Adolf Dygasiński

ZE WSI DO WSI

Konwersja: Nexto Digital Services

ZE WSI DO WSI

Adolf Dygasiński

Samborze jest to summa summarum dziesięć chałup zbudowanych pod lasem na karczowisku. Brakuje tutaj ludziom różnych rzeczy. Nie mają wody ani kuźni, ani karczmy, ani kościoła, ani nawet figury świętej. Muszą wszystkiego poszukiwać we wsiach ościennych. Przy tym urodzaje w Samborzu są tak liche, że tylko jeden osadnik cieszy się zamożnością, reszta ledwie wyżyć zdoła. Ten kawałek skąpej ziemi nie obiecuje też bynajmniej, aby się ludnością zaroił. Dzieci i dorośli wymierają tu często, a liczba śmiertelności przemaga nad przybytkiem z urodzenia. Prawda, że choć karczmy brakuje, chłopi ze Samborza dużo piją, ale dużo piją oni zawsze tam, gdzie bywa dużo pogrzebów.

Wódka i w ogóle pogrzebowe wydatki podkopały byt jednego z osadników na Samborzu, Nikodema Dudy. Rodzina jego składała się z siedmiu głów, a śmierć w przeciągu pięciu lat zredukowała mieszkańców smutnej chaty do dwojga: pozostał tylko sam gospodarz, chłop pięćdziesięcioletni, i matka jego, zgrzybiała staruszka.

Żona, Maryna, chorowała mu coś ze dwa lata na jakieś dziwne bolenie, natury którego nikt w Samborzu odgadnąć nie umiał. Sprowadził Duda najprzód owczarkę z Tropiszowa; ta zdecydowała, że bolenie pochodzi z przerwania w krzyżu, ponieważ Dudzina będąc zdrową nosiła w płachcie duże zajdy chwastu. Owczarka wysmarowała babę gorącą wódką z zajęczym skromem, a zaleciła jej pić codziennie na czczo kieliszek gorzałki z psim sadłem.

Jednakże owe uznane powszechnie środki nie pomagały chorej, więdła ona, schła, żółkła i miała się do grobu. Duda rzadko kiedy siedział w chałupie, obrzydła mu śmierć i stękanie baby, więc łaził do poradowskiej karczmy z przyjacielem swoim, Bartkiem Musiałem, znanym na Samborzu z głowy tęgiej do rady i do picia oraz z niedźwiedziej iście siły.

O czwartą chałupę od domostwa Dudy znajdowało się obejście Matusa Oryla, którego żona uchodziła za bardzo mądrą białogłowę. Pewnego dnia wpadła ona z garnkiem po ogień do Dudziny, a zastawszy babę strasznie znędzniałą i schorzałą, przysiadła nieco i poczęła raić Nikodemowej. Wyszło na to, iż nazajutrz rano wybrał się Duda do Skrobocic, gdzie mieszkał chłop słynny z cudotwórczego puszczania krwi chorym ludziom i zwierzętom. Nikodem sprowadził go pod wieczór do swego domu, ale że to był piątek, więc puszczenie krwi Marynie odłożono do soboty. Jakoż w sobotę sławny ten na okolicę lekarnik puścił krew chorej kobiecie, a to w dobrej ilości, otrzymał trojakami sześć czeskich honorarium i odszedł. Dudzinie zrobiło się bardzo lekko, ból ustał, jakby ręką odjął, tak że nawet zaraz po puszczeniu krwi chciała się zwlec z łóżka i obejść po izbie, ale że nie miała dostatecznej siły, aby powstać, przeto odwróciła się do ściany i zasnęła. Kobieta chora zasnęła i spała tak twardo, że się już nigdy nie przebudziła.

Duda poszedł do poradowskiej karczmy, gdzie przepił ostatni grosz i jeszcze się zadłużył. Pozostała w chacie staruszka także spać lubiła, a przy tym szanowała sen synowej.

Była to ciepła, pogodna, majowa niedziela. Kiedy

Duda wstał, matka jego już roznieciła ogień na nalepie i odgrzewała żur wczorajszy. Maryna spała ciągle.

— Niechta śpi, nie budźcie jej, matusiu; tyle nocy przestękała w cierpości, to odespać musi. Widno się jej, niebodze, zlepszyło — mówił Nikodem do starej matki.

— Byłoby jej jeszcze lepiej, kiejby zażyła ciepłego — powiedziała stara Dudzina. — Zwarzą jej a to kaszy z omastą.

Nikodem poszedł tymczasem do gospodarstwa, które się składało z jednej tylko chudej krowy i wcale dobrze wyglądającej świnki. Gospodarz przekonał się naocznie, iż zwierzęta szczęśliwie noc przebyły. Powrócił do izby, odział czyste obleczenie, wysmarował zużyte buty i głowę kawałkiem starego, bardzo wonnego sadła, które przypiekał nad węglami, potem zaś uroczyście zasiadł do miski i w milczeniu spożywał gorący żur, przegryzając twardą skórą czarnego chleba. Stara Dudzina upryczyła kaszę, okrasiła sadłem, posoliła i poniosła synowej.

— Dzisz ty, Nikodem, Maryna się nie rusza!... Nikiej ryba śnięta — zawołała staruszka.

— Dyć jej się wczora zlepszyło — mruknął Duda.

— Ano, wiedziałam, tylo tera ani drygnie... Nikiej trupek do pochowku.

— Co wy pedacie, matusiu... Poterpajcie ją ino za nogę, to się ocuci.

— Ni na co się nie zdało!... — zawołała stara. — Dał jej Pan Jezus śmierć cichuśką kieby dzieciąteczku.

Potem stara postawiła na ziemi rynkę z kaszą i poczęła głośno krzyczeć:

— Oj, ożeniłam cię też, synu, ożeniła! Niś wiana nie dostał nijakiego, niś się z dzieciny pociechy doczekał!... Oj, cóż ty poczniesz w takowej mizerności!... Sterałeś i siebie, i gospodarstwo na lekowanie kobiety!... Oj, oj, oj!

Tak lamentowała baba i wrzeszczała, ale łzy nie płynęły jej wcale z oczu.

Krzyki te wywarły wrażenie na Nikodema, odłożył na bok łyżkę, przystąpił do żony, spojrzał na nią, pociągnął za rękę i zawołał:

— Maryna, wstajaj! Słysys, wstajaj!

Po czym odwrócił kobietę od ściany. Maryna była bezwładna, zimna; usta jej zbielały, czoło po bokach okryła żółtozielonawa bladość, poza wargami dały się widzieć białe, silnie zaciśnięte zęby.

Stara Dudzina większym jeszcze krzykiem napełniła izbę; ów krzyk przerażał i rozrzewniał chłopa, któremu też łzy stoczyły się po czarnym licu.

— Za cóż ją też pochowam, chudziak, kiej poszło syćko na nic! Sieląga nie mam przy dusy! — zawołał Duda ocierając oczy rękawem siermięgi, po czym wyszedł z izby.

Niebawem napełniła się chata babami i dziećmi, a wszystko to łaziło po kątach izby zaglądając wszędzie.

Nikodem zaszedł do chaty Oryla, który przy święcie golił się właśnie kozikiem wyostrzonym na cholewie buta; kawałek szkła oparty o ścianę służył mu przy tej operacji za zwierciadło.

— Wasza ponoś zmarła, świeć, Panie, jej duszycce!... — rzekł Oryl skrobiąc kozikiem twardy jak szczecina porost.

— Łatwiej ci ją było Panu Jezusowi zabrać aniżeli mnie pochować... — powiedział Duda. — Wasza baba naraili tego hycla ze Skrobocic, bez chyby musi przecion Marynie jakom żyłę...

— Kaj miał przeciąć, dyć i mnie krwie co nieco upuścił — mówił Oryl wecując stępiony kozik na cholewie. — Tylom mu nie kazował puscać sobie więcej niźli za trzy czeskie, coby jeno z wierzchu sama czarna posoka ściekła... I innym też na Samborzu krew popuszczał, kiej się o nim wczora ludzie zwiedzieli.

Duda poskrobał się w głowę, po czym przemówił:

— Kiebyście wy mi, Matusie, użyczyli z kilkanaście złotków na one moje lamentacje... Z czymże tu póńść na plebanijo i spławić się przed jegomością z takowego pomorku?

— Ano, sprawiedliwie rzekacie, krześcijańską duszę trza uczciwie pogrześć. Ino ja sam takoż grosickiem nie śmierdzem. Moja ta ma pono w póskrzynku parę ceskich, co na jarmarku na świętą Kundę zhandlowała Żydom mendel jajec, ale peda, iże na sól w suple przechowuje tę odrobinę.

Nikodem znowu się podrapał w głowę i rzekł:

— Nie wiecie wy, Matusie, Grudzień będą mieli co grosa? Na bezrok im wygodziłem, kiej w Skalmierzu targował tę bułaną kobyłę, co mu zdechła, i do tela mitręży ze spłatą.

— A siła żeście wy jemu użyczyli?

— Będzie coś dwa i dwaścia złotka.

 — No, to bez cóż nie molestujecie o oddanie?

— Molestowałbym, ino Grudzieńka ponoś pyskowali w karczmie, co im beze mnie śkapa się poterała... Potem znowuś do mojej nieboscki Maryny przyleciała szczekający, com onych złotków niescerze im użyczył... I tako się zdrygam dopraszać.

— Grudzień je okrutnie kwardy do oddania! Tylo, co na pochowek baby może się nie zbroni — odpowiedział Oryl.

Opuścił więc Nikodem chatę Oryla i poszedł do chałupy Stacha Grudnia, który był najzamożniejszym chłopem na Samborzu; on jeden na tych pustkach się wyrobił. Posiadał parę koników, cztery krowy i różne przedmioty, dobre w gospodarstwie, a godne zazdrości sąsiadów. Był to jednak chłop dumny oraz nieużyty. Wstrzemięźliwość od wódki szła u Grudnia w parze z chytrością oraz skąpstwem, co się przyczyniało do dobrobytu owego chłopa. Babę też miał sekutnicę; pracowała ona sama ciężko, ale i mężowi nie pozwalała próżnować, pędząc go do roboty. Doroty Grudzieńki bali się wszyscy jak ognia, bo była "herna nikiej ślachcianica, a zła jako pies zawyty".

Strapiony Duda wszedł na porządne podwórko, gdzie Grudzień zaprzęgał właśnie do wozu parę koni wybierając się widocznie do kościoła.

— Pochwalony Jezus Chrystus! — rzekł Nikodem zbliżając się do swego dłużnika i uchylając czapki.

— Na wieki! — odmruknął Stach nie przerywając sobie bynajmniej zajęcia przy zakładaniu postronków uprzęży na orczyki i nie spojrzawszy nawet na przybyłego Dudę.

Mąż zgasłej Maryny miał naturę miękką, nieśmiałą, więc się pierwszy nie chciał o oddanie długu odezwać, Grudzień też ani myślał przerywać milczenia. Dłużnik Dudy z całą ścisłością ukończył zaprzęganie, poprawił chomąta na koniach, pozawiązywał zwierzętom ogony na węzły, przytwierdził lejce do drabinek wozu i poszedł do chałupy, zostawiając na podwórku samego Nikodema.

Wkrótce potem na progu chaty ukazała się Grudzieńka przyodziana świątecznie w niebieską sukmanę, spod której widać było białe futerko baraniego kożuszka; baba trzymała w ręku różaniec, którym owinęła sobie palce. Cała fizjonomia Doroty wyrażała dobrobyt, twarz miała rumianą, gładką, a postać odznaczała się niezłą tuszą.

— Słychałam, że wasza dzisia w nocy zmarła — odezwała się wyniośle Grudzieńka. — A wy w taką godzinę łazita darmośnie po cudzych podwórkach.

— Jak ja nie mam chadzać, kiej mi a to na pochowek nie starczy — odpowiedział Duda.

— Ma wam starczyć, jak syćko z Bartkiem wespół przechlaliście u poradoskiego karczmarza!... Cóż wam się to przywiduje, że wam inni gospodarze kobietę pochowają, czyli zechcą dajać na pochowek?

— Nie to, ino przyszedem kóli onych dwu dwudziestu złotych, co je Grudzień wzieni ode mnie bezrok na świętą Kundę, kiej se upatrzyli na jarmarku bułanom kobyłe.

— Cie go, pędziwiatr! Moi ludzie, na prześpiegi tutak przysed!... Omanić chce cłeka! — zawołała Grudzieńka. — Zatarmosił babę i labiduje terasicki, wydziwia mojemu, kieby temu Stach był krzywy! A cóżeście to oboje z matusią zrobili z Maryny? Taki to z niej był zdechlak, kiej szła za chłopa? Miało jej się to na zmarcie? Jako Bóg żyw, wyście oboje z kobiety ducha wytłamsili! Cóż wam gospodarze porają? Chcecie przy pochowku parady, któż ma za nią płacić? Było wam grosz marnować? Mata z Bartkiem używantes, to i babę pochowajta oba!

Koniec wersji demonstracyjnej.