaka kolwiek wątpliwość co do przewagi psów nad kucykami. Psy nie tylko dadzą się przeprowadzić przez potężne lodowce górskie wiodące ku wyżynie podbiegunowej, lecz można ich używać podczas całej tej drogi nawet w zaprzęgu. Kucyki natomiast trzeba pozostawić u stóp lodowca, a wędrowcom przypada wtedy w udziale wątpliwa przyjemność odgrywania roli kucyków. O ile bowiem zrozumiałem dobrze Shackletona, nie ma mowy o wciągnięciu kucyków po stromych i spękanych urwiskach górskich lodowców. Niewątpliwie przykro byłoby pozostać bez siły pociągowej przebywszy zaledwie czwartą część drogi; znacznie lepiej dysponować siłą pociągową przez cały czas podróży.

Od pierwszej chwili zdawałem sobie sprawę z tego, że najniebezpieczniejszą częścią naszej podróży będzie pierwszy etap — żegluga z Norwegii do Bariery Lodowej Rossa. Jeśli uda się nam przewieźć psy zdrowo i cało przez morze, nasze widoki na przyszłość będą zupełnie pomyślne. Na szczęście towarzysze moi mieli to samo zdanie: dzięki wspólnej opiece i staraniu udało się nam dowieźć psy do celu w tak dobrym stanie, że w chwili wysadzenia na brzeg były nawet mocniejsze i zdrowsze niż przed podróżą. Poza tym ilość ich w tym czasie znacznie się zwiększyła, co również było oznaką doskonałego zdrowia.

Aby zabezpieczyć je przed słońcem i wilgocią, ułożyliśmy na statku, jakieś osiem centymetrów nad pokładem, prowizoryczny pomost z heblowanych desek. Chroniło to psy przed zalewaniem przez wodę deszczową i morską, która w czasie żeglugi przez oceany na niedużym i mocno obciążonym stateczku często-gęsto przelewała się przez pokład. Dzięki naszemu pomysłowi woda odpływała spodem, pozostawiając pomost suchy. W strefie tropikalnej dawał on jeszcze inną korzyść: powierzchnia pomostu była zawsze chłodniejsza od samego pokładu. Po pierwsze dlatego, że w szczelinie między pokładem a pomostem wytwarzał się stały ciąg świeżego powietrza, a po drugie dlatego, że nasmołowany pokład nagrzewał się znacznie bardziej niż pomost, który do końca podróży pozostał prawie biały. Niezależnie od tego zabraliśmy ze sobą, głównie ze względu na psy, zasłony przeciwsłoneczne, które można było rozwiesić nad całym statkiem, chroniąc zwierzęta przed żarem.

Prócz naszych czworonożnych towarzyszy mieliśmy na pokładzie jeszcze pewne stworzenie dwunożne, które zabraliśmy nie tyle do pracy w krainach podbiegunowych, ile dla uprzyjemnienia sobie czasu. Był to kanarek Fridtjöf, jeden z licznych podarków, który przyjęliśmy ze szczególną radością. Ptaszek zaczął ćwierkać, ledwo tylko znalazł się na pokładzie, i śpiewał niestrudzenie podczas podróży przez dwa oceany. Kanarek nasz dotarł niewątpliwie znacznie bliżej bieguna niż którykolwiek z jego braci.

Wobec bardzo skromnych możliwości finansowych byłem zmuszony obracać w ręku każdy grosz, zanim zdecydowałem się go wydać.

Dla wyprawy podbiegunowej pierwszorzędne znaczenie ma sprawa odzieży. Uważałem za konieczne, aby kierownik takiej wyprawy sam zaopatrzył swych ludzi w odpowiedni strój polarny. Obawiałem się, że gdyby pozostawić to poszczególnym uczestnikom, sytuacja mogłaby wyglądać bardzo źle jeszcze przed dotarciem wyprawy do celu. Muszę jednak przyznać, że zakup odzieży był dla mnie zadaniem niezbyt pociągającym. Bądź co bądź wypadłoby znacznie taniej, gdyby zażądać od każdego uczestnika, aby sam zao patrzył się w potrzebne ubrania, ale wtedy straciłbym prawo kontrolowania, czy jakość odzieży odpowiada moim wymaganiom.

Nasze ubiory nie odznaczały się bynajmniej wspaniałym wyglądem, były za to ciepłe i trwałe. Ze składów odzieżowych intendentury wojskowej w Horten otrzymałem dwieście wełnianych koców. Niech jednak czytelnik nie wyobraża sobie tutaj tych puszystych, lekkich białych koców, jakie można zobaczyć w oknach wystawowych, a które mimo swej grubości wyglądają, jakby były w stanie unieść się w powietrze — tak są lekkie i delikatne. Tego rodzaju koców oczywiście nie otrzymaliśmy i — prawdę mówiąc — nie wiedziałbym nawet, co z takim fantem zrobić. Koce, w jakie zaopatrzyła nas intendentura, były zupełnie innego rodzaju. Ich koloru właściwie nie da się określić, nie wyglądały również na to, aby miały ulecieć w powietrze. Wręcz przeciwnie — leżały nieruchomo jak bryła, były bowiem folowane i sprasowane w jedną twardą masę. Od niepamiętnych czasów koce te służyły naszym dzielnym marynarzom floty wojennej i nie jest wykluczone, że niektóre z nich mogłyby opowiedzieć ponure historie jeszcze z czasów Tordenskjolda[4].

Pierwszą rzeczą, jaką zrobiłem dostawszy w ręce ten skarb, było odesłanie go do farbiarni. I patrzcie! Otrzymaliśmy stamtąd koce nie do poznania: jaśniały kolorem ultramaryny czy jak on się tam nazywa. Wojownicza przeszłość została wymazana.

Miałem zamiar przerobić te dwieście koców na ubrania polarne. Dopytywałem się więc tu i ówdzie, jakby to przeprowadzić. Uważałem jednak, że byłoby nierozsądnie zdradzać pochodzenie moich materiałów.

Obawiałem się, że żaden krawiec pod słońcem nie da się skłonić do uszycia ubrań ze starych koców. Moja pracownia wyglądała w tym czasie jak składnica wyrobów wełnianych — wszędzie piętrzyły się stosy koców.

Zjawił się na koniec krawiec i pyta:

— Czy to ten materiał?

— Tak, to ten. Nadszedł właśnie z zagranicy. Prawdziwa okazja: są to próbki, które dostałem za bezcen.

Zrobiłem przy tym najbardziej niewinną i obojętną minę. Zauważyłem, że krawiec spojrzał na mnie spod oka; pomyślał pewnie, że te próbki są cokolwiek za duże.

— Materiał jest bardzo gęsto tkany — stwierdził, oglądając go pod światło. — Mógłbym przysiąc, że jest on folowany.

Miałem wielką ochotę powiedzieć mu: „Co też pan wygaduje!", ale wstrzymała mnie powaga sytuacji. Przeglądaliśmy więc kolejno każdą „próbkę", przeliczając je przy tej okazji. Robota to przewlekła i nudna, byłem więc zadowolony, kiedy zbliżyła się wreszcie ku końcowi i mogłem zająć się czym innym. Tymczasem krawiec sam kończył przegląd towaru. Już chciałem sobie pogratulować szczęśliwego rezultatu trudów, gdy nagły okrzyk z kąta pokoju wyrwał mnie z zamyślenia. Okrzyk ten zabrzmiał mi w uszach jak ryk lwa. Krawiec stał wśród niebieskich zwałów, wywijając nad głową kocem, którego mocno podejrzany kolor nie pozostawiał żadnej wątpliwości co do pochodzenia „okazyjnego" towaru. Rzuciwszy mi druzgocące spojrzenie gość wyszedł, aby się więcej nie pokazać, ja zaś popadłem w czarną rozpacz. W pośpiechu zapomniałem o schowaniu próbnego koca, przysłanego mi przez intendenturę, i stąd całe nieszczęście.

Mimo wszystko koce zostały wreszcie przerobione i na pewno żadna wyprawa badawcza nie miała ubrań mocniejszych i cieplejszych niż my.

Uważałem za konieczne, aby na statku miał każdy solidne ubranie brezentowe oraz szczególnie dobre buty nieprzemakalne. Buty takie zostały uszyte na miarę z najlepszych materiałów. Zamówienie powierzyłem pewnemu zakładowi, który uważałem za jeden z najlepszych w tej specjalności. Któż więc opisze naszą rozpacz, gdy próbując nałożyć wspaniałe buty przekonaliśmy się, że przeważnie nie nadają się w ogóle do użytku! Niektórym stopy latały w nich tak, że nie mogli ustać na nogach, innym — mimo natężenia wszystkich sił — nie udało się przepchać stopy przez wąską drogę wiodącą do raju. Próbowaliśmy chytrze wymienić te buciska na inne, ale nic z tego nie wyszło. Buty były uszyte dla istot nie z tej ziemi.

Na szczęście marynarze w żadnej okoliczności nie dadzą się zaskoczyć. Towarzysze moi, znając przysłowie, że jedna para dobrych butów jest lepsza od dziesięciu złych, zabrali ze sobą swoje własne obuwie. Dzięki temu wybrnęliśmy z kłopotów.

Do użytku w klimacie gorącym wzięliśmy dla każdego członka wyprawy po trzy komplety lnianej bielizny. O resztę ubrania na ten etap podróży mieli się zatroszczyć sami uczestnicy. Większość ludzi posiada przecież parę starych koszul, a pod równikiem nie trzeba niczego więcej. Na obszary zimne natomiast przygotowałem dla każdego po dwa komplety bardzo grubej, ręcznie szytej bielizny wełnianej, po dwa ciepłe swetry ręcznej roboty, po sześć par dzianych pończoch oraz skarpetki i pończochy „więzienne". Każdy z nas otrzymał również dwie kurtki — jedną bardzo grubą „islandzką" i drugą zwykłą, lżejszą.

Oprócz tego mnóstwo rzeczy dostaliśmy z zapasów wojskowych, między innymi ubrania nadające się do użytku zarówno podczas mrozów, jak i w czasie upałów, bieliznę, buty z cholewami, trzewiki, wiatrówki i najprzeróżniejsze materiały.

Ostatnią częścią garderoby, jaką muszę tu wymienić, były ubrania ze skór grenlandzkich fok, przydzielone wszystkim uczestnikom wyprawy. Można by jeszcze wspomnieć o najrozmaitszych drobniejszych przedmiotach, jak przędza do cerowania, nici, igły wszelkich typów i wielkości, guziki, nożyczki, tasiemki i temu podobne. Mam wrażenie, że niczego nie zapomnieliśmy i że nasze zaopatrzenie w odzież było pod każdym względem doskonałe.

Inną stroną wyposażenia, którą również należało brać pod uwagę, było urządzenie pomieszczeń mieszkalnych na statku. Jak wiele znaczy otoczenie, w którym żyjemy! Ja sam mogę zrobić dwa razy więcej, jeśli mi wygodnie, a dokoła panuje porządek. Mesy na „Framie" zostały urządzone pięknie i stylowo. Kobiety z Horten ofiarowały nam mnóstwo rzeczy do ich ozdobienia. Niewątpliwie ucieszą się na wiadomość, że nasze mesy budziły wszędzie nadzwyczajny podziw. „Jak to, więc tak wygląda statek polarny?" — pytał ktoś. — "Nie spodziewaliśmy się zobaczyć tutaj nic oprócz drewnianych stołków i nagich ścian". Niektórzy mówili nawet o „buduarach". Oprócz wspaniale haftowanych makat ściany zdobiły przepiękne obrazy, których ofiarodawcy z radością usłyszeliby pewnie te wszystkie zachwyty, z jakimi na każdym kroku się spotykaliśmy. Przyozdobienie kajut pozostawiłem ich mieszkańcom. Każdy mógł zabrać do swego małego królestwa cząstkę ojczyzny.

Bielizna pościelowa uszyta została w warsztatach marynarki wojennej w Horten. Był to pierwszorzęd ny nabytek, podobnie jak wszystko, cośmy stamtąd otrzymali. Dziękujemy też ofiarodawcom za doskonałe, miękkie kołdry z fabryk wyrobów wełnianych w Drondheim, które wielokrotnie błogosławiliśmy w zimowe dni.

Muszę też wspomnieć o naszych zapasach papieru i przyborów do pisania. Rzeczy te były naprawdę śliczne. Mieliśmy na przykład cieniutki papier listowy w różnych formatach z rysunkiem „Frama" i nazwą naszej wyprawy. Zapasy materiałów piśmiennych mieliśmy tak duże, że wystarczyłoby nam na wielokrotne okrążenie kuli ziemskiej. Były tam stalówki i pióra, ołówki czarne i kolorowe, bibuła, tusze, atrament i proszek do jego przyrządzania, grafiony i sztyfty do ołówków, biała i czerwona kreda, guma arabska i inne artykuły gumowe, kalendarze, dzienniki okrętowe i różne księgi, notesy, skoroszyty i wiele innych rzeczy z tej branży.

Od jednej z największych firm w Christianii otrzymaliśmy pełne wyposażenie kuchenne i nakrycia stołowe — wszystko w najlepszym gatunku i doskonałym stanie. Tace, talerze, noże, widelce, łyżki, dzbanki, szklanki i tym podobne były znaczone nazwą naszego statku.

Na „Framie" znajdowała się również bogato wyposażona biblioteka. Dużą część tych książek otrzymaliśmy w darze. Ogółem mieliśmy na statku około trzech tysięcy tomów.

Dla rozrywki zabraliśmy też mnóstwo najrozmaitszych gier. Były tam całe tuziny talii kart, z których wiele sumiennie zużyliśmy. Gramofon z zapasem płyt okazał się chyba najlepszym naszym przyjacielem. Mieliśmy poza tym fortepian, skrzypce, flet, mandolinę, ustną harmonijkę, a nawet pozytywkę. W nuty zaopatrzyły nas szczodrze sklepy muzyczne, mogliśmy więc uprawiać muzykę do woli.

Dzięki składom winnym w Christianii byliśmy dobrze zaopatrzeni również w napoje alkoholowe. Wszyscy bez wyjątku uczestnicy wyprawy wielce sobie cenili szklaneczkę wina, a od czasu do czasu kieliszek dobrej wódki. Zagadnienie konsumpcji alkoholu podczas wyprawy polarnych było już niejednokrotnie roztrząsane. Ja osobiście jestem zdania, że w obszarach podbiegunowych alkohol — używany w miarę — jest po prostu lekarstwem. Oczywiście dotyczy to tylko pobytu w obozie zimowym. Podczas wypraw sankami natomiast alkohol musi być zupełnie wykluczony, wiem o tym dobrze z własnego doświadczenia. Nie dlatego jednak, aby kieliszeczek wódki mógł tu coś zaszkodzić, lecz ze względu na konieczność oszczędzania na ciężarze i objętości. W czasie podróży sankami można mieć ze sobą tylko rzeczy absolutnie niezbędne; alkoholu zaś nie mogę uznać za „absolutnie niezbędny".

Nasze spirytualia były jednak bardzo pożyteczne nie tylko w obozie zimowym, ale również podczas podróży przez burzliwe i zimne morza. Gdy po ciężkiej pracy człowiek kładzie się do łóżka przemoczony i zmarznięty, wówczas jeden kieliszek pomaga nieraz w niewiarygodny sposób. Przeciwnik alkoholu będzie tu kręcił nosem i powie, że filiżanka czarnej kawy może w takim wypadku spełnić tę samą rolę. Ja jednak uważam, że wielkie ilości czarnej kawy, jakie ludzie wlewają w siebie przy takich okazjach, są znacznie szkodliwsze od kieliszka żytniówki.

Zgadzam się w zupełności, że jest to objaw bardzo smutny, jeśli potrzebuje się koniecznie alkoholu, aby osiągnąć odpowiedni nastrój. Ponieważ jednak ludzie nie są inni, niż są, należy szukać najlepszego wyjścia.

Ja sam piję chętnie grog; jeśli jednak ktoś woli kawę z ciastkiem, może pozostać przy swoim. W każdym razie szklaneczka grogu nikomu jeszcze nie zaszkodziła.

Konsumpcja alkoholu podczas trzeciej wyprawy „Frama" wyglądała następująco: w każdą środę i niedzielę kieliszek wódki do obiadu; w sobotę wieczorem grog, a w każde święto dodatkowa kolejka.

W tytoń i cygara zaopatrzyły nas obficie różne fabryki krajowe i zagraniczne. Dzięki temu w każdą sobotę i niedzielę mogliśmy sobie pozwolić na wypalenie po cygarze na deser.

Dwie fabryki czekolady z Christianii i jedna wytwórnia zagraniczna nadesłały nam swoje najlepsze wyroby. Pewna wytwórnia z Drammen zaofiarowała nam tyle soku owocowego, ile zdołaliśmy wypić; często chwaliliśmy z całego serca ten wyśmienity napój, wracając zaś z bieguna liczyliśmy dni dzielące nas od składu z sokiem.

Od trzech firm z Christianii otrzymaliśmy wystarczające zapasy serów, herbatników, herbaty, cukru i kawy. Kawa była tak świetnie opakowana, że choć już palona, w chwili użycia była równie aromatyczna i smaczna, jak po „wyjściu" z palarni.

Pewien hurtownik zaopatrzył nas na pięć lat w mydło, a artykułu tego wychodzi niemało nawet w czasie podróży na biegun. Inny ofiarodawca pomyślał o pielęgnacji naszej skóry, włosów i zębów. Jeśli mimo tego nie mamy obfitego owłosienia, delikatnej cery i perłowych zębów, to bynajmniej nie z jego winy, bo zapas zabraliśmy zupełnie wystarczający.

Bardzo ważna była medyczna strona wyposażenia. Jedna z aptek dostarczyła nam bezpłatnie wszelkich potrzebnych leków, umiejętnie dobranych, pięknie posegregowanych i opakowanych. Niestety, nie przyłączył się do naszej wyprawy żaden lekarz, musiałem więc wziąć tutaj całą odpowiedzialność na siebie. Porucznik Gjertsen, który objawił nadzwyczajne zdolności do wyrywania zębów i amputacji, odbył „błyskawiczny kurs" w klinice dentystycznej i w szpitalu. Okazało się potem, jak wiele można się nauczyć w krótkim czasie. Gjertsen leczył najtrudniejsze wypadki ze zdumiewającą szybkością i niewzruszoną pewnością siebie. Czy zawsze z korzyścią dla chorego, to już inna sprawa — wolę ją tu pominąć. Zęby wyrywał nasz porucznik z niewiarogodną zręcznością, mocno przypominającą sztuczki karciane. W jednym momencie pokazywał cęgi, a w następnym tkwił już w nich potężny ząb trzonowy. Krzyki, jakie dawały się słyszeć w czasie tych zabiegów, świadczyły jednak, że nie są one zupełnie bezbolesne.

Pewna fabryka zapałek zaopatrzyła nas hojnie w swój towar, który był tak starannie opakowany, że gdyby te skrzynie holować za statkiem, zapałki okazałyby się zupełnie suche. Mieliśmy masę amunicji oraz środków wybuchowych, a że całe dolne pomieszczenie wypełniała nafta, ładunek „Frama" był w sumie mocno niebezpieczny. Z tego względu przedsięwzięte zostały wszelkie środki, aby zabezpieczyć statek przed pożarem. We wszystkich kajutach i w wielu innych miejscach umieszczono gaśnice, a na pokładzie stała zawsze w pogotowiu pompa z wężem strażackim.

Nie zapomnieliśmy oczywiście o narzędziach do rozbijania lodu, jak na przykład o piłach długości dwu do sześciu metrów.

Byliśmy też dobrze zaopatrzeni w przyrządy naukowe. Profesor Nansen i Helland Hansen poświęcili niejedną godzinę naszemu wyposażeniu oceanograficznemu, dzięki czemu rozrosło się ono do ogromnych rozmiarów. Oprócz tego porucznicy Prestrud i Gjert sen przeszli odpowiednie przeszkolenie z zakresu oceanografii w stacji biologicznej w Bergen. Ja również spędziłem tam jedno lato, słuchając wykładów z oceanografii. Helland Hansen był wspaniałym wykładowcą; nie śmiem natomiast twierdzić, że byłem równie dobrym uczniem.

Profesor Mohn[5] ofiarował nam kompletne wyposażenie meteorologiczne. Z przyrządów należących do „Frama" mogę wymienić aparat wahadłowy[6], doskonały teodolit[7] i nie mniej świetny sekstans[8]. Porucznik Prestrud uczył się posługiwania aparatem wahadłowym u profesora Schiötza, a teodolitem astronomicznym u profesora Geelmuydena. Oprócz tego mieliśmy znaczną ilość sekstansów, sztucznych horyzontów oraz lornetek różnych wielkości.

Dotychczas opisywałem ogólne wyposażenie ekspedycji. Obecnie przejdę do omówienia specjalnego ekwipunku grupy lądowej, mającej zimować na Antarktydzie.

Domek, który zabieraliśmy ze sobą, został wzniesiony na moim gruncie nad Bundefiordem, gdzie mogłem stale doglądać postępu robót. Wybudowali go bracia Hans i Jörgen Stubberud; było to dzieło naprawdę wspaniałe, przynoszące obu braciom prawdziwy zaszczyt. Do budowy użyte zostały materiały tylko najlepszej jakości. Dom miał osiem metrów długości, a cztery szerokości; wysokość jego od ziemi do szczytu dachu wynosiła sześć metrów. Zbudowany został tak jak zwykły norweski dom ze stromym dachem. Posiadał dwie izby, z których pierwsza, długości sześciu metrów, służyła zarazem za sypialnię, jadalnię i pokój mieszkalny. Drugie pomieszczenie, długości dwu metrów, było przeznaczone na kuchnię, gdzie piastował później swój urząd kucharza Lindström. Podwójny właz prowadził z kuchni na poddasze, gdzie miała być przechowywana część zapasów żywności i wyposażenia.

Ściany domu wykonane zostały z trzycalowych bali, oszalowanych po obu stronach deskami. W środku pozostawiono pustą przestrzeń. Do izolacji użyto masy drzewnej. Podłoga i sufit między izbami a poddaszem były podwójne, dach natomiast — pojedynczy. Drzwi miały szerokie fugi i zamykały się bardzo szczelnie. Dom posiadał dwa okna: jedno — trójdzielne — w ścianie szczytowej pokoju mieszkalnego, drugie — dwuskrzydłowe — w kuchni. Dach był pokryty papą, podłoga zaś linoleum. Z izby mieszkalnej prowadziły do góry dwa przewody wentylacyjne — jeden dla powietrza zużytego, uchodzącego ku górze, drugi dla świeżego, napływającego z zewnątrz.

Pod ścianami stało w dwóch rzędach — jedne nad drugimi — dziesięć koi: przy jednej ścianie sześć, przy drugiej — cztery. Umeblowanie pokoju składało się poza tym ze stołu, drewnianych stołków — po jednym dla każdego — i z lampy żarowej. Połowę kuchni wypełniał piec kuchenny; resztę miejsca zajmował kredens i półki.

Dom został kilkakrotnie nasmołowany, a wszystkie części starannie ponumerowane, tak że można było z łatwością złożyć je z powrotem. Aby przymocować dom do podłoża i nie dopuścić do zdmuchnięcia go przez antarktyczne burze, poleciłem przyśrubować na końcach belek szczytowych i na czterech rogach do mu silne żelazne bolce. Sześć kołków żelaznych wzięliśmy ze sobą, aby wbić je w lód w pewnej odległości od domu. Między tymi kołkami a bolcami na ścianach domu miały być przeciągnięte stalowe liny, wzmocnione grubym stalowym drutem. Oprócz tego mieliśmy jeszcze dwa specjalne łańcuchy, które — gdyby burze zbytnio się srożyły — można było przerzucić przez dach, a końce ich umocować. Oba przewody wentylacyjne i komin kuchenny z daszkiem umocowane zostały linami okrętowymi.

Jak widać, dołoniaono starań, aby dom był ciepły i wygodny oraz aby zabezpieczyć go przed naporem burz. Niezależnie od tego zabraliśmy ze sobą dużo zapasowych desek i belek.

Oprócz domu zaopatrzyliśmy się w piętnaście namiotów szesnastoosobowych, z czego dziesięć starych, ale zupełnie jeszcze dobrych, przekazała nam intendentura, pięć pozostałych zaś było nowych — zakupiłem je ze składów marynarki wojennej. Namioty te miały służyć jako tymczasowe pomieszczenia mieszkalne. Były one lekkie, mocne i ciepłe, a przy tym dawały się szybko ustawić. W czasie żeglugi na południe Rönne dorobił do nich podłogę z grubego płótna żaglowego.

Wszystkie skrzynie z zapasami zimowymi miały specjalne znaki i złożone zostały w ładowniach statku w taki sposób, aby je można było szybko wyładować.

Mieliśmy dziesięć par sań, dostarczonych przez pewną wytwórnię artykułów sportowych w Christianii. Sanki te zostały zbudowane na wzór starych sań Nansena, były jednak trochę szersze i miały cztery metry długości. Płozy wykonano z najlepszego amerykańskiego drzewa hikorowego z okuciami stalowymi. Pozostałe części zostały sporządzone z dobrego i wytrzymałego jesionu norweskiego. Każde sanie posiadały parą zapasowych płóz, które mogliśmy łatwo przymocować klamrami i równie łatwo odczepić, jeśli były niepotrzebne. Stalowe okucia płóz zostały pociągnięte minią, zapasowe zaś płozy smołą. Sanie te były nadzwyczaj mocne i nadawały się do użytku w każdym terenie. Nie znałem podówczas tak dobrze antarktycznych lodowców; w tamtejszych warunkach nasze sanie okazały się, niestety, trochę za ciężkie.

Wzięliśmy dwadzieścia par nart z najlepszego drzewa hikorowego; miały one po dwa i pół metra długości i były stosunkowo wąskie. W tak długie narty zaopatrzyliśmy się ze względu na spodziewane liczne szczeliny w lodzie. Im większa jest powierzchnia, na którą rozkłada się ciężar ciała, tym większe są szanse przejścia cało przez mosty śnieżne nad szczelinami. Wzięliśmy także kijki bambusowe z ebonitowymi kółkami. Nasze wiązania były kombinacją wiązań typu Huitfeldt i Höyer Ellefsen. Oprócz tego zabraliśmy mnóstwo zapasowych rzemieni.

Mieliśmy też sześć namiotów trzyosobowych, wykonanych w warsztatach marynarki wojennej z doskonałego płótna żaglowego, z całkowicie wszytą podłogą. Były to chyba najmocniejsze i najpraktyczniejsze namioty, jakich kiedykolwiek używano. Nawet podczas silnej wichury jeden człowiek mógł sam ustawić taki namiot. Im mniej kijów ma namiot, tym jest łatwiejszy do ustawienia — wiem o tym z własnego doświadczenia. Opisywane tutaj namioty miały tylko jeden kij. Często czyta się w sprawozdaniach z podróży podbiegunowych, że ustawianie namiotu trwało bardzo długo — nieraz wiele godzin. Kiedy zaś namiot wreszcie stanął, podróżni musieli być przygotowani na to, że w następnej chwili zostanie on znów zwalony przez burzę. O tym wszystkim nie było u nas mowy. Namiot stawał za jednym ruchem ręki i opierał się skutecznie każdej wichurze; leżeliśmy w naszych śpiworach zupełnie bezpieczni, choćby na dworze srożyła się najgorsza burza.

Wejście do namiotu zamykało zwykłe urządzenie z „rękawem", które obecnie uważa się za jedyne dopuszczalne w obszarach podbiegunowych. Ten patentowany „rękaw" jest pomysłem niesłychanie prostym, podobnie jak wszystkie patenty, które są coś warte. Mianowicie w namiocie wycina się odpowiedniej wielkości otwór, bierze się worek otwarty na obu końcach i przyszywa z jednej strony do tego otworu. „Rękaw", który w ten sposób powstaje, stanowi wejście. Po wejściu do namiotu zbiera się „rękaw" i związuje jak zwykły worek.

Do namiotu, posiadającego całkowitą podłogę i tego rodzaju wejście, nawet podczas najgorszej burzy nie dostanie się ani jeden płatek śniegu.

Skrzynie do przewożenia zapasów zrobione były z cienkiego, ale mocnego drzewa jesionowego, sprowadzonego specjalnie z Jutlandii. Drzewo to okazało się rzeczywiście niezawodne. Skrzynie miały po trzydzieści centymetrów długości i szerokości oraz czterdzieści centymetrów wysokości. W górze posiadały niewielki otwór z pokrywą aluminiową, dopasowaną dokładnie, jak w bańce na mleko. Wybrałem ten rodzaj pokrywy, ponieważ skrzynie z dużymi pokrywami są słabsze. Poza tym, aby zdjąć małą pokrywę, nie trzeba nic odwiązywać i w każdej chwili można się dostać do środka. Skrzynia z wielką pokrywą przysparza o wiele więcej kłopotów, jako że dla byle drobnostki trzeba rozwiązywać sznury, którymi jest umocowana do sań, a na to nie zawsze starcza ochoty. Gdy człowiek zmęczy się i napracuje, jest skłonny przełożyć na jutro to, co powinien zrobić dziś, szczególnie podczas mrozu i śnieżycy. Praktyczne i poręczne wyposażenie sanek pozwala na wcześniejszy odpoczynek w namiocie; przy większych odległościach ma to niemałe znaczenie.

W odzież zaopatrzeni byliśmy z pewnością lepiej niż jacykolwiek podróżnicy polarni. Wyposażenie to można podzielić na dwie kategorie: odzież na bardzo ostre mrozy i odzież na stosunkowo łagodniejszą pogodę. Dotychczas nikt jeszcze nie zimował na Barierze Lodowej Rossa, trzeba więc było przygotować się na najgorsze. Aby przetrwać najostrzejsze mrozy, zaopatrzyliśmy się w duży zapas ubrań z futer renów. Zdobycie ich kosztowało wiele czasu. Najpierw trzeba było zakupić surowe futra renów. Zatroszczył się o to nasz przedstawiciel w Tromsö, pan Zappfe. Dzięki jego pomocy udało mi się otrzymać rzeczy, których sami nigdy nie zdobylibyśmy. Nie szczędził on trudu i nie ustąpił, dopóki nie wykonał tego, co zamierzał. Tym razem zakupił około dwustu pięćdziesięciu futer wyprawionych przez Finów. Futra te wysłane zostały do Christianii, gdzie z kolei wiele trudu kosztowało wyszukanie człowieka, który by umiał uszyć z tego odzież. Wreszcie znalazłem takiego; zabraliśmy się więc do sporządzania ubrań na wzór Eskimosów Neczili. Szyło się je od rana do wieczora: grube i cienkie anoraki, ciężkie i lekkie spodnie do wysokich butów, pończochy zimowe i letnie. Oprócz tego kazałem uszyć tuzin zupełnie lekkich worków, które na wypadek jakichś straszliwych mrozów służyłyby jako wkładki do zwykłych grubych śpiworów. Wszystko to zostało uszyte dopiero na ostatnią chwilę.

Zewnętrzne śpiwory wykonał kuśnierz Brandt z Bergen. Były one doskonałe, zarówno jeśli chodzi o materiał, jak i robotę. Na całym świecie nie znalazłoby się chyba lepszego mistrza; były to prawdziwe „maj stersztyki". Dla ochrony zaopatrzyliśmy śpiwory w pokrowce z bardzo gęstego płótna, nieco dłuższe od samych śpiworów, dzięki czemu można je było związywać na końcu jak zwykłe worki. Zapobiegało to przedostawaniu się do środka śniegu podczas marszów. Nawet silna zadymka nie mogła tutaj nic wskórać.

Na śpiwory powinno się używać tylko najlepszego, ciemnego futra renów; cienkie futerko z podbrzusza należy starannie odciąć. Widziałem śpiwory sporządzone z bardzo dobrych futer, które jednak zepsuły się w stosunkowo krótkim czasie, ponieważ pozostawiono w nich kawałki cienkiego futra z podbrzusza. Przez cienkie futro zimno przedostaje się o wiele łatwiej, a natrafiając na ciepło ciała powoduje osadzanie się w tych miejscach wilgoci w postaci szronu. Kiedy leży się w takim śpiworze, cienkie części futra wilgotnieją i już po krótkim czasie włos zaczyna wyłazić. Wilgoć rozprzestrzenia się jak zaraza, atakuje futro coraz dalej i pewnego pięknego dnia człowiek zostaje ze śpiworem łysym jak kolano. Toteż przy wyborze skór na śpiwory nie można być nigdy dość ostrożnym.

Aby zaoszczędzić futra, wytwórnie szyją śpiwory w ten sposób, że włos układa się w stronę otworu worka. Odpowiada to najlepiej kształtowi skór, ale nie odpowiada człowiekowi, który musi w rdzpiworze leżeć. Ponieważ wielkość śpiworów dostosowuje się ściśle do wymiarów człowieka, wciśnięcie się do środka jest zawsze zadaniem bardzo uciążliwym. Jeśli na dodatek włos futra wichrzy się, sprawa staje się jeszcze trudniejsza.

Kazałem zrobić dla nas śpiwory wyłącznie jednoosobowe, z tasiemką do zaciągania pod szyją. Jak później zobaczymy, nie wszyscy przyjęli to z uznaniem. Górna część grubych śpiworów została zrobiona z cień szej skóry, aby można było worek zaciągnąć dokładnie przy szyi. Grube futro nie daje się bowiem porządnie ściągnąć i nie przylega do szyi tak dobrze jak cienkie.

Odzież przeznaczona na umiarkowane zimna składała się z grubej wełnianej bielizny i szczelnego, nie przepuszczającego wiatru kombinezonu. Bieliznę zamówiono specjalnie dla nas. Sam doglądałem jej produkcji i dzięki temu miałem pewność, że jest naprawdę czysto wełniana. Kombinezony uszyto z dwóch gatunków tkanin: z rodzaju gabardyny gatunku burberry i z gęstego płótna impregnowanego w kolorze zielonym, jakiego używają w Norwegii podczas zimy.

Do podróży sankami, gdzie chodzi o oszczędność na wadze i swobodę poruszania się, mogę jak najgoręcej polecić tkaninę burberry; jest ona nadzwyczaj lekka, mocna i nie przepuszcza zupełnie wiatru. Do ciężkiej natomiast pracy wolę ubranie z płótna impregnowanego, które chroni od wiatru równie dobrze jak burberry, jest jednak cięższe, a podczas długich marszów mniej wygodne. Nasze ubrania z burberry składały się z obszernej kurtki i równie obszernych spodni; ubrania z płótna impregnowanego zaś — ze spodni i kaftana z kapturem.

W czasie wyprawy używaliśmy na ogół zupełnie zwyczajnych rękawiczek z jednym palcem, jakie można dostać w każdym sklepie. W obozie zimowym i w jego okolicach inne rękawiczki nie były potrzebne. Nakładaliśmy na nie jedynie pokrowce z płótna impregnowanego, aby się nie wycierały; tego rodzaju rękawiczki nie są bowiem zbyt mocne, ale za to przyjemne i ciepłe. Mieliśmy też dziesięć par rękawic skórzanych, również z jednym palcem, zakupionych u pewnego rękawicznika w Christianii. Okazały się one wprost nie do zdarcia. Używałem takich rękawic w drodze z Framheimu do bieguna i z powrotem, a później podczas podróży powrotnej na Tasmanię. Wprawdzie podszewka podarła się wreszcie w kilku miejscach, ale szwy trzymały równie dobrze jak w dniu nabycia. Jeśli wziąć pod uwagę, że przez cały ten czas jechałem na nartach z kijkami narciarskimi w ręku, trzeba przyznać, że rękawiczki te naprawdę nie pozostawiały nic do życzenia.

Oprócz tego mieliśmy pewną ilość rękawiczek z palcami. Ciekawe, że towarzysze moi cenili je bardzo wysoko, ja sam natomiast nie mogłem ich nigdy używać, bo zaraz marzły mi palce.

Obuwie stanowi najważniejszą część wyposażenia osobistego. Nogi są stosunkowo najbardziej narażone na zimno i najtrudniej je chronić. Znacznie łatwiej upilnować ręce: jeśli marzną, wystarczy bić w nie aż do rozgrzania. Inaczej ma się rzecz z nogami. Obuwa się człowiek z rana, a że zajęcie to uciążliwe, więc niechętnie bierzemy się do niego powtórnie. Tak więc przez cały dzień nie widzi się swoich nóg i trzeba polegać wyłącznie na tym, co one same odczuwają. Ale czucie w nogach często zawodzi. Tracimy je stopniowo, toteż zdarza się, że ludzie odmrażają sobie nogi, wcale o tym nie wiedząc; gdyby bowiem wiedzieli, nie dopuściliby do nieszczęścia. Występuje tu co prawda stadium przejściowe, w czasie którego zimno kłuje w palce; staramy się pozbyć tego uczucia tupiąc nogami. Jest to moment krytyczny, w którym stoimy na granicy ocalenia i zguby. Najczęściej rzecz kończy się dobrze: ciepło, albo mówiąc dokładnie obieg krwi, powraca do normy. Czasem jednak właśnie w tym momencie ludzie tracą czucie do reszty, trzeba zaś pewnego doświadczenia, aby wiedzieć, co się właściwie stało. Z tego, iż nieprzyjemne kłucie zniknęło, wielu wyciąga wniosek, że wszystko jest znów w porządku. Tymczasem wieczorem po zdjęciu pończoch okazuje się, że skóra wygląda jak martwa — stopy są odmrożone. Taki wypadek może spowodować niepowodzenie najlepiej przygotowanego przedsięwzięcia. Dlatego też w stosunku do własnych nóg trzeba być ostrożnym aż do śmieszności.

Jeśli nosimy miękkie obuwie, niebezpieczeństwo odmrożenia jest znacznie mniejsze niż przy twardych butach z cholewami. W miękkim obuwiu stopa porusza się oczywiście znacznie łatwiej, a tym samym lepiej utrzymuje ciepło. Kto jednak chce z dobrym rezultatem jeździć na nartach, ten musi nosić twarde zelówki, choćby tylko ze względu na wiązanie do nart. Dobre wiązanie nic nie pomoże, jeśli używać go w niewłaściwy sposób. Przy tak wielkich odległościach, jakie nas czekały, konieczne było — moim zdaniem — mocne i zupełnie sztywne umocowanie nart do nogi. Nie ma bardziej nużącej rzeczy niż złe wiązanie, w którym noga lata na wszystkie strony. Abym mógł w pełni panować nad nartami, muszą one — że tak powiem — stanowić część mojej osoby.

Początkowo próbowałem najrozmaitszych patentowanych wiązań, zawsze bowiem obawiałem się sztywnego umocowania nogi podczas mrozu. Na dalszą metę jednak żadne patenty nic tu nie dają. Dlatego też postanowiłem znaleźć taką kombinację twardego i miękkego obuwia, która by pozwoliła używać doskonałych wiązań typu Huitfeldt i Höyer Ellefsen. Nie była to rzecz łatwa. Twarde obuwie stanowiło bez wątpienia tę część naszego wyposażenia, która przysporzyła nam najpierw najwięcej kłopotów, a później — w czasie drogi — najwięcej roboty. Jak usiłowałem ten problem rozwiązać? Zwróciłem się do jednego z najpoważniejszych producentów butów narciarskich i przedstawiłem mu swe trudności. Trafiłem szczęśliwie na człowieka, który zainteresował się tą sprawą. Uzgodniliśmy, że sporządzi on na próbę parę specjalnych butów narciarskich. Ze względu na okucia do wiązań zelówka tych butów miała być gruba i sztywna, wierzchy natomiast — możliwie miękkie. Nie chcąc używać futra, które na mrozie sztywnieje i staje się kruche, postanowiliśmy połączyć ze sobą skórę i płótno żaglowe, a to w ten sposób, że dołem przy zelówce miała iść skóra, a wyżej płótno.

Miarę wzięto z mojej nogi, bynajmniej nie dziecinnych rozmiarów; włożyłem przy tym dwie pary grubych pończoch z futra renifera. Według tej miary wykonano dziesięć par butów. Dotychczas pamiętam moment, gdy w naszej cywilizowanej Christianii zobaczyłem nagle owe buciory, wystawione w oknie pewnego sklepu z obuwiem. Omijałem później z daleka to miejsce, aby nie znaleźć się znów w obliczu podobnej okropności. Jeśli odczuwałem kiedykolwiek dumę z powodu mych małych, zgrabnych stóp, to mogę zapewnić, że od dnia, gdy zobaczyłem na wystawie owe buty, resztki próżności znikły na zawsze z mego serca. Dopóki jednak nie upewniłem się, że wystawa została zmieniona, więcej tamtędy nie przeszedłem.

Z pozostałego wyposażenia wymienię nasze wyśmienite prymusy sprowadzone wraz ze wszystkimi dodatkami ze Sztokholmu. Jako przyrząd do gotowania podczas podróży sankami prymus przewyższa zdecydowanie wszystko inne. Daje dużo ciepła, zużywa mało nafty i nie wymaga żadnej szczególnej ostrożności. Są to zalety, które wszędzie odgrywają dużą rolę, ale podczas długich wędrówek sankami stają się wprost nieocenione. Nigdy nie zdarzyło się nam, aby w prymusie było coś nie w porządku — jest to przy rząd naprawdę bliski doskonałości. Mieliśmy również ze sobą pięć maszynek do gotowania typu Nansena, które są najpraktyczniejsze ze wszystkich tego rodzaju, jakie znam. Mają one jednak jedną wadę: zajmują zbyt wiele miejsca. Używaliśmy ich z powodzeniem w czasie zakładania składów z żywnością. Na podróż do samego bieguna nie mogliśmy ich, niestety, zabrać z powodu braku miejsca, choć naczynia te są, moim zdaniem, niezrównane.

Zabraliśmy ze sobą również sto sztuk uprzęży psiej typu używanego na Alasce. Eskimosi z Alaski zaprzęgają swoje psy umieszczając jednego za drugim, przy czym cały rząd ustawia się prosto w kierunku jazdy. Jest to niewątpliwie najlepsza metoda użytkowania siły pociągowej psów. W czasie naszej podróży sankami po lodowcu postanowiłem zastosować taki właśnie rodzaj zaprzęgu. W ten sposób, niezależnie od pełnego wyzyskania siły pociągowej psów, zmniejsza się znacznie niebezpieczeństwo wpadnięcia do szczeliny, ponieważ zwierzęta przechodzą przez nią pojedynczo. Dla psów uprząż alaskijska jest ponadto wygodniejsza od grenlandzkiej.

Uprząż alaskijska ma cienki, miękko wypchany pierścień szyjny, który zakłada się przez głowę, tak że główny ciężar spoczywa na barkach zwierzęcia; uprząż grenlandzka natomiast uciska piersi. Rany z zatarcia, bardzo częste przy tym typie uprzęży, przy uprzęży alaskijskiej prawie się nie zdarzają. Uprząż wykonana została w całości w warsztatach marynarki wojennej. Po długotrwałym użyciu była ona równie dobra jak na początku.

Z przyrządów i aparatów do zabrania w podróż sankami przewidziano dwa sekstansy, trzy sztuczne horyzonty — dwa szklane z cienkim szkłem i jeden rtęciowy — jak również cztery kompasy z mieszanką spirytusową. Były to doskonałe małe kompasy, których, niestety, nie mogliśmy używać przy wielkim mrozie, ponieważ płyn zamarzał, kiedy temperatura spadała poniżej minus czterdziestu stopni C. Już z góry zwracałem producentom uwagę na tę okoliczność i prosiłem ich, aby użyli do produkcji tak czystego alkoholu, jaki tylko da się uzyskać. Nie znam ich poglądu na tę sprawę, ale użyty przez nich spirytus okazał się mocno rozwodniony; płyn w kompasach zamarzał szybciej niż wódka w butelce. Oczywiście wynikły stąd różne nieprzyjemności.

Qprócz wymienionych kompasów mieliśmy zwyczajny mały kompas kieszonkowy, dwie lornetki, jedną Zeissa i jedną Görtza, oraz okulary przeciwśnieżne dra Schanza. Mieliśmy także różnokolorowe szkła, które można było zmieniać, jeśli komu sprzykrzył się jeden kolor. Ja sam podczas pobytu na lodowcu nosiłem zwykłe okulary ze szkłami zabarwionymi lekko na żółto. Dzięki zastosowaniu odpowiedniego procesu chemicznego zatrzymywały one szkodliwe kolory widma słonecznego. W ciągu całej wyprawy do bieguna nie cierpiałem ani razu na ślepotę śniegową, choć okulary były zupełnie otwarte i światło przedostawało się ze wszystkich stron — tak były doskonałe. Można by wprawdzie powiedzieć, że może nie mam skłonności do ślepoty śniegowej, wcale jednak tak nie jest, ponieważ dawniej cierpiałem na nią niejednokrotnie.

Poza tym mieliśmy dwa aparaty fotograficzne, termometr, aneroid[9] z podziałką wysokościową do czterech i pół tysiąca metrów oraz dwa hipsometry[10].

Wyposażenie medyczne, dostosowane do podróży sankami, ofiarowała nam pewna firma z Londynu. Już sam sposób opakowania mówił wiele o jakości. Ani jedna plamka rdzy nie pokazała się na igłach, nożach i nożyczkach, choć były one narażone na wielką wilgoć. Nasz własny sprzęt medyczny, kupiony w Christianii i — według opinii sprzedawcy — idealnie opakowany, został w krótkim czasie zupełnie zniszczony przez wilgoć.

Muszę jeszcze powiedzieć kilka słów o zapasach żywności, które mieliśmy zabrać w podróż sankami do bieguna. Nigdy nie uważałem za właściwe wożenia ze sobą całego sklepu kolonialnego. Proste a pożywne — oto hasło, którym się kieruję. Bogaty, zmieniający się wciąż jadłospis dobry jest dla ludzi, którzy nie mają nic do roboty. Oprócz pemikanu zabraliśmy ze sobą suchary, mleko w proszku i czekoladę.

Suchary, dar pewnej dużej norweskiej fabryki, przynoszą prawdziwy zaszczyt ofiarodawcy. Były to owsiane sucharki z niewielkim dodatkiem cukru i mleka w proszku, sporządzone specjalnie dla nas. Okazały się nadzwyczaj pożywne, a przy tym bardzo smaczne. Dzięki starannemu opakowaniu były przez cały czas świeże i chrupkie.

Mleko w proszku stanowiło dla nas artykuł stosunkowo nowy, zasługiwało jednak w zupełności na to, aby się z nim zapoznać. Ani upał, ani mróz, ani wilgoć, ani susza nie miały nań żadnego wpływu. Woziliśmy ze sobą duże ilości tego mleka w małych, cienkich woreczkach lnianych, podróżowaliśmy z nim we wszelkich możliwych warunkach atmosferycznych, proszek zaś — od pierwszego do ostatniego dnia wyprawy — pozostał jednakowo dobry. Mieliśmy także mleko w proszku, które zawierało dodatek słodu i cukru; moim zdaniem było ono również wyśmienite — przez cały czas wyprawy doskonale się przechowywało.

Wszystkim ofiarodawcom, którzy przyczynili się do wyposażenia naszej wyprawy, przywieźliśmy w podzięce za okazaną nam pomoc próbki ich towarów, które odbyły z nami drogę na biegun południowy i z powrotem.

NA POŁUDNIE 

Minął maj 1910 roku. Było przepięknie — tak pięknie, jak bywa tylko na wiosnę w Norwegii. My jednak nie mieliśmy czasu na podziwianie otaczającej nas natury. Dla nas istniało tylko jedno hasło: „W drogę, w drogę jak najprędzej!"

Od pierwszych dni miesiąca „Fram", umocowany do boi, stał pod murami starego zamku Akerhus w Christianii. Ze stoczni Horten statek wyszedł tak pięknie odświeżony i wyremontowany, że aż błyszczał z daleka; sam jego widok przywodził na myśl beztroskie świąteczne przejażdżki. Wrażenie to prędko jednak znikło; już na drugi dzień po przybyciu do Christianii pokład „Frania" wyglądał bardzo powszednio. Rozpoczął się załadunek.

Z piwnic muzeum historycznego wędrowały niezliczone ilości skrzyń z zapasami, które ładowano na pokład statku, a stamtąd do jego pojemnego wnętrza. Tutaj przyjmował je porucznik Nilsen wraz z trzema ludźmi z Nordland. Załadunek nie jest bynajmniej sprawą prostą. Czynność to bardzo poważna. Chodzi tu nie tylko o załadowanie skrzyń, ale również o to, aby do każdej z nich mieć łatwy dostęp i aby wiedzieć, gdzie która jest ustawiona. Była to robota bardzo uciążliwa, a utrudniały ją jeszcze liczne luki prowadzące do najniższych pomieszczeń statku, gdzie znajdowały, się zbiorniki z ropą naftową. Luki te musiały być stale dostępne, gdyż przez nie pompowało się ropę do maszynowni.

Nilsen jednak i jego pomocnicy doskonale wywiązali się z zadania. Załadowali setki skrzyń, a żadna nie trafiła na niewłaściwe miejsce. W razie potrzeby każdą można było z łatwością wydobyć na światło dzienne.

Równocześnie z żywnością załadowano pozostałe wyposażenie. Każdy z uczestników podróży starał się też gorliwie zaopatrzyć w potrzebne rzeczy własną kabinę. W grę wchodziły tu nie tylko drobiazgi. Nawet po najgruntowniejszym namyśle zawsze jeszcze znalazło się coś nowego, co należało koniecznie ze sobą zabrać. Dopiero odjazd położył kres tej całej krzątaninie.

Doniosłe to wydarzenie nastąpiło z początkiem czerwca. W przeddzień podniesienia kotwicy spotkał nas zaszczyt powitania na pokładzie „Frama" króla i królowej Norwegii. Ponieważ już wcześniej zostaliśmy uprzedzeni o tych odwiedzinach, ze wszystkich sił staraliśmy się uporządkować jako tako bałagan panujący na statku. Nie wiem, czy nam się to udało; pewien jestem natomiast, że cała bez wyjątku załoga „Frama" będzie zawsze z wdzięcznością wspominać serdeczne słowa, jakimi żegnał nas król Haakon.

Przy tej okazji otrzymaliśmy od króla i królowej piękny srebrny dzban, który odtąd podczas każdego święta stanowił najpiękniejszą ozdobę naszego stołu.

Wczesnym rankiem 3 czerwca „Fram" opuścił Christianię. Udaliśmy się najpierw do mojej rodzinnej miejscowości nad Bundefiordem, aby zabrać na pokład domek zimowy, który czekał już gotowy w ogrodzie.

Bardziej doświadczeni uczestnicy wyprawy łamali sobie głowę nad przeznaczeniem tego „domku obserwacyjnego", jak gazety ochrzciły naszą budowlę.

6 czerwca po południu otrzymałem meldunek, że wszystko jest gotowe do drogi. Poprosiłem wówczas uczestników wyprawy do ogrodu na małą uroczystość pożegnalną; przy tej okazji życzyłem jeszcze każdemu z osobna szczęśliwej drogi. Na koniec wznieśliśmy wspólny toast na cześć króla i ojczyzny.

Wreszcie nadszedł moment odjazdu. Jako ostatni wszedł na pokład nasz pierwszy oficer. A wiecie, co przyniósł? Podkowę! Jego zdaniem, taka podkowa na statku przynosi nieprawdopodobne szczęście. Może to i prawda? Na wszelki wypadek przybiliśmy podkowę do drzewca masztu w mesie, gdzie jeszcze dotychczas wisi.

Teraz już bez zwłoki podniesiono kotwicę. Silnik spalinowy zaczął warczeć, a ciężkie łańcuchy zachrobotały w kluzie kotwicznej. Punktualnie o północy kotwica uniosła się z dna. W chwili gdy rozpoczynał się 7 czerwca, „Fram" ruszył po raz trzeci w dół fiordu Christianii. Dwukrotnie już gromadka dzielnych ludzi, wypełniwszy chlubnie swoje zadania, po wieloletniej nieobecności przyprowadziła ten statek do portu. Czy będzie nam dane podtrzymać tę chwalebną tradycję? Pytanie to nurtowało zapewne wielu z nas, gdy w jasną letnią noc statek pruł lustrzaną toń fiordu.

Początek wyprawy przypadł na święto narodowe Norwegii. Uważaliśmy to za bardzo pomyślny omen. Na jasne jednak, pełne nadziei obrazy kładł się jakiś smutny cień. Zbocza gór, lasy, fiord — wszystko było czarownie piękne, kochane i bliskie. Ciągnęło nas to i wabiło z powrotem, ale silnik dieslowski nie znał litości. Jego sapanie i prychanie szorstko brzmiało wśród otaczającej nas ciszy. Mała łódeczka z moją najbliższą rodziną pozostała już daleko w tyle. Tylko parę białych chusteczek powiewało jeszcze w półmroku letniej nocy — bądźcie zdrowi!

Następnego dnia zawinęliśmy do wewnętrznego portu w Horten. Do naszej burty przybiła niewinnie wyglądająca lichtuga. Zawartość jej nie była jednak wcale tak niewinna; dostarczyła nie mniej niż pół tony prochu i naboi — ładunek trochę kłopotliwy, ale za to bardzo potrzebny... Po załadowaniu amunicji uzupełniliśmy jeszcze zapas wody. Gdy mijaliśmy stojące w porcie okręty wojenne, załogi ich stanęły w szeregu, a orkiestra zagrała hymn narodowy.

Zgodnie z tytułem rozdziału płynęliśmy teraz na południe, choć jeszcze niezupełnie. Na razie mieliśmy do wypełnienia pewne szczególne zadanie, a mianowicie — przeprowadzić badania oceanograficzne na Atlantyku, co wymagało poważnego zboczenia z drogi. Postanowiłem z Fridtjöfem Nansenem, że badania nasze rozpoczniemy na południe od Irlandii i popłyniemy tak daleko ku zachodowi, jak tylko czas i okoliczności pozwolą. Zawróciwszy, mieliśmy kontynuować prace w kierunku północnego cypla Szkocji, a następnie powrócić do Norwegii. Z różnych przyczyn plan ten uległ znacznemu ograniczeniu.

Przez pierwsze dni po opuszczeniu Norwegii cieszyliśmy się wspaniałą letnią pogodą. Morze Północne było gładkie jak lustro, „Fram" zaś kołysał nie więcej niż w głębi Bundefiordu. Było to dla nas tym bardziej korzystne, że w chwili gdy mijaliśmy Faerder u wejścia do kapryśnego Skagerraku, statek nasz nie był jeszcze całkowicie przygotowany do żeglugi na pełnym morzu. Nie zdążyliśmy mianowicie umocować i ułożyć w należyty sposób rzeczy, załadowanych w ostatniej chwili. Z tego powodu nawet zwykły wiatr sztormowy u wyjścia z fiordu byłby nam bardzo nie na rękę. Na szczęście wszystko poszło jak najlepiej. Inna rzecz, że pracowaliśmy dzień i noc.

Opowiadano mi, że w czasie poprzednich wypraw „Frania" na statku srożyła się choroba morska; tym razem wyszliśmy i pod tym względem obronną ręką. Większość uczestników wyprawy była dobrze obyta z morzem, pozostali zaś mieli cały tydzień czasu na przyzwyczajenie się do nowych warunków. O ile wiem, nikt z uczestników nie zapadł poważniej na tę nieprzyjemną chorobę.

Gdy minęliśmy ławicę Doggerbank, z północnego wschodu powiała pomyślna bryza. Dzięki temu można było za pomocą żagli nieco przyśpieszyć niezbyt zawrotną szybkość naszego dzielnego motoru. Przed wyruszeniem krążyły sprzeczne wieści na temat zalet „Frama" jako żaglowca.. Jedni twierdzili, że statek ten w ogóle nie pójdzie naprzód, inni zaś z nie mniejszą gorliwością bronili przeciwnego poglądu: ich zdaniem „Fram" miał być żaglowcem wyścigowym pierwszej klasy. Jak można przypuszczać, prawda i tym razem leżała pośrodku. Statek nasz nie był wyścigowcem, ale nie był też i ślimakiem. Przy dobrym północno-wschodnim wietrze płynęliśmy przez kanał La Manche z szybkością siedmiu węzłów, która nas w zupełności zadowalała. Najważniejsze, że pomyślny wiatr utrzymywał się przez cały czas żeglugi przez Cieśninę Kaletańską i sporą część kanału. Nasze maszyny były bowiem za słabe, abyśmy mogli sterować pod wiatr. W ten sposób w ciągu paru dni kanał pozostał poza nami, a w tydzień po wyruszeniu z Norwegii mogliśmy przeprowadzić pierwsze badania oceanograficzne w ustalonym punkcie.

Na północnym Atlantyku wiatr północno-zachodni bywa zwykle bardzo uporczywy i sporo czasu musi upłynąć, zanim się uciszy. I tym razem nie zmienił on swych starych nawyków. W rezultacie groziło nam niebezpieczeństwo zepchnięcia na brzegi Irlandii.

Wprawdzie do tego nie doszło, ale wkrótce stanęliśmy wobec konieczności zrezygnowania z części pierwotnego planu. Najistotniejszym powodem tej decyzji było złe. działanie silnika. Czy olej dostarczono nam zły, czy może w maszynie czegoś brakowało, nie wiedział tego dobrze nawet nasz mechanik. Ponieważ tak czy owak konieczny był większy remont, musieliśmy jak najszybciej wracać do domu. Mimo wszelkich przeciwności, na początku lipca, to jest w chwili gdy wzięliśmy kurs na Bergen, mieliśmy już poważną kolekcję próbek wody i sporo pomiarów temperatury na różnych głębokościach.

Przy szybkości osiem do dziewięciu węzłów drogę ze Szkocji do Norwegii mieliśmy szybko poza sobą. W sobotę 9 lipca pod wieczór wiatr przycichł, jednocześnie podano meldunek, że widać ląd. Była to wyspa Bömmelöy. Posuwając się nocą wzdłuż wybrzeża wpłynęliśmy następnego dnia do fiordu Saelbjörn. Wobec braku szczegółowej mapy tych okolic musieliśmy wezwać pilota. Dopiero jednak po dłuższym czasie przeraźliwy ryk naszej syreny postawił na nogi załogę stacji pilotażowej i pilot przybył na pokład.

Jazda przez fiordy do Bergen była cudownie piękna. Było tu ciepło i zacisznie. Przez cały dzień nie powiał nawet najlżejszy wietrzyk. Szybkość statku wynosiła zaledwie cztery węzły, co stanowiło górną granicę możliwości naszego motoru. W rezultacie dopiero późnym wieczorem mogliśmy zarzucić kotwicę nie opodal stoczni marynarki wojennej w Solheimsvika.

Różne interesy zmusiły mnie do udania się teraz do Christianii. Porucznik Nilsen objął tymczasem opiekę nad statkiem, a było tam mnóstwo do zrobienia. Firma Diesel ze Sztokholmu przysłała doskona łego mechanika Aspelunda, który przystąpił natychmiast do gruntownego zbadania silnika. Potrzebnych robotników dostarczyły bezpłatnie warsztaty mechaniczne Laksevaag. Po dokładnym rozpatrzeniu zapadła decyzja zastąpienia dotychczas używanego oleju „Solaroil" oczyszczonym olejem parafinowym. Wymiana zapasów paliwa nastąpiła przy nabrzeżu naftowym w Skaalevik; była to ciężka praca, która jednak później sowicie się opłaciła.

23 lipca „Fram" opuścił Bergen i następnego dnia zawinął do portu Kristiansand, gdzie już nań czekałem. Mieliśmy przed sobą znowu kilka pracowitych dni. W jednym z miejscowych składów portowych leżało mnóstwo rzeczy, które należało jeszcze załadować na statek: nie mniej niż czterysta wiązek suszonego dorsza (klipfisz), cały sprzęt narciarski, sanki, wagon drzewa i tak dalej. Oprócz tego na wysepce Frederiksholm, nie opodal Flekkeröy, czekał na nas najważniejszy bodaj ładunek — dziewięćdziesiąt siedem psów polarnych, które przybyły w połowie czerwca na statku „Hans Egede" z Grenlandii. Psy miały ciężką drogę i były po przyjeździe trochę osłabione, już jednak po kilku dniach pobytu na wyspie pod opieką Hassela i Lindströma przyszły zupełnie do siebie. Obfite pożywienie, składające się ze świeżego mięsa, dokonało tu istnych cudów.

Jak już wspomniałem, poza pierwszym oficerem, kapitanem Nilsenem, nikt nie znał mojego rozszerzonego planu wyprawy. Ludziom, przygotowanym jedynie na podróż do San Francisco drogą dookoła przylądka Horn, przeznaczenie różnych rzeczy ładowanych na statek, jako też wiele z dotychczasowych przygotowań musiało wydawać się zupełnie niezrozumiałe. Po co zabieramy w tak daleką drogę wszystkie te psy? Czy chociaż jeden z nich przetrzyma podróż wokół osławionego przylądka Horn? Czy na Alasce nie ma psów, i to dobrych psów? Dlaczego cały tylny pokład załadowano węglem? Po co te stosy belek? Czy nie byłoby prościej zaopatrzyć się w te wszystkie zapasy dopiero w San Francisco? Te i tym podobne pytania krążyły bez przerwy. Nie znaczy to, aby ktokolwiek indagował mnie na ten temat. Cały atak musiał odpierać pierwszy oficer, który tłumaczył wszystko, jak umiał. Oczywiście było to zadanie bardzo niewdzięczne i nieprzyjemne dla kogoś, kto i bez tego miał ręce pełne roboty.

Aby ulżyć mu w tym ciężkim położeniu, postanowiłem na godzinę przed odjazdem z Kristiansand wtajemniczyć w swój plan poruczników Prestruda i Gjertsena. Gdy przyrzekli mi niezłomne milczenie i podpisali nawet odpowiednie zobowiązanie, powiedziałem im otwarcie o planowanym wypadzie na biegun południowy i o przyczynach, dla których utrzymuję wszystko w tajemnicy. Na pytanie, czy mimo zmienionego planu chcą z nami podążyć, odpowiedzieli bez wahania, że tak; tym samym rzecz była załatwiona.

Podczas postoju w Kristiansand przybyli na statek dwaj dalsi uczestnicy wyprawy — Hassel i Lindström. Jednocześnie rozstaliśmy się z maszynistą Eliasenem. Niełatwo było teraz znaleźć człowieka posiadającego odpowiednie kwalifikacje na stanowisko maszynisty na „Framie". W całej Norwegii mało kto albo nawet nikt nie znał się na silnikach tej wielkości. Jedynym wyjściem było zwrócić się o pomoc tam, gdzie je produkowano, to znaczy do Szwecji. Rzeczywiście firma Diesel wybawiła nas z kłopotu, przysyłając swego pracownika Knuta Sundbecka, który okazał się naprawdę właściwym człowiekiem na właściwym miejscu. Czego on nie dokazał?! Jak spokojnie, nie absor bując innych, potrafił pracować! Można by poświęcić temu cały osobny rozdział. Zatrudniony od początku przy budowie motorów dla „Frama", Sundbeck znał je w najdrobniejszych szczegółach. Dbał też o nie niczym o własne dzieci, dzięki czemu były zawsze w najlepszym porządku. Pracą swą Knut Sundbeck przyniósł prawdziwy zaszczyt swej ojczyźnie i swej fabryce.

Tymczasem spieszono się niezwykle, aby przygotować wszystko do odjazdu, przewidzianego na połowę sierpnia. Im wcześniej, tym lepiej! „Fram" znajdował się w tym czasie w suchym doku, gdzie jego kadłub dokładnie zbadano i uszczelniono.

Po spuszczeniu na wodę okazało się, że na skutek wielkiego obciążenia statku, stępka naciskając silnie na belki doku uległa niewielkiemu uszkodzeniu. Dzięki pomocy nurka uszkodzenie to zostało jednak szybko naprawione.

Uzupełniliśmy tu jeszcze nasze zapasy żywnościowe — wtłoczyliśmy do wielkiej ładowni, gdzie wszystko leżało teraz ciasno obok siebie, kilkaset wiązek suszonego dorsza.

Zgodnie ze zwyczajem, dopiero gdy cały ładunek znalazł się na statku, przyszła kolej na pasażerów. „Fram" zarzucił teraz kotwicę nie opodal Frederiksholm, a załoga wzięła się z wielkim pośpiechem do przygotowań związanych z przyjęciem naszych czworonożnych przyjaciół. Większość — uzbrojona w topory i piły — przystąpiła do dzieła pod fachowym kierownictwem Bjaalanda i Stubberuda. W ciągu kilku godzin „Fram" otrzymał nowy pokład z luźnych desek, opisany już w poprzednim rozdziale.

Zabezpieczenie przedniego pokładu składało się z żelaznego relingu obciągniętego siatką drucianą. Aby zapewnić lepszą ochronę i cień, reling został oszalowany od wewnątrz deskami. We wszystkich możliwych i niemożliwych miejscach przymocowywano tu łańcuchy do wiązania psów.

Pod wieczór 9 sierpnia wszystko było już gotowe na przyjęcie naszych towarzyszy. Psy dowieziono dużym promem towarowym, po dziesięć sztuk na raz. Porządku pilnowali kierownicy transportu, Wisting i Lindström, którzy do tego czasu zdobyli już sobie u psów nieodzowne zaufanie i posłuch. Przy trapie następowało szybkie i energiczne przyjęcie bagażu. Zanim osłupiałe zwierzęta mogły przyjść do siebie ze zdumienia i strachu, już były uwiązane mocno na pokładzie. Jednocześnie w przyjacielski sposób dawało im się do zrozumienia, że w obecnej sytuacji najlepiej będzie, jeśli zajmą się spokojnym rozważaniem kolei swego losu.

Cała ta robota poszła bardzo szybko i już po dwu godzinach wszystkie psy znalazły się na statku. W ten sposób pokład „Frania" został zapełniony do ostateczności. Mieliśmy zamiar pozostawić wolny przynajmniej pomost nawigacyjny, okazało się jednak, że i to jest niemożliwe, jeśli chcemy zmieścić wszystkie psy. Toteż ostatnia grupa — czternaście sztuk — musiała aż tam szukać miejsca. Jedynie dla sternika udało się pozostawić niewielką wolną przestrzeń, dla dyżurnego oficera natomiast już jej zabrakło. Zachodziła obawa, że całą wachtę będzie on musiał odbywać, stojąc na jednej nodze.

Na razie jednak nie było czasu na takie drobne zmartwienia. Zaledwie ostatni pies znalazł się na pokładzie, pożegnaliśmy wszystkich obcych gości. Jednocześnie silnik uruchomił windę kotwiczną na dziobie statku. „Kotwica w górę!" — zabrzmiał okrzyk i statek, rozwijając od razu pełną szybkość, rozpoczął podróż do odległego o trzydzieści tysięcy kilometrów celu.

Niepostrzeżenie i cicho, wśród zapadającego zmierzchu, wypłynęliśmy na pełne morze. Tylko nieliczni przyjaciele towarzyszyli nam jeszcze jakiś czas. W pobliżu Flekkeröy zszedł na ląd pilot. Niebawem ciemność sierpniowego wieczoru zakryła ostatnie zarysy ojczystego brzegu.

Początkowo niełatwo nam było przyzwyczaić się do psów i nawiązać z nimi bliższą znajomość. Tydzień pięknej pogody ułatwił jednak ogromnie to zadanie.

Rzecz jasna, że pięciomiesięczna podróż morska bywa zwykle trochę monotonna. Wiele zależy tutaj od umiejętności znalezienia sobie odpowiedniego zajęcia. I właśnie psy okazały się doskonałym sposobem na zabicie nudy. Przyznaję, że często wystawiały naszą cierpliwość na próbę, jednocześnie jednak dostarczały nam wielu rozrywek i dawały dużo zadowolenia. Były to przecież żywe stworzenia, które umiały doskonale ocenić ludzką życzliwość, a nawet odwdzięczyć się na swój sposób.

Od początku reprezentowałem pogląd, przy którym zresztą trwałem niezmiennie, że najważniejszą sprawą w całym przedsięwzięciu będzie dowiezienie zwierząt pociągowych w dobrym stanie do pierwszego celu wyprawy, to znaczy do miejsca lądowania. Gdybyśmy mieli jakieś hasło, z pewnością brzmiałoby ono: „Psy, psy i jeszcze raz psy!" Sukces wyprawy dowiódł słuszności mego stanowiska.

Urządziliśmy się na statku w taki mniej więcej sposób: psy, podzielone na grupy po dziesięć sztuk, były uwiązane od początku w jednym i tym samym miejscu. Każda grupa otrzymała jednego lub dwóch nad zorców, odpowiedzialnych za swoje zwierzęta i obowiązanych do całkowitego ich obsługiwania. Ja sam wziąłem pod opiekę czternaście sztuk umieszczonych na pokładzie nawigacyjnym. Karmienie psów wymagało udziału całej załogi, toteż odbywało się ono podczas zmiany wachty, gdy wszyscy mogli być na pokładzie.

Największą przyjemnością psów polarnych jest obżeranie się do ostateczności. Z całą słusznością można twierdzić, że droga do serca tych zwierząt prowadzi przez żołądek. Trzymaliśmy się tej zasady, a skutek nie kazał długo na siebie czekać. Już po kilku dniach poszczególne grupy psów i ich opiekunowie byli najlepszymi przyjaciółmi.

Rzecz oczywista, że psom — zwierzętom o żywym usposobieniu — nie bardzo odpowiadało unieruchomienie. Chętnie byśmy im pozwolili na przyjemność swobodnego poruszania się, na razie jednak nie można było ryzykować puszczenia takiej bandy samopas. Przede wszystkim należało psy trochę wychować. O ile pozyskanie sobie ich przychylności nie było trudne i nie wymagało wiele czasu, to wychowanie nie poszło już tak łatwo. Przyjaźń i wdzięczność jednak, jaką psy okazywały nam w zamian za trochę zainteresowania z naszej strony, były naprawdę wzruszające. Szczególnie serdeczny charakter miało pierwsze ranne powitanie. Uczucia psów wyrażały się najczęściej chóralnym radosnym wyciem, które wybuchało na nasz widok. Psy żądały czegoś więcej niż widoku ludzi; nie dawały nam spokoju, dopóki nie obeszliśmy wszystkich po kolei, głaszcząc i zagadując każdego z osobna. Niechby przy tym zapomnieć o którym! Natychmiast objawiał w niedwuznaczny sposób swoje rozczarowanie.

Nie ma chyba zwierzęcia, które umiałoby w taki sposób uzewnętrzniać swoje uczucia jak pies. Radość, ból, wdzięczność, wyrzuty sumienia odzwierciedlają się z ogromną wyrazistością w całym jego zachowaniu. My, ludzie, hołdujemy często poglądowi, że jesteśmy jedynymi istotami posiadającymi duszę. Mówi się też, że oczy są zwierciadłem duszy. Wszystko to bardzo pięknie. Przyjrzyjcie się jednak kiedyś oczom psów, przestudiujcie dokładnie ich wyraz! Jakże często jest w nim coś ludzkiego! Mimo woli przychodzi wtedy na myśl, że w oczach tych stworzeń odbija się ich dusza.

Pozostawiam to zagadnienie do rozwiązania tym, którzy się takimi sprawami interesują. Tutaj chciałbym jedynie przytoczyć kilka spostrzeżeń, które dość wyraźnie wskazują, że pies posiada ukształtowaną indywidualność i jest czymś więcej niż maszyną z mięsa i krwi.

W codziennym współżyciu poznaliśmy stopniowo każdego z naszych psów, a każdy wykazywał pewne szczególne cechy, pewne odrębne właściwości. Nie było między nimi dwóch jednakowych ani pod względem wyglądu, ani usposobienia. Bystre oko miało tu stale okazję do obserwowania komicznych scen. Jeśli kto z nas miał dość towarzystwa ludzi — co zdarzało się dość rzadko — szukał rozrywki najczęściej w towarzystwie zwierząt.

Oczywiście pokład pełen psów nie był bynajmniej źródłem nieustannej przyjemności. Nieraz cierpliwość nasza została wystawiona na bardzo ciężką próbę. Ale gdyby nie ci czworonożni towarzysze, nasza wielomiesięczna podróż byłaby jeszcze bardziej monotonna i uciążliwa.

W ciągu pierwszych czterech czy pięciu dni zdołaliśmy przedrzeć się szczęśliwie przez Cieśninę Kaletańską. Zaczęła nam już świtać nadzieja, że i tym razem prześlizniemy się bez większych trudności przez „ucho igielne" kanału. Pięć dni panowała zupełna cisza, dlaczegóż by nie miała się ona utrzymać aż do końca tygodnia? Nie utrzymała się jednak. Gdy mijaliśmy okręt latarniowy Goodwin Sand, dobra pogoda gdzieś się podziała, nadleciał z szumem wiatr południowo-zachodni, niosąc deszcz, mgłę, słowem pluchę. W ciągu pół godziny zrobiło się tak mglisto, że można było "widzieć ledwie na parę długości statku. Tym więcej się słyszało. Nieustanne wycie syren i gwizdków parowych informowało nas aż nadto dokładnie, w jakim rojowisku statków się znaleźliśmy. Sytuacja nie była bynajmniej przyjemna. Nasz niezrównany statek miał wprawdzie wiele zalet, nie przeszkadzało mu to jednak być powolnym i mało zwrotnym. Na wodach, którymi obecnie płynęliśmy, była to właściwość bardzo niebezpieczna. Zderzenie — zawinione czy nie — byłoby dla nas w każdym razie fatalne. Mieliśmy bowiem tak mało czasu, że każde opóźnienie mogło skazać na niepowodzenie całe nasze przedsięwzięcie. To, że w wypadku zderzenia winowajca musiałby nam zapłacić za swoją nieostrożność, było zbyt słabą pociechą.

Ponieważ nie mogliśmy się narażać na tak wielkie niebezpieczeństwo, popłynęliśmy na redę w Down i — choć było nam to bardzo nie w smak — zarzuciliśmy tam kotwicę.

Już na drugi dzień cierpliwość nasza wyczerpała się całkowicie, wiatr natomiast nie znużył się ani trochę; wiał w dalszym ciągu z południowego zachodu. Mgła jednak się rozwiała. Natychmiast zdecydowałem więc, że spróbujemy posunąć się dalej na zachód. Nie było na to jednak żadnej innej rady, jak starym sposobem halsować pod wiatr. Tak płynąc minęliśmy jeden i drugi przylądek; na tym jednak sukcesy się skończyły. Halsowaliśmy i halsowaliśmy, a nie było widać żadnych postępów. Koło Dungeness musieliśmy znów zarzucić kotwicę i uzbroić się w cierpliwość. Tym razem straciliśmy tylko jedną noc. Wiatr raczył odwrócić się na tyle, że o świcie można było znów wyruszyć. Nadal jednak płynęliśmy pod wiatr i halsowaliśmy wzdłuż kanału. Okrągły tydzień upłynął, zanim przebyliśmy tych pięćset pięćdziesiąt kilometrów. Mając przed sobą tak wielkie odległości, z trudem mogliśmy to przeboleć.

Gdy wreszcie wyspy Scilly pozostały już za nami, westchnienie ulgi wydobyło się ze wszystkich piersi. Uporczywy wiatr południowo-zachodni wiał wprawdzie w dalszym ciągu, ale nie miało to już większego znaczenia. Najważniejsze, że znajdowaliśmy się na pełnym morzu i cały Atlantyk stał przed nami otworem. Tylko ten jednak, kto pływał na „Framie", potrafi pojąć w pełni rozkoszne uczucie ulgi, gdy nareszcie pozostawiliśmy za sobą ciasne wybrzeża, niezliczone statki na kanale, gdy skończyło się wieczne manewrowanie żaglami na rojącym się od psów pokładzie.

Podczas czerwcowego rejsu schwytaliśmy kilka gołębi pocztowych, które — całkowicie wyczerpane — opadły na olinowanie masztu. Po kilku dniach, gdy dzięki dobremu wiktowi wróciły do sił, wypuściliśmy je na wolność. Okrążywszy kilka razy wierzchołek masztu, odleciały ku brzegom Anglii.

To zdarzenie skłoniło nas do zabrania ze sobą paru gołębi pocztowych. Porucznik Nilsen, stary „gołębiarz", miał się nimi zajmować. Zbudowaliśmy dla nich piękny domek na wielkiej szalupie pośrodku statku, gdzie pędziły iście królewski żywot. Pierwszy oficer uważał jednak — słusznie czy niesłusznie — że w gołębniku jest zła wentylacja, i aby temu zara dzić, zostawił pewnego dnia szparę w drzwiach. Dzięki temu weszło do gołębnika powietrze, ale wyszły gołębie. Jakiś dowcipniś, spostrzegłszy ucieczkę, napisał na gołębniku wielkimi literami: „Do wynajęcia". Tego dnia lepiej było nie zbliżać się do pierwszego oficera.

Zatoka Biskajska ma u żeglarzy złą opinię, na którą zresztą w zupełności zasługuje. Ten burzliwy obszar pochłonął już niejeden piękny statek wraz z załogą. W obecnej porze roku mieliśmy jednak szansę na wyniesienie stąd całej skóry i nadzieja ta nie zawiodła. Srogi przeciwnik, wiatr południowo-zachodni, znużył się wreszcie uporczywymi, a bezskutecznymi próbami powstrzymania naszego „Frama". Choć powoli, posuwaliśmy się przecież naprzód. Z pierwszych lekcji geografii szczególnie chętnie przypominaliśmy sobie teraz wiadomości o, wiatrach północnych, które podobno tak często wieją u wybrzeży portugalskich. Miłą niespodzianką było spotkanie tych wiatrów znacznie wcześniej, bo już w Zatoce Biskajskiej. Po nie kończącym się manewrowaniu w rejonie kanału odmiana to bardzo pożądana. Wiatr północny okazał się niemal równie wytrwały, jak przedtem południowo-zachodni. Toteż dzień za dniem płynęliśmy na południe z szybkością dość imponującą.

Żegluga na statku nie wymagała od załogi , zbyt wiele wysiłku nawet w ciągu tych pierwszych ciężkich tygodni. W razie potrzeby zawsze znalazło się dość dzielnych i wprawnych rąk, choćby nawet robota nie należała do zbyt przyjemnych. Mam tu na myśli utrzymywanie porządku na statku. Każdy marynarz może powiedzieć, co to znaczy czyścić statek, na którym znajdują się żywe zwierzęta, szczególnie jeśli przebywają one stale na pokładzie i przeszkadzają w każdej pracy. Zawsze byłem zdania, że nawet statek polarny nie powinien być składnicą brudu i śmiecia, bez względu na to, ile psów wiezie na swym pokładzie. Wręcz przeciwnie, uważam nawet, że podczas takiej wyprawy jak nasza utrzymanie porządku i czystości jest tym bardziej nieodzowne. Należy unikać wszystkiego, co działa deprymująco i demoralizująco na załogę. Skutki niechlujstwa są tak dobrze znane, że nie warto rozpisywać się na ten temat. Mój pogląd podzielała zresztą cała załoga „Frama". Mimo niewątpliwych trudności, czyniliśmy więc wszystko, aby postępować zgodnie z wyrażonymi wyżej zasadami.

Dwa razy dziennie myło się gruntownie cały pokład statku; niezależnie od tego w ciągu dnia zmywało się poszczególne miejsca. Co najmniej raz w tygodniu rozbierało się cały wierzchni pomost i płukało każdą deskę z osobna tak długo, póki nie wyglądała równie czysto i schludnie jak w chwili układania pomostu w Kristiansand. Była to praca wymagająca wielkiej cierpliwości i wytrwałości. Nigdy jednak nie dostrzegłem najmniejszych objawów, które by wskazywały, że załoga nie wyjdzie zwycięsko z tej próby. „Byle tylko pokład był czysty!" — mówiło się.

Nocą, gdy w ciemnościach nie można było dobrze widzieć, często zdarzało się słyszeć mniej lub więcej soczyste przekleństwa marynarzy, którzy przy zmianie żagli musieli ciągnąć po pokładzie zwoje lin. Nie trzeba bliżej wyjaśniać, o co chodziło, jeśli sobie uprzytomnimy, że leżały tam psy, które w ciągu dnia dobrze jadły i piły. Stopniowo jednak przekleństwa przechodziły w żarty; nie ma bowiem na świecie rzeczy, do której by się człowiek wreszcie nie przyzwyczaił. Zwyczajem ogólnie przyjętym na statkach jest po dział dnia na czterogodzinne wachty, przy czym załogą dzieli się na dwie zmiany. Na statkach polarnych jednak zwykle zaciąga się wachty co sześć godzin. I my przyjęliśmy ten system, za którym opowiedziała się znaczna większość załogi. Przy takim podziale wacht w ciągu doby trzeba wstawać tylko cztery razy zamiast sześciu, wolna zaś zmiana może sobie pozwolić na normalny sen. Przy zmianach czterogodzinnych, jeśli ktoś chce w czasie wolnym zjeść, zapalić i trochę się rozerwać, na spanie nie pozostanie mu wiele czasu. Jeśli na dodatek zdarzy się coś wyjątkowego, co wymaga obecności wszystkich na pokładzie, sen przepada zupełnie.

Do obsługi maszyn mieliśmy początkowo dwóch maszynistów — Sundbecka i Nödtvedta. Zmieniali się oni razem z wachtą i każdy miał po cztery godziny służby na przemian. Gdy silnik pracował nieprzerwanie przez dłuższy okres czasu, było to dla nich bardzo męczące. Poleciłem więc przeszkolić jednego człowieka na pomocnika maszynisty. Do pracy tej zgłosił się Kristensen i trzeba przyznać, iste doskonale wciągnął się w nową robotę.. Dotychczas był on całym sercem związany ze służbą pokładową, można się więc było obawiać, że prędko pożałuje zmiany. Tymczasem wręcz przeciwnie — w krótkim czasie Kristensen stał się maszynistą z krwi i kości. Nie przeszkadzało to zresztą, że później, podczas żeglugi przez strefę wiatrów zachodnich, nieraz zjawiał się na pokładzie w momentach, gdy pomoc zręcznego marynarza była najbardziej potrzebna.

Silnik, który podczas pierwszej podróży po Atlantyku był źródłem nieustannych trosk i niepokoju, teraz — pod fachowym kierownictwem Sundbecka — pracował ku naszemu najpełniejszemu zadowoleniu. Sądząc po hałasie wydobywającym się z maszynow ni, można było przypuszczać, że „Fram" pruje wody z szybkością torpedowca. Jeśli tak nie było, wina leżała nie tylko po stronie silnika; prawdopodobnie swój udział miała tu również i śruba. Możliwe, że była ona trochę za mała, choć fachowcy nie mieli zgodnego w tej sprawie poglądu. Poza tym miała ona jeszcze jedną wielką wadę: gdy tylko nadchodziła większa fala, wybijała się łatwo z łożyska. Jest to częste uszkodzenie na statkach, które z uwagi na lód zbudowane są w ten sposób, że śrubę można podnosić do góry. Jedyne, co można było tutaj zrobić, to podnieść śrubę wraz z całą ramą do góry i na nowo wylać łożysko metalem. Robota to bardzo uciążliwa, szczególnie jeśli trzeba ją wykonywać na pełnym morzu i do tego na statku tak niespokojnym jak „Fram".

Z wielkim zadowoleniem obserwowaliśmy psy, które z dnia na dzień czuły się coraz lepiej na statku. Dbaliśmy też o ich wyżywienie. Psy eskimoskie nie są wprawdzie wielkimi smakoszami, jednak na dłuższą metę suszony dorsz był nawet na ich żołądki potrawą zbyt jednostajną. Koniecznie należało im dodać pewną ilość tłuszczu, inaczej mogłoby być źle. Mieliśmy wprawdzie na statku kilka wielkich beczek masła i łoju, jednak nie można było zbytnio szafować tym zapasem. Aby zaoszczędzić tłuszczu, a zużytkować możliwie najwięcej szuszonych ryb, wynaleźliśmy potrawę, dla której przyjęła się nazwa „kij". Nie miała ona bynajmniej nic wspólnego z biciem, którego zresztą nasze psy od czasu do czasu musiały również kosztować. Nasz „kij" stał u psów znacznie wyżej w cenie. Składał się on z siekanej ryby, łoju i mąki kukurydzanej — wszystko ugotowane razem przypominało wyglądem gęstą kaszę. Potrawę tę dawaliśmy psom trzy razy w tygodniu; były na nią bardzo łase. Wkrótce wiedziały już dokładnie, w jakie dni przypada ta uczta. Gdy tylko usłyszały brzęk blaszanych naczyń, w których przynosiło się jedzenie, robił się taki rwetes, że nie słyszało się własnych słów. Zarówno przyrządzanie, jak i wydawanie tej świątecznej potrawy było bardzo uciążliwe, ale trud nasz sowicie się opłacił. Obawiam się, że gdybyśmy nie wykonali tej pracy, stan naszych psów w chwili przybycia do Zatoki Wielorybów byłby raczej godny pożałowania.

Suszone ryby nie mogły się równać z „kijem" pod względem wartości odżywczych, ale za to dawaliśmy je psom w dużych ilościach. Nie znaczy to bynajmniej, by i same psy uważały, że ryb otrzymują dostatecznie dużo. Okradały się nawzajem przy każdej okazji, często dla samej tylko przyjemności kradzenia. Nieraz potrzebne było tęgie lanie, aby przestępca zrozumiał niewłaściwość swego postępowania. Obawiam się jednak, że złodziejstwo uprawiały psy w dalszym ciągu, nawet wówczas, gdy dobrze wiedziały, że jest to proceder niedozwolony. Złe nawyki tkwiły zbyt głęboko, aby można je było w zupełności wykorzenić.

Innym złym zwyczajem naszych psów było zamiłowanie do chóralnego wycia. Przez cały czas podróży gorliwie staraliśmy się odzwyczaić je od tej zabawy. Do końca nie udało się nam jednak ustalić, jaki był istotny powód tych „występów" — czy chodziło tylko o zabicie czasu, czy o wyrażenie zadowolenia, czy też czegoś wręcz przeciwnego. Zaczynało się to zawsze zupełnie nagle i nieoczekiwanie. Cała banda mogła się wylegiwać w ciszy i spokoju, gdy nagle jeden z gromady, uzurpując sobie na tę okazję funkcję „zapiewajły", rozpoczynał przeciągłe, żałosne wycie. Jeśli się natychmiast nie interweniowało, już po chwili całe zgromadzenie wyło w tym samym tonie, jeden głośniej od drugiego; piekielne to wycie trwało zazwyczaj przez dobrych kilka minut. Jedynym przyjemnym momentem tych „występów" był ich finał. W pewnej chwili psy milkły nagle jak dobrze wyszkolony chór, posłuszny pałeczce dyrygenta. Tym spośród załogi, którzy leżeli właśnie w kojach, psie koncerty nie sprawiały najmniejszej przyjemności, a ich piękne zakończenie nawet najwytrwalszego śpiocha wyrywało ze słodkich marzeń. Wystarczyło jednak uważać i z miejsca zatkać pysk inicjatorowi koncertu, a całe przedstawienie likwidowało się w zarodku.

Przy odjeździe z Norwegii mieliśmy ogółem dziewięćdziesiąt siedem psów, w tym co najmniej dziesięć suk. Okoliczność ta pozwalała mieć nadzieję, że w ciągu podróży stan liczebny naszej psiarni jeszcze się powiększy. Nadzieja ta szybko zaczęła się spełniać. Już po trzech tygodniach nastąpiło pierwsze „radosne wydarzenie". Można by sądzić, że nie miało ono samo przez się żadnego znaczenia. Na morzu jednak, gdzie jeden dzień podobny jest do drugiego, wystarczyło do wzbudzenia najwyższego zainteresowania. Toteż gdy podano komunikat, że „Kamilla urodziła cztery piękne szczenięta", na statku zapanowała ogólna radość. Dwa szczeniaki płci męskiej pozostawiliśmy przy życiu; dwie suczki natomiast zostały zgładzone, zanim zdążyły otworzyć oczy na radości i smutki tego świata.

Można by sądzić, że mając na statku prawie setkę psów, nie znajdziemy wiele czasu na zajmowanie się młodymi. Jeśli mimo to szczenięta miały jak najlepszą opiekę, zawdzięczały ją przede wszystkim wzruszającej miłości ze strony naszego pierwszego oficera. Od pierwszej chwili wystąpił on w roli gor liwego obrońcy szczeniąt. Gdy z czasem ilość ich wzrosła i wydawało się, że zabraknie miejsca na gęsto obsadzonym pokładzie, pierwszy oficer oświadczył, iż zabiera pieski do swojej koi. Co prawda do tego nie doszło, w razie potrzeby jednak porucznik Nilsen dotrzymałby słowa na pewno. Przykład okazał się zaraźliwy. Gdy po jakimś czasie małym przestało wystarczać mleko matki i zaczęły się oglądać za innym jedzeniem, widać było, jak po każdym obiedzie członkowie załogi — jeden po drugim — zjawiają się wśród psów z resztkami jedzenia starannie zebranymi na talerzu. Resztki te przeznaczali dla małych, miękkich i wiecznie głodnych pyszczków.

Jak wynika z powyższych przykładów, do pokonywania naszych codziennych trudności i kłopotów nie wystarczyłaby sama cierpliwość i poczucie obowiązku ze strony załogi. Konieczne jeszcze było prawdziwe zamiłowanie do pracy i szczere nią zainteresowanie. Na podstawie codziennych obserwacji nabrałem pewności, że towarzysze moi posiadali te zalety, choć ogromna ich większość nie wiedziała nic o moim rozszerzonym planie. Uważałem zaś za wskazane, aby jeszcze czas jakiś zachować milczenie, a mianowicie aż do chwili opuszczenia Funchal na Maderze, do którego obecnie dopływaliśmy.

Muszę przyznać, że z niecierpliwością oczekiwałem przybycia na Maderę. Jak przyjemnie będzie nareszcie przemówić otwarcie! Reszta wtajemniczonych na pewno tęskniła do tej chwili nie mniej ode mnie. Tajemnica nie jest ciężarem ani lekkim, ani przyjemnym, szczególnie na takim statku jak nasz, gdzie wszyscy musieli żyć w ścisłym kontakcie ze sobą. Co dzień przecież rozmawiało się z ludźmi, a nieświadomi moich zamiarów uparcie kierowali rozmowy na trudności, czekające nas w okolicy przylądka Horn. Bardzo możliwe — mówili na przykład — że uda nam się raz przewieźć psy przez obszary tropikalne, ale jest więcej niż wątpliwe, czy uda się nam to po raz drugi i tym podobne. Rozmowy takie wlokły się w nieskończoność i łatwo sobie wyobrazić, jak wielkiej wymagały przebiegłości, jak dokładnie trzeba było ważyć każde słowo, aby nie powiedzieć zbyt wiele. Pomiędzy ludźmi niedoświadczonymi nie byłoby to zbyt trudne. Nie wolno jednak zapominać, że co drugi człowiek na statku spędził wiele lat w krajach podbiegunowych. Jedno niewłaściwe słówko wystarczyłoby tutaj, aby rozświetlić całą tajemnicę. Jeśli mimo to nikt nie odkrył jej przed czasem, to chyba tylko dlatego, że rozwiązanie zagadki było zbyt proste.

Drogę do Madery obliczyliśmy na jeden miesiąc, poszło nam jednak lepiej, niż przypuszczaliśmy. Równo w miesiąc po opuszczeniu Kristiansand „Fram" odpływał już z Funchal w dalszą drogę. Opóźnienie powstałe w kanale wyrównaliśmy szybką żeglugą wzdłuż brzegów Portugalii i dalej na południe. Wiatr północny, który wiał tak długo, przeszedł wreszcie w pasat północno-wschodni, co było nam ogromnie na rękę. Wieczorem 5 września, po dokonanych w południe pomiarach, nie mieliśmy już nadziei na dostrzeżenie latarni morskiej. Tymczasem punktualnie o dziesiątej zameldowano z bocianiego gniazda, że widać światła San Lorenzo na małej wysepce nie opodal Madery.

Następnego ranka zarzuciliśmy kotwicę na redzie w Funchal, gdzie zgodnie z umową miał na nas czekać mój brat. Wkrótce zjawił się on na małej łódeczce, przywożąc mnóstwo listów i gazet z nowinami z ojczyzny. Razem z nim przybył na statek niski, ruchliwy człowieczek, który okazał się przedstawicielem miejscowych władz, a zarazem lekarzem, mającym zbadać stan zdrowia załogi. Wspiąwszy się po trapie, gość ten znalazł się nagle wobec co najmniej dwudziestu psich pysków, rozwartych szeroko z powodu upału. Na taki widok uczonemu mężowi zaczęło się bardzo śpieszyć z powrotem. Od razu też znikło zainteresowanie lekarza dla stanu naszego zdrowia. Górę wzięła troska o całość własnej skóry.

Ponieważ Funchal był ostatnim punktem, w którym mogliśmy wejść w kontakt ze światem, zrobiliśmy wszystko, aby w miarę możności uzupełnić tutaj zapasy. Przede wszystkim trzeba było zaopatrzyć się w jak największą ilość słodkiej wody. Na ten artykuł jest zawsze duże zapotrzebowanie, za wszelką cenę należało więc zabezpieczyć się przed jego brakiem. Na razie nie można było zrobić nic więcej, jak tylko napełnić cennym płynem wszelkie możliwe zbiorniki i naczynia. Tak też się stało. Nawet do wielkiej szalupy nad głównym lukiem wleliśmy z pięć tysięcy litrów wody. Był to krok dość ryzykowny, który mógł spowodować przykre następstwa w razie silnego kołysania statku. Pocieszaliśmy się jednak nadzieją na dobrą pogodę i spokojne morze w ciągu najbliższych tygodni.

Psy otrzymywały teraz świeże mięso dwa razy w ciągu dnia, co było bardzo mile przyjętą odmianą. Przy każdej takiej uczcie cały tułów koński pokaźnych rozmiarów znikał z zadziwiającą szybkością. Na własny użytek zaopatrzyliśmy się w większą ilość jarzyn i owoców, których znaleźliśmy tu obfitość; była to ostatnia okazja otrzymania tych wspaniałości.

Nasz postój w Funchal. przeciągnął się trochę dłużej, niż przewidywaliśmy. Maszyniści uznali za konieczne podnieść do góry śrubę i zbadać dokładnie jej łożysko, co miało potrwać dwa dni. Podczas gdy oni męczyli się w upale nad śrubą, reszta załogi skorzysta ła ze sposobności, by zwiedzić miasto i okolicę. Każdego z tych dwóch dni połowa załogi miała urlop. Zrobiliśmy wycieczkę do jednej z licznych gospód rozrzuconych na okolicznych wzgórzach.

Kolejka zębata przenosi bez trudu swych pasażerów na wzniesienie wysokości kilkuset metrów. W ciągu półgodzinnej jazdy nabiera się wyobrażenia o niezwykłej urodzajności tej pięknej wyspy. W restauracji na górze można otrzymać dobre jedzenie i oczywiście — jeszcze lepsze wino. Nie potrzebuję dodawać, że potrafiliśmy należycie wykorzystać obie te okoliczności.

Do jazdy w dolinie używa się tutaj prostego środka lokomocji, mianowicie... sań. Mógłby się ktoś zdziwić, słysząc o saniach na Maderze, muszę więc wyjaśnić, że sanie te mają drewniane płozy, drogi zaś czy też „tory" wyłożone są tutaj wielkimi, bardzo gładkimi głazami. Po stromych zboczach jedzie się w dół z dużą szybkością. Każde sanie ciągnie i pcha trzech lub czterech ciemnowłosych „tubylców", których nogi i płuca muszą być niezwykle zdrowe.

Warto wspomnieć, że gazety z Funchal bez wahania wiązały naszą wyprawę z biegunem południowym. Dziennikarze nie mieli pojęcia o znaczeniu tej wyssanej z palca wiadomości, którą rzucili na miejscowy rynek. Była to zwykła kaczka dziennikarska zrodzona z przypuszczenia, że statek polarny, płynący na południe, musi koniecznie zmierzać do bieguna południowego. Przypadkowo „kaczka" okazała się tym razem prawdą. Na szczęście nie wyleciała ona na razie poza brzegi Madery.

Z MADERY DO BARIERY LODOWEJ ROSSA

9 września po południu mogliśmy już zacząć przygotowania do odjazdu. Maszyniści osadzili śrubę na swoim miejscu i wypróbowali jej działanie. Wszystkie zapasy zostały załadowane, a chronometry porównane. Pozostawało tylko uwolnić się od napastliwych handlarzy, którzy okrążyli ze wszystkich stron statek na swoich małych łódeczkach, wyglądających jak pływające sklepiki. Szybko spuściliśmy po trapie co gorliwszych handlowców. Na statku oprócz załogi pozostał tylko mój brat.

Teraz, gdy zerwaliśmy wszystkie nici wiążące nas z otaczającym światem, nadszedł z dawna upragniony moment — mogłem powiadomić towarzyszy o zapadłym już od roku postanowieniu. Myślę, że wszyscy obecni wówczas na statku będą długo wspominać to skwarne popołudnie na redzie w Funchal. Nie wiem, o czym tedy myślano, ale na pewno nie o biegunie południowym. Porucznik Nilsen przyniósł ze sobą wielką mapę zwiniętą w rulon; zauważyłem zdziwione spojrzenia biegnące w jej kierunku.

Nie potrzebowałem wielu słów, aby każdy zrozumiał, z której strony wiatr wieje i jaki kurs weźmiemy. Pierwszy oficer rozwinął mapę południowej półkuli, a ja przedstawiłem w ogólnych zarysach rozszerzony plan oraz powody, dla których ukrywałem go tak starannie aż do dnia dzisiejszego. Od czasu do czasu przyglądałem się ukradkiem twarzom słuchających. Początkowo wyrażały one, jak to było do prze widzenia, tylko niedwuznaczne zdumienie. Wkrótce jednak wyraz ten ustąpił miejsca innemu i zanim skończyłem mówić, wszystkie oblicza promieniały radością. Nie miałem już teraz wątpliwości co do odpowiedzi, jaką usłyszę, gdy spytam każdego z osobna, czy chce iść ze mną; z wszystkich ust padało pewne i zdecydowane: tak! Chociaż w zasadzie nie oczekiwałem niczego innego, trudno jednak opisać radość, jaka napełniła moje serce, gdy w tym ważnym momencie towarzysze z tak wielką gotowością stanęli przy moim boku. Nie byłem zresztą jedynym zadowolonym. Tego wieczora na statku zapanowała taka radość i ożywienie, jak gdyby nasze zadanie zostało już szczęśliwie wykonane, a nie zaledwie podjęte.

Na razie nie było co prawda czasu na omawianie wielkich spraw. Przede wszystkim należało przygotować statek do wyruszenia. Pozostawiono każdemu dwie godziny czasu na powiadomienie rodziny o zaszłych wydarzeniach. Listy te nie były zapewne zbyt obszerne, w każdym razie przygotowaliśmy je na czas. Całą pocztę wręczyliśmy memu bratu, który zabrał ją ze sobą do Christianii, a stamtąd wysłał dalej, do miejsc przeznaczenia. Nastąpiło to jednak dopiero wtedy, gdy zmiana naszego planu podana została przez prasę do publicznej wiadomości.

Uścisnąwszy po raz ostatni dłonie wszystkim uczestnikom wyprawy, brat mój opuścił statek. W ten sposób kontakt ze światem zewnętrznym został ostatecznie zerwany; zostaliśmy sami. Niech jednak nikt nie wyobraża sobie, że czuliśmy się choć trochę nieswojo. Ruszaliśmy w naszą wielką podróż jak na bal i nie odczuwaliśmy nawet cienia przygnębienia, które w mniejszym lub większym stopniu towarzyszy zwykle wszelkim pożegnaniom. Ludzie śmiali się i żarto wali; krążyły mniej lub więcej udane dowcipy na temat naszego niezwykłego położenia.

Kotwica poszła w górę znacznie szybciej niż normalnie. Z pomocą silnika wydostaliśmy się z upalnego portu i wkrótce z zadowoleniem obserwowaliśmy, jak nasze żagle wydymają się w świeżym powiewie północno-wschodniego pasatu. Dla psów reda w Funchal okazała się — jak na ich upodobania — trochę za gorąca. Toteż donośnym koncertem dały wyraz swej radości z powodu tak pożądanego ochłodzenia. Uważaliśmy, że tym razem trzeba im pozwolić na tę przyjemność.

Dla nas także ranek po opuszczeniu Madery był bardzo przyjemny. Witaliśmy się tego dnia szczególnie przyjaźnie, a wesoły uśmiech przebłyskiwał we wszystkich oczach. Niespodziewany obrót, jaki przyjęła nasza wyprawa, nagłe przejście do zupełnie nowych myśli podziałało jak ożywczy strumień na tych wszystkich, którzy jeszcze wczoraj myśleli, że droga nasza prowadzi w kierunku przylądka Horn. Większość śmiała się z siebie, że nie zwąchała wcześniej pisma nosem. Beck oświadczył na przykład, wypluwając za reling zupełnie świeżą prymkę: „Że też byłem taki głupi, żeby na to nie wpaść! Właściwie było to zupełnie oczywiste: mieliśmy przecież te psy, ten piękny domek obserwacyjny z wielkim piecem kuchennym i elegancką ceratą na stole i Bóg wie nie co! Każdy powinien się był domyślić, do czego to zmierza!" Pocieszyłem go, że łatwo być mądrym po fakcie i że bardzo mi przyjemnie, iż nikt nie odkrył wcześniej moich zamiarów.

Nie mniej ode mnie zadowoleni byli nieliczni wtajemniczeni, którzy do tej pory musieli milczeć i używać wszelkich możliwych wybiegów, aby się nie zdradzić. Obecnie na długi czas temat do rozmów był zapew niony. Na „Framie" znajdowało się wiele ludzi, którzy przez długie lata przebywali poza północnym kręgiem polarnym i zdobyli tam bogate doświadczenie. Natomiast wielki kontynent antarktyczny — to dla nas właściwie „ziemia nie znana". Ja byłem jedynym na statku człowiekiem, który widział Antarktykę; spośród moich towarzyszy ten czy ów przepłynął może kiedyś dookoła przylądka Horn w pobliżu antarktycznych gór lodowych — i to wszystko.

Nikt prawie z załogi nie miał dotąd czasu ani okazji do głębszych studiów nad dziejami odkryć geograficznych w Antarktyce i do zapoznania się ze sprawozdaniem podróżników, którzy już wcześniej próbowali rozszerzyć naszą wiedzę o tej niegościnnej części świata. Obecnie jednak było dosyć powodów, aby nadrobić braki w tej dziedzinie. Uważałem za absolutnie konieczne, aby wszyscy bez wyjątku poznali możliwie najdokładniej historię wcześniejszych odkryć antarktycznych. Był to jedyny sposób, aby już naprzód zżyć się do pewnego stopnia z przyrodą i warunkami, w jakich mieliśmy działać. Dlatego też na „Framie" znajdowała się pokaźna liczba dzieł o Antarktyce i o wszystkich wyprawach w tamte strony — od J. Cooka i J.C. Rossa aż do kapitana Scotta i Sir E. Shackletona. Biblioteka ta została naprawdę dobrze wykorzystana, szczególnie jeśli chodzi o dzieła dwóch ostatnich badaczy; raz po raz czytano je pilnie od deski do deski, a że obie książki były dobrze napisane i bogato ilustrowane, lektura ich okazała się szczególnie pożyteczna.

Choć wiele czasu i pracy poświęcaliśmy teoretycznej stronie naszego zadania, przygotowania praktyczne jednak nie zostały z tego powodu bynajmniej zaniedbane. Gdy tylko napotkaliśmy pasat, którego siła i stały kierunek pozwalały na ograniczenie wacht, poszczególni fachowcy zabrali się do pracy nad udoskonaleniem naszego bogatego wyposażenia zimowego. Wprawdzie już poprzednio poświęcono tej sprawie wiele starań, ale mimo to konieczny był jeszcze jeden dokładny przegląd ekwipunku. Z tak różnorodnym wyposażeniem nigdy właściwie nie jest się całkowicie gotowym; zawsze znajdzie się coś do ulepszenia. Jak się później okazało, w związku z przygotowaniami do podróży saniami mieliśmy pełne ręce roboty nie tylko w czasie długiej żeglugi, ale również podczas jeszcze dłuższej antarktycznej zimy.

Nasz żaglomistrz Rönne przekształcił się teraz — mówiąc otwarcie — w zwykłego krawca. Jego dumą była maszyna do szycia, którą dzięki nieodpartej argumentacji wyłudził swego czasu w stoczni w Horten. Po przybyciu do Bariery Lodowej Rossa z największym bólem musiał wydać ten swój skarb grupie pozostającej na brzegu, choć zupełnie nie mógł pojąć, po co nam we Framheimie maszyna do szycia. Po przybyciu do Buenos Aires pierwszym czynem Rönnego było zawiadomienie tamtejszego przedstawiciela firmy „Singer", jak niezbędne jest powetowanie tej straty. Jego elokwencja pomogła i tym razem; rzeczywiście otrzymał nową maszynę do szycia!

Co prawda trudno się dziwić, że Rönne był tak zachwycony swoją maszyną. Nadawała się bowiem do wszelkich możliwych robót; czy to żagle, czy buty, robota rymarska czy krawiecka — wszystko wychodziło jednakowo zgrabnie spod jego ręki. Urządził swój warsztat w kabinie sternika i maszyna warczała tam nieprzerwanie zarówno wtedy, gdy płynęliśmy przez obszary podzwrotnikowe, jak i w strefie wiatrów zachodnich, a nawet wśród kry lodowej. Bo chociaż palce naszego krawca pracowały bardzo żwawo, zamówienia napływały jeszcze szybciej. Rönne należał do tych ludzi, którzy uważają za punkt honoru w możliwie krótkim czasie zrobić jak najwięcej. Z rosnącym zdumieniem spostrzegał jednak, że ta robota nigdy się nie kończy. Choćby nie wiadomo jak się śpieszył, zawsze zostawało jeszcze coś do zrobienia. Gdyby spisać wszystko, co w ciągu tych miesięcy wyszło z jego warsztatu, lista byłaby bardzo długa; poprzestańmy więc na stwierdzeniu, że pracując z podziwu godną szybkością dokonał wielkich rzeczy. Robotą, która sprawiła mu największe chyba zadowolenie, był mały, trzyosobowy namiot, pozostawiony później przez nas na biegunie. Było to istne arcydzieło. Namiot ten, uszyty z cienkiego jedwabiu, mieścił się po złożeniu w byle większej kieszeni; ważył niecały kilogram!

Już w tym czasie zdawaliśmy sobie sprawę, że nie wszyscy członkowie grupy lądowej osiągną 90° S, że część będzie musiała już wcześniej zawrócić z drogi. W związku z tym poczyniliśmy szereg przygotowań. Wyżej wspomniany namiot na przykład był przewidziany na wypadek, gdyby na ostatnim etapie zostało tylko dwóch lub trzech ludzi. Na szczęście okazał się on niepotrzebny, ponieważ wszyscy, którzy wyruszyli, dotarli do celu.

Nasz krawiec był zwolniony od zajmowania się psami, na co zresztą nie miałby nawet czasu; często jednak pomagał mi w obsłużeniu moich czternastu przyjaciół z pomostu nawigacyjnego. Z wielkim jednak trudem przychodziło Rönnemu pogodzić się z psami i związanymi z tym porządkami. Pokład rojący się od zwierząt nie pasował do jego wyobrażeń o życiu na statku, toteż traktował ten stan rzeczy z pewnego rodzaju szyderczym politowaniem. „Co też te wasze psiska wyprawiają na statku!" — często słyszało się go, dogadującego w ten sposób, gdy wchodził na pokład, a „bestie" obszczekiwały go z zapałem. Biedne „bestie"! Na pewno nie nastawały na Rönnego bardziej niż ha innych, on jednak przez długi czas żywił poważne obawy co do ich zamiarów i poczułby się bezpieczny dopiero wtedy, gdyby wszystkim nałożono kagańce.

Spośród wyposażenia szczególnł uwagę poświęciliśmy oczywiście nartom. Według wszelkiego prawdopodobieństwa miały być one naszą najważniejszą bronią w nadchodzącej walce. Choć nauczyliśmy się wiele ze sprawozdań Shackletona i Scotta, trudno nam jednak było pojąć, dlaczego narty okazały się tak mało przydatne w ich podróżach. Z opisów ukształtowania terenu oraz z innych okoliczności wynikało, że — wręcz przeciwnie — warunki do użycia nart powinny być na Antarktydzie wprost wyjątkowo korzystne. Toteż nie zaniedbaliśmy niczego, aby zapewnić sobie posiadanie dobrego sprzętu narciarskiego. Dla dopilnowania tej sprawy mieliśmy wielkiego specjalistę — Olava Bjaalanda; nazwisko jego mówi już samo za siebie. Kiedy odpływając z Norwegii naradzaliśmy się nad miejscem na przechowanie naszych dwudziestu par nart, okazało się, że trzeba będzie dzielić z nimi własne mieszkanie. Umieściliśmy je mianowicie w przedniej mesie pod sufitem. Istotnie nie mogliśmy dać im lepszego pomieszczenia. Bjaaland, który dopiero od kilku miesięcy przerzucił się do nie znanego mu dawniej zawodu marynarza, podczas żeglugi przez strefę pasatową powrócił do swego dawnego zajęcia — wyrobu nart i stolarki. Mieliśmy gotowe deski i wiązania. Trzeba było jednak dopasować dokładnie żelaza i tylne rzemienie wiązań do butów każdego z narciarzy tak, aby w chwili przybycia do bariery lodowej wszystko już było gotowe. Mieliśmy kompletny sprzęt narciarski dla każdego członka załogi, aby również i ci, którzy nie należeli do grupy lądowej, mogli pod czas postoju przy barierze odbywać mniejsze wycieczki na nartach.

Do każdej z naszych dziesięciu par sanek Bjaaland dorobił zapasowe płozy, które zamierzaliśmy używać jak Eskimosi. To pierwotne plemię nie posiada, a w każdym razie nie posiadało dawniej materiału nadającego się do okucia sań. Radziło więc sobie w kłopocie powlekając płozy lodem. Trzeba co prawda wiele wprawy i cierpliwości, aby takie okucie trzymało się dość mocno. Gdy się to jednak wreszcie uda, przewyższa ono każde inne — nie ma co do tego żadnych wątpliwości. Jak wspomniałem, mieliśmy zamiar wypróbować w ten sposób zapasowe płozy podczas podróży po lodzie. Nasze psy ciągnęły jednak tak znakomicie, iż bez skrupułów mogliśmy poprzestać na stali i drewnie hikorowym.

W ciągu pierwszych czternastu dni po opuszczeniu Madery wiał świeży pasat północno-wschodni i bez trudu można było utrzymać potrzebną szybkość za pomocą samych tylko żagli. Maszyna tymczasem wypoczywała, a maszyniści mogli do utraty przytomności zajmować się jej czyszczeniem i polerowaniem. Choć robili to od rana do wieczora, ciągle jeszcze wydawała się im nie dość czysta.

W tym czasie Nödtvedt skorzystał z okazji, aby poświęcić się sztuce, która na tym świecie była jedynym jego umiłowaniem, a mianowicie kowalstwu. Jego młot i kowadło znalazły zaraz dość zajęcia i o ile dla Rönnego było wiele do szycia, to Nödtvedt miał nie mniej roboty kowalskiej: okucia do nart, noże, oszczepy na foki, sztaby, bolce, setki sprzączek dla psów, łańcuchy i tak dalej w nieskończoność. Jeszcze hen, na Oceanie Indyjskim, od rana do wieczora słychać było na tylnym pokładzie dudnienie jego młota. Być kowalem w strefie wiatrów zachodnich to sztuka nie lada. Nawet gwóźdź niełatwo wbić, gdy podstawa jest tak chwiejna jak pokład „Frama"! Nie jest też przyjemnie, jeśli palenisko kilka razy dziennie zalewa woda.

W czasie przygotowań do podróży niektórzy ludzie zwracali uwagę na żałosny — ich zdaniem — stan naszego poczciwego „Frama". Miał on bardzo źle trzymać się na wodzie, miał być dziurawy jak sito i na wskroś przegniły. Ale w ciągu wyprawy przeszło dwadzieścia miesięcy pływał po pełnym morzu, i to na obszarach wymagających od statku szczególnie wielkiej sprawności. Po zakończeniu zaś podróży znajdował się w tak dobrym stanie, że bez żadnych napraw mógłby jeszcze raz odbyć tę samą drogę. My wszyscy na „Framie" jeszcze przed wyruszeniem wiedzieliśmy, jak głupia i bezpodstawna jest cała ta wrzawa z powodu rzekomo złego stanu statku. Wiadomo, że nie ma drewnianego statku, z którego w czasie podróży nie trzeba by od czasu do czasu wypompowywać wody. Na „Framie" przy wyłączonym silniku wystarczyło co dzień z rana popracować jakieś dziesięć minut przy jednej pompie, aby usunąć wszystką wodę. I to było owo groźne „przeciekanie"!

Kadłub naszego poczciwego „Frama" nie miał naprawdę żadnych braków. Natomiast to i owo można by zarzucić jego takielunkowi. Jeśli był on nie taki, jak należy, to tylko i wyłącznie z winy przeklętych kosztorysów, z którymi należało się ciągle liczyć. Na fokmaszcie mieliśmy na przykład tylko dwa żagle rejowe, podczas gdy w istocie powinno ich być cztery. Na bukszprycie, gdzie było dość miejsca na trzy sztaksl[11], znajdowały się tylko dwa; na resztę nie starczyło pieniędzy. W strefie pasatu próbowaliśmy trochę zaradzić temu brakowi, rozpinając na fokmaszcie dwa dodatkowe żagle (żagiel odwietrzny oraz „drapacz chmur"). Nie twierdzę, aby te zaimprowizowane żagle przyczyniały się do upiększenia statku. Zwiększyły jednak szybkość, a to było najważniejsze. P,odczas tych wrześniowych dni posuwaliśmy się wcale szybko na południe i zanim upłynęła połowa miesiąca, byliśmy już kawał drogi za zwrotnikiem. Iście tropikalny upał nie dawał się tu jednak we znaki, przynajmniej ludziom. Dopóki statek posuwa się na otwartym morzu, nie odczuwa się zbytnio gorąca. Natomiast na żaglowcu, który w czasie ciszy morskiej musi pozostawać bez ruchu, podczas gdy słońce praży prosto z góry, upał bywa wręcz piekielny. W takim wypadku wzywaliśmy na pomoc maszynę i następował ruch powietrza. Co prawda tak było tylko na pokładzie; na dole, w kabinach, sytuacja wyglądała już gorzej. Często atmosfera bywała tam, jak mawiał Beck, „w świńskim guście".

Nasze kajuty, skądinąd tak wspaniałe, posiadały jedną wadę: nie miały okien na zewnątrz i przez to nie można było spowodować w nich przeciągu. Większość z nas jakoś to jednak znosiła bez wyprowadzania się. Z dwóch mes — przednia okazała się na czas upałów znacznie przyjemniejsza. Za to w zimnym klimacie działo się odwrotnie. Od przodu można było wytworzyć stały ciąg powietrza przez korytarz prowadzący do pomieszczeń na dziobie. W tyle statku natomiast było bardzo trudno osiągnąć dobry przewiew, a na dodatek działało tam jeszcze ciepłe sąsiedztwo maszyn. Najgoręcej było oczywiście maszynistom. Ale niewyczerpanie pomysłowy Sundbeck znalazł i na to radę; zastosował tak ulepszoną wentylację, że nawet w maszynowni można było wytrzymać.

Często słyszy się pytanie, co jest gorsze: wielki upał czy wielki mróz? Niełatwo dać tu zdecydowaną odpowiedź. Ani jedno, ani drugie nie jest przyjemne, co zaś jest gorsze, to właściwie kwestia gustu. Na statku woli się raczej upał, choćby nawet bardzo silny. Wprawdzie dzień bywa wtedy ciężki, ale za to później przychodzi przyjemna noc. Po mroźnym natomiast dniu nadchodzi noc jeszcze mroźniejsza. Niewątpliwą zaletę posiada gorący klimat dla ludzi, którzy muszą często wstawać z łóżka i ubierać się. Kiedy prawie nic się na siebie nie wkłada, można być szybko gotowym!

Gdyby nasze psy mogły się wypowiedzieć na temat, jak czują się pod tropikalnym słońcem, na pewno odpowiedziałyby jednogłośnie: „Mamy tego dość, zabierzcie nas stąd do chłodniejszych okolic!" Ich odzież nie była obliczona na +30° w cieniu, a niestety nie mogły zdjąć swoich futer. Co prawda błędne jest mniemanie, że takie psy potrzebują koniecznie zabójczych mrozów; wręcz przeciwnie, znacznie wolą ciepło lub temperaturę umiarkowaną. Tutaj, między zwrotnikami, było oczywiście trochę za dużo tego dobrego; w gruncie rzeczy jednak nasze psy nie ucierpiały zbytnio od gorąca. Gdy nad całym statkiem — od dzioba aż do rufy — rozpięliśmy zasłony, tak że wszystkie zwierzęta leżały w cieniu i nie były narażone na bezpośrednie działanie promieni słonecznych, nie groziło im żadne niebezpieczeństwo. Jak dobrze znosiły upał, dowodzi fakt, że ani jedno nie zachorowało z tego powodu. W czasie całej podróży wśród psów zdarzyły się tylko dwa wypadki śmierci. Suka, która urodziła osiem szczeniąt, przypłaciła to życiem. W drugim wypadku nie mogliśmy dojść przyczyny śmierci, w każdym razie nie była to choroba zakaźna.

Czego najbardziej obawialiśmy się na statku, to zarazy wśród psów. Dzięki jednak staranności, z jaką zo stały dobrane, nie wybuchła wśród nich żadna choroba.

W pobliżu równika, między strefą pasatu północnowschodniego i południowo-wschodniego, znajduje się obszar przejściowy, gdzie panuje cisza albo wiatry zmienne. Przybyliśmy tutaj w niekorzystnej porze roku i straciliśmy pasat już po 10° szerokości północnej. Gdyby trafiła nam się teraz cisza, „Fram" — używając motoru — przedostałby się przez ten obszar w stosunkowo znośnym czasie. Niewiele jednak użyliśmy tutaj pogody. Z reguły wiał ostry wiatr południowy, który sprawił, że podróż przez ostatnie stopnie szerokości północnej była znacznie mniej przyjemna, niż można by sobie życzyć.

Już samo opóźnienie stanowiło rzecz dość niemiłą; oprócz tego spotkało nas jeszcze jedno rozczarowanie znacznie poważniejszej natury, a mianowicie brak deszczu. W tych okolicach padają zazwyczaj niezwykle ulewne deszcze, w czasie których na statku w jednej chwili gromadzą się olbrzymie masy wody. Mieliśmy nadzieję, że przy tej okazji uzupełnimy zapas słodkiej wody, który zmalał już tak, że trzeba było stosować jak największą oszczędność. Tymczasem nadzieje nasze zawiodły. Zebrało się wprawdzie trochę wody, ale niewiele to pomogło i nadal trzeba było utrzymywać system oszczędnościowy. Psy musiały otrzymywać swoją dzienną rację i otrzymywały ją, wymierzoną co do kropli. Nasze własne natomiast zużycie ograniczyło się do minimum. Zupy zostały skreślone z jadłospisu, jako że pochłaniały zbyt wiele cennego płynu. Mycie się w słodkiej wodzie było zabronione. Nie należy sądzić, że z tego powodu nie mogliśmy się w ogóle myć. Byliśmy bogato zaopatrzeni w doskonałe mydło, pieniące się również w wodzie morskiej.

Zmartwienie z powodu braku wody ustąpiło jednak dość szybko, ponieważ zapas zmagazynowany w wielkiej szalupie na pokładzie okazał się cudownie wydajny. Starczył na okres dwa razy dłuższy, niż śmieliśmy marzyć, a tym samym byliśmy prawie uratowani. W najgorszym razie pozostawało jeszcze jedno wyjście, a mianowicie zatrzymanie się przy jednej z licznych wysp leżących na naszej drodze.

Od przeszło sześciu tygodni psy były uwiązane na tych samych miejscach, które przypadły im w udziale zaraz po przybyciu na Statek. W ciągu tego czasu większość z nich oswoiła się dość dobrze i stała się całkiem przystępna. Uznaliśmy, że obecnie można już spróbować puścić je wolno. Byłaby to dla psów pożądana rozrywka i — co ważniejsze — sposobność zażycia ruchu. Prawdę powiedziawszy, liczyliśmy przy tej okazji na dobrą zabawę. Co to będzie za tumult, kiedy spuści się z uwięzi tę całą zgraję! Przedtem jednak należało psy koniecznie rozbroić. Przy nieuniknionych w tym wypadku walkach, na pewno niejeden trup musiałby pozostać na pobojowisku. Wobec tego wszystkie psy dostały na zęby rygle w postaci mocnych kagańców. Spuściliśmy je czekając, co z tego wyniknie. Początkowo nic się nie działo i wyglądało na to, że psy wyrzekły się wszelkiej myśli o zmianie dotychczasowego locum. Na koniec któryś wpadł na pomysł przespacerowania się po pokładzie. Zaprawdę lepiej by mu było wyrzec się tej przyjemności, bo teren okazał się mocno niebezpieczny. Niecodzienny widok biegnącego swobodnie psa zelektryzował w mgnieniu oka jego sąsiadów. Chyba z tuzin zwierząt rzuciło się na biedaka, który był na tyle nieostrożny, że pierwszy opuścił swe miejsce. Ach, jak cieszyli się napastnicy na myśl o tym, że zapuszczą kły w ciało grzesznika! Ale niestety! Zabawa nie poszła po ich myśli. Przeklęty zamek na szczękach uniemożliwiał gryzienie, co najwyżej udawało się wyrwać parę kłaków z futra napadniętego.

Ta wstępna potyczka stała się hasłem do ogólnej bijatyki. Co za jazgot panował na statku przez kilka następnych godzin! Sierść fruwała w powietrzu, ale skóry pozostały całe. Niejednemu psu kaganiec uratował tego dnia życie.

Tego rodzaju bójki są największą przyjemnością psów eskimoskich, które uprawiają ów sport z prawdziwą namiętnością. Można by się z tym pogodzić, gdyby nie szczególny zwyczaj rzucania się całą gromadą na jednego, upatrzonego na ofiarę. Pozostawione samym sobie psy nie ustąpią, dopóki nieszczęśnik nie wyzionie ducha. Przy takiej okazji nawet najcenniejsze zwierzę może być sprzątnięte na poczekaniu.

Z tych powodów od pierwszej chwili staraliśmy się wszelkimi sposobami osłabić psią wojowniczość. Zwierzęta pojęły szybko, że ich bójki nie sprawiają nam szczególnej radości. Była to jednak wrodzona skłonność, której nie dało się całkowicie wykorzenić. W każdym razie nigdy nie było pewności, czy natura nie odniesie tu zwycięstwa nad wychowaniem.

Wkrótce wiązaliśmy psy tylko na czas jedzenia. Było podziwu godne, jak dobrze umiały pozaszywać się w różnych kątach i zakamarkach statku, tak że o świcie nieraz nie było widać na pokładzie ani jednego psa. Rzecz jasna, że wynajdywały sobie zawsze takie miejsca, w których właściwie nie miały nic do szukania. Wiele korzystało na przykład z otwarcia luk, aby wskoczyć do przedniej ładowni, przy czym upadek z ośmiometrowej wysokości nie wydawał im się wcale przykry. Jeden z psów trafił nawet do maszynowni, gdzie znalazł sobie legowisko pomiędzy drążkami tłoków. Na szczęście dla gościa podczas jego pobytu maszyna nie została puszczona w ruch.

Kiedy osłabły już pierwsze gorące walki, umysły psów zaczęły się szybko uspokajać. U naszych zabijaków można było zauważyć wyraźnie uczucie zawstydzenia, że ich wysiłki pozostały zupełnie bez rezultatu. Sport utracił swą główną siłę atrakcyjną, gdy okazało się, jak znikome są szanse na prawdziwie krwawą rozprawę.

Po tym, co opowiedziałem tutaj o właściwościach psów polarnych, można by przypuszczać, że wzajemne stosunki tych zwierząt polegają tylko na nieustannej walce. Tak jednak nie jest. Wręcz przeciwnie — między poszczególnymi psami zdarzają się stosunki bardzo przyjacielskie, a przyjaźń ich bywa czasem tak serdeczna, że jeden nie może po prostu żyć bez drugiego. Jeszcze przed spuszczeniem psów zauważyliśmy, że kilka z nich nie wygląda tak dobrze, jak powinno; były one trwożliwe i bardziej od innych rozdrażnione. Nie przywiązywaliśmy jednak do tego ich stanu większej wagi i nikt nie zadał sobie trudu, aby zbadać jego przyczynę. Dopiero po spuszczeniu psów okazało się, jak miała się rzecz z tymi „melancholikami". Otóż były one zaprzyjaźnione z psami umieszczonymi w innej części pokładu i ta przymusowa separacja powodowała ich złe samopoczucie. Radość, jaką tacy przyjaciele objawiali przy spotkaniu, była wprost wzruszająca — zwierzęta wyglądały jak przemienione. W tych wypadkach, oczywiście, miejsca zostały zmienione w ten sposób, aby psy, które z własnej inicjatywy przyłączyły się do siebie, pozostały w jednej grupie.

4 października „Fram" minął równik. Już sama świadomość, że jesteśmy na południowej półkuli, wy starczyła, aby wprawić wszystkich w podniosły nastrój. Szybko też zorganizowano z tej okazji małą uroczystość. Zgodnie ze starym zwyczajem przejście przez równik należy uczcić odwiedzinami samego Neptuna. Jeśli podczas obchodu statku groźny ten władca napotka kogoś, kto nie potrafi dowieść, że już dawniej przepłynął przez ową słynną linię, delikwent zostaje wydany niezwłocznie w ręce pachołków Neptuna, którzy go golą i chrzczą. Zabiegi te — dokonywane na ogół bez przesadnej delikatności — stanowią świetną rozrywkę i pożądane urozmaicenie w monotonii długich podróży morskich. Toteż wielu pasażerów „Frama" oczekiwało z utęsknieniem odwiedzin Neptuna. Niestety, tym razem władca mórz nie przybył; na naszym przepełnionym pokładzie po prostu nie było dla niego miejsca.

Wobec tego zadowoliliśmy się świąteczną ucztą, której ukoronowanie stanowiły kawa, likier i cygara. Kawę wypiliśmy na przednim pokładzie, gdzie udało się uzyskać parę metrów kwadratowych przestrzeni dzięki większemu stłoczeniu psów. Nie brakło nam też rozrywek: orkiestra złożona ze skrzypiec i mandoliny, w składzie Prestrud, Sundbeck i Beck, odegrała z powodzeniem szereg utworów. Nasz doskonały gramofon także dał się słyszeć tego dnia po raz pierwszy. Właśnie w momencie, gdy rozbrzmiewały dźwięki walca z „Hrabiego Luxemburga", na schodach ukazała się autentyczna tancerka w masce na twarzy i w mocno podkasanym stroju. Ta nieoczekiwana zjawa z lepszego świata powitana została hucznym brawem. Oklaski nie osłabły i wówczas, gdy piękność zaprezentowała swoje kunszty taneczne.. Za maską migała wprawdzie twarz porucznika Gjertsena, ale strój i tanieć były najzupełniej kobiece.

Gramofon rozpoczął teraz amerykański „cakewalk" i jak na zawołanie ukazał się Murzyn we fraku i w cylindrze, z wielkim drewnianym trepem w ręku. Chociaż Murzyn był bardzo czarny, poznaliśmy w nim od razu pierwszego oficera. Już sam jego wygląd wywołał huraganowy śmiech, który przeszedł wkrótce w okrzyki zachwytu, gdy Murzyn zaczął grać na skrzypcach. Był on wprost prześmieszny.

Trochę rozrywki w tym właśnie czasie bardzo się wszystkim przydało. Obecny etap podróży stanowił bowiem prawdziwą próbę cierpliwości. Możliwe, że byliśmy zbyt wymagający, ale w naszym przekonaniu pasat południowo-wschodni, na który czekaliśmy z dnia na dzień, stanowczo się spóźniał. Gdy wreszcie nadszedł, zachowywał się zupełnie nie tak, jak przystoi wiatrowi, cieszącemu się opinią najbardziej stałego ze wszystkich wiatrów. Jak na nasze wymagania, pasat ten był nie tylko zbyt ospały, ale ponadto pozwalał sobie na różne wybryki. W szczególności zmieniał ciągle kierunek od południowego aż do wschodniego, trzymając się jednak najczęściej tego pierwszego. W rezultacie statek dryfował ku zachodowi, tak że posuwaliśmy się bardziej na zachód niż na południe, zbliżając się szybko do przylądka Sao Roque, północno-zachodniego cypla Brazylii. Na szczęście nie zawarliśmy bliższej znajomości z tym cyplem lądu, wysuniętym daleko w głąb Oceanu Atlantyckiego. Wreszcie wiatr się odwrócił, ale był tak słaby, że nasz motor musiał przez cały czas pracować. Powoli, lecz pewnie płynęliśmy teraz na południe. Temperatura zbliżała się znów do granic znośnych dla mieszkańców północy. Można też było zdjąć niewygodne, nisko zwisające zasłony przeciwsłoneczne.

Na południe od 20° S pasat ustał niemal zupełnie. Nie denerwowaliśmy się z tego powodu, bo w tych stronach mogliśmy oczekiwać z ufnością pomyślniejszego wiatru. Był on nam pilnie potrzebny, jako że przepłynęliśmy dotychczas dopiero sześć tysięcy mil morskich, a do przebycia pozostało jeszcze dziesięć tysięcy.

Ostatnie dni października przyniosły upragnioną zmianę. Przy świeżej północnej bryzie płynęło się na południe wcale szybko i zanim minął miesiąc, osiągnęliśmy już 40° S. W ten sposób dotarliśmy do obszarów, w których można mieć wiatr w dowolnych ilościach i — co najważniejsze — z właściwego kierunku. Nasza droga wiodła teraz na wschód wzdłuż tak zwanej strefy wiatrów zachodnich, która rozciąga się między 40° a 50° szerokości geograficznej. Ledwo znaleźliśmy się w jej zasięgu, wiatr dopadł nas z wielką siłą. Nie była to łatwa żegluga, ale wyniki mieliśmy wspaniałe — mknęliśmy na wschód dosłownie z szybkością wichru. Trzeba było nawet zrezygnować z zamierzonego lądowania na wyspie Gough (40° S, 10° W); ze względu na wysoką falę nie mogliśmy ryzykować wpłynięcia do tamtejszego małego i ciasnego portu.

Zaległości zostały odrobione; w dwa miesiące po wyruszeniu z Madery znajdowaliśmy się, zgodnie z przewidywaniami, na wysokości Przylądka Dobrej Nadziei. W dniu, w którym mijaliśmy południk tego przylądka, spotkał nas pierwszy silny wiatr. Morze wzburzyło się naprawdę groźnie; teraz dopiero nasz wspaniały stateczek pokazał, co potrafi. Jedna olbrzymia fala mogła spłukać w mgnieniu oka cały nasz pokład, gdyby tylko udało się jej zwalić na statek. Ale „Fram" nie pozwalał na takie natręctwo. Gdy fale wznosiły się nad burtą statku i byliśmy przygotowa ni, że w następnym momencie runą na nisko położony tylny pokład, „Frani" robił nieznaczny, elegancki zwrot i fale jak niepyszne przemykały się pod statkiem.

Mówiono, że „Fram" zbudowany został specjalnie do żeglugi wśród lodów. Nie można temu zaprzeczyć, pewne jest jednak, że Colin Archer, budując to arcydzieło statku polarnego, stworzył jednocześnie arcydzieło statku morskiego, który niełatwo znajdzie współzawodnika pod względem sprawności w żegludze. Przy takim nieustannym przemykaniu się między falami, jakie uprawiał „Fram", nie mogło się jednak obyć bez kołysania. Wkrótce przekonaliśmy się o tym aż nadto dobrze. Przez cały czas żeglugi w strefie wiatrów zachodnich statek huśtał nieustannie. Z czasem przywykliśmy jednak do tej nieprzyjemnej okoliczności. Ostatecznie było to lepsze niż zalewanie pokładu przez fale. Chyba najbardziej dokuczyło to kołysanie pracownikom „kuchennym". Niełatwo być kucharzem, gdy całymi tygodniami nie można postawić nawet filiżanki, aby natychmiast nie wywróciła koziołka. Trzeba też nadzwyczajnej cierpliwości, aby nie stracić przy tym dobrego humoru. Jednak obaj nasi kucharze — Lindström i Olsen — patrzyli na tę sprawę od strony humorystycznej, co było prawdziwym szczęściem zarówno dla nich, jak i dla nas.

Ale jak czuły się podczas tej burzliwej pogody nasze psy? Z samego sztormu niewiele sobie robiły; deszczu natomiast nie lubiły zdecydowanie. Woda jest najgorszą rzeczą dla psa polarnego. Gdy pokład był mokry, psy za nic nie chciały się położyć i całymi godzinami stały bez ruchu, a nawet próbowały spać w tej niewygodnej pozycji, zresztą bez większego rezultatu.

Na szczęście dla naszych zwierząt pogoda w strefie wiatrów zachodnich ulega częstym zmianom. Po bezsennych nocach wśród deszczu, mgły i wilgoci przebłyskiwało zazwyczaj jasne słońce.

Koło Przylądka Dobrej Nadziei straciliśmy dwa psy, które wypadły za burtę w nocy podczas straszliwego kołysania. Na tylnym pokładzie stała przy lewej burcie skrzynia na węgiel tej samej wysokości co oszalowanie dookoła pokładu. Prawdopodobnie psiska ćwiczyły się tam we wspinaniu oraz skokach i straciły przy tym równowagę. Później oczywiście postaraliśmy się, aby taki wypadek więcej się nie powtórzył.

Muszę tu wspomnieć o pewnej okoliczności, która czyniła naszą żeglugę na tych wodach nieco niebezpieczną. Mianowicie w ciemnościach nocy lub przy gęstej mgle można się tu było łatwo natknąć na górę lodową. Zdarza się, że ci złowrodzy żeglarze potrafią zabłąkać się daleko poza 40° S. Prawdopodobieństwo zderzenia jest co prawda niewielkie i można zredukować je do minimum, stosując należyte środki ostrożności. Uważne i wytrawne oko nawet w ciemnościach nocy potrafi dojrzeć z dość dużej odległości połyskliwą masę lodu. Oprócz tego, od czasu gdy zaistniały możliwości napotkania gór lodowych, mierzyliśmy często, nawet w nocy, temperaturę wody.

Ponieważ na naszej drodze leżała wyspa Kerguelen, mieliśmy zamiar wylądować tam i złożyć wizytę w miejscowej osadzie norweskich wielorybników. W ostatnim czasie spora część naszych psów mocno schudła, prawdopodobnie z powodu braku dostatecznej ilości tłuszczu w pożywieniu. Spodziewaliśmy się, że na Kerguelenie dostaniemy tyle tłuszczu, ile tylko będzie potrzeba. Przy okazji nie zaszkodziłoby też napełnić nasze zbiorniki wodą, choć przy systematycznym oszczędzaniu posiadane zapasy powinny nam wystarczyć. Oprócz tego pragnęliśmy zwerbować na sta tek trzech lub czterech ludzi; po wysadzeniu części załogi w Zatoce Wielorybów na „Framie" miało pozostać zaledwie dziesięciu ludzi — ilość zbyt mała dla przeprowadzenia statku między lodami, a następnie koło przylądka Horn, do Buenos Aires. Wiatr zachodni pomagał nam ogromnie w szybkim dotarciu do celu. Dzienny kurs wynosił przeciętnie dwieście osiemdziesiąt kilometrów, a raz przebyliśmy w ciągu dwudziestu czterech godzin trzysta dwadzieścia kilometrów. Był to najlepszy dzienny kurs w ciągu całej podróży i wcale niemało, jak na ciężko wyładowany statek z oszczędnie wymierzonymi żaglami.

Pod wieczór 28 listopada dostrzegliśmy ląd. Była to naga skała, oddalona według naszych obliczeń o kilka kilometrów od wyspy Kerguelen. Ponieważ jednak pogoda była mglista, a droga nie znana, woleliśmy poczekać z dalszą żeglugą do rana. Nazajutrz niebo się wyjaśniło i zobaczyliśmy wyraźnie zarysy lądu. Obraliśmy kurs na Royal Sound, spodziewając się znaleźć tam osadę wielorybniczą.

Przy rześkiej porannej bryzie posuwaliśmy się szybko naprzód i mieliśmy właśnie opłynąć ostatni cypel lądu, gdy nagle wiatr przeszedł w sztorm. Puste i mało zachęcające wybrzeża zniknęły zupełnie we mgle i deszczu. Mieliśmy teraz do wyboru albo czekać tutaj nie wiadomo jak długo, albo ruszyć w dalszą drogę. Bez większego wahania wybraliśmy to drugie. Nęciła nas wprawdzie okazja spotkania się z ludźmi, i do tego rodakami, ale znacznie silniejsze było pragnienie jak najszybszego przebycia pozostałych siedmiu tysięcy czterystu kilometrów, dzielących nas od Bariery Lodowej Rossa. Przyszłość wykazała, że postąpiliśmy słusznie. Grudzień przyniósł jeszcze silniejsze wiatry niż listopad i w połowie miesiąca mieliśmy poza sobą już połowę drogi z Kerguelen do Antarktydy.

Psom dawaliśmy dla wzmocnienia od czasu do czasu masło, które działało w iście cudowny sposób. My sami nie odczuwaliśmy żadnych braków; wszyscy byli zdrowi, a dobry humor rósł w takim stopniu, w jakim malała odległość do celu.

Jeśli w ciągu całej podróży cieszyliśmy się kwitnącym zdrowiem, należy to zawdzięczać naszym wspaniałym zapasom żywności. Aż do Madery mieliścy świeże mięso, zabraliśmy bowiem ze sobą kilka żywych świń. Dopiero po zjedzeniu tych przysmaków trzeba było przejść na konserwy. Przyszło nam to jednak zupełnie łatwo, mieliśmy bowiem na statku rzeczy naprawdę doskonałe.

Posiłki spożywaliśmy w obu mesach w dwu grupach; oczywiście jedzenie było dla całej załogi jednakowe. O ósmej rano dostawaliśmy śniadanie złożone z omletu z dżemem lub konfiturami, sera, świeżego chleba oraz kawy lub kakao. Na obiad było zazwyczaj jedno danie mięsne i deser. Jak już wspomniałem, na zupę przeważnie nie mogliśmy sobie pozwolić z powodu oszczędzania wody; jedliśmy ją tylko w niedzielę. Na deser były najczęściej kalifornijskie owoce z puszek. Stale zwracaliśmy uwagę, aby jeść jak najwięcej owoców, jarzyn i konfitur. Był to jedyny sposób zapobieżenia chorobom. Do obiadu piliśmy sok owocowy lub wodę. W każdą środę i sobotę dostawaliśmy jeszcze po kieliszku wódki. Z własnego doświadczenia wiedziałem też, jak wspaniale smakuje filiżanka kawy. Kiedy w nocy budzą cię do zmiany wachty, choćbyś był najbardziej senny i zły, łyk gorącej kawy zrobi z ciebie od razu innego człowieka. Toteż „kawa dla nocnej wachty" stała się na „Framie" niezmiennym zwyczajem.

Koło Bożego Narodzenia byliśmy oddaleni już tylko o tysiąc siedemset kilometrów od okolic, nawiedzanych przez krę lodową. Wiatr zachodni, który od szeregu tygodni pchał nas tak wspaniale naprzód, skończył się ostatecznie. Trzeba było przez kilka dni borykać się z ciszą i przeciwnymi wiatrami. Wieczór wigilijny przyniósł nam deszcz i silny wiatr południowy; wyglądało to niezbyt zachęcająco. Jedna tylko rzecz zwiastowała nadchodzące święto: Lindström mimo silnego kołysania przygotowywał pachnące racuszki. Namawialiśmy naszego kucharza, aby od razu rozdzielił swój zapas, nie ulega bowiem wątpliwości, że racuchy smakują najlepiej na gorąco, prosto z blachy. Lindström jednak nie chciał o tym nawet słyszeć. Na razie miłe przysmaki zamknięte zostały na cztery spusty i trzeba było zadowolić się samym tylko zapachem.

W dzień Bożego Narodzenia pogoda zrobiła się nadspodziewanie piękna; tak gładkiego morza nie widzieliśmy już od tygodni. Można więc było bez obaw poświęcić wszystkie siły na przygotowania świąteczne. Przednia mesa została wyszorowana i wyglansowana; połysk farby olejnej szedł w zawody z mosiężnymi okuciami. Rönne przystroił pomieszczenia robocze flagami sygnałowymi; ozdobieniem mesy zajął się Nilsen, który okazał przy tym wybitne zdolności artystyczne. Gramofon ustawiono w mojej kabinie na desce zawieszonej pod sufitem; z projektowanego trio na fortepian, skrzypce i mandolinę trzeba było zrezygnować, gdyż pianino okazało się zupełnie rozstrojone.

Stopniowo zaczęli się schodzić członkowie naszej małej społeczności, a wszyscy tak wyświeżeni, że niektórych nie można było wprost poznać. Nawet najbujniejsze brody znikły, a to ogromnie zmienia człowieka. O godzinie piątej maszynę zatrzymano i wszy scy z wyjątkiem sternika, który nie mógł opuścić pokładu — zebrali się w przedniej mesie. W przyćmionym świetle lampionów nasza przytulna świetlica wyglądała wprost bajkowo. Wkrótce zapanował też prawdziwie świąteczny nastrój.

Zasiedliśmy do stołu, dosłownie uginającego się pod ciężarem kulinarnych produktów Lindströma. Skorzystałem z okazji, aby wpaść do swojej kabiny i puścić w ruch gramofon. Rozległy się dźwięki kolędy w wykonaniu duńskiego tenora Herolda.

Śpiew ten zrobił na nas wielkie wrażenie. W przyćmionym świetle niewiele było widać, ale jestem pewien, że w tej gromadzie zahartowanych ludzi, którzy zasiedli do stołu, nie znalazł się nikt, komu nie zabłysła w oku łza. Wszystkie myśli pobiegły w tym samym kierunku — do dalekiej północnej ojczyzny. Nasze najlepsze życzenia można by zawrzeć w tych kilku słowach: „Oby wszystkim w kraju wiodło się równie dobrze jak nam!" Nam bowiem powodziło się tutaj naprawdę świetnie, a smętny nastrój ustąpił wkrótce miejsca ogólnej wesołości.

Podczas posiłku pierwszy oficer, porucznik Prestrud, wystąpił z własnymi aktualnymi wierszykami, które wzbudziły ogólny zachwyt. Z każdej zwrotki ktoś z obecnych dowiadywał się o swych grzeszkach i słabostkach, odmalowanych z mniejszą lub większą dosadnością. Wiersze były uzupełnione krótkimi komentarzami prozą. Zarówno dzięki treści, jak i sposobowi wykonania swych utworów szanowny nasz poeta w pełni osiągnął zamierzony cel: słuchaczy rozbolały od śmiechu szczęki.

W drugiej mesie czekała na nas kawa i stosy świetnych ciast. Pośrodku królowała wspaniała baba z migdałami, dzieło piekarza Hanssena. Podczas gdy składaliśmy czynnie hołd tym smakołykom, Lindström majstrował coś na przodzie statku. Gdy po kawie wyszliśmy na pokład, oczom naszym ukazała się wprawdzie niewielka, ale pięknie przystrojona i oświetlona choinka. Drzewko było sztuczne, ale łudząco podobne do prawdziwego. Można by pomyśleć, że właśnie przyniesiono je z lasu. Nastąpiło rozdanie prezentów gwiazdkowych.

O dziesiątej świeczki na choince dopaliły się i uroczystość była skończona. Pozostawiła nam ona jak najmilsze wspomnienia, do których chętnie później powracaliśmy wśród trudów dnia powszedniego.

W nadchodzącym etapie podróży — między lądem australijskim a antarktycznym pasem kry lodowej — należało przygotować się na jak najgorsze warunki atmosferyczne; przewidywaliśmy, że czeka nas tutaj ciężka próba, Tyleśmy słyszeli i czytali o tarapatach, jakie przechodzili na owych wodach inni żeglarze, że z góry spodziewaliśmy się wszystkiego najgorszego. Nie znaczy to jednak, abyśmy choć przez chwilę obawiali.się o statek. Zbyt dobrze poznaliśmy już naszego „Frania" i wiedzieliśmy, że tylko wyjątkowo zła pogoda mogłaby mu zaszkodzić. Jeśli było się o co niepokoić, to jedynie o zwłokę w podróży.

Wszystko jednak poszło dobrze; przepłynęliśmy przez niebezpieczny obszar bez opóźnienia i bez przeszkód. Już podczas świąt otrzymaliśmy nieoczekiwany prezent w postaci wiatru północno-zachodniego, dostatecznie silnego, aby mógł nieść nas wspaniale do celu. Wkrótce wiatr ten przesunął się nieco ku zachodowi, lecz pozostał nam wierny przez cały następny tydzień. 30 grudnia osiągnęliśmy już 170° długości wschodniej pod 60° szerokości południowej. W ten sposób dotarliśmy wystarczająco daleko na wschód i mo gliśmy nareszcie skierować się wprost na południe. Ledwo zwróciliśmy ster statku w tym kierunku, wiatr przeszedł w mocną północną bryzę. Nic lepszego nie można było sobie wymarzyć. W tej sytuacji przebycie przestrzeni, dzielącej nas jeszcze od celu, nie mogło już długo potrwać. Albatrosy, wierni towarzysze statku w strefie wiatrów zachodnich, obecnie zniknęły. Wkrótce można się było spodziewać pierwszych przedstawicieli skrzydlatych mieszkańców Antarktyki.

Uwzględniając jak najbardziej doświadczenia naszych poprzedników, postanowiliśmy płynąć w taki sposób, aby osiągnąć 65° S na przecięciu z 170° E. Chodziło o to, aby przebyć jak najszybciej strefę lodów, które zamykają dostęp do położonego dalej na południe Morza Rossa. Niektórym statkom zdarzało się utknąć w tym pasie lodów na sześć tygodni, inne natomiast przebywały go w ciągu kilku godzin. Szerokość pasa lodów podlega wprawdzie nie dającym się obliczyć zmianom, wydaje się jednak, że najlepsze widoki na szybkie jego przebycie istnieją między 175° a 180° długości wschodniej. W żadnym wypadku nie należy zapuszczać się w te lody dalej na zachód.

W wieczór sylwestrowy znajdowaliśmy się pod 62° 15' S. Stary rok dobiegał końca. Właściwie przeminął on nieprawdopodobnie szybko. Jak każdy z jego poprzedników, przyniósł zarówno sukcesy, jak i niepowodzenia. Najważniejsze, że u jego schyłku byliśmy mniej więcej w tym punkcie kuli ziemskiej, w którym, zgodnie z naszymi rachubami, powinniśmy byli się znaleźć, i że wszyscy cieszyli się dobrym zdrowiem. Z tą myślą przyjaźnie rozstawaliśmy się wieczorem przy szklance grogu ze starym rokiem 1910, życząc sobie wszystkiego najlepszego w nowym roku 1911.

Nadeszła noc noworoczna. Już o trzeciej obudził mnie wachtowy zawiadamiając, że widzi pierwszą górę lodową. Natychmiast wybiegłem, aby ją zobaczyć. Od nawietrznej strony błyszczała w promieniach porannego słońca niby zamek z bajki. Był to olbrzymi płaski iceberg typu antarktycznego.

Może się to wydawać sprzeczne z rozsądkiem, ale pierwsze pojawienie się lodu powitaliśmy wszyscy z zadowoleniem, a nawet z radością. Wprawdzie góra lodowa nie należy do widoków miłych dla żeglarza; my jednak nie myśleliśmy o niebezpieczeństwie. Spotkanie z tym groźnym kolosem miało dla nas inne znaczenie: oto niedaleko już musiała być kra lodowa. Wszyscy tęskniliśmy za tym, aby się w nią zapuścić. Byłaby to pożądana odmiana w naszym dotychczasowym monotonnym życiu, którego mieliśmy już zdecydowanie dość. Na samą myśl, że będzie można przebiec choć parę metrów po krze lodowej, krew zaczynała szybciej krążyć w naszych żyłach. Nie mniej cieszyła nas możliwość dostarczenia psom porządnej wyżerki z mięsa fok, nie mówiąc o tym, że nie mieliśmy nic przeciw małej odmianie w naszym własnym menu.

W ciągu popołudnia i nocy gór lodowych znacznie przybyło. W takim sąsiedztwie było nam bardzo na rękę mieć światło dzienne przez całą dobę. Pogoda była wprost wymarzona, powietrze kryształowo czyste, a do tego stale pomyślny wiatr.

2 stycznia o ósmej wieczorem minęliśmy koło podbiegunowe, a w parę godzin później marynarz z bocianiego gniazda zameldował: „Przed nami pas lodów!" Początkowo nie zanosiło się na to, aby lody te stanowić mogły dla nas jakąś poważniejszą przeszkodę. Kra lodowa ciągnęła się długimi pasami, między którymi rozlewały się szerokie przestrzenie otwartej wody. Zapuściliśmy się prosto w ów obszar. Było to pod 176° E, pod 66°30' S. Lód łagodził falowanie morza i nasz po kład stał się znów pewnym gruntem pod nogami. Po dwumiesięcznych ćwiczeniach w chodzeniu „po marynarsku", mogliśmy znów poruszać się bez trudności. Już to samo było prawdziwym świętem. Następnego dnia o dziewiątej rano nadarzyła się pierwsza okazja do polowania. Na krze wprost przed nami ukazała się ogromna foka Weddella. Nasze zbliżanie się przyjęła z zupełną obojętnością, nie raczyła nawet ruszyć się z miejsca, dopóki kilka celnych pocisków karabinowych nie przekonało jej o powadze sytuacji. Teraz dopiero usiłowała schronić się do wody, było już jednak za późno. Dwóch ludzi dostało się na krę i cenna zdobycz została zabezpieczona. Po kwadransie zwierzyna znajdowała się na pokładzie, odarta ze skóry i poćwiartowana. Za jednym zamachem zdobyliśmy co najmniej dwieście kilogramów żywności dla psów, a na dodatek porcję kotletów dla ludzi. W ciągu dnia powtórzyliśmy taki manewr jeszcze trzykrotnie i mieliśmy teraz przeszło tonę świeżego mięsa oraz tłuszczu.

Nie trzeba nadmieniać, że tego dnia urządziliśmy sobie na „Framie" prawdziwą ucztę. Psy czyniły,

co mogły, aby godnie wykorzystać okazję. Żarły tak długo, jak długo mogły się utrzymać na nogach. Z czystym sumieniem mogliśmy pozwolić im na tę przyjemność. Co do nas samych, to raczej nie przekroczyliśmy dopuszczalnych granic, niemniej jednak konsumpcja w czasie obiadu była wręcz rekordowa. Sznycle z foki miały od dawna wielu zapalonych zwolenników, teraz zaś liczba ich wzrosła jeszcze bardziej. Także rosół z foczego mięsa z jarzynami doczekał się należytej oceny, a niektórzy stawiali go nawet na pierwszym miejscu.

W pierwszym dniu żeglugi wśród kry lód był tak kruchy, że przez cały czas mogliśmy utrzymywać kurs i szybkość statku bez zmiany. W następnych dniach nie szło nam już tak gładko. Miejscami pasy lodu tak się do siebie zbliżały, że trzeba było tu i ówdzie zboczyć nieco z drogi. Prawdziwych przeszkód jednak nie napotkaliśmy; zawsze znalazło się jakieś przejście, którym mogliśmy swobodnie przepłynąć. 6 stycznia zaszła nowa zmiana; pasy lodowe stawały się ponownie coraz węższe, a kanały wodne coraz szersze; o szóstej wieczorem, jak okiem sięgnąć, otworzyła się przed nami przestrzeń morza wolnego od lodów. Pomiary wykazały położenie pod 70° S i 180° E.

Czterodniowa podróż przez pas lodów była dla nas w gruncie rzeczy prawdziwą przyjemnością. Podejrzewam, że wielu z cichym żalem wspominało tę jazdę przez wąskie kanały wśród lodów, szczególnie gdy na otwartej przestrzeni Morza Rossa fale pozwoliły „Framowi" na nowe popisy kołysania.

Ale i ten ostatni etap podróży miał przebieg nadzwyczaj pomyślny. Te stosunkowo mało znane wody nie zgotowały nam żadnych niespodzianek. Pogoda była nadspodziewanie piękna; lepszej trudno było sobie życzyć nawet podczas letniej wycieczki u brzegów Norwegii. Góry lodowe właściwie zupełnie nas omijały. Parę niewielkich odłamów tu i tam — to było wszystko, co zobaczyliśmy w ciągu czterech dni żeglugi przez Morze Rossa.

11 stycznia w południe niezwykła jasność na południowej stronie nieba oznajmiła nam, że zbliżamy się do celu, do którego dążyliśmy wytrwale od pięciu miesięcy. O wpół do trzeciej Bariera Lodowa Rossa stała się widoczna. Powoli wyłaniała się z morza, aż wreszcie mieliśmy ją przed sobą w całym ogromie. Nie łatwo jest opisać, choćby tylko w przybliżeniu, wrażenie, jakie wywiera ten potężny mur lodowy, gdy się go ogląda po raz pierwszy. Nie, to się nie da w ogóle opisać! Łatwo jednak pojąć, że ten wysoki mur w cią gu całego pokolenia uchodził za nieprzebytą przeszkodę w dalszej penetracji na południe.

Wiedzieliśmy, że twierdzenia o niemożliwości przebycia bariery lodowej już dawno okazały się bezpodstawne. Istniało jedno wejście do leżącej poza nią nie znanej krainy. Wejście to — Zatoka Wielorybów — powinno leżeć, według opisów, około sto osiemdziesiąt kilometrów na wschód od miejsca, w którym obecnie się znaleźliśmy. Zmieniliśmy więc kurs na wschodni i w ciągu czterodniowej żeglugi wzdłuż bariery mieliśmy okazję podziwiać to gigantyczne dzieło natury. Nie bez pewnego napięcia oczekiwaliśmy przybycia do poszukiwanego portu. Co tam znajdziemy? Czy będą znośne warunki do wylądowania?

Statek nasz mijał jeden przylądek za drugim. Choć wytężaliśmy wzrok, nie było widać nic prócz nieprzerwanej linii pionowych ścian. Wreszcie, 12 stycznia pod wieczór, ściana skończyła się nagle i naprawdę wszystko się zgadzało! Znajdowaliśmy się pod 164° W, dokładnie w tym samym miejscu, gdzie nasi poprzednicy znaleźli wjazd do zatoki.

Przed nami leżała rozległa zatoka, tak ogromna, że nawet z bocianiego gniazda nie mogliśmy dostrzec jej krańców. Na razie jednak była zupełnie niedostępna: wypełniały ją wielkie tafle świeżo spękanego lodu morskiego. Wobec tego popłynęliśmy trochę dalej na wschód, aby czekać na dalszy rozwój wypadków. Już następnego dnia pośpieszyliśmy jednak z powrotem do wylotu zatoki. Po kilku godzinach wśród kry w zatoce zaczął się jakiś ruch: jedna po drugiej tafle lodowe wypływały na morze — w niedługim czasie droga była wolna.

Gdy tylko „Fram" wpłynął do zatoki, nabraliśmy pewności, że znajdziemy tutaj dobre warunki do lądowania.

Koniec wersji demonstracyjnej.

FRAMHEIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PODRÓŻE PO BARIERZE LODOWEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZIMA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JEDEN DZIEŃ WE FRAMHEIMIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KU WIOŚNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZEZ LODOWĄ RÓWNINĘ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZEZ GÓRY

18 listopada zaczęła się wspinaczka. Na wszelki wypadek pozostawiłem w składzie list, w którym podałem planowaną trasę i nasze zamiary na przyszłość, jak również szczegóły wyposażenia, zapasy żywności i tym podobne. Pogoda była jak zwykle piękna, a droga — doskonała. Psy ciągnęły nadspodziewanie dobrze i nawet dość strome wzgórza przebiegały wolnym kłusem. Miało się wrażenie, że nie istnieją dla nich żadne przeszkody. Odcinek, który zbadaliśmy poprzedniego dnia, aż nadto — jak sądziliśmy — wystarczający na cały dzień, przebyły przy pełnym obciążeniu w czasie krótszym niż poprzednio. Niewielkie jednak lodowce, spotkane pod koniec drogi, okazały się bardzo strome; w wielu miejscach można było przeciągnąć sanki tylko przy użyciu podwójnej ilości psów.

Lodowce wyglądały na bardzo stare i nieruchome. Nigdzie nie zauważyliśmy świeżych szczelin, Istniejące — były szerokie i głębokie, na krawędziach zaokrąglone, wyglądały przy tym na zupełnie wypełnione śniegiem. Aby nie wpaść w nie w czasie drogi powrotnej, poustawialiśmy znaki ostrzegawcze w ten sposób, że droga pomiędzy dwoma znakami była zupełnie bezpieczna. W owym pagórkowatym terenie nie mogliśmy wytrzymać w strojach polarnych. Ulżyliśmy sobie, zrzucając jedną sztukę ubrania po drugiej. Droga nasza wiodła u podnóża gór o wysokości od tysiąca do tysiąca pięciuset metrów. Na jednej z nich śnieg był zabarwiony na kolor czerwonobrunatny. Tego dnia pozostawiliśmy za sobą osiemnaście i pół kilometra pokonawszy siedmiusetmetrowe wzniesienie. Wieczorem obóz nasz rozłożył się na niewielkim lodowcu pomiędzy szerokimi szczelinami.; z trzech stron wznosiły się potężne szczyty.

Po rozbiciu namiotu wysłaliśmy dla zbadania dalszej trasy dwie grupy wywiadowcze. Pierwsza, złożona z Wistinga i Hanssena, udała się drogą na oko najłatwiejszą do przebycia, mianowicie w górę lodowca. Oddziałek ten wspiął się szybko na wysokość tysiąca trzystu metrów i zniknął pomiędzy dwoma górami. Drugi rekonesans przeprowadzał Bjaaland, który zaatakował najbardziej stromą ścianę skalną. Widziałem, jak niby mały robaczek zniknął gdzieś w chmurach. Hassel i ja wykonywaliśmy w tym czasie niezbędne prace wewnątrz i na zewnątrz namiotu.

Skończywszy je siedzieliśmy, gawędząc o tym i o owym, gdy wtem ktoś zaczął gwałtownie dobijać się do wejścia. Spojrzeliśmy po sobie. Nie mieliśmy najmniejszych wątpliwości, że to Bjaaland.

Tam, w górze, odświeżył sobie dawne wspomnienia i oczywiście miał masę do opowiadania. Między innymi odkrył „najidealniejsze" zejście. Co Bjaaland rozumiał przez „idealne zejście", nie udało mi się dokładnie wybadać. Jeśli jednak było ono równie łatwe jak podejście, to w takim razie najuprzejmiej dziękuję.

Teraz wracali pozostali. Słychać ich było z daleka. I oni widzieli dużo, nie mówiąc już o „najidealniejszym zejściu". Obie grupy były jednak zgodne co do jednego smutnego faktu, że będziemy musieli znów schodzić w dół. Wszyscy bowiem widzieli w dole przed nami olbrzymi lodowiec, ciągnący się ze wschodu na zachód. Pomiędzy obu grupami rozwinęła się wkrótce długotrwała dyskusja, w trakcie której wyszydzano nawzajem swoje odkrycia.

— Widzieliśmy przecież dokładnie, Bjaaland, że tam, gdzie stałeś, nie było nic oprócz stromej ściany skalnej.

— Ech, nie mogliście mnie wcale widzieć. Byłem przecież na zachód od wierzchołka, który leży na południe od wierzchołka, który...

Zrezygnowałem z dalszego przysłuchiwania się dyskusji. Sposób, w jaki obie grupy zniknęły, a następnie powróciły, utwierdzał mnie w wyborze drogi, którą szli Wisting i Hanssen. Podziękowałem gorliwcom za uciążliwą wędrówkę, którą podjęli dla dobra naszego przedsięwzięcia, i poszedłem spać. Całą noc śniłem jednak o szczytach i stromych skalnych ścianach, a obudziłem się w momencie, gdy Bjaaland zleciał z szumem prosto z nieba. Wtedy postanowiłem ostatecznie, że pojedziemy drugą drogą, po czym ponownie zasnąłem.

Rano zastanawialiśmy się poważnie, czy nie wziąć od razu podwójnych zaprzęgów do sanek i nie przewieźć bagażu w dwóch turach. Lodowiec był tak stromy, że tego rodzaju postępowanie wydawało się zupełnie uzasadnione. Chodziło przecież o pokonanie na krótkiej trasie około sześciuset metrów wysokości. Ostatecznie jednak postanowiliśmy spróbować najpierw przejechać z zaprzęgami pojedynczymi. Psy okazały się wczoraj tak nadzwyczajne, że może poradzą sobie i z tym zadaniem.

Ruszyliśmy więc w drogę i z miejsca rozpoczęła się wspinaczka. Była to dobra gimnastyka po skromnym śniadaniu, złożonym z samej czekolady. Psy, choć z trudem, dawały sobie jednak radę. Chwilami wydawało się, że dalej już nie pójdą, ale głośne okrzyki poganiaczy i energiczne trzaskanie z bata dodawało im energii. Pomyślnie rozpoczęliśmy dzień, gdy więc znaleźliśmy się na górze, pozwoliliśmy psom odpocząć. Z kolei zapuściliśmy się teraz w wąski przesmyk, który zaprowadził nas na drugą stronę grzbietu.

Tutaj odsłonił się przed nami cudowny, widok. Z przełęczy wyszliśmy na niewielką, płaską półkę, która parę metrów dalej opadała stromo ku położonej w głębi kotlinie. Dookoła, na horyzoncie, jeżyły się niezliczone szczyty. Znajdowaliśmy się teraz niejako za kulisami i mogliśmy zorientować się lepiej w sytuacji. Widoczne były stąd południowe zbocza potężnej Góry Nansena oraz Góra Pedro Christophersena w całej swej okazałości. Między tymi dwoma szczymi zobaczyliśmy lodowiec. Wyglądał na straszliwie poszarpany i przepaścisty, pomiędzy licznymi rysami i szczelinami można było jednak dostrzec wąską ciągłą linię. Tą drogą można by dotrzeć daleko w głąb gór, należałoby jednak zrezygnować z posuwania się z biegiem lodowca, na trasie pomiędzy jego pierwszym a drugim terasowym spłaszczeniem. Odcinek ten był wyraźnie nie do przebycia. Jednocześnie jednak odkryliśmy, że na tym właśnie odcinku wzdłuż zbocza Góry Christophersena biegnie w górę płaska półka. Pedro Christophersen pomoże nam na pewno! Na północy natomiast, od strony Góry Nansena, panował kompletny chaos — posuwanie się tamtędy byłoby zupełnie niemożliwe.

W miejscu, gdzie staliśmy, zbudowaliśmy wielki kopiec i za pomocą kompasu wyznaczyliśmy położenie wszystkich okolicznych szczytów. Następnie powróciliśmy do przełęczy, aby rzucić ostatnie spojrzenie na płaszczyznę lodową.

Nowo odkryty łańcuch górski rysował się ostro i wyraźnie. Widać było, że odchyla się on ze wschodu w kierunku wschodnio-północno-wschodnim, aby wreszcie zniknąć na północnym wschodzie, gdzieś koło 84 °S. Sądząc z wyglądu nieba można było przypuszczać, że łańcuch ten ciągnie się jeszcze dalej. Według barometru znajdowaliśmy się na wysokości tysiąca dwustu metrów nad poziomem morza. Zejść stąd można było tylko jedną drogą, tą też podążyliśmy.

Mając obładowane sanki trzeba przy takich zjazdach zachować jak największą ostrożność, gdyż w razie nadmiernej szybkości łatwo jest stracić panowanie nad zaprzęgiem. W takim wypadku można nie tylko poranić ciężko psy, ale również wpaść na sanki jadące przodem i rozbić je doszczętnie. W naszym wypadku ostrożność była tym bardziej konieczna, że do każdych sanek było przymocowane koło pomiarowe. Z tych względów założyliśmy na płozy hamulce sporządzone z lin. Im grubiej owinęło się płozy, tym silniejsze i skuteczniejsze było hamowanie. Cała sztuka polegała na ustaleniu, ile razy owinąć linę, aby uzyskać odpowiedni efekt. Nie zawsze utrafiliśmy, jak należy, i w rezultacie mieliśmy szereg zderzeń, zanim wreszcie ukończyliśmy ten zjazd. Szczególnie jeden z naszych towarzyszy zdawał się żywić pogardę dla wszelkiego rodzaju hamulców. Widziało się, jak ruszał z szybkością błyskawicy i wymijał swego poprzednika. Z czasem zdobyliśmy więcej wprawy w hamowaniu. Jechało się coraz lepiej, ale i tak nieraz zdarzały się sytuacje wręcz komiczne.

Pierwszy zjazd sprowadził nas o dwieście czterdzieści metrów w dół. Następnie, zanim zaczęła się nowa wspinaczka, trzeba było przebyć jeszcze szeroką, niewygodną dolinę. Śnieg był tu puszysty i głęboki, bardzo uciążliwy dla psów. Następny etap prowadził znów w górę po bardzo stromym lodowcu. Ten ostatni odcinek to najcięższe podejście na całej naszej drodze. Była to ciężka próba dla psów, nawet przy podwójnych zaprzęgach. Niełatwe zadanie przypadło również w udziale temu, kto musiał iść przed psami i pierwszy pokonywać strome zbocze. Ponieważ byłem głęboko przekonany, że Bjaaland nadaje się na przewodnika znacznie lepiej ode mnie, przekazałem mu tę funkcję. Już pierwszy lodowiec okazał się bardzo stromy, ale następny... Swoją drogą przyjemnie było oglądać tutaj Bjaalanda na nartach; takie marsze, to dla niego nie nowina. Nie mniej ciekawy widok przedstawiały psy i poganiacze. Hanssen prowadził swoje sanki sam, nad drugimi czuwali Wisting i Hassel. Wspinaliśmy się krótkimi zrywami — metr po metrze, aż wreszcie znaleźliśmy się na górze. Transport reszty sanek po przetartym już szlaku był nieco łatwiejszy. Wysokość wynosiła teraz tysiąc trzysta dwadzieścia metrów; na samo ostatnie podejście przypadało trzysta sześćdziesiąt metrów.

Wydostaliśmy się teraz na niewielką równinę i gdy psy odpoczęły, ruszyliśmy znów naprzód. Im dalej się posuwaliśmy, tym lepiej było widać naszą drogę. Poprzednio prawie cały widok zasłaniały bliżej leżące góry. Teraz ukazał się naszym oczom potężny lodowiec, który, jak to się obecnie okazało, ciągnął się od samej bariery lodowej pomiędzy wysokimi górami w kierunku ze wschodu na zachód. Wspinając się po lodowcu musieliśmy się w końcu wydostać na wyżynę — widać to było wyraźnie. Zanim jednak mogliśmy się dostać na ten lodowiec, czekało nas jeszcze jedno zejście w dół. Patrząc z góry można było rozróżnić krawędź bezdennej otchłani, leżącej na trasie naszego marszu. Postanowiliśmy więc wysłać najpierw rekonesans. I słusznie. Boczny lodowiec, poszarpany w wielu miejscach, z ogromnymi, budzącymi grozę szczelinami, opadał tutaj ku dołowi. Mimo wszystko nie był on tak dalece zły, aby przy zachowaniu największej ostrożności i z dobrymi hamulcami nie dało się w końcu dobrnąć tędy do głównego nurtu lodowego — olbrzymiego i wspaniałego Lodowca Axela Heiberga. Mieliśmy zamiar dotrzeć aż do miejsca, w którym lodowiec ten tworzy strome urwisko pomiędzy dwiema potężnymi górami. Zadanie okazało się jednak cięższe, niż myśleliśmy. Po pierwsze odległość była trzy razy większa, niż się wydawało, po drugie śnieg — tak puszysty i głęboki, że po poprzednich ogromnych wysiłkach pokonanie tego odcinka stało się dla psów prawdziwą męczarnią. Kierowaliśmy się ku białej linii, która — widziana z góry — prowadziła poprzez wiele szczelin aż do pierwszego spłaszczenia lodowca. Tutaj, u stóp gór, lodowce zbiegały się ze wszystkich stron i łączyły się z lodowcem głównym. Posuwając się wzdłuż jednego z tych wielu mniejszych odgałęzień, osiągnęliśmy wreszcie wieczorem podnóże Góry Pedro Christophersena.

Zbocze, pod którym rozłożyliśmy się obozem, pokrywało chaotyczne rumowisko olbrzymich bloków lodowych. Lodowiec pod nami był silnie popękany, podobnie jednak jak w innych lodowcach, szczeliny pochodziły tu z dawnych czasów, wypełniał je więc śnieg. Był on tak miękki, że miejsce pod namiot musieliśmy dobrze ubić. Tyczka namiotowa bez oporu weszła głęboko. Wyżej śnieg będzie prawdopodobnie twardszy.

Hanssen i Bjaaland wyruszyli na rekonesans i stwierdzili, że sytuacja przedstawia się dokładnie tak, jak to ocenialiśmy na odległość. Droga pod górę, aż do pierwszej terasy lodowca, wyglądała na dość łatwą. W dalszym ciągu nie wiedzieliśmy jednak, jak przedstawia się sytuacja na odcinku między tym spłaszczeniem a następnym. Tymczasem już podejście do pierwszego kosztowało nas wiele wysiłku. Odnoga lodowca, która tam prowadziła, nie była wprawdzie bardzo długa, ale za to niezmiernie stroma i pełna szerokich szczelin. Trzeba ją było przebyć za dwoma nawrotami, prowadząc po dwie pary sanek naraz. Na szczęście śnieg był lepszy niż poprzedniego dnia, a podłoże na lodowcu tak twarde, że psy mogły biec po nim doskonale. Bjaaland, który pierwszy szedł po tym stromym lodowcu, musiał dokładać wszelkich starań, aby nie dać się prześcignąć gorliwym psom.

Trudno było wprost uwierzyć, że znajdujemy się między 85° a 86° S. Upał był wprost niemożliwy. Mimo lekkiej odzieży pociliśmy się tak, jakbyśmy byli gdzieś pod równikiem. Wspinaliśmy się szybko w górę, ale — jak dotychczas — nie odczuwaliśmy jeszcze niemiłych skutków szybkiej zmiany ciśnienia atmosferycznego w postaci duszności, bólu głowy i tym podobnych. Nie było jednak wątpliwości, że z czasem dolegliwości te na pewno się pojawią. Pamiętaliśmy dobrze opisy wędrówki Shackletona po wyżynie. Nieznośny ból głowy był tam na porządku dziennym.

W stosunkowo krótkim czasie osiągnęliśmy pierwszą terasę lodowca, na którą już z daleka zwróciliśmy uwagę. Miejsce to nie, było całkiem płaskie; lodowiec podnosił się tutaj powoli w górę. Gdy przybyliśmy do punktu, do którego dotarli wczoraj w czasie swego rekonesansu Hanssen i Bjaaland, odsłonił się nam zupełnie dobry widok na dalszą część lodowca. Iść za jego biegiem było niemożliwością. Tutaj, pomiędzy dwiema potężnymi górami, lodowiec pełen był szczelin i przepaści tak szerokich i strasznych, że pragnęło się zrezygnować z wędrówki. Po stronie Góry Nansena niepodobna było się przedrzeć. Góra ta, miejscami zupełnie naga, urywała się pionowymi ścianami, trzeba więc było porzucić wszelką myśl o dalszym marszu w tym kierunku. Jedyna szansa otwierała się po stronie Góry Pedro Christophersena, w miejscu, gdzie lodowiec stykał się ze skałą. Wzdłuż tej linii przejście wydawało się zupełnie możliwe. O ile mogliśmy dostrzec, lodowiec łączył się tam — bez rozpadlin — z ośnieżonym zboczem góry, które podnosiło się szybko ku częściowo nagiemu wierzchołkowi. Droga ta jednak nie dała się prześledzić zbyt daleko. Widok na dalsze części górskiej ściany zagradzał biegnący ze wschodu na zachód łańcuch wzgórz, wśród których tu i ówdzie ziały ogromne przepaście. Patrząc z miejsca, w którym teraz staliśmy, odnosiło się wrażenie, że będzie można przejść pomiędzy przepaściami poniżej tego grzbietu i dostać się stamtąd na górną krawędź lodowego urwiska. Mogło nam się to udać, ale pewność czekała nas dopiero tam, w górze.

Najpierw zrobiliśmy. odpoczynek, ale zupełnie krótki. Płonęliśmy bowiem z niecierpliwości, aby zbadać, czy zdołamy przedostać się dalej. Wjechać jednocześnie wszystkimi sankami było tu również niemożliwe. Naraz dało się przeprowadzić tylko dwie pary z podwójną ilością psów. W pierwszej kolejce poszły sanki Hanssena i Wistinga, a następnie pozostałe. Oczywiście podwójny kurs w takim terenie nie bardzo się nam uśmiechał, ale warunki bezwzględnie tego wymagały. A więc jeszcze raz taki sam wysiłek, taka sama udręka z psami, po czym znaleźliśmy się pod samą granią, pośród jam i przepaści. Bez uprzedniego dokładnego zbadania terenu nie mogło być nawet mowy o dalszej wędrówce. Niewiele wprawdzie uszliśmy tego dnia, ale ostatni odcinek kosztował nas naprawdę dużo wysiłku.

Rozbiliśmy więc obóz ustawiając namiot na wysokości tysiąca sześciuset pięćdziesięciu metrów nad poziomem morza, po czym wyruszyliśmy niezwłocznie na zwiady. Na pierwszy ogień poszła droga, którą widzieliśmy już z dołu. Prowadziła ona we właściwym kierunku — ze wschodu na zachód, to znaczy w stronę lodowca, a tym samym była. najkrótsza. Nie zawsze jednak droga najkrótsza okazuje się również najlepszą. W tym wypadku należało mieć nadzieję, że inna droga, choćby nawet dalsza, okaże się lepsza, bo trasa najkrótsza była wprost straszna, choć ostatecznie może nawet nadawała się do przebycia. Trzeba tu było najpierw pokonać twarde, gładkie zbocze, nachylone pod kątem 45°, a kończące się gdzieś w bezdennej otchłani. Z pewnością nie należało do przyjemności przechodzić tamtędy na nartach, ale z ciężko wyładowanymi saniami przyjemność byłaby tym bardziej wątpliwa. Wszystko wskazywało na to, że sanki wraz z poganiaczami ześlizną się tutaj na bok i znikną w przepaści. Tym razem, idąc na nartach, minęliśmy szczęśliwie niebezpieczne miejsce i kontynuowaliśmy nasze poszukiwania. Droga, (którą posuwaliśmy się wzdłuż zbocza góry, ograniczona powyżej i poniżej potężnymi szczelinami, zwężała się coraz bardziej i jedynie wąski most, niewiele szerszy od sanek, prowadził do lodowca. Po obu stronach mostu wzrok gubił się w błękitnoczarnej nocy. Przejście to nie było bynajmniej zachęcające. Mogliśmy wprawdzie wyprząc psy i ostrożnie przeciągnąć sanki zakładając, że most wytrzyma, ale dalsza jazda po lodowcu zapowiadała się nie lepiej i należało przygotować się na różne niemiłe niespodzianki. Być może, że nie szczędząc czasu i trudów udałoby się w końcu prześliznąć pomiędzy nie kończącymi się na pozór przepastnymi szczelinami. Najpierw jednak chcieliśmy spróbować, czy w innym kierunku nie znajdziemy jednak lepszej drogi.

Zawróciliśmy więc do obozu, gdzie tymczasem wszystko zostało uporządkowane: namiot ustawiony, a psy nakarmione. Obecnie stanęło przed nami wielkie pytanie: co robić? Co znajduje się po drugiej stronie grzbietu? Czy panuje tam taki sam rozpaczliwy chaos, czy może teren jest łatwiejszy do przebycia?

Trzech z nas ruszyło znów na wywiad. W miarę jak zbliżaliśmy się do wierzchołka, napięcie rosło. Tak nieskończenie wiele zależało przecież od znalezienia jakiejś możliwej drogi! Jeszcze jeden krok i byliśmy na szczycie. Trud opłacił się sowicie! Na pierwszy rzut oka widać, że to jest nasza droga. Pod wysokim, przypominającym kościół szczytem Pedro Christophersena zbocze góry ciągnęło się równo, opadając łagodnie ku lodowcowi. Mogliśmy dostrzec miejsce, w którym długa powierzchnia zbocza łączyła się z lodowcem. Według wszelkiego prawdopodobieństwa droga ta była wolna od szczelin. Widzieliśmy wprawdzie kilka z nich, ale znajdowały się z daleka od siebie i nie wyglądały na specjalnie kłopotliwe. Znajdowaliśmy się jednak zbyt daleko, aby wyciągnąć z naszych spostrzeżeń ostateczne wnioski. Dlatego zapuściliśmy się jeszcze dalej, aż do podnóża lodowca, chcąc zbadać dokładniej całą trasę. Śnieg był tu puszysty i bardzo głęboki. Na nartach szło się dobrze, ale dla psów droga byłaby bardzo męcząca. Posuwając się szybko naprzód dotarliśmy wkrótce do ogromnych szczelin. Choć wielkie i głębokie, były one jednak rozmieszczone w taki sposób, że bez trudu mogliśmy je ominąć. Dolina pomiędzy obydwiema górami, wypełniona przez Lodowiec Heiberga, zwężała się ku dołowi coraz bardziej. Zacząłem się obawiać, że w pobliżu miejsca, gdzie zbocze gór przytyka do lodowca, natrafimy znów na najrozmaitsze spękania i rozpadliny. Moje obawy okazały się jednak płonne. Trzymając się jak najbliżej Góry Pedro Christophersena uniknęliśmy spotkania ze szczelinami i już po niedługim czasie znaleźliśmy się ku naszej wielkiej radości powyżej urwistego i poszarpanego odcinka Lodowca Heiberga, gdzie wszelkie posuwanie się naprzód było zupełnie wykluczone.

Tutaj, w górze, panował niezwykły spokój. Zbocze góry i lodowiec, łącząc się ze sobą, tworzyły obszerną terasę, można by nawet powiedzieć — równinę. Teren był płaski, bez jakichkolwiek rozpadlin. Tu i ówdzie mogliśmy wprawdzie dostrzec niewielkie zagłębienia — ślady po szerokich szczelinach — teraz jednak były one zupełnie zasypane śniegiem, a powierzchnia ich wyrównana.

Mogliśmy stąd oglądać potężny Lodowiec Heiberga i ocenić w pewnym stopniu istniejące warunki terenowe. Masywy górskie Wilhelma Christophersena i Ole Engelstade'a tworzyły tło, wznosząc się ku niebu dwoma ośnieżonymi wierzchołkami w kształcie okrągłych uli. Widać było, że czeka nas teraz tylko jedna, ostatnia wspinaczka, bo spomiędzy dwóch wierzchołków wyłaniała się już wielka wyżyna. Chodziło o to, aby jak najmniejszym wysiłkiem pokonać ostatnią przeszkodę i znaleźć drogę tam na górę. W przejrzystym powietrzu mogliśmy odróżnić za pomocą naszej doskonałej lornetki pryzmatycznej najdrobniejsze szczegóły i wyliczyć wszystko z największą dokładnością. Okazuje się, że nawet wejście na Górę Pedro Christophersena leżałoby w granicach naszych możliwości; wszak wspinaliśmy się na nie mniej uciążliwe wysokości. Inna rzecz, że zbocza góry były tutaj bardzo strome, pełne wielkich szczelin i olbrzymich brył lodu.

Pomiędzy górami Pedro i Wilhelma Christophersena biegła odnoga lodowca w górę, aż do wyżyny. Lodowiec ten nie wchodził jednak w rachubę, był bowiem zbyt poszarpany i popękany. Między szczytami Wilhelma Christophersena a Ole Engelstade'a nie istniało żadne przejście. Między górami Ole Engelstade'a a Fridtjöfa Nansena natomiast sytuacja wyglądała wcale obiecująco. Widok jednak na pierwszą z tych gór był jeszcze zbyt ograniczony, aby można było już teraz rozstrzygnąć sprawę z całą pewnością.

Choć wszyscy trzej już bardzo się zmęczyliśmy, postanowiliśmy kontynuować wędrówkę, aby zobaczyć, co się kryje dalej. Dzisiejsze trudy ułatwią nam przecież jutrzejszy marsz. Ruszyliśmy więc naprzód poprzez ostatnie, najwyższe spłaszczenie Lodowca Heiberga. W miarę jak posuwaliśmy się coraz wyżej, teren pomiędzy górami Nansena a Engelstade'a odsłaniał się coraz szerzej i wreszcie nie trzeba było iść dalej, aby poznać po ukształtowaniu, że na pewno znajdziemy tutaj najlepszą drogę w górę. Ta część trasy ostatecznego przejścia, której nie mogliśmy jeszcze zaobserwować w całości, mogła co prawda nastręczać pewne trudności, z miejsca jednak, w którym staliśmy, można już było stwierdzić, że bez większych kłopotów uda się nam przedostać na wewnętrzny skłon Góry Nansena, przechodzący tutaj — poprzez niezbyt uciążliwy lodowiec — w równinę. Tak, teraz byliśmy już pewni, że oglaćdamy wielki płaskowyż. Spoza przełęczy dzielącej oba szczyty, trochę dalej w głębi wyżyny, wychylała się Góra Hellanda Hansena. Miała ona bardzo szczególny wierzchołek, który tylko samym czubkiem wystawał ponad wyżynę, a poza tym był silnie wydłużony i przypominał dach widziany z boku. Wznosił się on na trzy tysiące trzysta metrów nad poziomem morza. Po zbadaniu warunków terenowych i stwierdzeniu, że jutro, jeśli pogoda dopisze, będziemy na wyżynie, ruszyliśmy w drogę powrotną, wielce zadowoleni z wyników naszego wypadu. Wszyscy byliśmy zgodni co do tego, że jesteśmy porządnie zmęczeni i że należy się nam odpoczynek, a także coś niecoś dla żołądka. Miejsce, z którego zawróciliśmy, leżało na wysokości dwóch tysięcy czterystu metrów nad poziomem morza, byliśmy więc siedemset pięćdziesiąt metrów powyżej obozu.

Starymi śladami łatwo zjeżdżało się w dół, choć droga wydała nam się teraz monotonna. W niektórych miejscach pędziliśmy śmiało przed siebie, a brawurowe skoki nie należały do rzadkości. Na ostatnim odcinku, przed obozem, mieliśmy najbardziej stromy zjazd. Uznaliśmy więc, choć niechętnie, że najrozsądniej będzie złączyć dwa kijki i stworzyć w ten sposób dobry hamulec. I tak jechało się jeszcze dość szybko. Gdy minęliśmy wierzchołek, pod którym daleko w dole znajdował się namiot, oczom naszym ukazał się niezwykły widok. Obóz i namiot, otoczone zewsząd olbrzymimi szczelinami i bezdennymi przepaściami, wyglądały niezbyt zachęcająco. Wrażenia, jakie sprawia na widzu ten dziki krajobraz, nie można oddać w słowach. Przepaść przy przepaści, szczelina przy szczelinie, olbrzymie bryły lodu; mimo woli musiało się myśleć o potędze natury. Nie bez pewnego jednak zadowolenia oglądaliśmy ten obraz. Mała, ciemna plamka tam w dole — nasz mały domek w samym centrum chaosu — dawała poczucie siły. Mieliśmy świadomość, że zaiste straszny musiałby być teren, przez który nie potrafilibyśmy się przedrzeć.

Tymczasem raz po raz słychać było potężne huki; to od strony Góry Nansena, to od innych szczytów. Widzieliśmy przy tym tumany śniegu, wzbijające się wysoko w powietrze. Widoczne było, że góry są właśnie w trakcie zmiany stroju zimowego na nieco bardziej wiosenny.

Z oszałamiającą szybkością zjechaliśmy w dół, do obozu. Nasi koledzy postarali się, aby wszystko było tam w jak najlepszym porządku. Psy drzemały, wygrzewając się na słońcu. Nie raczyły nawet zejść z drogi, gdy wpadliśmy między stado. W namiocie panował upał wręcz tropikalny. Słońce świeciło wesoło przez czerwony pokrowiec i ogrzewało wnętrze.

Prymus szumiał i syczał, a w garnku gotował się w najlepsze pemikan. Naszym jedynym marzeniem było rozłożyć się w namiocie i jeść, i pić, ile sił starczy.

Wiadomości, jakie przynieśliśmy, nie były błahe. Jutro ruszamy dalej! Brzmiało to aż nazbyt pięknie. Przypuszczaliśmy, że trzeba będzie dziesięciu dni, aby dostać się na wyżynę, a tymczasem miało wystarczyć cztery. W ten sposób oszczędzaliśmy masę żywności dla psów, ponieważ można było zabić zbędne zwierzęta o sześć dni wcześniej, niż przewidywał plan.

Tego wieczora uroczyście spożywaliśmy kolację. Nie znaczy to, abyśmy dostali coś więcej do jedzenia! Nie mieliśmy odwagi pozwolić sobie na coś podobnego. Ale na myśl o świeżych sznyclach z psiego mięsa, czekających nas na wyżynie, ślinka napływała sama do ust. Tak dalece oswoiliśmy się już z myślą o zabiciu psów, że fakt ten wcale nie wydawał nam się straszny, choć w innych warunkach niewątpliwie tak by właśnie było. Rachunek został już zamknięty; zapadła decyzja, które z naszych zwierząt zasłużyły sobie na dalszy żywot, a które trzeba będzie poświęcić. Inna rzecz, że decyzja była tu bardzo trudna, bo właściwie wszystkie nasze psy odznaczały się dzielnością i pracowitością.

Spaliśmy bardzo niespokojnie, bo huki i grzmoty trwały przez całą noc. Lawiny spadały jedna po drugiej, odkrywając na zboczach gór miejsca, być może od niepamiętnych czasów zasypane śniegiem.

21 listopada wstaliśmy o zwykłej porze, około ósmej rano. Co za cudowna pogoda, jasno i spokojnie! Podjazd na grzbiet górski był w gruncie rzeczy ciężką zaprawą dla naszych psów. Tym razem wykonały swoje zadanie naprawdę doskonale: każda sfora sama ciągnęła sanki. Droga była równie uciążliwa jak poprzedniego dnia. W puszystym śniegu nie mogliśmy posuwać się szybko. Nie korzystając ze starych śladów, skierowaliśmy się od razu do miejsca, skąd miała się rozpocząć dalsza wspinaczka.

Napięcie wzrosło jeszcze bardziej, gdy zbliżyliśmy się do Góry Ole Engelstade'a, u stóp której trzeba było przejść, aby dostać się w ramię lodowca pomiędzy nią a Górą Nansena. Jakie tam będą warunki terenowe? Czy lodowiec przechodzi stopniowo w wyżynę, czy też może jest poszarpany i nie do pokonania? W miarę jak okrążaliśmy Górę Engelstade'a, widok stawał się coraz rozleglejszy. Niestety, teren wyglądał na bardzo poszarpany i nasze wczorajsze przypuszczenia wydawały się już mało realne. Nareszcie odsłonił się widok na cały krajobraz i oto patrzcie — ostatnia część trasy leżała przed nami wolna!

Ponieważ droga była jeszcze długa i stroma, postanowiliśmy przed rozpoczęciem ostatecznego ataku odpocząć. Zatrzymaliśmy się więc w osłoniętym, słonecznym miejscu, u stóp Góry Engelstade'a. Przy tej okazji pozwoliliśmy sobie na drugie śniadanie, co dotychczas jeszcze się nam nie zdarzyło. Wydobyto więc skrzynię z naczyniami i gdy prymus zaczął potężnie szumieć, wiedzieliśmy, że czekolada nie da długo na siebie czekać. Ten napój to niebiańska rozkosz. Byliśmy wyczerpani marszem i języki dosłownie przyschły nam do podniebienia. Hanssen jako kucharz wydawał napój.

Na dłuższy postój nie było teraz czasu. Okazuje się, jak bardzo praktycznie jest nosić na sobie tylko lekką bieliznę i wiatrówkę; człowiek marznie wtedy tak szybko, że nie ustoi długo w jednym miejscu. Choć temperatura wynosiła dziś zaledwie —20°, ruszaliśmy w dalszą drogę szczęśliwi.

Ostatnie podejście było bardzo ciężkie, szczególnie na początku. Właściwie nie mieliśmy nadziei, że psy dadzą sobie radę w pojedynczych zaprzęgach, jednak zaryzykowaliśmy. Za ten ostatni wyczyn muszę wyrazić swoje najwyższe uznanie zarówno psom, jak ludziom. I dla jednych, i dla drugich była to wspaniała próba sił. Widok ten mam wciąż jeszcze przed oczyma: psy zdawały się rozumieć, że jest to ostatni wielki wysiłek, jakiego się od nich żąda. Zupełnie rozpłaszczone, wpierając się łapami w śnieg, ciągnęły i ciągnęły coraz wyżej. Od czasu do czasu trzeba było jednak dać im odsapnąć i wtedy przychodziła ciężka chwila dla poganiaczy. To naprawdę nie fraszka raz po raz poruszać z miejsca ciężko wyładowane sanki. Jak bardzo musiały się namęczyć na tej górze zarówno psy, jak ludzie! Mimo wszystko sanki cal po calu posuwały się naprzód, aż wreszcie najbardziej stromy odcinek został pokonany. Druga część tego etapu leżała teraz przed nami w postaci łagodnej pochyłości, na którą weszliśmy nie zatrzymując się już ani razu. Dalsza jednak droga ciągle jeszcze była dość ciężka i długo trwało, zanim osiągnęliśmy wyżynę po południowej stronie Góry Engelstade'a.

Z ciekawością i napięciem oczekiwaliśmy wyżyny. Spodziewaliśmy się, że będzie to ogromna, jednostajna równina, ciągnąca się w kierunku południowym. Spotkało nas rozczarowanie. W stronie południowo-zachodniej wyżyna wyglądała wprawdzie pięknie i gładko, ale nie tędy wiodła nasza droga. Ku południowi natomiast teren ukształtowany był w długie grzebienie wzgórz, ciągnące się ze wschodu na zachód. Pasma te stanowiły prawdopodobnie odgałęzienia głównego łańcucha górskiego, biegnącego w kierunku południowym.

Kontynuowaliśmy z uporem nasz marsz, nie chcąc zatrzymywać się przed osiągnięciem samej wyżyny. Mieliśmy nadzieję, że grzbiet przed nami, stanowiący przedłużenie Góry Pedro Christophersena, będzie zarazem ostatnim. Tutaj, w górze, zmienił się natychmiast charakter pokrywy śnieżnej. Zniknął puszysty śnieg, pokazały się pojedyncze faliste wydmy śnieżne, które dały się nam szczególnie we znaki na ostatnim grzbiecie. Wydmy biegły z południowego wschodu na północny zachód; były one twarde jak kamień i ostre jak nóż. Upadek mógł tutaj pociągnąć za sobą bardzo niemiłe następstwa.

Właściwie należało się spodziewać, że psy mając już dość wysiłków — jak na jeden dzień — będą zupełnie wyczerpane. Ale ostatnie wzniesienie z nieprzyjemnymi wydmami nie odebrało im animuszu. Raźnym biegiem wciągnęły nas za jednym zamachem na sam szczyt wyniosłości, którą — sądząc z jej wyglądu — uważaliśmy za skraj wyżyny. O ósmej wieczorem zatrzymaliśmy się na postój.

Pogoda utrzymywała się dobra i wszystko wskazywało, że widoczność będzie znośna. W kierunku północno-zachodnim widać było w wielkiej odległości połyskliwy łańcuch górski. Był to ciągle ten sam łańcuch, biegnący na południowy wschód, ale oglądaliśmy go teraz z przeciwnej strony. W pobliżu nie widzieliśmy nic poza tyłami gór, wielokrotnie ostatnio wspominanych. Dopiero później przekonaliśmy się, jak bardzo potrafi kłamać oświetlenie.

Natychmiast po przybyciu obejrzałem barometr i okazało się, że jesteśmy na wysokości trzy tysiące dwieście dwadzieścia metrów, co potwierdził później hipsometr. Wszystkie koła pomiarowe pokazały siedemnaście mil morskich, czyli trzydzieści jeden kilometrów. Oceniając osiągnięcia tego dnia — trzydzieści jeden kilometrów drogi przy różnicy wzniesień tysiąc sześćset metrów — przekonaliśmy się, czego można dokonać przy pomocy dobrze wyćwiczonych psów. Nasze sanki były wtedy jeszcze dobrze wyładowane i wydaje mi się zbyteczne wystawiać naszym zwierzętom jeszcze jakieś specjalne świadectwo pochwalne. Samo zestawienie tych faktów powinno wystarczyć.

Tutaj, na wyżynie, śnieg był tak silnie zmarznięty, że z trudem tylko udało nam się znaleźć miejsce odpowiednie pod namiot. Gdy został on wreszcie ustawiony, podano mi — jak zwykle — śpiwory oraz worki z indywidualnym ekwipunkiem; tak samo jak zwykle poukładałem je wewnątrz namiotu. Skrzynia ze sprzętem kuchennym oraz żywność na wieczór i następny ranek wjechały również do środka. Znacznie szybciej natomiast niż zwykle rozpaliłem tego wieczora prymus. Miałem nadzieję, że w ten sposób wywołam dość hałasu, aby nie słyszeć strzałów, które teraz miały nastąpić. Dwudziestu czterech naszych dzielnych towarzyszy i wiernych pomocników musiała tu spotkać śmierć. Było to bardzo ciężkie, lecz nieuniknione. Wszyscy byliśmy zdania, że nie wolno się cofnąć przed niczym, co może przyczynić się do osiągnięcia celu. Zapadło więc postanowienie, że każdy sam zastrzeli te spośród swoich psów, które zostały przeznaczone na śmierć.

Pemikan zagotował się tego wieczoru dziwnie szybko; mam wrażenie, że mieszałem go tym razem szczególnie gorliwie. Naraz huknął pierwszy strzał. Nie jestem na ogół wrażliwy, ale muszę przyznać, że zadrżałem. Strzały następowały szybko jeden po drugim.

Brzmiały jakoś niesamowicie na tym bezkresnym pustkowiu.

Wkrótce zjawił się pierwszy z towarzyszy w namiocie.

Nastrój świąteczny, który powinien zapanować tego wieczora — pierwszego wieczora spędzonego na płaskowyżu — zawiódł. W powietrzu wisiało coś przygniatającego i smutnego — byliśmy przecież serdecznie przywiązani do naszych psów. Obóz ten nazwaliśmy „Psim obozem". Zgodnie z planem mieliśmy odpoczywać tutaj przez dwa dni, odżywiając się psim mięsem.

W nocy temperatura spadła, a potężne podmuchy wiatru zamiatały równinę. Targały one i potrząsały naszym namiotem, ale wiele jeszcze brakowało do tego, aby go przewrócić. Psy spędziły noc na obżeraniu się. Kiedy się budziliśmy, słyszeliśmy zgrzytanie i kłapanie zębami.

Od razu dała się też odczuć gwałtowna zmiana wysokości. Kiedy chciałem się obrócić w swoim śpiworze, musiałem to zrobić na kilka rat, aby nie stracić tchu. Jeden oddech nie wystarczał, aby przewrócić się na drugi bok. Nie potrzebowałem też pytać, czy tak samo czują się moi towarzysze — wystarczyło posłuchać ich oddechu.

Kiedy rano wyszliśmy z namiotu, powietrze było znowu zupełnie spokojne, ale mimo to pogoda nie zapowiadała się obiecująca — po niebie ciągnęły ciemne, groźne chmury. Przedpołudnie poświęciliśmy na ściąganie skór z zabitych psów. Pozostałe przy życiu psy chodziły naokoło, węsząc; niektóre wyszukiwały sobie kawałki mięsa, inne trawiły. My, ludzie, wybraliśmy dla siebie to, co uważaliśmy za najdelikatniejsze i najmłodsze. Robotę tę — zarówno wyszukanie, jak i przygotowanie sznycli — zleciliśmy Wistingowi.

W tym czasie zasłona chmur przetarła się nieco i od czasu do czasu ukazywało się słońce, co prawda w postaci niezbyt promiennej. We właściwym momencie udało się nam uchwycić jego położenie i określić szerokość geograficzną, mianowicie 85°36' S. Byliśmy z tego ogromnie zadowoleni, bo wkrótce potem zaczęło dmuchać od strony wschodnio-południowo-wschodniej i zanim obejrzeliśmy się, tkwiliśmy w gęstej mgle. Teraz jednak mogliśmy już gwizdać na niepogodę. Cóż nam szkodziło, że wiatr dął z całej siły, miotając śniegiem, kiedy mieliśmy ochotę leżeć i obfity zapas żywności. Mniej więcej tego samego zdania były zapewne nasze psy; byle tylko dostały dość żarcia, nie dbały o pogodę.

Kiedy po zakończeniu obserwacji weszliśmy do namiotu, Wisting pracował już pełną parą. Garnek stał na ogniu i sądząc z błogiego zapachu, przygotowania do posiłku były na najlepszej drodze. Sznycli nie dało się smażyć, nie mieliśmy bowiem ani patelni, ani masła. Co prawda można było wytopić trochę tłuszczu z pemikanu, a z patelnią też by się jakoś poradziło, uznaliśmy jednak, że znacznie prościej i szybciej będzie mięso ugotować. W ten sposób zyskaliśmy na dodatek drogocenny rosół.

Wisting ujawnił zdumiewający talent kucharski. Włożył do zupy wybrane specjalnie kawałki pemikanu, zawierające najwięcej jarzyn, i oto teraz podał nam wspaniały, świeży rosół na mięsie z jarzynami. Szczytowym jednak punktem obiadu było drugie danie. Jeśli nawet mieliśmy pewne wątpliwości co do smaku psiego mięsa, znikły one bez śladu po pierwszym próbnym kęsku. Mięso było wyśmienite, po prostu pyszne; sznycle znikały jeden po drugim z błyskawiczną szybkością. Co prawda muszę przyznać, że niezależnie od ich doskonałości mogłyby być trochę większe; ostatecznie nie można jednak wymagać zbyt wiele od psa. Skonsumowałem sam jeden pięć sznycli, po czym próbowałem na próżno wyłowić coś jeszcze z garnka. Na takie powodzenie Wisting nie był widocznie przygotowany.

Popołudnie poświęciliśmy na przejrzenie zapasów żywności i załadowanie ich na trzy pary sanek. Czwarte sanki — Hassela — miały pozostać na miejscu. Żywność rozdzielona została w sposób następujący: na pierwsze sanki (Wistinga) przypadło: trzy tysiące siedemset sztuk sucharów (dzienna porcja na jednego człowieka wynosiła czterdzieści sztuk małych sucharków), sto dwadzieścia sześć kilogramów pemikanu dla psów (po pół kilograma na głowę dziennie), dwadzieścia siedem kilogramów pemikanu dla ludzi (trzysta pięćdziesiąt gramów na głowę dziennie), 5,8 kilograma czekolady (czterdzieści gramów na osobę dziennie). Pozostałe sanki zawierały podobny ładunek.

Z tym zapasem mogliśmy wędrować sześćdziesiąt dni bez potrzeby ograniczania dziennej racji. Pozostałe przy życiu psy rozdzielono po sześć na każdy z trzech zaprzęgów. Według naszych obliczeń mogliśmy dotrzeć z nimi aż do bieguna i powrócić stamtąd z szesnastoma. Hassel miał pozostawić swoje sanki na miejscu, przekazał więc zapasy trzem pozostałym zespołom.

24 listopada wiatr zmienił się na północno-wschodni i pogoda zrobiła się nie najgorsza. O siódmej rano zaczęliśmy więc przepakowywać sanki. Praca ta nie należała do przyjemnych. Czekoladę w tabliczkach trzeba było wydobyć, przeliczyć i podzielić na troje sanek. To samo zrobiliśmy z sucharami. Musieliśmy policzyć każdy kawałek. Łatwo sobie wyobrazić, co to była za praca, skoro chodziło o tysiące sztuk, a pakowanie odbywało się przy 20° mrozu, silnym wietrze, a do tego gołymi rękami. Wiatr stale się wzmagał, a gdy wreszcie byliśmy gotowi, rozszalała się taka wichura i śnieżyca, że nie widzieliśmy nawet namiotu. Zrezygnowaliśmy więc z pierwotnego zamiaru wyruszenia, gdy tylko sanki będą gotowe. Nie było to jednak żadną stratą. Wprost przeciwnie, stanowiło nawet poważną korzyść, ponieważ dzięki temu psy — najważniejszy czynnik naszego wyposażenia — mogły wreszcie gruntownie wypocząć i intensywnie się odżywić.

Od chwili przybycia na wyżynę ogromnie się poprawiły. Były teraz tłuste i zadowolone. Objawy wygłodzenia zniknęły bez śladu. Dla nas samych dzień lub dwa nie grały już teraz żadnej roli. Toteż nie martwiliśmy się zbytnio, gdy po skończonej pracy trzeba było schronić się znowu do namiotu i ułożyć na spoczynek. Zanim wszedłem do środka, zauważyłem po drugiej stronie Wistinga, który klęcząc na niewielkim pagórku przygotowywał sznycle. Psy stały wokoło i przyglądały mu się z wielkim napięciem. Wiatr północno-wschodni gwizdał i wył, śnieg wirował w powietrzu i nikt chyba nie pomyśli, że Wisting miał robotę szczególnie przyjemną. Poradził sobie jednak całkiem dobrze i otrzymaliśmy taki sam obiad jak poprzednio.

Wreszcie pod wieczór wiatr nieco przycichł i zmienił kierunek na bardziej wschodni, toteż ułożyliśmy się na spoczynek z jak najlepszymi nadziejami co do następnego dnia.

Niedziela, 26 listopada. Był to z wielu powodów piękny dzień. Już dawniej przy najrozmaitszych okazjach towarzysze moi dokonywali wyczynów, które wykazywały jasno, do czego są zdolni. Tego jednak, czego dokonali wówczas, nie zapomnę do końca życia.

W ciągu nocy wiatr zmienił się znowu na północny i wzmógł się aż do burzy. Wiało i cięło śniegiem tak strasznie, że wychodząc z namiotu, z trudem dostrzegaliśmy sanki, zasypane niemal zupełnie śniegiem. Psy zbiły się w jeden kłąb i starały się, jak mogły, chronić przed niepogodą. Temperatura nie była nawet szczególnie niska: —27°, dosyć to jednak, aby dać się dobrze we znaki podczas burzy. Wychodziliśmy po kolei na dwór, aby ocenić pogodę, po czym pakowaliśmy się do śpiworów i rozmawialiśmy o kiepskich widokach na przyszłość.

— Cholernie marna pogoda w tym „Psim obozie" — stwierdził jeden z towarzyszy. — Wygląda na to, że w ogóle nie ma zamiaru się poprawić. To już piąty dzień burzy, a jest gorzej niż kiedykolwiek.

Tak, co do tego byliśmy zupełnie zgodni.

— Nie ma nic gorszego jak siedzenie na miejscu podczas niepogody — podjął ktoś inny. — To się daje więcej we znaki niż cały dzień marszu.

Osobiście byłem tego samego zdania. Jeden dzień bezczynności smakował wcale dobrze, ale dwa, trzy, cztery czy nawet, według wszelkich oznak, pięć dni — nie, to było straszne.

— Może byśmy spróbowali ruszyć dalej? — zauważył któryś.

Propozycja ta spotkała się natychmiast z jednomyślnym aplauzem.

Gdy myślę o moich czterech przyjaciołach, którzy towarzyszyli mi w podróży na biegun, widzę ich najczęściej takimi, jakimi byli właśnie tego poranku. Wszystkie te cechy, które najbardziej cenię w człowieku, zarysowały się przy tej okazji jak najwyraźniej: odwaga i nieustraszoność bez samochwalstwa i wielkich słów.

Wśród żartów i śmiechu rzeczy zostały spakowane, po czym wyszliśmy na dwór. Było rzeczą prawie niemożliwą trzymać tu oczy otwarte. Delikatny pył śniegowy wdzierał się wszędzie i chwilami miało się wrażenie, że człowiek po prostu oślepł. Namiot pokrywał lód i śnieg, toteż zwijaliśmy go z największą ostrożnością, aby nie połamać płótna na kawałki. Psy wydawały się niezbyt skłonne do wyruszenia i upłynęło nieco czasu, zanim udało się je zaprząc. Wreszcie przygotowania były skończone. Jeszcze jedno spojrzenie na obozowisko, by sprawdzić, czy czegoś nie zapomnieliśmy. Czternaście zabitych psów, które jeszcze pozostały, złożyliśmy na jedno miejsce. Na wierzchu stanęły jako znak orientacyjny sanki Hassela. Umieściliśmy w nich zbywającą uprząż, kilka lin ubezpieczających i wszystkie raki do chodzenia po lodzie, a więc rzeczy, które, jak sądziliśmy, nie będą nam już potrzebne. I bez tego było co ciągnąć. Na koniec Wisting wbił obok pozostawionych rzeczy złamaną nartę, uważając, że jeden znak więcej na pewno nie zaszkodzi. Jak się później okazało, ostrożność ta była bardzo wskazana.

Wreszcie ruszyliśmy w drogę. Początkowo trasa była bardzo ciężka, zarówno dla zwierząt, jak dla ludzi. Wysokie zaspy śnieżne ciągnęły się. jedna za drugą w kierunku południowym, bardzo utrudniając marsz. Prowadzenie sanek wymagało wielkiej ostrożności, trzeba je było wciąż podpierać, aby nie przewróciły się na wysokich zaspach. Ci z nas, którzy nie mieli sanek, z trudem tylko mogli utrzymać się na nogach, gdyż brakowało oparcia dla rąk. W taki sposób jakoś pchaliśmy się przed siebie; najważniejsze, że mimo wszystko posuwaliśmy się jednak naprzód.

Początkowo teren jak gdyby się trochę podnosił. Warunki śniegowe były wyjątkowo złe, mieliśmy wrażenie, że brniemy w sypkim piasku. Stopniowo jednak wydmy śnieżne malały, aż na koniec znikły zupełnie i grunt stał się zupełnie równy. Sanna także z upływem czasu stawała się coraz lepsza. Bóg jeden wie, jak to się działo, bo wichura szalała dalej z niezmniejszoną siłą, a śnieg z gradem był gęstszy niż kiedykolwiek. Poganiacze nie widzieli nawet własnych psów. Teren zaczął teraz jak gdyby nieco opadać. Można tak było wnioskować ze wzrastającej szybkości, z jaką mknęły nasze sanki. Psy przeszły stopniowo w lekki galop. Wicher, który wiał nam w plecy, przyczyniał się również do zwiększenia szybkości, ale sam przecież nie mógł spowodować tak wielkiej zmiany. Ten spadek terenu wcale mi się nie podobał. Skoro już raz osiągnęliśmy obecną wysokość, to według mego zdania nie powinniśmy napotkać takiej pochyłości. Nie zgadzało się to z mymi przewidywaniami, według których teren powinien się raczej nieco podnosić. Na razie spadek nie był co prawda aż tak znaczny, aby budził niepokój. Gdyby jednak grunt obniżał się w dalszym ciągu, musielibyśmy zatrzymać się i rozbić obóz. Pędzić galopem na oślep w zupełnie nie znanym terenie byłoby po prostu szaleństwem. W każdej chwili mogliśmy się przecież znaleźć na dnie jakiejś przepaści.

Na czele jechał jak zwykle Hanssen. Właściwie to ja powinienem być na przedzie, ale na nierównym terenie początkowego odcinka drogi, jak i podczas późniejszej szybkiej jazdy, nie mógłbym zdążyć na nartach przed psami. Z tego powodu trzymałem się sanek Wistinga.

Nagle spostrzegłem, jak psy Hanssena rwą do przodu i w szalonym pędzie biegną w dół; za nimi mkną sanki Wistinga. Ledwie zdążyłem krzyknąć na Hanssena, aby się zatrzymał. Dokonał tego zwracając sanki prostopadle do zbocza. Następni nadjeżdżający za nim zatrzymali się na jego sankach. Staliśmy na skraju stromego urwiska. Co znajduje się w dole, niełatwo było stwierdzić, a przy takiej pogodzie woleliśmy tego nie badać. Wydawało się rzeczą prawdopodobną, że znajdujemy się na zboczu jednego z licznych wzgórz, ale aż do przejaśnienia nie mogliśmy stwierdzić nic pewnego. Wobec tego wydeptaliśmy w miękkim śniegu miejsce pod namiot i rozpięliśmy go bez trudności. Dzisiejszy marsz nie był długi — dziewiętnaście kilometrów. W każdym razie skończyliśmy z czekaniem w „Psim obozie", a to znaczyło już bardzo wiele.

Wieczorem po zmierzeniu temperatury wrzenia wody okazało się, że znajdujemy się trzy tysiące trzydzieści metrów nad poziomem morza; tym samym od wyruszenia z „Psiego obozu" straciliśmy sto dziewięćdziesiąt metrów wysokości. Schroniwszy się w namiocie natychmiast zasnęliśmy. Musieliśmy jednak być gotowi do zerwania się w każdej chwili, gdyby tylko pogoda się przejaśniła. Toteż spaliśmy, że tak powiem, na jedno oko, aby wszystko, co się może zdarzyć, dochodziło do naszej świadomości.

O trzeciej nad ranem słońce przedarło się przez zasłonę z chmur. Szybko wybiegliśmy z namiotu. Położenie nasze jednak pozostawało w dalszym ciągu niewyjaśnione. Słońce stało na niebie niczym wielka żółta lampa, promienie jego nie zdołały jeszcze rozpędzić mgły. Wiatr, choć trochę osłabł, dął jeszcze dość mocno. W istocie nie należy to do przyjemności, jeśli trzeba wyjść z dobrego, ciepłego śpiwora i całymi godzinami wystawać na dworze, aby obserwować pogodę. Wiedzieliśmy jednak z doświadczenia, że przejaśnienie może nadejść w jednej chwili, i dlatego należało być w pogotowiu. Nagle zrobiło się jasno, wprawdzie tylko na krótką chwilkę, ale to nam wystarczyło. Zdążyliśmy zaobserwować, że znajdujemy się na stromej pochyłości. W kierunku południowym zbocze było zbyt spadziste, by nim schodzić, ale ku południowemu wschodowi opadało już nie tak gwałtownie. W dole ciągnęła się wielka równina. Szczelin ani innych przeszkód nie dostrzegliśmy. Co prawda niewiele tylko mogliśmy zobaczyć — zaledwie najbliższą okolicę. Gór nie było w ogóle widać: ani Góry Nansena, ani Christophersena.

Ogromnie zadowoleni z poczynionych obserwacji wróciliśmy do namiotu i spaliśmy dalej aż do szóstej; o tej godzinie zaczęły się roboty poranne. Wichura rozszalała się na nowo. Teraz jednak, gdy zdążyliśmy się zapoznać z najbliższą okolicą, trzeba by było czegoś więcej niż wiatru i śnieżycy, aby nas zatrzymać! Wiedzieliśmy dobrze, że jeśli tylko uda nam się zjechać w dół, na równinę, dalej już sobie jakoś poradzimy. Podłożyliśmy więc pod sanki rozmaite hamulce i zaczęliśmy zjazd po zboczu w kierunku południowo-wschodnim. To, co zdołaliśmy zaobserwować wczesnym rankiem, w zupełności się teraz potwierdzało. Zjeżdżaliśmy z góry całkiem równo i sanki dotarły na dół bez wypadku. Mogliśmy teraz zwrócić się znowu na południe. Wśród gęstej zamieci kontynuowaliśmy naszą podróż w nieznane. Północno-wschodni wicher dmuchał nam stale w plecy, co było poważną pomocą. Podjęliśmy znowu budowę kopców orientacyjnych, które nie były potrzebne, dopóki wspinaliśmy się na krawędź płaskowyżu.

Do południa minęliśmy jeszcze jeden niewielki grzbiet — ostatni, jaki mieliśmy napotkać na naszej drodze. Teren był obecnie pozbawiony jakichkolwiek wzniesień, gładki i równy jak stół; nie było tu też ani śladu zasp. Jeśli mimo to posuwaliśmy się z trudem i powoli, to winne były temu niezwykle ciężkie warunki śniegowe — gorszej sanny nie mielibyśmy nawet na Saharze! Odtąd też przewodnicy mogli spełniać swe zadanie; Hassel i ja zmienialiśmy się w tej pracy aż do bieguna.

W ciągu dnia pogoda się poprawiła. Kiedy wieczorem rozbijaliśmy obóz, było już zupełnie ładnie. Słońce przedarło się przez chmury i po tylu mroźnych dniach grzało teraz wspaniale. Widoczność jednak pozostawała w dalszym ciągu zła i nie mogliśmy rozejrzeć się w otoczeniu. Przebyta odległość według wszystkich trzech kół pomiarowych wynosiła trzydzieści kilometrów. Biorąc pod uwagę ciężkie warunki śniegowe mogliśmy być całkiem zadowoleni z tego rezultatu.

Pomiar wysokości dał teraz dwa tysiące osiemset metrów nad poziomem morza, to znaczy, że w ciągu dnia zjechaliśmy dwieście trzydzieści metrów w dół. Wprawiło mnie to w osłupienie. Co to może, znaczyć? Zamiast zyskiwać stopniowo na wysokości opuszczamy się coraz niżej. W dalszej drodze musiało nas czekać coś niezwykłego, ale co? Według naszych obliczeń znajdowaliśmy się tego wieczoru pod 86° S.

28 listopada nie przyniósł takiej pogody, jakiej byśmy sobie życzyli. Przez całą noc uderzał w nas gwałtowny wiatr północny. Rano wiał już co prawda tylko lekki wietrzyk, który przyniósł jednak znowu gęstą mgłę i opady. Gniewało nas to, bo znajdowaliśmy się na obszarach zupełnie dziewiczych, a nie mogliśmy nic zobaczyć. Teren właściwie się nie zmienił, był jednak nieco bardziej falisty niż poprzednio. Że w dawniejszych czasach szalały tu burze, i to potężne, dowodziła jego powierzchnia układająca się w stwardniałe na kamień zaspy. Na nasze szczęście opady z ostatnich dni wypełniły zagłębienia między tymi zaspami, tak że obecnie całość przedstawiała się jako dość równa płaszczyzna. Posuwanie się było w dalszym ciągu uciążliwe, w każdym jednak razie łatwiejsze niż poprzedniego dnia. Podczas gdy tak macaliśmy na oślep, zżymając się na trwającą wciąż złą pogodę, jeden z nas nagle zawołał:

— Spójrzcie no teraz!

Na wschodzie, nieco na południe, wznosił się — wysoko ponad masami mgły — stromy, ciemny wierzchołek. Góra nie była odległa. Wręcz przeciwnie, wyglądała na niepokojąco bliską. Zatrzymawszy się, rozkoszowaliśmy się wspaniałym widokiem. Nie na długo jednak przyroda odsłoniła przed naszymi oczyma te swoje cuda; wkrótce skryła je na powrót za ciężką zasłoną z mgły.

Wiedzieliśmy teraz, że trzeba się przygotować na niespodzianki. Po przebyciu około szesnastu kilometrów mgła podniosła się znów na moment, ujrzeliśmy wtedy na zachodzie, w odległości zaledwie jednego lub dwóch kilometrów, dwa wąskie, długie grzbiety górskie biegnące z północy na południe, pokryte zupełnie śniegiem. Wyniosłości te — Góry Hellanda Hansena — były jedynymi górami, jakie dostrzegliśmy podczas marszu przez wyżynę po naszej prawej ręce. Miały od dwu tysięcy siedemset do trzech tysięcy metrów wysokości i mogły służyć jako doskonałe drogowskazy w powrotnej drodze. Nie mogliśmy stwierdzić żadnego powiązania między tymi grzbietami, a górami ciągnącymi się na wschodzie. Wyglądały na dwa zupełnie odosobnione wierzchołki; nie mogliśmy bowiem dostrzec żadnych wzniesień biegnących ze wschodu na zachód.

Wędrowaliśmy dalej w tym samym kierunku, oczekując po drodze wciąż nowych niespodzianek. Powietrze przed nami było czarne jak smoła i zdawało się coś ukrywać. Nie mogła to być burza, bo mieliśmy ją już poza sobą. Pędziliśmy wciąż dalej i dalej, tak że przebyliśmy tego dnia trzydzieści kilometrów, nic jednak nie nastąpiło.

Notatki w moim dzienniku z 29 listopada zaczynają się od niezbyt pochlebnej uwagi: „Mgła, mgła i jeszcze raz mgła! Do tego sypki śnieg, który czyni drogę prawie nie do przebycia. Biedne zwierzęta muszą się straszliwie namordować, aby uciągnąć sanki".

Ostatecznie jednak dzień ten nie był jeszcze najgorszy, ponieważ pozbyliśmy się niepewności, stwierdziwszy, co kryje za sobą czarne jak smoła powietrze. Przed południem słońce przedarło się przez zasłonę z mgły i wtedy na południowym wschodzie, w odległości zaledwie paru kilometrów, ukazało się potężne pasmo górskie. U jego podnóża, w poprzek naszej drogi, leżał olbrzymi, stary lodowiec. Słońce stało wprost nad nim i oświetlało jego powierzchnię, przedstawiającą obraz straszliwego zniszczenia.

Mgła to napływała, to znikała i należało wykorzystywać krótkie momenty rozjaśnień, aby nie stracić orientacji; Najlepiej byłoby teraz zatrzymać się, ustawić namiot i poczekać na lepszą pogodę, po czym w spokoju zbadać warunki terenowe i wybrać najlepszą drogę. Dalsza wędrówka bez znajomości terenu nie zapowiadała się przyjemnie. Jak długo jednak trzeba by czekać na pogodę? Może osiem dni, a może czternaście? Tyle czasu nie mogliśmy tracić. Lepiej już było wędrować w nieznane i przygotować się na wszelkie ewentualności.

Ta część lodowca, którą mogliśmy obserwować, wyglądała bardzo stromo. Było to jednak spostrzeżenie mało miarodajne, bo tylko w kierunku południowym i południowo-wschodnim, u podnóża nowo odkrytych gór, mgła podnosiła się od czasu do czasu na tyle, że mogliśmy coś niecoś zobaczyć. Od południa i od zachodu natomiast była tak gęsta, że można by ją krajać.

Wielkie szczeliny i pęknięcia, które dostrzegliśmy na lodowcu, rozpłynęły się wkrótce w morzu mgły. Jakie jest ukształtowanie lodowca w jego części południowo-zachodniej, pozostawało nadal zagadką; my jednak chcieliśmy iść na południe, a marsz w tym kierunku wydawał się na razie możliwy. Wędrowaliśmy aż do momentu, kiedy napotkaliśmy niewielkie szczeliny, które świadczyły, że dotarliśmy już do podnóża lodowca. Zatrzymaliśmy się teraz na postój, ponieważ przed wejściem na lodowiec pragnęliśmy odciążyć sanki. Z nielicznych obserwacji, jakie zdążyliśmy już poczynić, wynikało niezbicie, że czeka nas tutaj ciężkie zadanie. Dlatego też należało pozostawić na sankach jak najmniej bagażu.

Natychmiast zabraliśmy się do budowy składu żywności. Twardy niczym szkło śnieg nadawał się do tego doskonale. W krótkim czasie stanęła ogromna budowla z bloków zmarzłego śniegu. Pomieściła żywność na sześć dni dla pięciu ludzi i osiemnastu psów. Pozostawiliśmy też tutaj kilka mniejszych przedmiotów.

Podczas tej roboty mgła to się podnosiła, to opadała. Chwilami robiło się tak jasno, że miałem otwarty widok na pobliskie góry. Było to gniazdo górskie, tworzące samodzielną całość i składające się z czterech wierzchołków. Jeden z nich — Góra Helmera Hanssena — leżał nieco na uboczu; pozostałe trzy szczyty — Oskara Wistinga, Sverre Hassela i Olava Bjaalanda — znajdowały się blisko siebie. Z tyłu, poza tą grupą górską, powietrze przez cały czas było ciężkie i czarne, co wskazywało, że kryją się tam jeszcze dalsze góry.

Nagle grube zasłony mgły rozstąpiły się na mgnienie oka i na widownię wystąpiły wierzchołki olbrzymiego masywu górskiego — Góry Thorvalda Nilsena, które na pierwszy rzut oka zdawały się mieć około sześć tysięcy metrów wysokości. Sprawiały one tak potężne wrażenie, że czuliśmy się wprost przytłoczeni ich ogromem. Tylko krótką chwilę dane nam było podziwiać te góry, ponieważ mgła zasłoniła je znowu zupełnie. Udało nam się jednak dokonać kilku pomiarów poszczególnych wierzchołków z najbliższej grupy; pomiary te nie były wprawdzie zbyt dokładne, ale nic więcej nie dało się zrobić. Dzięki położeniu u samego podnóża lodowca nasz skład był dość dokładnie zlokalizowany, byliśmy więc przekonani, że potrafimy go zawsze odnaleźć. Po ukończeniu budowli, wznoszącej się na całe dwa metry w górę, postawiliśmy jeszcze na szczycie jedną z czarnych skrzynek po zapasach, aby tym łatwiej odnaleźć to miejsce w drodze powrotnej.

Pomiary szerokości geograficznej, które wykonaliśmy podczas tych prac, dały wynik 86°21'. Zgadzało się to całkiem nieźle z położeniem obliczonym na podstawie przebytej drogi — 86°23' S. Tymczasem jednak mgła znowu wszystko zasłoniła i zaczął padać lekki, drobniutki śnieg. Udało się nam jeszcze wyznaczyć kierunek na tę część lodowca, która zdawała się mieć najmniej szczelin, po czym ruszyliśmy w dalszą drogę.

Upłynęła dobra chwila, zanim zdołaliśmy wspiąć się na krawędź lodowca. U jego podnóża szczeliny nie były wprawdzie szerokie, zaledwie jednak podjęliśmy na dobre wspinaczkę, zaczęły się przeróżne „przyjemności". Ten marsz po omacku wśród szczelin i przepaści miał w sobie coś niesamowitego. Od czasu do czasu spoglądaliśmy na kompas i posuwaliśmy się ostrożnie dalej. Hassel i ja szliśmy przodem związani liną ubezpieczającą. Niewiele to jednak pomagało towarzyszom prowadzącym sanki, bo idąc na nartach, prześlizgiwaliśmy się lekko przez miejsca, w których psy się zapadały.

Ta najniższa część lodowca nie była wcale bezpieczna, bo częstokroć szczeliny przykrywała tylko cienka skorupka śniegu, pod którą ziała pustka. Przy jasnej pogodzie można się jeszcze jakoś poruszać po takim terenie. Światło i cienie sprawiają, że widać przynajmniej krawędzie złośliwych pułapek. Jednak w taki dzień jak dzisiejszy, gdy wszystko zlewało się z Sobą, posuwanie się było mocno problematyczne. Nie zrezygnowaliśmy jednak z wysiłków i parliśmy naprzód, co prawda z największą ostrożnością. Wisting o mało nie zmierzył głębokości jednej z tych szczelin swymi sankami, psami i własną osobą, bo most śnieżny, na który właśnie wjeżdżał, zapadł się. Dzięki przytomności umysłu i błyskawicznie wykonanemu zwrotowi — niektórzy powiedzą może, że miał po prostu szczęście — udało mu się jednak uratować.

W ten sposób wspięliśmy się po zboczu lodowca na wysokość blisko sześćdziesiąt metrów. Następnie jednak dostaliśmy się w taką plątaninę bezdennych przepaści, że dalsza jazda stała się niemożliwą. Nie pozostawało nic innego, jak wyszukać najmniej spękane miejsce i ustawić namiot. Natychmiast po wykonaniu tego wyruszyłem z Hasselem na zwiady. Byliśmy połączeni liną, a tym samym dość bezpieczni. Wydostanie się z owej pułapki wymagało prawdziwych studiów. W kierunku wspomnianego poprzednio pasma górskiego przejaśniło się tymczasem na tyle, że mieliśmy zupełnie dobry widok na lodowiec. To, co zaobserwowaliśmy poprzednio na odległość, potwierdziło się w zupełności. Część lodowca w kierunku gór była tak popękana i pokryta szczelinami, że nie widzieliśmy tam miejsca niemal na postawienie stopy. Można było przypuszczać, że toczyła się tutaj bitwa, w czasie której strzelano olbrzymimi blokami lodu. Jego zwały, spiętrzone bezładnie, ciągnęły się we wszystkie strony, tworząc obraz ponurego zniszczenia. „Dzięki Bogu" — pomyślałem, oglądając to pobojowisko — „że nie było nas tutaj podczas bitwy. Musiał to być istny sądny dzień!"

Dalsze przedzieranie się w tym samym kierunku stawało się zupełnie beznadziejne; nie martwiliśmy się tym zbytnio, bo nasza droga prowadziła przecież na południe. W tamtej stronie nie było kompletnie nic widać z powodu gęstej i ciężkiej mgły. Tam jednak właśnie należało próbować szczęścia, innej rady nie było; tak więc ruszyliśmy po omacku w kierunku południowym.

Zaraz po wyjściu z namiotu musieliśmy przebyć stosunkowo wąski most śnieżny, a następnie posuwać się wzdłuż popękanego, pełnego rozpadlin grzebienia czy też grzbietu, posiadającego po obu stronach szerokie, otwarte szczeliny. Grzbiet ten prowadził na rodzaj lodowej fałdy wysokości około ośmiu metrów, powstałej prawdopodobnie w ten sposób, że ciśnienie masy lodów ustało, zanim lód zdążył popękać i wytworzyć zwykłe spiętrzenie. Widzieliśmy już, że przedostanie się tędy z sankami i psami będzie ciężką sprawą, ale wobec braku lepszej drogi nie było się nad czym zastanawiać.

Znaleźliśmy się wreszcie na grzbiecie lodowej fałdy i mogliśmy spojrzeć na drugą stronę, dotychczas przed nami zakrytą. Wprawdzie mgła zasłaniała dalszy widok, ale już najbliższe otoczenie przekonało nas, że prześliźnięcie się tędy będzie możliwe tylko przy zachowaniu największej ostrożności. Szczególnej uwagi wymagało zejście z wyniosłości, na której właśnie staliśmy. Falista ta wypukłość kończyła się otwartą szczeliną, jak gdyby stworzoną na to, aby przyjąć i pochłonąć ludzi, sanki i psy.

W dalszej wędrówce na południe trzeba się było zdać całkowicie na przypadek, nic a nic bowiem nie widzieliśmy. Chodziło nam jednak o wydeptanie śladu, po którym można by na drugi dzień podążyć sankami. Nie mogę twierdzić, abyśmy podczas tej wędrówki kierowali pod adresem lodowca same tylko komplementy. Aby w ogóle posunąć się choć trochę naprzód, musieliśmy kluczyć i krążyć bez ustanku. Na każdy metr drogi nakładało się zapewne nie mniej niż dziesięć metrów. Nic dziwnego, że ochrzciliśmy ten lodowiec „Lodowcem diabelskim". Koledzy nasi przyjęli tę nazwę z natychmiastowym głośnym aplauzem.

Hassel i ja zatrzymaliśmy się wreszcie przed niezwykłą formacją, którą nazwaliśmy „Wrotami piekieł". Lodowiec utworzył tutaj długi grzbiet wysokości około siedmiu metrów, który następnie rozpękł się na dwoje, tworząc otwarte wrota, szerokie prawie na dwa metry. Sądząc na oko, formacja ta, jak zresztą cały lodowiec, była bardzo stara i po większej części wypełniona śniegiem. Poczynając od tego miejsca lód, o ile można było w ogóle dostrzec coś w kierunku południowym, robił coraz lepsze wrażenie. Toteż zawróciliśmy teraz i idąc własnymi śladami przybyliśmy do obozu z radosnym przekonaniem, że mimo wszystkich trudności będziemy mogli posuwać się w dalszym ciągu.

Pomiar wysokości wykazał tego wieczoru dwa tysiące pięćset dwadzieścia metrów nad poziomem morza, co oznaczało, że u podnóża lodowca byliśmy na wysokości dwu tysięcy czterystu sześćdziesięciu metrów. Innymi słowy od wyruszenia z „Psiego obozu" zeszliśmy siedemset metrów w dół. Wiedzieliśmy, że tyle samo, jeśli nie więcej, będziemy musieli wspinać się teraz pod górę. Myśl ta nie wzbudzała w nas, rzecz jasna, szczególnego entuzjazmu. W moim dzienniku zamknąłem obrachunki tego dnia następującymi słowami: „A jaka będzie następna niespodzianka?"

Była to bardzo dziwna jazda. Przedzieraliśmy się przez nie znane okolice, góry, lodowce i grzbiety lodowe, nic a nic nie widząc. Oczywiście byliśmy przygotowani na wszelkie niespodzianki. Co mnie w czasie tej wędrówki na oślep najbardziej niepokoiło, to trudności w rozpoznaniu terenu, jakich należało się spodziewać podczas powrotu. Do pewnego stopnia uspokajaliśmy się jednak myślą o położeniu lodowca w poprzek naszej trasy oraz o licznych wzniesionych przez nas kopcach. „Byłoby bardzo dziwne — myśleliśmy — gdybyśmy podczas powrotu mieli tutaj zabłądzić". Sprawą najważniejszą było dla nas odnalezienie drogi na lodowiec łączący się z barierą. Pomyłka mogła być tutaj wprost fatalna w skutkach. Z dalszego opisu zobaczymy, że moje obawy co do zabłądzenia nie były bynajmniej bezpodstawne. Wielką jednak przysługę wyświadczyły nam budowane w czasie drogi kopce; pomyślny rezultat ekspedycji należy w dużej mierze zawdzięczać tej naszej przezorności.

30 listopada przyniósł wreszcie przejaśnienie. Mogliśmy teraz zobaczyć, że pasma górskie, łączące się ze sobą na 86° S, posiadają przedłużenie ku południowi w postaci potężnego łańcucha ze szczytami wysokości od trzech do czterech tysięcy pięciuset metrów. Góra Nilsena była najdalszą, jaką mogliśmy stąd dostrzec. Góry Hanssena, Wistinga, Bjaalanda i Hassela tworzyły, zgodnie z naszymi wczorajszymi przypuszczeniami, odrębny masyw leżący nieco na uboczu w stosunku do głównego pasma.

Poganiaczy psów czekała tego rana ciężka praca.

Trzeba było wielkiej rozwagi i cierpliwości, aby w ogóle posuwać się naprzód w tego rodzaju terenie. Wystarczył mały błąd, aby sanki i psy stoczyły się natychmiast w otchłań. Mimo to przebyliśmy niezwykle szybko trasę zbadaną poprzedniego wieczora i wkrótce stanęliśmy u „Wrót piekieł".

Tego dnia nie zdołaliśmy przebyć więcej niż piętnaście kilometrów, licząc w linii prostej. Jeśliby jednak policzyć te liczne zakręty i obejścia, które musieliśmy zrobić, przebyta droga nie byłaby wcale tak krótka. Znaleźliśmy dobre miejsce pod namiot i mimo wszystko byliśmy zupełnie zadowoleni z wyników dnia. Wysokość nad poziom morza wynosiła tu dwa tysiące sześćset dziesięć metrów. Słońce stało teraz dokładnie na zachodzie i oświetlało wielkie masywy górskie. Krajobraz był jak z bajki, wszystko białe, niebieskie, czerwone i czarne. Tej gry barw nie odda żaden opis! Choć powietrze wydawało się na pozór zupełnie przejrzyste, wiedzieliśmy jednak, że pozory mylą, południowo-wschodni bowiem kraniec Góry Nilsena ginął w ciemnych, gęstych oparach, za którymi można się było domyślać dalszego ciągu gór.

Nigdy chyba nie widziałem nic piękniejszego od Gór Nilsena. Szczyty najrozmaitszego kształtu wznosiły się wysoko ku górze, skryte częściowo w obłokach. Niektóre wierzchołki rysowały się ostro, większość jednak była rozłożysta i jak gdyby zaokrąglona. Tu i ówdzie widziało się połyskliwe lodowce, jak gdyby spadające w dzikim pędzie po stromych zboczach, aby rozpłynąć się następnie w bezładnej plątaninie u podnóża gór. Najniezwyklejsza była tu jednak Góra Hanssena. Okrągły jej wierzchołek wyglądał niby odwrócona filiżanka, a był nakryty osobliwym lodowcem, tworzącym coś w rodzaju czapy. Lodowiec był tak porwany i poszarpany, że bloki lodu sterczały na wszystkie strony niby igły jeża. Błyszczały one i połyskiwały w słońcu — przepiękny widok! Takiej drugiej góry nie ma na pewno na całym świecie, toteż stanowiła ona dla nas doskonały drogowskaz niemożliwy do przeoczenia. Nie mogło być co do niej pomyłki, bez względu na to, jaki będzie wygląd. okolicy w czasie drogi powrotnej, przy ewentualnie zmienionym oświetleniu.

Natychmiast po założeniu obozu ruszyliśmy znów we dwóch, aby zbadać dalszą drogę. Sprzed namiotu widok nie był obiecujący, może jednak teren okaże się lepszy, niż wydaje się na pierwszy rzut oka. Właściwie mogliśmy uważać się za szczęśliwców, bo droga przez lodowiec była w gruncie rzeczy zupełnie znośna. Nasze raki do chodzenia po lodzie pozostały przecież w „Psim obozie" i mielibyśmy nie lada kłopot, gdyby zamiast dobrej pokrywy śnieżnej leżał tu gładki lód.

Teren podnosił się coraz wyżej pomiędzy olbrzymimi szczelinami szerokimi na setki metrów, a głębokimi zapewne na tysiące. Dalibóg, nie wyglądało to zbyt pociągająco! Jak daleko sięgał wzrok, na drodze naszej piętrzyły się, jeden za drugim, olbrzymie zwały lodów, kryjące za swymi grzbietami szerokie rozpadliny, które trzeba było okrążać. Brnęliśmy wciąż dalej i dalej, choć nieustanne przeszkody wymagały co chwila uciążliwego kluczenia. Szczeliny i rysy były dziś dobrze widoczne, dzięki temu omijaliśmy je z łatwością; toteż tym razem nie byliśmy związani liną. Tymczasem mieliśmy kilkakrotnie sposobność przekonać się, że lina przydałaby się i dzisiaj. Raz, gdy przechodziliśmy przez jeden z licznych grzbietów o powierzchni na pozór zupełnie równej, pod tylną częścią narty Hanssena zapadł się nagle spory płat śniegu. Nie mogliśmy odmówić sobie przyjemności zajrzenia w powstały przy tej Okazji otwór. Ponieważ jednak widok nie był budujący, postanowiliśmy omijać to miejsce przy przechodzeniu z sankami i psami.

Co dzień mieliśmy okazję wysławiać nasze narty i często pytaliśmy się, gdzie byśmy teraz byli, gdyby nie nasz wspaniały sprzęt narciarski. Odpowiedź brzmiała zwykle: Prawdopodobnie na dnie jakiejś szczeliny lub przepaści. My wszyscy, którzy zyscyzk że tak powiem — urodziliśmy się i wychowaliśmy z nartami na nogach, już w czasie czytania opisów różnych podróży w Antarktyce widzieliśmy jasno, iż narty będą tam niezastąpione. To przekonanie umocniło się w nas z dnia na dzień i nie będzie przesadą, jeśli powiem, że podczas naszej wyprawy na biegun południowy narty odegrały rolę może najważniejszą. Bardzo często droga prowadziła przez teren tak pocięty, że przejście na piechotę byłoby zgoła niemożliwe. Jak wielkim zaś ułatwieniem są narty przy głębokim, puszystym śniegu, nie potrzebuję chyba specjalnie podkreślać.

Po dwóch godzinach marszu postanowiliśmy zawrócić. Z wyniosłości, na której znajdowaliśmy się teraz, teren leżący przed nami wyglądał o wiele bardziej zachęcająco. Na tym jednak lodowcu spotkało nas już tyle rozczarowań, że staliśmy się nieufni.. Ilekroć wydawało się na przykład, że za tą czy ową wyniosłością przeszkody się kończą i droga na południe stoi otworem, tylekroć po dojściu na miejsce okazywało się, że po drugiej stronie teren jest chyba jeszcze gorszy niż dotychczas. Tym razem czuliśmy jednak wyraźnie powiew zwycięstwa. Ukształtowanie terenu zdawało się to zapowiadać. Czy jednak nie pomyliliśmy się już tyle razy? Czy mieliśmy mu jeszcze raz zawierzyć? A może to instynkt tak nam dyktował? Nie wiem, jak to było, ale jedno jest pewne: gdy omawiałem z Hanssenem możliwości dalszej podróży, byliśmy zgodni co do tego, że jeśli przebrniemy najdalszy z widocznych obecnie grzbietów, lodowiec będzie pokonany. Mieliśmy nieprzezwyciężoną wprost chęć zobaczyć, co się tam kryje, ale droga pomiędzy licznymi szczelinami była bardzo daleka i — lepiej się przyznać od razu — byliśmy po prostu śmiertelnie zmęczeni.

Powrót nie zabrał nam zbyt wiele czasu, jako że schodziło się w dół. Wkrótce mogliśmy powiadomić kolegów o pomyślnych widokach na jutro. Hassel zmierzył przez ten czas Górę Nilsena i stwierdził, że ma cztery tysiące pięćset metrów. Dobrze pamiętam, jak podziwialiśmy tego wieczoru piękne widoki, którymi obdarzyła nas przyroda. Sądziliśmy, że przy tym przejrzystym powietrzu widzimy wszystko, co tylko znajduje się w zasięgu wzroku. Pamiętam też, jak byliśmy zaskoczeni, kiedy w drodze powrotnej ukazał się nam krajobraz zupełnie odmienny. Gdyby nie Góra Hanssena, na pewno zabłądzilibyśmy. W tych stronach powietrze potrafi płatać bardzo podłe figle. Dlatego też konieczna jest jak największa ostrożność przy ocenie tego, co się widziało, i tego, czego się nie widziało. W większości wypadków okazuje się, że badacz polarny widział raczej za dużo niż za mało.

W nocy zerwał się wiatr; szalała silna bryza południowo-wschodnia, łopocząc ścianami namiotu. Kołki namiotu jednak trzymały dobrze i czuliśmy się w naszym schronieniu zupełnie bezpieczni. Jeszcze z rana, gdy siedzieliśmy przy śniadaniu, tak wiało, że skłonni byliśmy odroczyć wymarsz. Później jednak, zupełnie nagle, wiatr ucichł i pierzchły wszelkie wątpliwości. Co za zmiany jednak spowodował! Wspaniały śnieg, który jeszcze wczoraj pokrywał wszystko grubą warstwą, czyniąc jazdę na nartach prawdziwą przyjemnością, został na wielkich przestrzeniach zupełnie zmieciony, odkryło się tam twarde lodowe podłoże. Rozpaczliwe myśli tłoczyły mi się do głowy. Raki do chodzenia po lodzie pozostawione w „Psim obozie" zdawały się tańczyć przed moimi oczyma, szczerzyć zęby i pokazywać na mnie palcem. Ale cóż, przecież nie będziemy dla tych raków robić specjalnej wyprawy do „Psiego obozu". Tymczasem pakowaliśmy się, szykując wszystko do drogi.

Niełatwo było posuwać się wczorajszymi śladami. Choć jednak ginęły nam one co chwila na gładkim lodzie, odnajdywaliśmy je znów na zaspach, które oparły się wiatrowi. Dla poganiaczy psów była to droga ciężka i wyczerpująca. Na gładkiej, pochyłej powierzchni lodu z tru dem tylko mogli kierować sankami. Czasem jechały one prosto przed siebie, często jednak ustawiały się na ukos, lub nawet w poprzek drogi, i trzeba było nieustannej uwagi, aby uchronić je od wywrócenia. Należało tego uniknąć za wszelką cenę, gdyż cienkie skrzynki z zapasami nie wytrzymałyby wielu uderzeń o twardy lód. Poza tym podnoszenie przewróconych sanek było ogromnie uciążliwe. Dzień ten to prawdziwa próba wytrzymałości dla sań, które musiały pokonać liczne i duże nierówności lodowca. Istny cud, że wytrzymały to wszystko, wystawiając chlubne świadectwo Bjaalandowi. Tego dnia było jeszcze trudniej niż dotychczas orientować się w drodze przez lodowiec. Hassel i ja szliśmy jak zwykle na przedzie, połączeni liną. Aż do miejsca, gdzie dotarliśmy wczoraj z Hanssenem, szło się stosunkowo nieźle. O ileż bowiem łatwiej się posuwać wiedząc, że droga istotnie gdzieś prowadzi.

Dalej było już znacznie gorzej. Musieliśmy całymi godzinami przeszukiwać teren we wszystkich kierunkach, zanim wreszcie znalazło się jakieś przejście. W pewnym momencie sytuacja wyglądała wręcz tragicznie: tu przepaście, jedna za drugą, tam nieprzerwany szereg spiętrzeń lodowych, a pośrodku my, wątłe istoty, szukające wyjścia z tego chaosu. Wreszcie znaleźliśmy przejście, które zresztą prawie nie zasługiwało na to miano. Był to most, tak wąski, że sanki ledwie mogły przejechać. Po obu stronach otwierały się bezdenne przepaście. Przejście tamtędy żywo przypominało taniec na linie nad Niagarą. Całe szczęście, że nikt z nas nie cierpiał na zawroty głowy, a psy nie wiedziały, ile je może kosztować jeden fałszywy krok.

Po drugiej stronie mostu teren opadał w dół. Droga biegła teraz podłużną dolinką, obramowaną wysokimi, falistymi wzgórzami. Cierpliwość nasza wystawiona została tutaj na ciężką próbę, ponieważ dolinka na dużej przestrzeni biegła w kierunku zachodnim. Wielokrotnie próbowaliśmy skierować się na południe i przedrzeć poprzez grzebienie wzgórz, lecz bezskutecznie. Co prawda za każdym razem udawało się nam wspiąć na wierzchołek grzebienia, nie mogliśmy jednak zejść na dół po drugiej stronie. Nie pozostawało więc nic innego, jak wędrować za naturalnym biegiem doliny, która też wreszcie wyprowadziła nas na teren otwarty, na południe.

Najbardziej niecierpliwili się tutaj prowadzący sanki. Nie ufając widocznie doświadczeniom moim i Hassela, sami wspięli się na wzgórze, aby rozejrzeć się po okolicy; doszli jednak do wniosku, że trzeba ulec kaprysowi natury i że najlepiej będzie podążyć naszymi śladami. Ale nawet idąc z biegiem doliny nie uniknęliśmy przeszkód, gdyż drogę przecinały nieustannie większe i mniejsze szczeliny.

W końcu wydostaliśmy się na strome wzniesienie, które okazało się doskonałym punktem obserwacyjnym. Na wschodzie kończyło się ono przeszło trzydziestometrowym urwiskiem, opadającym ku niżej położonej płaszczyźnie, natomiast na zachodzie grzbiet ten przechodził łagodnie w równinę, umożliwiającą dalszy marsz.

Aby uzyskać jeszcze rozleglejszy widok na okolicę, wspięliśmy się na wschodnią, najwyższą część wzniesienia. Teraz potwierdziły się natychmiast nasze wczorajsze przewidywania. Za grzbietem, poza którym mieliśmy nadzieję napotkać lepsze warunki terenowe, droga wyglądała istotnie zupełnie dobrze. Na ten widok serca zabiły nam z radości. Czyżby ta rozległa, biała i równa płaszczyzna była rzeczywistością, a może to tylko złudzenie? W każdym razie Hassel i ja ruszyliśmy zaraz naprzód, a pozostali podążyli za nami, jak tylko mogli najśpieszniej. Z westchnieniem ulgi wstępowaliśmy na obiecującą równinę. W rezultacie okazała się ona niezbyt rozległa, ale i nasze wymagania po dniach przedzierania się przez ten dziko poszarpany lodowiec stały się znacznie skromniejsze. Dalej na południe widać było jeszcze wiele spiętrzeń lodowych, ale odstępy między nimi były o wiele większe, a ich grzbiety nie tak poszarpane. Po raz pierwszy od chwili, gdy stanęliśmy na „Lodowcu diabelskim", mogliśmy kierować się prosto na południe, a w trakcie dalszej drogi stwierdziliśmy z wielkim zadowoleniem, że istotnie znajdujemy się na innym terenie. Co prawda i teraz nie mieliśmy do czynienia z jakąś zupełnie równą, nieprzerwaną płaszczyzną — daleko jej było do tego — mogliśmy jednak przez dłuższy czas utrzymać kierunek południowy. Olbrzymie szczeliny trafiały się teraz rzadziej i były na krańcach tak wypełnione śniegiem, że mogliśmy je przebywać bez większego nakładania drogi.

Z jaką ulgą odetchnęliśmy wszyscy, nawet psy! Jechało się teraz szybko na południe, i im byliśmy dalej, tym lepsze stawały się warunki terenowe. W pewnym momencie dostrzegliśmy w dali kilka zaokrąglonych wzgórz, sterczących wysoko ku niebu. Okazało się, że stanowią one południową granicę zasięgu szerokich szczelin i oznaczają przejście do trzeciej części lodowca. Wspinaczka na te dość wysokie i stronie wzgórza, leżące akurat na naszej drodze, kosztowała nas wiele wysiłku, gdyż śnieg był tam zupełnie zmieciony i nie mieliśmy o co zaczepić nóg. Z góry otworzył się wcale rozległy widok. Teren, który leżał przed nami, różnił się bardzo od ostatnio przebytego. Szerokie szczeliny pokrywał tu całkiem śnieg, można więc było po nich swobodnie jechać. Co nas najbardziej uderzyło, to mnóstwo małych, kopulastych wzniesień. Znaczne przestrzenie były tutaj zupełnie wolne od śniegu, tak że pozostał tylko nagi lód. Widać było wyraźnie, że rozmaite formy lodowca ukształtowały się w zależności od podłoża. Pierwszy przebyty przez nas odcinek terenu popękanego i poszarpanego musiał być położony najbliżej podłoża. W miarę jak lodowiec oddalał się od podłoża skalnego, stawał Się coraz łagodniejszy, w tej zaś części, na której zaobserwowaliśmy wspomniane wypukłości w kształcie kopy siana, zakłócenia w ruchu lodowca nie spowodowały już żadnych większych spiętrzeń, lecz jedynie sporadyczne podnoszenie się lodu.

Teraz, gdy nie trzeba już było ciągle zbaczać z drogi i robić wypadów w różne strony, jazda stała się prawdziwą przyjemnością. Zaledwie kilka razy nałożyliśmy nieco drogi, aby ominąć największe wzniesienia; poza tym jednak można było posuwać się prosto przed siebie. Większe przestrzenie pozbawione śniegu, jakie spotykaliśmy od czasu do czasu, okazały się popękane, szczeliny jednak były zupełnie wąskie, najwyżej dwucentymetrowe.

Wieczorem z wielkim trudem znaleźliśmy miejsce na ustawienie namiotu. Musieliśmy wreszcie rozpiąć namiot wprost na lodzie. Na szczęście nie był to czysty lód, gładki i twardy jak stal, lecz firnowy, o mlecznym zabarwieniu; udało się nam więc powbijać kołki siekierą. Po umocowaniu namiotu Hassel — jak zwykle — wyszedł przynieść w garnku śniegu., Z reguły używał wtedy specjalnego noża. Tego wieczoru wyruszył jednak uzbrojony w siekierę. Nie potrzebował daleko szukać, bo tuż przy wejściu do namiotu stał niewielki zgrabny pagórek na oko doskonale nadający się do jego celów. Hassel podniósł siekierę i energicznie uderzył nią w lód. Ale co to?! Siekiera bez najmniejszego oporu wbiła się aż po drzewce! Pagórek był wewnątrz pusty. Po wyciągnięciu siekiery parę kawałków lodu oderwało się i spadło z hałasem do mrocznego wnętrza. O dwa kroki od namiotu mieliśmy więc otwór bez dna.

2 grudnia okazał się szczególnie męczący. Już od wczesnego ranka szalał wicher południowo-wschodni, który powodował gęstą zadymkę. Sanna była jak najgorsza, gładki niczym lustro lód. Jechałem przodem na nartach i radziłem sobie nie najgorzej, ale nasi poganiacze musieli zdjąć deski i iść pieszo przy sankach, aby je podpierać i w razie potrzeby pomagać psom. A często się to zdarzało, bo na gładkiej powierzchni lodu tu i ówdzie leżały małe zaspy z dziwnego śniegu, który w zetknięciu z płozami zachowywał się jak najlepszy klej. Kiedy sanki wjeżdżały w zaspę, psy znajdowały się już na gładkim lodzie, gdzie nie było żadnego oparcia dla ich pazurów, toteż mimo najlepszych chęci nie mogły uciągnąć ciężaru. Poganiacze musieli używać wtedy całej swojej siły, aby sanki nie ugrzęzły na dobre. Tylko dzięki zjednoczonym wysiłkom ludzi i zwierząt przebrnęliśmy przez te zaspy.

Szczeliny były tu również bardzo niebezpieczne. Wprawdzie wyglądały niewinnie, bo po brzegi wypełniał je śnieg, ale przy bliższym poznaniu okazały się znacznie groźniejsze, niż nam się początkowo wydawało. Mianowicie między śniegiem wypełniającym szczelinę a krawędzią lodu znajdowała się dość szeroka pusta przestrzeń, wiodąca do otchłani. Pokrywała ją warstwa śniegu, przeważnie bardzo cienka. Przy wjeżdżaniu na taką szczelinę nie działo się nic szczególnego, krytyczny moment następował wtedy, gdy wjeżdżało się na lód po drugiej stronie. Psy znajdowały się już wówczas na lustrzanej powierzchni lodowca, gdzie nie było się o co zaczepić i poganiacz musiał właściwie sam wpychać sanki na lód. Przy takim wysiłku cienka pokrywa śnieżna z łatwością się załamywała. Na tym terenie jeden z naszych towarzyszy zapadł się w ten sposób kilkakrotnie, i to nawet dość głęboko.

Jeśli taka jazda wyczerpywała ludzi, to dla psów była nie mniej męcząca. Gdyby choć pogoda dopisywała, można by rozejrzeć się po okolicy. Na dodatek przez cały czas trzeba było rozgrzewać sobie nosy, policzki i uszy, które haniebnie marzły. Oczywiście nie zatrzymywaliśmy się przy tym ani na chwilę, nie było na to czasu. Po prostu zdejmowaliśmy podczas marszu jedną rękawicę i przykładaliśmy ciepłą dłoń do zmarzniętego miejsca. Jeśli wydawało się, że zagrożona część ciała już się rozgrzała, wsuwaliśmy czym prędzej rękę z powrotem do rękawicy, bo z kolei ona potrzebowała ogrzania. Przy 25° mrozu i wichurze nikt nie trzyma chętnie rąk na powietrzu. Mimo nie sprzyjających warunków, z którymi musieliśmy walczyć, koło pomiarowe pokazało, że tego dnia przebyliśmy dwadzieścia pięć kilometrów. Zadowoleni z tego wyniku schroniliśmy się wieczorem do namiotu.

Jest właśnie sobotni wieczór, zajrzyjmy więc na chwilę do wnętrza namiotu. Naprawdę zupełnie tam przytulnie. Jedną połową namiotu zajmują trzy śpiwory, których właściciele uznali, że najpraktyczniej i najwygodniej będzie wleźć do środka. Obecnie są oni zajęci swymi dziennikami podróży. Drugą połowę namiotu, od strony wyjścia, zajmują tylko dwa śpiwory, ale za to pomiędzy nimi stoi cały sprzęt kuchenny. Właściciele tych śpiworów — Wisting i Hanssen — są jeszcze na nogach. Hanssen jest dziś kucharzem i nie może schować się do śpiwora, zanim nie ugotuje jedzenia i nie przygotuje wszystkiego, jak należy. Wisting jest jego przyjacielem i pomocnikiem, gotowym na każde skinienie ręki. Hanssen przejmuje się bardzo swym urzędem kucharza. Przypalona potrawa jest u niego nie do pomyślenia, toteż bezustannie miesza łyżką zawartość garnka.

— Zupa! — woła.

Słowo to wywiera magiczny skutek. W mgnieniu oka wszyscy zrywają się z menażką w jednej, z łyżką w drugiej ręce. Kolejno napełnią się każdemu naczynie najwspanialszą zupą jarzynową. Po minach widać, że zupa jest wściekle gorąca, ale i tak znika ze zdumiewającą szybkością. Menażki zostają powtórnie napełnione, tym razem substancją nieco gęściejszą, mianowicie pemikanem. Teraz również opróżniamy je w mgnieniu oka z podziwu godną zręcznością i natychmiast podsuwamy do powtórnego napełnienia. Jak dotychczas apetyty bynajmniej nie zmalały. Resztki zostają starannie wyskrobane, po czym zaczyna się rozkosz spożywania „chleba i wody". Jest to naprawdę rozkosz, i to zapewne większa, niżby ją mogło sprawić najwykwintniejsze menu. Woda zaś — na zimną wodę jest ogólne zapotrzebowanie — znika w ogromnych ilościach. Jak świadczą wymowne oblicza, smakuje ona lepiej niż najdroższe wina. Podczas całego posiłku prymus cicho szumi swą melodię, a w namiocie panuje przyjemne ciepło.

Po skończonej biesiadzie jeden z nas woła o lustro i nożyczki, a wkrótce podróżnicy zajęci są pilnie upiększaniem się na nadchodzącą niedzielę. Co sobotę strzyżemy sobie na krótko wąsy i brodę, nie tyle przez próżność, ile ze względu na wygodę. Na zaroście osiada bowiem szron, co jest bardzo nieprzyjemne. Moim zdaniem w okolicach podbiegunowych broda jest równie nieprzydatna i niewygodna jak — dajmy na to — cylinder. Gdy nożyczki i lustro obeszły już wszystkich podróżników, znikają oni jeden po drugim w swych śpiworach; po pięciu „dobranoc!" panuje w namiocie zupełna cisza. Wkrótce regularne oddechy świadczą, że po wyczerpującej pracy dnia natura domaga się swych praw. Tymczasem na dworze wyje wiatr i śnieg szeleści na ścianach namiotu. Jednak psy, pozwijane w kłębki na lodzie, zdają się nic sobie nie robić z niepogody.

Następnego ranka burza szalała z taką samą siłą. Ze względu na niebezpieczny teren postanowiliśmy na razie czekać. W ciągu przedpołudnia, a raczej już koło południa, wiatr trochę przycichł, a my oczywiście w te pędy na dwór! Słońce wyjrzało kilka razy na moment; wykorzystaliśmy tę wielce pożądaną okazję, aby dokonać pomiarów. Rezultat był 86°47' S.

W tym obozie zostawiliśmy nasze wspaniałe futrzane ubrania, wiedzieliśmy bowiem, że przy utrzymującej się obecnie wysokiej temperaturze nie będą nam one potrzebne. Kaptury z futra reniferowego wzięliśmy jednak ze sobą. Mogły się przydać w razie przeciwnego wiatru.

Tego dnia marsz nie trwał zbyt długo. Wiał wściekły wicher z tego samego kierunku co poprzednio, to znaczy z południowego wschodu. Gdybyśmy znali teren, prawdopodobnie kontynuowalibyśmy nasz marsz mimo wszystko, ale przy sypkim śniegu i wściekłym wichrze, który nie pozwalał nawet otworzyć oczu, byłoby to szaleństwem. Cztery kilometry — to wszystko, co udało nam się przejść. Po rozbiciu obozu termometr wskazał —21°, a pomiar wysokości — dwa tysiące osiemset pięćdziesiąt metrów.

W ciągu nocy wiatr zmienił się z południowo-wschodniego na północny, po czym ucichł i przejaśniło się. Była to dla nas dobra okazja i nie wahaliśmy się z niej skorzystać. Przed nami leżała gładka jak lustro powierzchnia lodu, która wznosiła się nieco w górę. Tak jak poprzednich dni sunąłem przodem na nartach, a pozostali towarzysze szli z tyłu pieszo, podpierając sanki. Ciągle jeszcze trafiały się szczeliny wypełnione śniegiem, choć już znacznie rzadziej niż poprzednio. Stopniowo na wygładzonej powierzchni lodu zaczęły się pojawiać niewielkie płaty śniegu, które szybko stawały się coraz większe i liczniejsze, a wkrótce tak się rozprzestrzeniły, że nieprzyjemne lodowisko pokryło się równomiernie grubą warstwą. Teraz wszyscy nałożyli znów narty. Ogromnie zadowoleni posuwaliśmy się na południe.

Jakże cieszyła nas ta jazda! Pokonaliśmy ostatecznie złośliwy lodowiec i znajdowaliśmy się nareszcie na prawdziwej wyżynie. Kiedy gratulowaliśmy sobie sukcesu, ukazało się nagle przed nami pasmo wzgórz, przypominające dobitnie, że jeszcze nie koniec trosk. Teren stopniowo się obniżał i w miarę jak zbliżaliśmy się do wzgórz, coraz wyraźniej widzieliśmy, że trzeba będzie przedostać się jeszcze przez jedną dolinę, co prawda niezbyt głęboką, ale za to bardzo rozległą. Ukazywały się szerokie pasy spiętrzeń i zaokrąglone bloki lodu. Oczy trzeba tu było mieć szeroko otwarte.

Dotarliśmy do części lodowca, którą nazwaliśmy „Diabelską salą balową". Warstwa śniegu, którą tak sławiliśmy, znowu znikła; przed nami leżała szeroka dolina lśniąca lodem. Początkowo było dość dobrze, teren się obniżał i mogliśmy posuwać się całkiem szybko. Nagle pękł lód pod sankami Wistinga, które upadły na bok. Wiedzieliśmy, co to znaczy: sanki leżały jedną płozą w szczelinie. Wisting i Hassel zajęli się wydobyciem ich z niebezpiecznego położenia. Tymczasem Bjaaland wyciągnął szybko aparat fotograficzny. Hanssen i ja byliśmy w tym momencie nieco dalej na przodzie i wygodnie obserwowaliśmy sytuację. Przyzwyczailiśmy się do tego rodzaju wypadków, toteż czekaliśmy spokojnie na dalszy ciąg sprawy. Ponieważ fotografowanie nieco się przeciągało, byłem przekonany, że szczelina należy do zupełnie wypełnionych śniegiem, a tym samym niegroźnych, i że Bjaaland korzysta tylko z okazji, aby uzupełnić swe zbiory zdjęciem, przypominającym prawdziwie niebezpieczne rozpadliny, z którymi mieliśmy już tyle razy do czynienia. Mając jednak pewne wątpliwości, zapytałem głośno, jak tam wygląda.

— Całkiem dobrze! — brzmiała odpowiedź. — Zaraz będziemy gotowi.

— A jak szczelina?

— Jak zwykle, bez dna!

Opisuję to małe wydarzenie głównie dlatego, aby pokazać, jak dalece można się do wszystkiego przyzwyczaić. Wisting i Hassel pozowali do zdjęcia, leżąc sobie spokojnie nad bezdenną przepaścią; żaden z nich nie pomyślał nawet o niebezpieczeństwie.

Przekroczywszy szczelinę znaleźliśmy się w „Diabelskiej sali balowej". Powierzchnia jej nie wyglądała wcale tak groźnie. Co prawda śnieg był tu zupełnie zwiany, co znacznie utrudniało marsz, ale szczelin nie widzieliśmy zbyt wiele. Spiętrzenia lodowe występowały bardzo często, ale nawet w ich pobliżu nie dostrzegaliśmy żadnych popękań.

Raptem psy prowadzące zaprzęg Hanssena zapadły się w miejscu wyglądającym na pozór niewinnie. Na szczęście zwierzęta zawisły na uprzęży i dość łatwo udało się je wyciągnąć na powierzchnię. Gdy zajrzeliśmy do szczeliny, która w tym miejscu powstała, odnieśliśmy wrażenie, że nie jest ona tak groźna. Mniej więcej o metr poniżej krawędzi szczeliny widać było warstwę zbudowaną z materiału przypominającego sproszkowany lód. Przypuszczaliśmy, że ta druga warstwa jest trwała i wobec tego zapadnięcie się nie grozi niebezpieczeństwem. Tymczasem wcale tak nie było, a Bjaaland mógłby coś niecoś na ten temat powiedzieć. Zapadłszy się bowiem w jedną z takich szczelin, przeleciał nie tylko przez wierzchnią pokrywę śniegu, ale przebił również dolną warstwę. Na szczęście w ostatniej chwili zdołał jeszcze uchwycić koniec liny przy sankach i w ten sposób uratować się. Raz po raz zapadały się teraz i psy, i ludzie. Pusta przestrzeń pomiędzy obu warstwami sprawiała, że nasze kroki wywoływały złowrogi, dudniący odgłos. Poganiacze zaczęli z całej siły trzaskać z batów i głośno pokrzykiwać na psy. Przy tak energicznej zachęcie szybko minęliśmy niebezpieczny teren.

Te niezwykłe formy terenowe nie były na szczęście zbyt rozległe. Im bardziej zbliżaliśmy się do pasma wzgórz, tym wyraźniej widać było zmianę na lepsze. Wkrótce okazało się, że „Diabelska sala balowa" była ostatnim pozdrowieniem lodowca. Wraz z nią skończyły się wszelkie nierówności i zarówno samo podłoże, jak warunki śniegowe szybko się poprawiły. Tak więc już wkrótce mogliśmy z zadowoleniem stwierdzić, że nareszcie pokonaliśmy te liczne i mocno nieprzyjemne przeszkody. Teren stał się nagle dobry i równy, wszędzie leżał wspaniały śnieg, mogliśmy kontynuować naszą podróa id="filepos642701"> na południe szybko, lekko, z poczuciem zupełnego bezpieczeństwa.

NA BIEGUNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POWRÓT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA PÓŁNOC

W ciągu dwóch niezwykle pracowitych dni załadowaliśmy na statek wszystkie rzeczy, które mieliśmy zabrać ze sobą, i już 30 stycznia byliśmy gotowi do odpłynięcia. Ogromną przyjemność sprawiała nam świadomość, że tak szybko ruszamy na północ, a tym samym stawiamy pierwszy krok na drodze do świata, który czeka wiadomości od nas lub o nas. Czy w tej wielkiej radości nie kryła się jednak odrobina żalu?

Niełatwo jest rozstać się z miejscem, które przez długi czas było dla kogoś domem, choćby nawet ten dom pokrywał śnieg i lód. I choć niejeden gotów błagać wszystkie dobre moce, aby zachowały go z dala od tych okolic, ja nie cofnę tego, co powiedziałem.

Większość naszych bliźnich zalicza niewątpliwie Framheim do tych punktów naszej planety, które chcieliby oglądać dopiero w ostateczności. Framheim to dla nich miejsce opuszczone przez Boga i ludzi, gdzie nie można spodziewać się niczego oprócz samotności, niewygod i nudy. Ale dla naszej dziewiątki, która wstępowała teraz na pokład „Frama", aby opuścić na zawsze te strony, rzecz przedstawiała się inaczej. Mały, ale solidny domek z Górą Nelsona, zasypany śniegiem, był przez cały rok naszym schronieniem, i to schronieniem dobrym, wygodnym, w którym po ciężkiej pracy znajdowaliśmy tak potrzebny i dobrze zasłużony odpoczynek. Przez długą antarktyczną zimę chroniły nas te cztery ściany i niejeden nędzarz, marznący w łagodniejszym klimacie, na pewno zazdrościłby ich nam z całego serca. W ciężkich miesiącach, gdy wszystko, co żywe, opuszczało w popłochu te strony, my żyliśmy dalej spokojnie w naszym Framheimie i nikt nas tam nie niepokoił. A żyliśmy bynajmniej nie jak zwierzęta, lecz jak cywilizowani ladzie, którzy w każdej chwili mieli do dyspozycji większość tych wygód, jakie zapewnia dobrze urządzony dom. Na dworze panował mróz i ciemności, śnieżne burze usiłowały zasypać każdy ślad naszej działalności. Nigdy jednak nie udało się im wtargnąć do naszego wspaniałego domostwa. Cóż więc dziwnego, że w chwili gdy na zawsze opuszczaliśmy to miejsce, pociągało nas ono ze szczególną siłą! Co prawda i wielki świat wabił nas ku sobie, ofiarowując to wszystko, bez czego przez dłuższy czas musieliśmy się obywać. Wśród rzeczy, jakie nas tam czekały, nie brakło jednak i takich, których wolelibyśmy jak najdłużej unikać. W obliczu codziennego życia z jego tysiącznymi troskami i przeciwnościami nietrudno było zatęsknić za spokojnym i beztroskim bytowaniem we Framheimie Nastrój pożegnania nie był jednak aż tak smutny, Żebyśmy go nie potrafili dość szybko przezwyciężyć. Sądząc po twarzach, radość była nastrojem dominującym. Nie warto tkwić w przeszłości, choćby nawet najbardziej pociągającej, gdy przyszłość zapowiadała się tak wspaniale. Któż by chciał teraz myśleć o czekających go nieuniknionych troskach? Na pewno nikt z nas! Toteż „Fram", od dzioba aż po rufę, przystrojony był kolorowymi proporczykami, a w chwili rozstania z Barierą Lodową Rossa wszystkie oblicza promieniały radością. Opuszczaliśmy ją ze świadomością, że w czasie rocznego tutaj pobytu osiągnęliśmy zamierzony cel, a myśl ta oddziaływała na nas znacznie silniej niż wspomnienia minionych dni.

Jedna okoliczność szczególnie wpłynęła na to, że podczas całej dwuletniej podróży tak szybko upływał nam czas, a wszyscy byli zawsze w pełni sił, mianowicie zupełny brak bezczynności. Zaledwie jedno zadanie zostało przez nas rozwiązane, wyłaniało się następne. Ledwo osiągnęliśmy jeden cel, już następny wzywał nas z oddali. W ten sposób byliśmy stale zajęci, a kiedy człowiek ma pełne ręce roboty, czas płynie aż za szybko.

Raczej teraz, gdy osiągnęliśmy już właściwy cel naszego przedsięwzięcia, można było oczekiwać pewnego osłabienia nastroju. Tak się jednak nie stało. Przyczyniała się do tego świadomość, że nasze sukcesy dopiero wówczas nabiorą pełnej wartości, gdy cała ludzkość się o nich dowie, że wiadomość tę należy ogłosić jak najszybciej.

Według wszelkiego prawdopodobieństwa wyruszaliliśmy w drogę we właściwym czasie. Mimo wszystko jednak było to tylko przypuszczenie. Zupełną pewność natomiast mieliśmy co do tego, że od Hobart, który wybraliśmy jako pierwszy punkt lądowania, dzieliło nas dwa tysiące czterysta mil morskich. Niemal równie pewne było to, że droga będzie długa i ciężka. Przed rokiem podróż przez Morze Rossa przypominała przejażdżkę po fiordzie. Wtedy jednak było lato, teraz zaś mieliśmy już luty, co w tych stronach oznacza niemal jesień.

Obszar przybrzeżnego lodu nie powinien, zdaniem kapitana Nilsena, spowodować żadnego opóźnienia w naszej żegludze. Wynalazł on nową, niezawodną metodę, pozwalającą przepłynąć przez lody. Brzmiało to trochę jak przechwałka, ale — jak później zobaczymy — metoda Nilsena zdała dobrze egzamin. Najcięższa walka czekała nas prawdopodobnie w strefie wiatrów zachodnich, gdzie musieliśmy tym razem liczyć się z niemiłą koniecznością nieustannego halsowania pod wiatr. Różnica w długości geograficznej między Zatoką Wielorybów a Hobart wynosiła prawie 50°. Gdybyśmy mogli pokonać tę różnicę w szerokościach, w jakich obecnie się znajdowaliśmy, gdzie jeden stopień odpowiadał w przybliżeniu trzynastu milom morskim, dałoby się to zrobić za jednym zamachem. Potężny masyw górski Ziemi Wiktorii stał nam jednak tutaj na przeszkodzie. Najpierw więc trzeba było płynąć na północ do przylądka Adare, stanowiącego północny cypel Antarktydy, a następnie ominąć leżące jeszcze dalej na północ wyspy Balleny. Dopiero wtedy mogła się otworzyć przed nami wolna droga do dalszej żeglugi w kierunku Hobart.

Wówczas jednak znaleźlibyśmy się na szerokościach, w których — według wszelkiego prawdopodobieństwa — wiatr wiałby nam prosto w twarz. Manewrować zaś „Framem" — no, dziękuję za taką przyjemność! Wszyscy na statku znali na tyle sytuację, aby wiedzieć, czego można się spodziewać po tej podróży. Z pewnością też każdy w tym czasie rozmyślał nad sposobem najszybszego i najłatwiejszego przezwyciężenia czekających nas trudności. Był to wielki wspólny cel, który nas znów zespolił, a który także później miał nas połączyć we wspólnej pracy i wspólnych wysiłkach.

Wśród wieści ze świata, które otrzymaliśmy w tych dniach, była również wiadomość, że australijska wyprawa badawcza na Antarktydę pod kierunkiem dr. Douglasa Mawsona chętnie przyjęłaby od nas kilka psów, jeśli oczywiście zgodzimy się je odstąpić. Punkt wyjściowy australijskiej ekspedycji stanowił Hobart, ponieważ zaś było to nam po drodze, mogliśmy oddać tę małą przysługę naszym szanownym i dzielnym współzawodnikom.

W chwili odjazdu mieliśmy trzydzieści dziewięć psów, z których wiele urodziło się i podrosło w ciągu rocznego pobytu na barierze. Około połowy odbyło z nami całą podróż z Norwegii, a z tych jedenaście było na biegunie. Początkowo mieliśmy zamiar zabrać ze sobą tylko kilka zwierząt na rozmnożenie, aby zapewnić sobie nowe pokolenie psów dla przyszłej wyprawy na Północny Ocean Lodowaty. Ze względu na dr. Mawsona zabraliśmy jednak wszystkie, z czego dwadzieścia jeden sztuk moglibyśmy mu odstąpić, o ile w drodze powrotnej nie zaszłoby nic nie przewidzianego.

Kiedy ostatnia skrzynia została załadowana, pozostało nam tylko zabrać na pokład psy. I oto patrzcie: wielu spośród naszych „starych bywalców" poczuło się od razu na statku jak u siebie w domu. Co najciekawsze, stare psisko Wistinga, Pułkownik, ze swymi adiutantami — Suggen i Arne — stanął natychmiast w tym samym miejscu, które zajmowali we trójkę przez wiele szczęśliwych dni podczas podróży na południe, mianowicie przy prawej burcie w pobliżu głównego masztu. Dwaj bliźniacy Mylius i Ring — szczególni ulubieńcy Hanssena — rozpoczęli od razu, jakby nigdy nic, swoje zwykłe harce na przednim pokładzie, w kącie przy lewej burcie. Nikt by nie posądził tych dwóch wesołych kompanów o to, że pędzili na czele naszego pochodu do bieguna i z powrotem. Jeden tylko pies z zaprzęgu Bjaalanda wałęsał się samotnie, węsząc niespokojnie dokoła — to Basen. Pozostał on nieczuły na wszystkie próby zbliżenia; żaden pies nie mógł mu zastąpić utraconego przyjaciela Fridtjöfa, który setki kilometrów stąd znalazł swój kres.

Ledwie ostatni pies znalazł się na pokładzie, podnieśliśmy obie kotwice lodowe. Silniki poszły w ruch i pchnęły statek naprzód, oddalając nas coraz bardziej od bariery lodowej.

Rozstanie z naszym wygodnym portem było niby skok z jednego świata w drugi. W chwili odjazdu gęsta mgła okryła cały krajobraz nieprzeniknioną zasłoną. Dopiero po trzech czy czterech godzinach mgła rozstąpiła się niespodziewanie. Za nami tworzyła ona jednak w dalszym ciągu zwartą ścianę, zakrywając cały widok. A szkoda! Przy jasnej pogodzie bariera lodowa wygląda tak pięknie, że z przyjemnością popatrzylibyśmy jeszcze na nią, póki by nie znikła w oddali.

Mogliśmy płynąć teraz spokojnie tym samym kursem, którym — z górą rok temu — dążyliśmy w przeciwnym kierunku. Zarysy Zatoki Wielorybów zachowały się w ciągu ostatniego roku bez żadnych zmian. Nawet przylądek Ludzka Głowa, ten najdalszy cypel zachodniego krańca zatoki, znajdował się na swym starym miejscu i wcale nie wyglądał na to, aby mu się śpieszyło gdzie indziej. Jeśli w głębi zatoki zachodzi w ogóle jakiś ruch mas lodowych, jest on — w każdym razie — bardzo nieznaczny.

Pod jednym tylko względem stosunki ukształtowały się w tym roku inaczej niż w ubiegłym. Podczas gdy w roku 1911 już 14 stycznia większa część Zatoki Wielorybów była wolna od lodu, w roku 1912, blisko czternaście dni później, nie widzieliśmy nigdzie nawet szczeliny. Pokrywa lodowa trzymała się uporczywie, dopóki silny wiatr północno-zachodni nie spowodował szybkiego otwarcia drogi wodnej. Nastąpiło to w dzień powrotu grupy biegunowej. Trudno o lepszy moment. Wiatr, który to sprawił, zaoszczędził nam mnóstwo czasu i pracy, ponieważ droga z Framheimu do poprzedniego miejsca postoju „Frama" była pięciokrotnie dłuższa niż obecnie. Ta czternastodniowa różnica w terminie ruszenia lodów w stosunku do roku ubiegłego wykazała nam, jakie mieliśmy szczęście, wybrawszy na lądowanie właśnie rok 1911. Praca, którą dzięki wczesnemu ruszeniu lodów mogliśmy wykonać w roku 1911 w ciągu trzech tygodni, w roku 1912 kosztowałaby nas na pewno dwa razy tyle czasu i odpowiednio więcej trudów.

Gęsta mgła, okrywająca Zatokę Wielorybów w chwili naszego odjazdu, przeszkodziła nam również zaobserwować, co robią Japończycy[25]. Bryza, wiejąca 17 stycznia, wyniosła ich statek „Kainan Maru" razem z „Framem" na pełne morze. Od tego czasu nie wiedzieliśmy, co się z nim dzieje. Członkowie japońskiej ekspedycji, którzy zamieszkali w namiocie na północ od Framheimu, w pobliżu krawędzi bariery lodowej, do końca trzymali się wobec nas z wielką rezerwą. W dzień odjazdu jednak jeden z nas spotkał się z dwoma Japończykami.

Prestrud udał się w tamtą stronę, aby przynieść flagę zatkniętą na przylądku Ludzka Głowa dla „Frama" na znak, że wszyscy są już we Framheimie. Obok flagi był ustawiony niewielki namiot — pomieszczenie dla wartownika na wypadek, gdyby „Fram" kazał czekać na siebie zbyt długo. Zbliżywszy się do tego miejsca Prestrud spotkał się nagle oko w oko z dwoma synami Nipponu, oglądającymi z zapałem nasz namiot i jego zawartość, składającą się zresztą z jednego tylko śpiwora i jednego prymusa. Japończycy rozpoczęli konwersację entuzjastycznymi okrzykami w rodzaju: Nice day! Plenty of ice![26] Nasz przedstawiciel zgodził się całkowicie z tymi bezspornymi faktami, po czym spróbował skierować rozmowę na tory bardziej interesujące. Wówczas przybysze opowiedzieli, że chwilowo są jedynymi mieszkańcami namiotu na krawędzi bariery lodowej. Ich dwaj towarzysze wyruszyli na tygodniową wycieczkę w głąb bariery, „Kainan Maru" zaś ma się znajdować w podróży do Ziemi Króla Edwarda VII. O ile wiedzieli, statek miał powrócić 10 lutego, aby wziąć na pokład wszystkich uczestników wyprawy i odpłynąć na północ.

Prestrud zaprosił nowych znajomych do Framheimu i dodał, że im wcześniej przyjdą, tym lepiej. Widocznie jednak zbyt długo się namyślali, a my nie mogliśmy na nich czekać. Jeśli jednak później złożyli wizytę w naszym domku, będą mogli zaświadczyć, że zrobiliśmy wszystko, aby nasi ewentualni następcy czuli się tam wygodnie.

Kiedy mgła zrzedła, ujrzeliśmy morze wolne od lodów. Błękitnoczarna, rozkołysana toń i ciężkie, ciemne niebo nie należą do widoków radujących oko. Dla naszych oczu jednak prawdziwą rozkoszą było znaleźć się w otoczeniu, gdzie przeważały ciemne barwy. Od wielu miesięcy mieliśmy przed sobą tylko bezmiar roziskrzonej bieli, gdzie trzeba było nieustannie posługiwać się sztucznymi środkami, aby uchronić wzrok przed powodzią światła. Oczy musiały być przy tym stale przymrużone. Obecnie mogliśmy znowu patrzeć na świat — zupełnie dosłownie — szeroko otwartymi oczyma. Oto jak najzwyklejsza rzecz może się stać wielkim wydarzeniem!

Morze Rossa nam sprzyjało. Ponieważ wiał lekki wietrzyk z południowego zachodu, mogliśmy posłużyć się częściowo żaglami i już po paru dniach byliśmy w odległości dwustu mil od bariery lodowej.

W czasie trzech poprzednich rejsów Nilsen wykreślił na mapie granicę zasięgu kry lodowej. Przypuszczenie, że w pobliżu 150° długości zachodniej w pasie kry lodowej znajduje się przestrzeń zdatna do żeglugi, zaczęło się potwierdzać. Małe zmiany w położeniu tego kanału były, jak wynikało z obserwacji Nilsena, spowodowane zmianami w kierunkach wiatru. Nilsen stwierdził, że gdy lód zaczyna gęstnieć, należy zmienić kierunek i płynąć z wiatrem. Postępując w ten sposób, nakłada się oczywiście drogi, ale za to prowadzi ona zawsze ku wodom wolnym od lodu.

W czasie tej podróży osiągnęliśmy pas kry lodowej w trzy dni po opuszczeniu Zatoki Wielorybów. Zasięg tego pasa okazał się niemal dokładnie taki sam, jak w czasie poprzednich rejsów. Gdy przez parę godzin utrzymywaliśmy nie zmieniony kurs, kra lodowa bardzo gęstniała i dalsza żegluga stawała się coraz bardziej uciążliwa. Mieliśmy więc okazję wypróbować nową metodę Nilsena. Wiatr, zresztą bardzo słaby, wiał niemal prosto z zachodu, toteż przełożyliśmy ster na prawą burtę, obracając rufę ku zachodowi. Przez dobrą chwilę płynęliśmy nawet prosto na południe. Okazało się, że ten dość ciężki zwrot nie był daremny. Po kilku godzinach przedzierania się w kierunku wiatru natrafiliśmy na obszary wolne od lodu. Bardzo możliwe, że trzymając się pierwotnego kursu, utknęlibyśmy na dłuższy czas wśród lodów, czego dało się uniknąć przez nałożenie paru mil drogi.

Dwudniowy świeży wiatr południowo-wschodni pchnął nas dość szybko naprzód. Wkrótce minęliśmy wyspy Balleny i już 9 lutego opuszczaliśmy strefę antarktyczną. Przed rokiem z wielką radością mijaliśmy południowe koło podbiegunowe; obecnie jednak, gdy przepływaliśmy je, dążąc w przeciwnym kierunku, radość była chyba jeszcze większa.

W czasie pośpiesznych przygotowań do opuszczenia obozu zimowego nie mieliśmy czasu uczcić szczęśliwego połączenia się grupy lądowej z morską. Ponieważ ta okazja minęła nie wykorzystana, trzeba było wyszukać jakąś nową. Zgodziliśmy się wszyscy, że taką świetną okazją będzie przepłynięcie ze strefy zimnej do umiarkowanej. Program uroczystości był jak najprostszy: filiżanka doskonałej czarnej kawy z odpowiednim dodatkiem w postaci ponczu i cygar, a prócz tego muzyka z płyt.

Coraz liczniejsze oznaki wskazywały, że dostaliśmy się do okolic, w których życie płynie zupełnie inaczej niż za kołem podbiegunowym. Bardzo upragnioną zmianą było nieustanne podnoszenie się temperatury. Rtęć przekroczyła wkrótce punkt zerowy i ludzie na statku pożegnali się z ostatnimi resztkami odzieży polarnej, powracając do ubrań lżejszych i wygodniejszych. Najpóźniej rozstali się z zimowym ekwipunkiem członkowie grupy lądowej. Bardzo się mylą ci, którzy wyobrażają sobie, że długi pobyt w rejonach polarnych czyni człowieka mniej wrażliwym na mróz. Przeważnie jest właśnie na odwrót. Człowiek przebywający w okolicach, gdzie temperatura dnia spada do —15° i niżej, nie będzie sobie nic z tego robił, jeśli tylko ma dobre, dostosowane do potrzeb futrzane ubranie. Niech jednak ten sam człowiek znajdzie się przy-15° lub 20° mrozu na ulicach Christianii w normalnym zimowym stroju, jakiego wszyscy tam używają, będzie trząsł się z zimna i wróci silnie przemarznięty. Przyczyna jest bardzo prosta: w krajach podbiegunowych człowiek naprawdę chroni się przed mrozem. Kto jednak po powrocie do kraju poprzestanie na ochronie, jaką zapewnia zwyczajny płaszcz, sztywny kołnierzyk i lekki kapelusz na głowie, ten oczywiście musi zmarznąć!

Do mniej przyjemnych następstw zmiany szerokości geograficznej należały coraz dłuższe noce. Chociaż w czasie pobytu na lądzie nieustanna jasność dała się nam po pewnym czasie mocno we znaki, na statku, gdyby tylko można było wybierać, każdy wolałby wieczny dzień. Nawet teraz, kiedy mogliśmy przyjąć, że główna masa lodów antarktycznych została już szczęśliwie poza nami, musieliśmy wciąż jeszcze liczyć się z możliwością napotkania ich groźnej awangardy w postaci gór lodowych. Mówiłem już poprzednio, że doświadczony obserwator potrafi dostrzec błysk dużej góry lodowej nawet w ciemnościach nocy. Mniejsze jednak odłamy lodu, których tylko niewielka cząstka wystaje ponad wodę, nie dają takiego odblasku, toteż w nocy nie sposób ich dostrzec. Tymczasem taka mała „górka" jest równie niebezpieczna jak wielka góra lodowa. W razie zderzenia skutek ten sam: rozdarta burta albo zdruzgotany takielunek. W obszarach przejściowych, gdzie temperatura wody jest stale bardzo niska, również na termometrze nie można polegać.

Wody, przez które teraz płynęliśmy, nie były tak dobrze znane, byśmy się nie obawiali spotkania z lądem. Kapitan Colbeck, który podczas pierwszej wyprawy Scotta dowodził jednym ze statków pomocniczych, wysłanych wtedy na południe, natknął się znienacka na małą wysepkę na wschód od przylądka Adare, którą nazwał później Wyspą Scotta. Tak więc przy umyślnym lub nieumyślnym zboczeniu z kursu możliwe jest napotkanie w tych stronach jakichś nie znanych wysp.

Na mapach nawigacyjnych południowej części Oceanu Spokojnego mamy oznaczone liczne wyspy, których położenie, a nawet samo istnienie, jest mocno wątpliwe. Jedna z nich, wyspa Emerald, powinna leżeć mniej więcej w połowie naszej drogi do Hobart. Kapitan Davis, który w roku 1909 odprowadzał do Anglii statek Shackletona „Nimrod", przepłynął dokładnie przez punkt, w którym według mapy powinna znajdować się wyspa, lecz nie zauważył tam najmniejszego jej śladu. Jeśli więc wyspa ta w ogóle istnieje, to w każdym razie jest źle zaznaczona na mapie.

Nasze nadzieje na osiągnięcie portu Hobart przed końcem lutego zawiodły. Dopiero 4 marca przed południem dostrzegliśmy zarysy lądu. Ponieważ jednak widoczność była zła, a podczas ostatnich dni nie udało nam się dokonać żadnego pewnego pomiaru długości geograficznej, nie byliśmy pewni, który z przylądków Tasmanii mamy przed sobą.

Dla orientacji muszę opisać pokrótce odcinek wybrzeża, do którego obecnie się zbliżaliśmy. Południowy kraniec Tasmanii wybiega w morze trzema cyplami. Najbardziej wschodni spośród nich tworzy na pozór niedostępna, stroma i skalista Wyspa Tasmana, oddzielona od lądu tylko wąską cieśniną. Jakiś dostęp do tej wyspy musiał się jednak znaleźć, bo na jej wierzchołku, dwieście siedemdziesiąt metrów nad poziomem morza, wznosi się latarnia morska.

Środkowy cypel zowie się Tasman Head. Pomiędzy nim a cyplem wschodnim znajduje się Zatoka Burz, przez którą prowadzi droga do portu Hobart. Tędy więc mieliśmy płynąć. Chodziło jednak o to, aby stwierdzić, który z trzech przylądków mamy obecnie przed sobą. Kontury lądu rozpływały się bowiem w mglistym powietrzu.

O zmierzchu zaczął padać ulewny deszcz, przez całą noc nie było nic widać, musieliśmy więc płynąć dosłownie po omacku. O świcie jednak zerwał się świeży powiew z południowego zachodu, który wymiótł część deszczowych oparów, tak że mogliśmy rozróżnić ląd. Doszliśmy do wniosku, że mamy przed sobą cypel środkowy, to znaczy przylądek Tasman Head. Dzięki wzmagającej się bryzie mknęliśmy jak wiatr, nadzieja więc na szybkie osiągnięcie Hobartu zmieniła się w absolutną pewność. Zasiedliśmy właśnie do śniadania, gdy drzwi kabiny otworzyły się gwałtownie. Ukazała się twarz wachtowego.

— Jesteśmy po złej stronie! — zabrzmiał meldunek i twarz zniknęła.

W mgnieniu oka wszyscy byli na pokładzie. Okazało się, że smutna wiadomość jest aż nadto prawdziwa. Zabłądziliśmy wśród mgły i deszczu. Wietrzyk, który przeszedł teraz w gwałtowny wiatr, spędził ze wzgórz ostatnie strzępy mgły. Na cyplu, który wzięliśmy za Tasman Head, ukazała się latarnia morska. Oczywiście była to Wyspa Tasmana; zamiast w Zatoce Burz znajdowaliśmy się na Oceanie Spokojnym, po stronie zawietrznej, daleko od przeklętej wyspy. Nie pozostawało nic innego jak halsować i próbować przebić się pod wiatr.

Zamienił się on w sztorm. Mieliśmy wszelkie dane, że zostaniemy zepchnięci jeszcze dalej ha stronę zawietrzną. Z napiętymi żaglami „Fram", starając się płynąć pod wiatr, lawirował wytrwale. Początkowo wydawało się, że płyniemy powoli naprzód. Gdy jednak odległość od lądu powiększyła się, a szybkość wiatru wzrosła, okazało się — na podstawie pomiarów położenia — że płyniemy do tyłu. Koło południa zawróciliśmy, biorąc kurs znowu w kierunku lądu. W chwilę potem nadleciał potężny podmuch wichru, który w jednej chwili poszarpał w strzępy nasz bomkliwer[27].

Zwinęliśmy wielki żagiel, bo wiatr uderzał od przodu i mógł spowodować jeszcze większe szkody w takielunku.

Z żaglami, które nam teraz pozostały, wszelkie dalsze wysiłki były bezcelowe. Nie pozostawało więc nic innego jak przedostać się możliwie najbliżej lądu i za pomocą maszyny starać się utrzymać na jednym miejscu, dopóki pogoda nie zechce się zmienić.

Dopiero przed południem 6 marca wiatr przycichł i zmienił się na bardziej południowy. Nie był to wprawdzie nasz kierunek, ale trzymając się brzegu, przedarliśmy się — jeszcze przed zapadnięciem ciemności — aż do Wyspy Tasmana. Noc przyniosła ciszę, a z nią wzrosły nasze nadzieje. Silnik pracował dobrze, a w posuwaniu się naprzód dopomógł nam także korzystny prąd morski. O świcie 7 marca przezwyciężyliśmy niekorzystne warunki, byliśmy już w głębi Zatoki Burz.

Następny dzień był jasny i słoneczny, jaśniały też nasze twarze. Nikt by nie znalazł na nich najmniejszego śladu utrapień ostatnich dni. Wkrótce zaczął „jaśnieć" również „Fram". Powłoka brudu na pokładzie znikła — usunięta za pomocą dobrych mydlin — i wkrótce wszystko błyszczało jak nowe. Po skończeniu tej roboty również w zewnętrznym wyglądzie załogi zaczęły zachodzić uderzające zmiany. Kurtki islandzkie i ubrania z koców ustąpiły miejsca starannie przechowywanym ubiorom „cywilnym", które po dwuletnim odpoczynku ujrzały nareszcie światło dzienne. Brzytwy i nożyczki zebrały obfite żniwo; na głowach sterczały płócienne czapki. Nawet Lindström wszedł najwyraźniej w zupełnie bliski kontakt z wodą.

Tymczasem zbliżyliśmy się do stacji pilotażu i do burty naszego statku podjechała hałaśliwa motorówka.

— Want a pilot, captain?[28]

Przestraszyliśmy się dźwięku tych pierwszych obcych słów. Kontakt ze światem zewnętrznym został przywrócony. Znalazłszy się na naszym pokładzie, pilot, silny i zwinny staruszek, rozglądał się ze zdumieniem.

— Nigdy nie przypuszczałem, że na statku polarnym może być tak czysto i porządnie — oświadczył. — Nie przypuszczałem również, że ludzie wracający z Antarktydy mogą tak wyglądać. Widać, że wam się tam całkiem dobrze powodziło.

O tym, że nam się dobrze wiodło, mogliśmy uczciwie zapewnić naszego pilota. Poza tym jednak nie leżało zupełnie w naszych zamiarach udzielać mu jakichkolwiek informacji. W tej sprawie okazał on wiele zrozumienia, chętnie natomiast dał się nam wybadać, choć zasób nowin, jakim dysponował, był raczej skromny. O „Terra Nova" nic nie wiedział, mógł nam natomiast zakomunikować, że statek dr. Mawsona „Aurora" pod dowództwem kapitana Davisa jest oczekiwany w Hobart w najbliższych dniach. „Frama" spodziewano się tutaj w początkach lutego i teraz nikt już nie liczył na te odwiedziny. To dopiero będzie niespodzianka!

Pilot najwyraźniej nie miał ochoty zapoznać się z naszą kuchnią. W każdym razie odrzucił zdecydowanie zaproszenie na wspólny lunch. Widocznie obawiał się, że poczęstujemy go psim mięsem i temu podobnymi specjałami. Bardzo wysoko ocenił natomiast norweski tytoń i opuścił nas z nieźle napełnionym kapciuchem.

Miasto Hobart leży nad rzeką Derwent wpadającą do Zatoki Burz. Okolica jest piękna, a ziemia bardzo urodzajna. W chwili jednak naszego przebycia lasy i pola były zupełnie spalone przez słońce; panowała tu od dawna susza, która spopieliła wszystko, co było kiedyś zielone. Choć barwom krajobrazu brakło świeżości, już sam widok łąk i lasów sprawiał naszym oczom niekłamaną radość. Pod tym względem nie byligo my teraz wybredni.

Port w Hobart jest bliski doskonałości. Wielki, przestronny i doskonale osłonięty, rozciąga się szeroko przed oczyma. Gdy zbliżaliśmy się do miasta, na statek przybyła zwykła ekipa, złożona z kapitana portu, lekarza i urzędnika celnego. Lekarz wkrótce zorientował się, że nie ma tu dla niego nic do roboty. Również urzędnicy celni dali się łatwo przekonać, że nie wieziemy kontrabandy. Kotwica opadła, droga na ląd była wolna! Wziąłem teczkę z telegramami i łodzią kapitana portu udałem się do miasta.

[1] Biegun północny zdobył Amerykanin Robert Peary 6. IV. 1909 r.

[2] Poprzednie wyprawy na statku „Fram" („Naprzód"): I — F. Nansena (1893—1896),  II — O. Sverdrupa (1898—1902).

[3] Obóz Amundsena nad Zatoką Wielorybów.

[4] Dowódca duńsko-norweskiej floty wojennej z czasów wojny północnej (1700—1721).

[5] Dyrektor Instytutu Meteorologicznego Norwegii, Jeden z największych autorytetów w dziedzinie meteorologii.

[6] Przyrząd do badania siły ciężkości (przyciągania ziemskiego).

[7] Przyrząd do mierzenia kątów w miernictwie.

[8] Przyrząd do mierzenia wysokości gwiazd lub Słońca ponad horyzontem w celu wyznaczenia szerokości geograficznej.

[9] Przyrząd do pomiaru ciśnienia atmosferycznego, a tym samym i wysokości nad poziomem morza, za pomocą wyznaczania temperatury wrzenia cieczy, która jest zależna od ciśnienia zewnętrznego.

[10] Rodzaj barometru używanego również do mierzenia wysokości nad poziomem morza. Zasadniczą częścią tego rodzaju barometru są naczyńka metalowe, cienkościenne, z których usunięto powietrze. Zmiany ciśnienia atmosferycznego wywołują odkształcenia naczyniek.

[11] Trójkątny żagiel podnoszony na linach biegnących w linii symetrii statku.

[12] Spiętrzenia lodowe powstałe na skutek naciskania na siebie pól lodowych.

[13] Przyrząd do mierzenia przebytej odległości, złożony z lekkiego koła umocowanego z tyłu sanek i połączonego z nim licznika obrotów.

[14] Wyprawa australijska pod kierunkiem Douglasa Mawsona prowadziła badania w Antarktyce w latach 1911—1914.

[15] Przyrząd do zapisywania zmian olśnienia atmosferycznego.

[16] Przyrząd do zapisywania zmian temperatury powietrza.

[17] Przyrząd do mierzenia wilgotności powietrza.

[18] Kuchnia na statku.

[19] Aparat do zapisywania wilgotności powietrza.

[20] Mowa o duńskim Języku literackim (riksmaal, który przyjął się z pewnymi zmianami w Norwegii w okresie jej  unii z Danią (1397—1814).

[21] Statek wyprawy antarktycznej A. de Gerlache'a (1897-1899) w której brał udział Amundsen, a także Polacy H. Arctowski i A. B. Dobrowolski.

[22] Wysokie góry na południu powodowały powstawanie ciepłego wiatru w typie „halnego".

[23] Nazwa, podobnie jak  wszystkie inne, począwszy od tego miejsca aż do bieguna — nadana przez Amundsena.

[24] Dom na biegunie (norw.).

[25] Japońska ekspedycja antarktyczna przybyła do Zatoki Wielorybów w styczniu 1912 roku.

[26] „Piękny dzień!", „Mnóstwo lodu!" (ang.).

[27] Żagiel trójkątny na bukszprycie (na przodzie statku).

[28] Czy potrzebny pilot, kapitanie? (ang.).