Józef Łabuński

ZIEMOWIT KSIĄŻĘ MAZOWIECKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY.

AKT PIERWSZY.

I.

II.

AKT DRUGI

I.

II.

AKT TRZECI.

I.

II.

III.

AKT CZWARTY.

I.

II.

III.

AKT PIĄTY.

ZIEMOWIT KSIĄŻĘ MAZOWIECKI

dramat w 5 aktach na tle historyczném osnuty

Łabuński Józef

OSOBY.

ZIEMOWIT, książę Mazowiecki.

JANUSZ, dziecko jego z pierwszej żony

ZIEMOWIT, dziecko jego z pierwszej żony

SALOMEA, księżna na Brzegu

LUDMIŁA, księżniczka Ziembicka, druga żona Ziemowita starszego.

JANISŁAW STRZEGONIA, biskup płocki.

JAN GROT ZE SŁUPCY, wojewoda rawski.

ZDZIESZEK OKOŃ, dworzanin

WYKOSZAN, później podkomorzy, dworzanin

DZIERŻYSŁAW BOGLEWIC.

DOBEK.

KRYSTYNOWA GOZDAWOWA, wojewodzina płocka.

AGNIESZKA, powiernica Ludmiły.

MAĆKO, kat.

MATYSEK, jego pomocnik.

Wieśniacy.

Trzech paziów.

Panowie, panie, dworzanie, słudzy, pachołki, lud.

Rzecz głównie na Mazowszu w latach 1370 — 1380.

AKT PIERWSZY.

I.

( sala na zamku w Płocku. )

Wchodzą książęta JANUSZ i ZIEMOWIT młodszy.

ZIEMOWIT.

Chodź, bracie, prędzej...

JANUSZ.

Jeszcze dosyć czasu,

Jeszcze się matki nawitasz do woli...

ZIEMOWIT.

Mów co chcesz, bracie, a nam wypadało

Wyjść ze wszystkimi na spotkanie ojca.

JANUSZ.

Me wypadało! Stary zmysły stracił —

W ósmym dziesiątku lat znowu się żenić!

Niechaj zobaczy, jak my tu przyjmiemy

Tę nową żonę! Dwór będzie się kłaniał.

Ale syn starszy głowy nie pochyli!

ZIEMOWIT.

Boję się trochę — rozsierdzi się stary...

Choć jam nie winien nic — ja szczerze chciałem

Z wojewodami wyjść na ich spotkanie.

Co mi to szkodzi, że on się ożenił?

JANUSZ.

Zapewne, cóż ci to będzie szkodziło,

Gdy z nowej żony tuzin nowych dzieci

Dzielnice nasze rozszarpywać będzie!

ZIEMOWIT.

Cicho!... czy słyszysz?... Trąby i okrzyki...

Już nadjeżdżają... Chodź, wyjdźmy przynajmniej.

JANUSZ.

Ja się nie ruszę.

ZIEMOWIT.

A więc ja sam pójdę.

JANUSZ.

Ani mi waż się! ( Chwyta go za rękę. )

ZIEMOWIT.

Ej, pójdź, bo źle będzie.

JANUSZ.

Dla mnie samego — ty pewno przebłagasz.

( Trąby. - Wchodzą DWORZANIE; za nimi KSIĄŻĘ ZIEMOWIT STARY prowadzi LUDMIŁĘ; AGNIESZKA, WOJEWODZINA KRYSTYNOWA, BISKUP JANISŁAW, GROT, WYKOSZAN, ZDZIESZEK i inni. )

GROT.

Witaj nam, księżno, w twoim własnym domu.

BISKUP.

Niechaj z twem pierwszem wstąpieniem w te progi

Bóg na nas wszystkich łaski swoje zleje!

KS. ZIEMOWIT

( do zbliżających się synów ).

Jesteście także, łaskawi synowie?

Sądziłem, żeście zasłabli obłożnie...

To wasza matka. Choć wy starsi od niej,

Niechaj wam miarą tej czci, którą macie

Wy jej oddawać, będzie cześć i miłość,

Które wasz ojciec dla tej pani żywi.

Ja matkę waszę ni więcej, ni szczerzej

Kochałem od niej; więc i od was żądam

Takiejż miłości, jak i dla nieboszczki.

ZIEMOWIT.

Stanie się podług woli twojej, panie.

( Całuje rękę ojcu i Ludmile; Janusz tylko ojcu. Odchodząc, półgłosem: )

Prawda, że matka tak śliczna, jak anioł!

JANUSZ.

Dla mnie jest ona brzydka jak ropucha.

KS. ZIEMOWIT.

Milczeć, młokosy! Wara od uśmieszków,

Zapominacie się! Znać nieobecność

Ta długa nasza was rozzuchwaliła.

Jam waszym ojcem i ja księciem waszym...

( do Dworzan )

Patrzcie, tu ojciec z dalekiej podróży

Wraca z małżonką, a synowie mili

Zaledwie raczą kiwnąć mu głowami

I zaraz w szepty i śmieszki dwuznaczne...

ZIEMOWIT.

Panie i ojcze...

KS. ZIEMOWIT

Milcz! Jużem się z wami

Przywitał — idźcie.

( Książęta odchodzą, )

BISKUP

( do Ludmiły ).

Pani, aniołem wstąp do tego domu!

Widzisz — rodzina tutaj podzielona;

Tu starsi młodszych, ani młodsi starszych

Nie chcą, czy może nie mogą, zrozumieć.

Wielkie zadanie twe, mościwa księżno:

Książę małżonek miłuje cię wielce —

Miłość niech będzie gołąbkiem w twych ręku.

Który przyniesie gałązkę pokoju...

Pogódź, pojednaj rodzica z synami.

Niech to zadaniem twojem będzie, pani,

A na obczyźnie tej tęsknić nie będziesz

I miłą wdzięczność naszę zjednasz sobie.

Niech ci Bóg na tej drodze błogosławi,

Niech ci da męztwo i cierpliwość świętą!

( Błogosławi Ludmiłę; ona z płaczem pochyla mu się do kolan. )

KS. ZIEMOWIT.

Dosyć już tego. Zmęczyłaś się, pani,

Niewygodami tej długiej podróży.

Dosyć już tego; rozgośćcie się tutaj,

Na swoim zamku. Oto twe niewiasty;

One ci twoję świetlicę pokażą.

( Ludmiła odchodzi; za nią orszak niewieści. )

GROT.

Przywiozłeś, panie, nam nadobną księżnę;

Ale coś bardzo bledziutko wygląda —

Takie to wątłe, jak kwiatek na wiosnę.

KS. ZIEMOWIT.

Bladość ta przejdzie — niedawne rozstanie

Z blizkiem rodzeństwem, zmęczenie z podróży...

To przejdzie wszystko...

( Wstaje. )

Ha. księże biskupie,

Odżyłem znowu z tą białą dzieciną;

Czuję się silnym i rzeźkim tak, jakbym

Lat ze czterdzieści z ramion swoich strącił.

Posępny zamek nasz z tem jednem dzieckiem

Stanie się jasnym, ludnym i wesołym,

A ja, dziad stary, znowu odniłoduieję,

Znów się podniosę. Niech się Litwin strzeże,

Zdradziecki Krzyżak niech nadstawia ucha:

Stary Ziemowit obudził się, znowu

Miecz błyskawiczny gotów z pochew wyrwać!

BISKUP.

Błogosławioną niech będzie ta chwila,

W której miłością Bóg twe serce natchnął!

* * *

II.

( Pokój Ludmiły na zamku w Płocku. )

LUDMIŁA, AGNIESZKA, WOJEWODZINA KRYSTYNOWA, ORSZAK NIEWIAST.

WOJEWODZINA.

Coś to nam pani mizernie wygląda!

Żal po ojczyźnie, czy też strach Mazowsza

I naszych mrozów, Litwy i niedźwiedzi?

Czy to zmęczenie po dalekiej drodze,

Po tylu milach tak śpiesznie przebytych?

LUDMIŁA.

Zmęczoną jestem...

WOJEWODZINA.

I — i, to nic, pani,

Dla takiej młodej co znaczy zmęczenie ?

Jednę, dwie noce wyspać się porządnie,

I będzie dobrze, ot, i postaremu

Rumieniec przyjdzie na świeże jagody,

Przyjdzie i tęgość w białem ciele, przyjdzie...

O! tęgość przyjdzie!... Wszystko przyjdzie zczasem.

Po całym dworcu rozejrzysz się swoim,

Małżonek miły popieści — i koniec

I mizerności i bladości twojej.

( do dziewcząt )

Wy, wy tam, sroki! czego się śmiejecie?

( do Ludmiły )

Do śmiechu, pani, tamte, to jedyne...

To, miłościwa, jest twoja komnata;

Tam, z tamtej strony, jest izba służących,

Tam zawsze sypia którakolwiek z matron,

Ja, Sasinowa, albo starościna

I troje dziewek — oto z tych chychotek.

A tu, z tej strony, komnaty małżonka:

Tu zaraz jego łożnica, tam dalej

Radne komnaty. Nasz książe nie lubi,

Kiedy do niego wchodzą niewołani;

Więc koło drzwi tam sypia pokojowiec,

Który nikogo do pana nie puści,

Nawet małżonki — tak nieraz bywało...

Ten jest najlepszy, najweselszy pokój,

Widok na Wisłę, na błonie, daleko,

Równo i gładko, jak okiem zasięgnąć,

Tylko tam dalej, jak ramka w obrazku,

Lasy i knieje czarną wstęgą legły;

Dziś prawie nie znać — jutro zobaczycie,

Jak u nas ładnie na naszem Mazowszu.

AGNIESZKA.

Księżnej już pora na spoczynek, pani...

WOJEWODZINA.

A pora, pora... No, dzierlatki moje,

Zlećcie się tutaj panią swą rozbierać.

LUDMIŁA.

Nie, ja się sama rozbiorę, niech idą...

WOJEWODZINA.

Mój słodki Jezu! Widzianeż to rzeczy.

Żeby na Płocku księżna Mazowiecka

Sama, jak dziewka, zwłóczyła swe szaty?

Cóż to, na sługi nie stać ? Czyś ty mieszczka,

Że się rozbierać bez sług będziesz sama ?

Alboż nie poto my wszystkie jesteśmy,

By ci usłużyć? — Ty zasiądź spokojnie,

A my ci szatki zwleczemy prędziutko,

Giezłeczko białe włożymy, trzewiczki

Z nóżek zdejmiemy, warkocz rozpleciemy. —

Ten śliczny warkocz! rozpleść go, rozrzucić,

Mech się mościwy małżonek popieści, —

Do łoża nawet zniesiemy, gdy zechcesz...

A znowu rankiem... tylko klaśnij w dłonie,

A już my wszystkie tutaj i dziewczęta

Zaczną ci śpiewać, bajdy opowiadać —

One umieją, o! prześliczne bajdy! —

( do dziewcząt )

Znów chichoczecie? Ja wam dam, czubatki!

( Ludmiła wybucha głośnym płaczem. )

Na rany Pańskie! A toż co się stało ?

AGNIESZKA.

To nic, nic... przejdzie. To zmęczenie wielkie.

Każcie dziewczętom usunąć się, dajcie

Spokoju trochę...

WOJEWODZINA.

A to dziwy dziwne...

Czegóż tu płakać ? No, dziewczęta moje,

Idźcie już sobie — ja bez was poradzę.

( Dziewczęta odchodzą. )

Możeby posłać po książęcia pana?

Może znachora jakiego zawołać?

Może medyka ? Jest tu jeden medyk

Aż z Kolonii, Henrykiem się zowie;

Lecz ten uczony nie wiem czy pomoże.

Ale jest u nas Jarucha, żebraczka,

Ta, co to niegdyś, z siostrą, swoją razem,

Krzyżaka gdzieś tam na polu pojmała

I związanego do zamku przywiodła;

Ta umie wszystkie uroki zamawiać,

I krew, i zęby, nawet żądło żmii...

Może ją wołać?

LUDMIŁA.

Nie, nie, nic nie trzeba!

Dajcie mi spokój!

WOJEWODZINA.

Więc i ja mam odejść?

( zcicha do Agnieszki )

Moja mościwa, powiedzcież-mi, proszę,

Co to jest z panią? Oj, czy nie zasłabła ?

Bo niebożątko, tak jak rybka, niema...,

AGNIESZKA.

Nie, pani zdrowa; idźcie sobie z Bogiem,

Wojewodzino; jak pani wypocznie,

Będzie rozmowną, poznacie ją sami.

Teraz odejdźcie... Ja będę tu przy niej,

Spełnię koło niej wszystko, co potrzeba.

WOJEWODZINA.

Możeby księciu o wszystkiem powiedzieć?

AGNIESZKA.

Poco go martwić? Zaręczam, że jutro

Już będzie inną,

WOJEWODZINA.

Ha, to pójdę sobie.

Niech ci Bóg zeszle sny złote, księżniczko...

Wam także, pani, dobrej nocy życzę.

( do siebie )

Ale książęciu powiem...

AGNIESZKA.

Dobrej nocy.

WOJEWODZINA.

Bywajcie zdrowe, niech was Pan Bóg strzeże,

Śpijcie spokojnie na tem nowem miejscu.

( Odchodzi. )

LUDMIŁA

( rzuca się z płaczem na szyję Agnieszce ).

Agnieszko! Jakie męczarnie! o Boże,

Jakie męczarnie!

AGNIESZKA.

Gwiazdko moja biedna,

Nie bądź-że dzieckiem — wszakżeś w swoim domu.

LUDMIŁA.

Nie chcę ja, nie chcę, nie chcę tego domu!...

O wróćcie dolę mi moją dziewiczą!

Puśćcie do moich gór, do ojcowizny...

Nie chcę ja tego Płocka bogatego,

Nie chcę tu tronu... Obmierzłe Mazowsze!

( Płacze. )

AGNIESZKA.

Biedne ty ptaszę w niegościnnem gnieździe —

We własnym domu obca i sierota!

LUDMIŁA.

Tak mi coś smutno, tak ciężko na duszy,

Że śmierci pragnę...

AGNIESZKA.

Właśnie kiedy nowe

Życie zaczęłaś!

LUDMIŁA.

Grobem je zaczęłam!

Ja czuję, wierzę, że z Płocka nie wyjdę,

Chyba umarłą — z grobu do mogiły.

Te mury takie zimne i posępne,

Tak mi w nich straszno, że nadludzkiej siły

Potrzeba było, by w progu nie upaść.

AGNIESZKA.

Biedna dziecino, to tylko początek.

LUDMIŁA.

Poco mię było z Ziembicy wyganiać,

A potem z Pragi ? Czyż im zawadzałam ?

Jam tak prosiła, jam płakała rzewnie,

Nogi całując króla i królowej —

Niechby mię lepiej do klasztoru wzięli...

Takem nie chciała iść za Ziemowita!

Nic nie pomogło: oddali do Płocka,

Biedną dziewczynę zgubili na wieki!

AGNIESZKA.

Dla twego dobra. Ty się przyzwyczaisz,

Obawa przejdzie — mąż tak kocha ciebie...

LUDMIŁA.

Przejdzie obawa! Patrz w okno, Agnieszko, —

Otwórz je trochę... Nie, zamknij, tak zimno!

Patrz — to pustynia; przy świetle księżyca

Widzisz cokolwiek, krom piasku żółtego,

I mętnej wody i śniegu białego ?

Jakże tu smutnie! Doliny, równiny,

Nigdzie pagórka — gdzież tu oku spocząć ?

Piasek lub śniegi, za piaskiem Krzyżacy,

Albo Litwini, w śniegu stada wilków —

Okropnie! Tutaj i ludzie jak wilcy,

Wszyscy jak wilcy, i mąż jak wilk dziki —

I ja im, biedna, na pastwę oddana!

( Płacze. )

AGNIESZKA.

Ileżby, ile księżniczek nadobnych

Rade na losy z tobą się zamienić,

Pomimo wilków, i śniegu i piasku!

Wstępując tutaj, ty stajesz się panią

Możnego księstwa, panią bogactw wielkich...

I kto wie, jaki los Bóg ci gotuje?

Król na Krakowie stary, bezpotomny;

Kto po nim będzie ? Zniemczałych Szlązaków

Nie lubi Kaźmirz; synów Ziemowita

Nie lubi także, bo hardzi i dzicy,

Choć lubi ojca; — lecz Ziemowit stary...

Kto wie kim będzie jego syn od ciebie?

Ludmiło moja, los już niewiast taki,

Że swego życia własnego nie mają,

W dzieciach-li żyją. Bóg pobłogosławi,

A gdy się tobie dziecina urodzi,

I mazowieckie niebo się uśmiechnie;

Gdy zaszczebiocze — ten zamek ponury

Będzie dla ciebie tak miłym, wesołym,

Jak ani dwór, ni Ziembica nie była.

Ciężko ci teraz; widzę, boś niechętnie

Oddała rękę staremu książęciu;

Szkoda ci było i Pragi i Dobka,

Szkoda dziewiczych marzeń i nadziei...

LUDMIŁA.

O jakże ciężko, jak smutno, jak trudno

Dla rzeczywistej przyszłości porzucić

Tę przyszłość miłą, cudną, wymarzoną!

O jakże ciężko zapomnieć tych dumań,

Tych czarodziejskich rojeń i tych pieśni...

I całą siebie, wszystkie swe marzenia,

Oddać na pastwę księciu zgrzybiałemu!

Ziemowitowi wierność ślubowałam;

Ni myślą nawet nie złamię przysięgi:

Znam swą powinność. Dlatego też płaczę.

Rycerze moi, śpiewacy miłości,

Zaklęte widma, duchy czarodziejskie,

Bądźcie mi zdrowi, żegnajcie na wieki!

Ludmiłę od was oderwali ludzie,

Ludmiła płacze po was, bo pamięta,

Ile rozkosznych chwil z wami przeżyła;

Lecz ulatujcie, ulatujcie dalej,

Bo już Ludmiła do was nie należy!

AGNIESZKA.

Dosyć, dziecino; uspokój się, biedna.

Westchnij gorąco do Matki Najświętszej,

A Bóg ci zeszle sen cichy i słodki

I promieniami słońca jutrzejszego

Osuszy oczy i uciszy serce.

LUDMIŁA.

Modlić się będę gorąco, gorąco...

Ty już odchodzisz?

AGNIESZKA.

Ja tam będę spała;

Na pierwsze twoje zawołanie przyjdę,

LUDMIŁA.

Nie moja droga — ja tu się tak boję...

Dzisiejszą tylko noc prześpij tu zemną,

Tylko dzisiejszą noc...

AGNIESZKA.

Książę przyjść może.

LUDMIŁA.

Nie, on nie przyjdzie — już późno... Nie odchodź.

AGNIESZKA.

Więc na tem krześle koło ciebie spocznę,

LUDMIŁA.

Biedna! Ty także zmęczona podróżą.

Nie! — lepiej idź, idź, połóż się, wypocznij...

Idź — dobrej nocy! — Kiedy klasnę w dłonie,

Albo zawołam, przyjdź — o przyjdź koniecznie.

Nie żadna z tamtych nudnych Mazowszanek...

Sama przyjdź... Słyszysz? Sama przyjdź. Bądź zdrowa.

Pomódl się za mnie.

AGNIESZKA.

Za ciebie, za wszystkich.

LUDMIŁA

( ściska ją ) .

Pomnij — zawołam lub klasnę — przyjdź zaraz...

Gdybyś cokolwiek tutaj posłyszała,

Gdyby tu nawet wszystko cicho było,

Przyjdź mię zobaczyć... O, czuwaj nademną!

AGNIESZKA.

Przyjdę, Ludmiło. Dobranoc.

LUDMIŁA.

Dobranoc.

( Agnieszka odchodzi. )

Zmęczona jestem, a zasnąć tak straszno!

Niewysłowione, a ciężkie przeczucie

Legło na sercu i krew w żyłach ścina...

Może to przejdzie i jak ptak do klatki,

Tak ja do złotej niewoli nawyknę?

Nie, nie! Tu straszno... To łoże tak duże,

A takie ciężkie, smutne i ponure...

Nie, ja się boję... O! Matko Najświętsza,

Co tak cudownie w obrazku jaśniejesz,

Do Twojej łaski, do Twoich boleści,

Ja opuszczona, sierota nieboga,

Do Ciebie idę: natchnij mię śmiałością,

Daj mi zapomnieć dawnych pięknych czasów,

Pokrzep mą wolę siłą i pokorą!

( Schyla się na klęczniku, płacząc, twarz rękoma zakrywa. — Po chwili ze swoich pokoi wchodzi ZIEMOWIT; stoi jakiś czas, milcząc. )

ZIEMOWIT.

Dosyć tych modłów... Czas spocząć, Ludmiło.

( Na pierwszy dźwięk jego głosu. Ludmiła powstaje przestraszona. )

Spocznij już. Oczy masz zaczerwienione;

Płakałaś... Czemu?

LUDMIŁA.

Nic... Smutno mi było...

ZIEMOWIT.

Idź na spoczynek.

LUDMIŁA.

Jeszczem nie skończyła

Zwykłej modlitwy...

ZIEMOWIT.

Mniejsza o modlitwę!

Już się modliłaś; resztę po klasztorach

Księża i mnisi dopowiedzą — jutro

Dam co na kościół. Ty zdrożona jesteś...

( Bierze ją za rękę. )

Smutno ci, dziecię? Dlaczego? Co prawda,

Po takiej świetnej cesarskiej stolicy

U nas zacicho, więc może i smutno;

Lecz do tej ciszy nawykniesz z łatwością.

Tyś tutaj panią.

( Chce ją objąć; ona się odsuwa. )

Ludmiło!

( Chwila milczenia. Ludmiła odchodzi za stół. )

A cóż to?

( Przechadza się parę razy; siada. )

Słuchaj, Ludmiło. Jam już bardzo stary,

Mógłbym być ojcem, nawet dziadem twoim;

Lecz jam ci mężem — więc jak mąż przemawiam.

Od czasu ślubu jam jeszcze nie widział

Ciebie z uśmiechem na ustach, spokojną.

Czem się to dzieje? Kiedym ciebie spytał,

Czy chcesz być moją żoną, powiedziałaś:

" Tak" — niewyraźnie i nieśmiało wprawdzie —

Ledwiem dosłyszał — jednak powiedziałaś.

Mnie się zdawało, żeś to chętnie rzekła.

Z postępowania twego jednak widzę,

Że ci żal tego — poniewczasie trochę!

( Po chwili. )

Czy tajemnicę masz jaką przedemną?

W życie dziewicze nie wchodzę: ty za nie

Sama przed Bogiem odpowiadać będziesz;

Ale od chwili, kiedy nas Bóg złączył,

Twe życie całe już do mnie należy

I za nie Bogu ja mam zdać rachunek.

Pomnij, Ludmiło — myśmy tu nie gładkie

Gachy cesarskich i królewskich dworów:

My na pół dzicy łowcy i wojacy,

Którzy nad życie cześć i honor cenią

I zgubę cześci zwykle życiem płacą

Swojem lub obcem.

LUDMIŁA.

Czyżem na taką mowę zasłużyła?

ZIEMOWIT.

Nie miałaś czasu; może nie zasłużysz,

Co oby dał Bóg! Wolę jednak teraz

Tę małą przykrość mową swoją sprawić,

Niż później, kiedyś — poniewczasie — wielką;

I wolę ciebie odrazu uprzedzić,

Że przeniewierstwa nie ścierpię, że śmiercią

Za nie zapłacisz.

LUDMIŁA.

O mój Boże wielki!

Jak gorzki kielich dajesz do wypicia!

Muszę przed Twojem obliczem być grzeszną,

I bardzo grzeszną, gdy tak srogo karzesz!

ZIEMOWIT.

Tyś cudzoziemka, nie znam ciebie dobrze,

Więc też otwarcie myśl mą wypowiadam,

Abyś wiedziała, czego masz się trzymać.

U nas otwartość popłaca. Jeżeli

Masz mi co mówić, powiedz teraz, odkryj,

Z pobłażliwością będę ciebie słuchał.

LUDMIŁA.

Wzięliście, panie, mnie sobie za żonę;

Przysięgłam wierność — czyż wam tego mało?

Wy mnie opiekę przysięgliście przecie,

A gdzież jest teraz ta wasza przysięga?

O biedna dola! Tak to się zaczyna

Małżeństwo moje? O, cóż będzie dalej?

Na samym wstępie, w progu swego domu,

Na nic nie mogliście się, panie, zdobyć",

Tylko na groźbę, tylko na zniewagę,

Na podejrzenie, hańbiące niewiastę ?

ZIEMOWIT

( po malej chwili ) .

Dziecino moja, wybaczysz staremu.

Któż jest nędzniejszym. kto jest więcej śmiesznym,

Od przestarzałych i zdradzanych mężów ?

Ja tego sromu boję się jak ognia.

Gdyni ci tak mówił — wszakże to nie kara,

To nie nagana; to tylko przestroga

Starego dziada od mściwego Semki.

Dziad teraz tutaj — z nim zrobisz co zechcesz;

Ale tamtego bój się wywoływać!

Tyś nieświadoma w niewinności swojej:

Ja tobie wierzę — i niech będzie koniec.

Idź na spoczynek, zostawiam cię samą.

( Odchodzi. )

LUDMIŁA.

Święte niebiosa, dodajcie mi siły!

AKT DRUGI

I.

( brzeg lasu nad wisłą. — zdaleka widać płock. )

Wchodzą DZIERŻYSŁAW BOGLEWIC i DOBEK w ubiorach pielgrzymich.

DOBEK.

Popatrz tam, ojcze; widzisz — miasto jakieś?

BOGLEWIC.

Miasto? Już miasto! To Płock, moje dziecię...

Kres mej podróży...

DOBEK.

Płock?!

BOGLEWIC.

Dalej nie pójdę.

Tutaj, niestety, rozstać się musimy.

DOBEK.

Jakiż nieduży!

BOGLEWIC.

Po miastach Italii

Zda się niedużym, chociaż małym nie jest;

Zda ci się nędznym, biednym i maluczkim,

Lecz dla mnie milszym jest ten Płock drewniany

Bodaj od Rzymu!

( Siada na kamieniu. )

Siądź tu, moje dziecię.

Mój wielki Boże, ileż to ja razy

Tę okolicę wzdłuż i wszerz przebiegłem!

Jakżeż tu każdy kamień dla mnie żyje,

Każda drożyna, każdy krzak mi mówi

Tysiącem wspomnień żywych, jak wczorajszych!

I gdzież to wszystko? gdzież pouciekało?

Gdzie zaginęło? Lada wietrzyk słaby —

Gorącej ręki lada zamach — podmuch

Zazdrości tylko — i jak mara wszystko

Niknie, przepada i los chłostą krwawą

Goni człowieka aż na krańce świata,

Zmiażdże go, zetrze, zabierze mu siły,

Potem igrając znów do kraju popchnie,

Aby wlec dalej, jak wiecznego Żyda,

Przez lata cierpień, przez lata tułactwa.

Aż do mogiły!... A! tam tylko spokój!...

( Chwila milczenia. )

Chodź, moje dziecię, usiądź tutaj przy mnie...

Na długo teraz rozstać się musimy,

Może na zawsze... Któż los swój odgadnie!

DOBEK.

Nie mów o długiem rozstaniu, mój ojcze.

Wszakże od ciebie zależy — zawołaj,

A rzucę wszystko i stanę przed tobą.

BOGLEWIC.

Tak — lecz czy zdążę ja zawołać ciebie ?

DOBEK.

Mój drogi ojcze, pójdźmy oba razem,

Padniemy do nóg książęciu oboje —

Wszakżeś ty jego z dawnych lat towarzysz,

Byłeś mu łowczym, potem podkomorzym;

Małoś mu przysług w swem życiu wyświadczył! ? —

On cię wysłucha, on, gdy cię zobaczy,

Puści z pewnością wszystko w zapomnienie.

BOGLEWIC.

Me znasz go, dziecię: Semko Mazowiecki,

Gdy komu zemstę swoję raz poprzysiągł,

Już go do grobu prześladować będzie.

Takim był zawsze; takim ja go znalem —

Stanąć mi przed nim jest to zgubić sprawę.

Me! w tobie tylko, moje biedne dziecię,

W tobie nadzieja, w tobie moja przyszłość.

DOBEK.

Rozkazuj, ojcze. Tęskno mi i smutno

Porzucać ciebie: lecz gdy każesz — pójdę.

BOGLEWIC.

Jaki-m był smutny, zły i podrażniony,

Gdy mi nieboszka córeczkę powiła;

Z jaką niechęcią patrzałem na dziecię,

Bluźniłem głośno — syna mi się chciało.

Me miałem syna... A teraz ta córka,

Która od ojca pieszczot nie doznała,

Jest jego nędznej starości podporą!

Biedna dziewczyno! Tak cię nazwać mogę

Tylko w pustyni, tylko gdyśmy sami.

Biedna, co z tobą będzie, ty, bezsilna.

I tak bezbronna?...

DOBEK.

Mech ci los mój, ojcze,

Trosk nie dodaje. Tak już dawno noszę

Męzkie ubranie, że po niewieściemu

Możebym nawet chodzić nie umiała.

Z rycerstwem ciągle — nabyłam powoli

Męzkiej odwagi, prawie męzkiej siły.

Lutnia mi starczy za miecz i puklerze:

Wędrowny śpiewak — jemu wszystko wolno —

On rymy składa, gdzież mu do swawoli!

Śmieją się ze mnie, lecz się nie dziwują.;

Dotychczas nikt mi nic złego nie zrobił...

A potem, kiedyś, kiedy wolę twoję

Zczasem wypełnię, kiedy na nic więcej

Już ci nie będę potrzebną w przyszłości,

Mury klasztorne przyjmą mnie gościnnie

I na sen cichy, wieczny ukołyszą.

BOGLEWIC.

Nieprędko jeszcze ja ciebie uwolnię...

DOBEK.

Kto wie, mój ojcze? Ludmiła jest w Płocku...

Jeszcze w Ziembicy nieraz mi mawiała:

"Dobku, jam biedna, sierota. — ty także;

Ale jeżeli kiedykolwiek będę

Wielką, bogatą, możnowładną panią,

Wtedy przyjdź do mnie, a co będę mogła,

Wszystko uczynię, spełnię każdą prośbę. "

Prorocze słowa — dziś mogą się ziścić!

Tak się to składa, jak nie można lepiej:

Ludmiła — anioł dobroci i cnoty,

Siebie dla drugich gotowa poświęcić...

Gdyby nie ona, nie ten anioł biały,

Byłby nam straszny surowy dwór płocki,

Zimny, nieznany, niewidziany nigdy...

Ten stary książę — mazowieckie dziwo...

Teraz obawa znikła, jak przed słońcem

Obłoczek mglisty: mając taką księżnę,

Śmiało się idzie, i klęka i błaga

Z pewnością wielką, że co może — zrobi...

A może wiele — dopieroż po ślubie!

BOGLEWIC.

Cicho!... ktoś idzie... usuńmy się dalej.

( Wchodzą WYKOSZAN i ZDZIESZEK. )

WYKOSZAN.

Stójcie, ojcowie! Stójcie! Czy słyszycie ?

Stójcie, bo strzałę puszczę... Kto jesteście?

BOGLEWIC.

Widzisz z ubioru — pielgrzymi jesteśmy.

WYKOSZAN.

Zkąd-że i dokąd włóczycie swe kości?

BOGLEWIC.

Z kolebki idziem, dążymy do grobu.

Może ty z nami pójdziesz?

ZDZIESZEK

( do Wykoszana. )

Daj im pokój.

( Do Boglewiców. )

Idźcie, ojcowie, idźcie sobie z Bogiem.

Tylko nie radzę w gospodzie popasać,

Bo tam się wszyscy myśliwi zebrali,

Aby po łowach z kuflami wojować.

WYKOSZAN.

Szczęśliwej drogi, stary mój wędrowcze,

Życzę rychłego przybycia na miejsce.

( Odchodzi ze Zdzieszkiem. )

BOGLEWIC.

To na przestrogę — już czas się rozłączyć.

DOBEK.

Tak rychło, ojcze ?

\BOGLEWIC.

Trzeba, moje dziecię:

Jeśli mnie schwycą — wszystko jest stracone...

Żegnaj mi, córko, niech. cię Bóg prowadzi,

Niech ci nagrodzi to, co dla mnie czynisz.

DOBEK.

Mój biedny ojcze, znowuś bez opieki...

BOGLEWIC.

Nie bój się o mnie: byle zdrowie było —

Całe Mazowsze tak mi dobrze znane,

Że tutaj nikt mię schwytać nie potrafi.

DOBEK.

A mnie bezpieczną krzyż twój tarczą będzie,

(Klęka. )

BOGLEWIC.

Jeśli w niebiosach krzyż takiego zbrodnia

Jak ja, nie ściąga przekleństwa wiecznego,

Będziesz szczęśliwą... O Ty, wielki Boże,

Nie odwróć od niej swojego oblicza —

Ona niewinna, jak Twoi anieli,

Za grzechy ojca przecież jej nie skarzesz!

Bądź zdrowa... Idź już... Gdyby mnie ujęto,

Gdyby poznano, nie przyznaj się do mnie.

Bądź zdrowa: czekaj o mnie wiadomości

I nie zapomnij o tułaczym ojcu.

DOBEK

(z płaczem tuli się do niego).

Ojcze mój, ojcze... Żegnaj!

BOGLEWIC.

Bądź mi zdrowa...

(Robi krzyż nad pochyloną głową Dobka. — Dobek odchodzi. )

Biada wam, biada — wam, abmitni, dumni,

Którzy zniewagi darować nie chcecie,

Którzy kraj cały wolicie rujnować,

Mordy, pożogi pośród braci szerzyć,

Byleby tylko dumę zaspokoić!

Jam nie chciał także zniewagi darować...

Czegom nie przeszedł? Zazdrości męczarnie,

Przekleństwo braci, ruinę ziemi własnej,

Głosy sumienia, potem hańbę sądu,

Wygnanie z kraju, potem lata całe,

Pielgrzymki pieszej, tułactwa bez końca,

W łachmanach brudnych, o żebranym chlebie!

Zpoczątku, pierwsze lat kilka wygnania,

Zemstą dyszałem, marzyłem o zemście

I pożądałem jej jak łaski nieba...

Teraz inaczej... Teraz zemsty nie chcę,

Gotówem wszystko, a wszystko zapomnieć,

Byleby tylko kąt na własnej ziemi,

Spokoju trochę na ostatnie lata...

Każda kość boli... Spokoju, spokoju!

(Wchodzi ZIEMOWIT, kulejąc. )

ZIEMOWIT.

Gdzież pozostali?... Koń uszedł... Tak boli...

Sam jeden jestem... Nie wiem, czy się uda

Dowlec piechotą do miasta... Tak boli

Ręka i noga... Możem złamał? Chyba

To tylko mocne uderzenie... Zresztą

Nie wiem... a ręką ledwo mogę ruszyć...

BOGLEWIC

(do siebie).

Książę Ziemowit! O jakże się zmienił!

Olbrzyma siły dajcie mi, niebiosa,

Bo nie wytrzymam!...

ZIEMOWIT.

Starcze, z sukni twojej

Widzę, żeś pielgrzym, więc masz nogi zdrowe;

Jam jednę złamał, czy stłukł — rękę także...

Pomóż mi z siebie zdjąć pawęż i groty.

(Boglewic podchodzi. )

Tu, na ramieniu rozepnij rzemienie;

Na nogach także... ostrożnie z tą nogą!

Odpasz miecz i zdejm mi kołczan z ramienia...

Teraz łuk zdejmij, i torby i trąbkę...

Tak zręcznym jesteś, jakbyś całe życie

Podkomorzował któremu książęciu.

Kto jesteś, ojcze? Zkąd i dokąd idziesz?

BOGLEWIC.

Me wiem, o panie, jak ci odpowiedzieć":

I zblizka jestem i zdaleka idę,

I blizki cel mój i daleki jeszcze;

Chyba że niebo weźmie mię w opiekę

I cel podróży miłosiernie zbliży.

ZIEMOWIT.

Coś znajomego słyszę w głosie twoim...

Możeś tutejszy?

(Milczenie. )

Nie chcesz siebie nazwać —

Do woli — jednak zamku nie ominiesz:

Jam jest Ziemowit, Mazowiecki książę —

Głodnym nie wyjdziesz zpod mojego dachu.

A teraz, ojcze, pójdź do tamtej karczmy,

Powiedz mym ludziom, że na nich tu czekam.

BOGLEWIC.

Czyż ty starego sługi nie poznajesz?

Książę, mój panie, czyż mię nie poznajesz?

ZIEMOWIT.

Ktoś ty?

BOGLEWIC.

W obczyźnie jam zestarzał marnie

Pod twem przekleństwem; ale dawniej — niegdyś —

Byłem ci miłym! Już od lat dziesiątka

"Wkoło twych granic jak dziki wilk chodzę,

Chcę ciebie widzieć i boję się ciebie...

Los miłosierny dziś na twoje drogi

Popchnął mnie — bądź-że i ty miłosiernym,

Panie, dla mary Dzierżka Boglewica —

Jam-to Boglewic!

ZIEMOWIT.

Czyś oszalał, stary?

Chcesz miłosierdzia i łaski odemnie,

A bierzesz na się imię nienawistne!

Kim chcesz się nazwij, a będziesz miał dużo —

Pod tem imieniem nic dla cię nie zrobię.

BOGLEWIC.

Spójrz na mnie, panie, spójrz, jak ja wyglądam:

Ręce mi drżą — nie ze starości przecie,

Głowa zbielała — nie od dum spokojnych,

Skóra zmarszczona — nie od wygód życia,

Łachmany szatą — nie od bogactw wielkich!

Widząc mię takim w mazowieckiej ziemi,

Czyż ci litością serce nie uderzy ?

ZIEMOWIT.

Przywdziałeś na się sukienkę duchowną,

Do zmarszczek lica, do łachmanów brudnych

Już się uciekasz, ty, wykrętny lisie!

Chcesz mię znów podejść i — jak wprzódy — zdradzić?

Bogacz i młody mógł mię sprzedać wrogom —

Stary i żebrak czyż sprzedać nie może?

BOGLEWIC.

Chybaś mię, panie, już całkiem zapomniał!

Klęczę przed tobą, piętnujesz mię zdrajcą,

Mianem ohydnem nikczemnika chłoszczesz,

A ja wciąż klęczę, wciążem u nóg twoich!

Czyż to ja ten sam, ten dawny Boglewic,

Ten, jak ty hardy i jak ty gorący,

Ten, co na jedno brwi twoich zsunięcie

Z mieczem się porwał na swojego pana,

Który za uśmiech niewinny do żony

Na pomazańca rękę swoję podniósł,

Na imię zdrajcy, w' gniewie wyrzeczone,

Dziczą i ogniem zalał twoje ziemie?

Czyż to ja ten sam, ten Dzierżek z Boglewic?!

Teraz, na klęczkach, w prochu u nóg twoich,

Schylam się, bij mię, potrącaj, policzkuj,

Jak chcesz nazywaj, chłoszcz mię, jak chcesz, panie,

Tylko mi daruj moję winę starą,

Tylko mi pozwól do kraju powrócić!

ZIEMOWIT.

Nigdy! Precz z oczu!... A to szczyt zuchwalstwa

Zdrajca, któremum dwa razy przebaczył,

Śmie do mnie mówić, śmie mię napastować!

Za co mam tobie jeszcze raz przebaczyć?

Żeś ty tam lata włóczył się po świecie?

A cóż mi z tego? Czy odbudowałeś

Spalone sioła? Czy wskrzesiłeś ludzi

Za twoją sprawą wziętych i zabitych?

Ty na tej ziemi znowu śmiesz się stawić,

I tak bezczelnie wyliczać swe zbrodnie!

Tyś mię posądził o haniebne związki

Z żoną; porywczej mowy wysłuchałem,

Słowem książęcem ręczyłem przed tobą,

Żem nic nie winien. Cóżeś na to zrobił ?

Ty na mnie rękę zbrodniczą podniosłeś!

Ten lichy robak śmiał książęcia swego,

Jakby równego, na walkę wyzywać!

A czym ja za to poćwiertował ciebie?

Czym chociaż rękę uciął ? Nie, na Boga!

Jam ci darował twe nikczemne życie...

Zamiast wdzięczności, tyś się z dziczą związał,

Grodził na życie me, na włości moje...

Pojmano ciebie. — Znowum cię wypuścił.

Czegóż chcesz jeszcze? Jeżeli dług jaki

Winien ci byłem — wypłaciłem szczodrze!

BOGLEWIC.

Miej miłosierdzie!

ZIEMOWIT.

Nie, nie, nie! Przenigdy!

Z czystem sumieniem po kraju obwieszczę,

Że każdy może ciebie jak psa zabić!

Prędzej te dłonie włosami porosną,

Prędzej te zmarszczki znikną z mego czoła,

Prędzej Bóg ziemię cudami napełni,

Niż ty odemnie zyszczesz przebaczenie!...

Idź!... Ten raz jeszcze daruję ci życie.

Ten raz ostatni. Jeśli jeszcze kiedyś

Staniesz przedemną — końmi cię rozszarpię!

BOGLEWIC

(odstępuje).

Ej Ziemowicie, pożałujesz tego!

Wielkie me winy, lecz i kara wielka.

Wrócić z niewoli i wskrzesić umarłych

Nie w mojej mocy, lecz co człowiek może,

Wszystkom uczynił, by zagładzić winy.

Jam nie napróżno błąkał się po świecie.

Lata tułacze, niedostatek, nędza

Z oczu mych grubą zasłonę zrzuciły;

Jam nie ten człowiek — teraz jaśniej widzę,

i mógłbym zacząć naprawiać swe winy

Względem rodzinnej ziemi. Jam szedł tutaj

Już dobry prawie, już miękki i słodki,

Pragnienie zemsty jużem prawie zgasił.

I byle słówko miłosierne twoje,

Już ze mnie całkiem byłby dobry człowiek.

Nie chciałeś tego; — Ziemowicie, strzeż się!

Upokorzony, u nóg twych klęczący,

Mogłem cię błagać, mogłem znosić wiele...

Lecz struna, twoją wytężona ręką,

Pękła — z nią razem moje dobre chęci.

Żeś ty z dobrego zrobił znowu zdrajcę.

Żeś przytłumioną wspomnieniem ojczyzny

Znowu rozniecił krwawą żądzę zemsty —

Nie mnie — samego siebie w tem obwiniaj.

(ZIEMOWIT trąbi w róg. )

O Ziemowicie, Ziemowicie! panie!

Raz jeszcze jeden, jeden raz ostatni —

Przebacz mi, przebacz! Do tej czary mojej,

Goryczy pełnej nie dolewaj jeszcze!

Przebacz mi!

ZIEMOWIT.

Nigdy!

BOGLEWIC.

Przebacz! Przebacz!

ZIEMOWIT.

Nigdy!

BOGLEWIC.

Więc niech się stanie!... Me daj Boże nigdy

Zejść się nam razem.

(Odchodzi. — Po chwili wbiega kilku dworzan. )

ZIEMOWIT.

W tym lasku szukajcie...

Me, niepotrzeba!... konie mi tu podać!

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT TRZECI.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT CZWARTY.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT PIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej