Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

Część Pierwsza

I. PAŁAC HOLENDERSKI

II. KTO TO BYŁ MIKOŁAJ

III. DZIECIŃSTWO

IV. JOASIA ROUSSEAU

V. MAŁGORZATA

VI. W TERMINIE

VII. GWIAZDA WENERY

VIII. NIESPODZIANKA

IX. EPILOG MŁODOŚCI MIKOŁAJA

Część Druga

I. SEPTIMANIA

II. EPIZOD

III. ZEFIRA

IV. SARA

V. MAŁŻEŃSTWA MIKOŁAJA

Część ostatnia

I. PIERWSZA POWIEŚĆ RESTIFA

II. POWIEŚCI FILOZOFICZNE RESTIFA

III. DZIEŁA, W KTÓRYCH RESTIF MÓWI O SOBIE

IV. ŻYCIE RESTIFA PODCZAS REWOLUCJI

V. WIZYTA U MIRABEAU

VI. STAROŚĆ POWIEŚCIOPISARZA

ZWIERZENIA MIKOŁAJA RESTIFA

Gérard de Nerval
(właśc. Gérard Labrunie)

Część Pierwsza

I. PAŁAC HOLENDERSKI

W lipcu roku 1757 mieszkał w Paryżu pewien młody mężczyzna lat dwudziestu pięciu, wykonujący zawód składacza w drukarni, która się mieściła w galeriach Luwru, nazywany w warsztacie po prostu Mikołajem i znany tam tylko z imienia, bo nazwisko trzymał w rezerwie do czasu, aż będzie mógł założyć jakieś przedsiębiorstwo albo dojść do wybitnego stanowiska. Nie myślcie jednak, że był to człowiek ambitny, nic poza miłością nie zajmowało jego myśli i chętnie by poświęcił dla niej nawet sławę, której może był godny, choć nigdy jej nie zdobył.

Ktokolwiek w tych czasach odwiedzał Komedię Francuską, ten na pewno zauważył w pierwszym rzędzie parteru pociągłą twarz z orlim nosem, o brunatnej cerze ze śladami ospy, o czarnych, pełnych wyrazu oczach, której zuchwały wygląd złagodzony był widoczną subtelnością rysów. Ten niebrzydki zresztą kawaler o smukłej figurze i kształtnych, muskularnych nogach, starannie obuty, ale jak na bywalca królewskiego teatru ubrany nieco za skromnie, pokrywał swoje ubóstwo wdziękiem mężczyzny przyzwyczajonego do błyszczenia na balach publicznych. Był to właśnie robotnik Mikołaj, który prawie każdego wieczoru poświęcał sporą część dziennego zarobku, aby rozkoszować się sceną, oklaskiwał bez opamiętania arcydzieła repertuaru komicznego (tragedyj nie lubił) i okazywał szczególny entuzjazm dla pięknej panny Guéant, cieszącej się w owym czasie dużym powodzeniem w Wychowanicy i Mylących pozorach.

Nie ma nic bardziej niebezpiecznego dla ludzi skłonnych do marzycielstwa niż poważna miłość do osoby z teatru; taka miłość to nieustanne oszustwo, to chorobliwa mrzonka, to przywidzenie szaleńca, który splątał swoje życie z nieziszczalną chimerą i czuje się szczęśliwy dopóty, dopóki nie wychodzi ze stanu pragnienia i aspiracji, ale z chwilą kiedy chce dotknąć bóstwa, chimera rozpływa się w oczach.

Od roku już Mikołaj podziwiał pannę Guéant w sztucznym świetle pająka i rampy, aż któregoś wieczoru przyszło mu do głowy popatrzyć na nią bardziej z bliska. Stanął przy wyjściu dla aktorów, które łączyło się wtedy z pasażem prowadzącym do Carrefour de Bussy. Małe drzwiczki teatru były gęsto obstawione przez lokajów, nosicieli lektyk i nieszczęśliwych wzdychaczy, którzy podobnie jak Mikołaj płonęli nieśmiałą namiętnością do tej lub owej z aktorek. Byli to przeważnie subiekci sklepowi, studenci albo też wstydliwi poeci, przybiegający z kawiarni Procope, gdzie podczas antraktu napisali madrygał lub sonet. Co innego szlachta, sądownicy, zarządcy majątków i dziennikarze, ci nie dochodzili do takiej ostateczności. Przedostawali się do gmachu teatru dzięki szczególnym względom czy środkom pieniężnym i najczęściej ku wielkiej rozpaczy zgromadzonych na ulicy świadków towarzyszyli aktorkom wracającym do domu.

W tym to zakątku Mikołaj upajał się jałowym szczęściem podziwiając wysmuklą talię, olśniewającą cerę, uroczą nóżkę pięknej panny Guéant, która zwykle po wyjściu z teatru wsiadała do lektyki i kazała się nieść prosto do domu. Mikołaj nabrał zwyczaju chodzenia za lektyką aż do samego końca; widział, jak panna Guéant wysiada, i nigdy nie zauważył, aby jakiś kawaler ją odprowadzał. Posuwał swoją dziecinadę tak daleko, że tracił część nocy na spacerowaniu pod oknami aktorki, śledząc grę świateł i cieni na zasłonach, jak gdyby mogło to mieć dla niego jakieś, choćby najmniejsze znaczenie, kiedy w rzeczywistości on, żyjący z pracy rąk ubogi widz teatralny, przenigdy nie śmiałby zbliżyć się do tej, która zamykała drzwi przed bogaczami i wielkimi panami.

Któregoś wieczoru po wyjściu z teatru panna Guéant zamiast, jak zwykle, wziąć lektyką, poszła przed siebie pieszo podając ramię jednej ze swoich towarzyszek, minęła pasaż i u wylotu wskoczyła do czekającego na nią powozu, który szybko ruszył. Mikołaj pobiegł w jej tropy; konie pędziły tak prędko, że wkrótce wpadł w zadyszkę. Dopóki powóz jechał ulicami, nie było jeszcze najgorzej; ale whet zaczęła się długa seria wybrzeży, gdzie pościg zdecydowanie przerastał jego siły. Na szczęście, pod osłoną nocy uczepił się powozu, złapał oddech i jechał tak, zachwycony tą pozycją, ale serce miał zranione zazdrością. Było to dla niego oczywiste, że powóz zdąża do jakiegoś ustronnego domku. Naiwna wychowanica, którą tylko co podziwiał na scenie, tym razem miała wstąpić w jakieś tajemnicze związki.

Ale jakież miał prawo ten niemądry bywalec teatralny, przejęty jeszcze niedawnym spektaklem i wyniesioną z niego sceniczną ułudą, zajmować się nocnymi wyprawami pięknej panny Guéant? Gdyby tego wieczoru grała w Mylących pozorach, a nie w Wychowanicy, czy uczucia Mikołaja byłyby takie same? Kochał kobietę idealną, skoro nigdy nie przyszło mu na myśl zbliżyć się do niej; ale serce ludzkie jest ulepione ze sprzeczności. Odtąd Mikołaj czuł się zakochany w kobiecie, a nie tylko w aktorce. Miał odwagę badać jej sekrety i był zdecydowany wtrącić się w razie potrzeby do tej nocnej przygody, tak samo, jak to się zdarza czasem, że w marzeniach sennych budzi się w nas poczucie realności i że chcemy za wszelką cenę położyć im kres.

Powóz przejechał mosty, zapuścił się w ulice na prawym brzegu i wreszcie przystanął na dziedzińcu domu w dzielnicy Tempie. Mikołaj ześliznął się na ziemię nie dostrzeżony przez dozorcę i poczuł się zakłopotany swoją sytuacją. Tymczasem usłyszał łagodny stonowany głos panny Guéant, która powiedziała do swojej towarzyszki:

— Wysiądź pierwsza, Junio.

Junia! Na dźwięk tego imienia zamglone wspomnienie przemknęło przez głowę Mikołaja: tak było na imię niejakiej pannie Prudhomme, tancerce z Opery Komicznej, którą kiedyś spotkał na wycieczce za miastem.

Poszedł, aby jej podać rękę w chwili, kiedy wysiadała z powozu.

— Aha, pan też na przyjęcie? — spytała poznając Mikołaja. Zanim zdołał odpowiedzieć, panna Guéant, która miała wysiąść za Junią, oparła się lekko na jego ramieniu. Wrażenie było tak silne, że Mikołaj stracił mowę. W tej samej chwili jakiś pułkownik dragonów, który wyszedł na spotkanie pań, powiedział spojrzawszy na niego:

— Panno Guéant, oto jeden z pani najwierniejszych wielbicieli.

Rzeczywiście, często widywał Mikołaja w teatrze, kiedy ten, jak zwykle, z zapałem oklaskiwał piękną aktorkę. Panna Guéant obróciła się do młodego mężczyzny i ze swoim najbardziej uroczym uśmiechem powiedziała najbardziej wzruszającym tonem:

— Jestem zachwycona, że spotykam pana wśród gości.

Mikołaj był przerażony: ten głos, znajomy ze sceny, teraz oto zwracał się wprost do niego, ta uwielbiana postać zeszła z piedestału i uśmiechnęła się do niego, pełna życia. Starczyło mu na tyle przytomności umysłu, że odpowiedział:

— Pani, jestem tylko miłośnikiem teatru, zachwyconym, że mogę panią podziwiać dłużej.

Przenikało go to szczególne wrażenie, jakiego doświadczają ci, którzy po raz pierwszy widzą z bliska kobietę znaną ze sceny, wrażenie, że zawierają znajomość z osobą, którą dobrze znają. Najczęściej zdarza się tak, że niebawem spostrzegają wielką różnicę: subretka jest bez dowcipu, kokietka — bez wdzięku, wielka miłośnica — bez serca, a poza tym światła rampy tak dalece zmieniają rysy twarzy! Tymczasem panna Guéant wychodziła zwycięsko z tych wszystkich porównań. Mikołaj patrzył oszołomiony na jej śnieżną szyję i falującą kibić, kiedy wchodziła po schodach oparta na ramieniu pułkownika.

— No więc? Na co pan czeka? — powiedziała panna Prudhomme. — Proszę mi podać ramię i wejdźmy.

Mikołaj powoli wracał do siebie. Tego dnia, na szczęście, miał na sobie nieposzlakowaną bieliznę, nowe prawie ubranie z lustryny, w końcu wyglądał przyzwoicie, zresztą widział mijających go innych gości bardziej niedbale ubranych niż on.

— Gdzie my właściwie jesteśmy? — spytał po cichu Junii (panny Prudhomme) i wchodząc po schodach wyłożył jej powód swojego zakłopotania. Ta wybuchła śmiechem i powiedziała:

— Mój przyjacielu, bądź spokojny, co do mężczyzn, to są tu sami książęta i poeci, jak mówi pan de Vol-taire. Towarzystwo jest mieszane... Czy nie jest pan po trosze księciem?

— Pochodzę od cesarza Pertinaxa — powiedział poważnie Mikołaj. — Mój dziadek przechowuje w Nitri, w Burgundii, nasze drzewo genealogiczne, przepisowo sporządzone.

— No więc! To wystarczy — powiedziała Junia nie zastanawiając się nad wiarygodnością tych wyjaśnień. — Wolałabym pana jako poetę, bo mógłby pan zarecytować coś lekkiego przy deserze; ale co za różnica? Książę to już całkiem nieźle, a zresztą ja pana wprowadzam.

— Ale gdzie jesteśmy?

— Jesteśmy — powiedziała Junia — w pałacu Holenderskim, ambasador Wenecji wydaje tu dzisiaj przyjęcie.

Weszli do sali (do tej samej, gdzie później Beaumarchais, który zajmował ten dom, zainstalował sobie bilard). Mikołaj, któremu od czasu, jak zamieszkał w Paryżu, w ciągu kilku miesięcy nie zdarzyło się zjeść kolacji w innym lokalu, jak tylko U Świniarków, był oszołomiony wystawnością stołu, przy którym miał usiąść. W jego powierzchowności było jednak tyle dystynkcji, że gdziekolwiek by się znalazł, wszędzie by był na swoim miejscu. Dziwiono się tylko, że go nie znano, ile że były tu wyłącznie znakomitości światowego towarzystwa i literatury. Kobiety były to aktorki z różnych teatrów. Podziwiano pannę Hus, dowcipną, wyzywającą, ale mniej piękną niż panna Guéant; smukłą i powiewną pannę Halard; pannę Arnould, która zdobyła już sobie rozgłos w roli Psyche w Festach pafijskich; młodziutką Rozalią Levasseur z Komedii Włoskiej, która sprowadziła ze sobą jakiegoś labusia; dalej panny Guimard i Camargo drugą, która była pierwszą tancerką w Teatrze Francuskim. Pani Favart siedziała po lewej ręce Mikołaja. Otoczony tak świetnym kręgiem słynnych piękności, Mikołaj nie odrywał oczu od panny Guéant, usadowionej przy drugim końcu stołu obok pułkownika, który ją wprowadził. Junia dokuczała mu z tego powodu i doprowadziła do tego, że opowiedział jej całą historię swojej namiętności.

— To niewesołe dla mnie — powiedziała ze śmiechem — bo mam tylko pana za kawalera; ale nie szkodzi, pan mnie bardzo bawi.

Kiedy się kolacja skończyła, Rozalia Levasseur, która miała miły głos, zaśpiewała kilka kupletów; panna Arnould wygłosiła wiersz Blade płomienie; panna Hus odegrała scenę z Moliére'a; pani Favart zaśpiewała aryjkę ze Służącej panią; Guimard, Halard, Prudhomme i Camargo druga wykonały fragment baletowy z Medei, panna Guéant odegrała scenę z listem z Wychowanicy. Potem przyszła kolej na poetów: każdy zarecytował swój wiersz albo odśpiewał piosenkę. Była już późna noc; najznakomitsi autorzy, wielkie osobistości, słowem ciężka powaga odjechała. Kółko stało się bardziej intymne; Grécourt wyrecytował jedną ze swoich bajek; poeta nazwiskiem Robbé odczytał poemat przeciwko księciu de Conti, który dał mu dwadzieścia tysięcy liwrów za nieogłoszenie go drukiem. Piron wyrecytował kilka namiętnych strof w duchu tej epoki, która nie uznawała niczego, nawet miłości. Zebrani czuli jeszcze dreszcz wywołany tą gwałtowną poezją, kiedy pani Favart, zwracając się do sąsiada z prawej strony, powiedziała:

— Teraz kolej na pana.

Mikołaj zawahał się, tym bardziej że oczy pięknej panny Guéant były w ten chwili zwrócone na niego. Chcąc mu dodać otuchy, spytała z czarownym uśmiechem:

— Pan nam coś powie?

— To jest mały książę! — zawołała Junia. — On się nie nadaje, on nic nie napisał... To potomek cesarza Per... Per...

Mikołaj zaczerwienił się aż po uszy.

— Pertinaxa, o właśnie! — dokończyła Junia.

Ambasador Wenecji ściągnął brew: nie bardzo wierzył w potomków cesarzy rzymskich i, należąc samemu do rodu Mocenigo, wpisanego do złotej księgi Wenecji, chlubił się, że zna wszystkie największe nazwiska Europy. Mikołaj poczuł, że będzie zgubiony, jeżeli się nie wytłumaczy. Podniósł się i zaczął wywodzić swoją genealogię; opowiedział, jak to Helvius Pertinax, syn następcy Commodusa, zdołał uniknąć śmierci, którą chciał mu zgotować Karakalla, i schroniwszy się w Apeninach poślubił Didię Julianę, córkę również prześladowanego cesarza Juliana. Labuś towarzyszący Rozalii Levasseur, który miał niejakie pretensje do uczoności, słysząc tę argumentację potrząsnął głową, na co Mikołaj wyrecytował w najczystszej łacinie akt ślubu dwojga małżonków i przytoczył mnóstwo innych tekstów. Księżyk uznał się za pokonanego, Mikołaj spokojnie wyliczył potomków Helviusa i Didii aż do Olibriusa Pertinaxa, o którym wiadomo, że był łowczym króla Chilperyka, potem jeszcze nieskończoną liczbę Pertinaxów, ludzi rozmaitych kondycji, kupców, prokuratorów, strażników, aż do sześćdziesiątego potomka cesarza Pertinaxa, nazwanego Mikołajem Restif, które to nazwisko jest przekładem nazwiska łacińskiego wprowadzonym od czasu, jak zaczęto w aktach publicznych używać wyłącznie języka francuskiego.

Towarzystwo nie byłoby słuchało tego długiego wyliczenia, gdyby nie to, że uwagi, które Mikołaj dodawał w najważniejszych miejscach, przekonały wszystkich, iż była to krytyka wszelkich genealogii. Poeci i aktorki śmieli się z całego serca; wielcy panowie, którzy znaleźli się w towarzystwie, chcieli okazać swoje poczucie humoru, więc przyjmowali z uznaniem jawną ironię tego popisu. Werwa i ożywienie gawędziarza zjednywało mu wszystkie głosy. Zainteresowanie było tak wielkie, a Mikołaj, opowiadając przy wyliczanych imionach rozmaite anegdoty, potrafił tak umiejętnie trzymać umysły w napięciu, że kiedy doszedł do swojej osoby, poproszono go, aby opowiedział coś z własnego życia. Zgodził się opowiedzieć o swojej pierwszej miłości.

Względy okazywane Mikołajowi przez panie zraziły kilku nadętych gości, którzy się też niezadługo wynieśli, tak że na sali pozostało tylko małe życzliwe kółko słuchaczy. Wyznania były wtedy w modzie. Spowiedź Mikołaja była krótka, żarliwa, z oznakami naiwnej amoralności, które pociągały wulgarnych słuchaczy ale dochodząc w swoim opowiadaniu do prawdziwie ludzkiego pierwiastka, ukazał się takim, jakim był w głębi, szlachetnie i szczerze oddany gorącemu uczuciu; potrafił przejąć wzruszeniem to frywolne towarzystwo i rozbudzić w tych zagubionych sercach iskierkę czystej miłości wczesnego wieku. Nawet panna Guéant, równie zimna, jak piękna, która uchodziła za osobę rozważną, nie mogła się obronić przed żywą sympatią do tego młodego człowieka, który miał tak czułą i wrażliwą duszę. Przy ostatnich scenach opowiadania, które Mikołaj kończył zdławionym głosem i ze łzami w oczach, zawołała:

— Czy to możliwe? Czy można aż tak bardzo kochać?

— O tak, pani — zawołał Mikołaj — to wszystko jest prawdą, tak samo jak rodowód Pertinaxów... Co do osoby, którą kochałem, to była podobna do pani, miała chyba coś z pani rysów i pani uśmiechu; nic mnie nie może pocieszyć po jej utracie, chyba tylko możność podziwiania pani.

Wtedy zerwała się burza oklasków. Kilku entuzjastów nie wahało się twierdzić, że mają przed sobą powieściopisarza świetniejszego niż Prevost d'Exiles, czulszego niż Arnaud, poważniejszego niż Crébillon syn i że chwilami ten powieściopisarz daje świadectwo nie znanego dotąd realizmu. No i ubogi wyrobnik został przyjęty na równej stopie przez świetne nazwiska, świetne umysły i świetne wyuzdane piękności tego czasu. Dalsza jego droga w życiu światowym zależała już tylko od niego. Jednakże wszystko, co mówił, było prawdą; uważał się za potomka Pertinaxa i opowiadał o swojej miłości do kobiety, która umarła na kilka miesięcy przedtem. A że było to serce nie znoszące pustki, więc miłość idealna i na wskroś poetycka do panny Guéant powoli je pocieszyła po stracie tamtej, której ślad pozostawał jeszcze ciągle żywy.

Podobno ta kolacja miała dziwaczne zakończenie, zresztą zakończenie dość często spotykane na tego rodzaju nocnych przyjęciach. Na dany sygnał światła pogasły i w ciemności zaczęła się zabawa w ślepą babkę; był to podobno ostateczny cel tego spotkania; przynajmniej dla wtajemniczonych, którzy nie odjechali ze zwykłymi gośćmi. Każdy miał prawo odprowadzić damę, którą schwytał po ciemku w tym chwilowym zamieszaniu. Oficjalni kochankowie łatwo się rozeznawali; ale raz dokonany, choćby przypadkowy wybór był uświęcony. Mikołaj nieoczekiwanie poczuł czyjąś dłoń, która ujęła go za rękę i pociągnęła o kilka kroków, wtedy podano mu drugą dłoń, ciepłą i drżącą; była to dłoń panny Guéant, która go poprosiła, aby ją odprowadził. Kiedy schodzili ukrytymi schodami na dziedziniec, usłyszał głos wołającej za nimi Junii: — Poświęcam się, będę pocieszała pułkownika.

II. KTO TO BYŁ MIKOŁAJ

W trzydzieści lat później ten sam mężczyzna, znany już wtedy pod swoim rodowym nazwiskiem Restif, do którego dorzucił Labretonne, od wiejskiego gospodarstwa ojca, miał okazję wrócić do pałacu Holenderskiego przy starej ulicy Tempie, należącego w tym czasie do Beaumarchais. Uczestnikom tamtego spotkania przypadły w udziale różne losy. Ambasador Wenecji, którego nisko szacowano w świecie i uważano niekiedy za szpiega i oszusta, marnie skończył, doścignięty wyrokiem Rady Dziesięciu; piękna panna Guéant umarła na chorobę piersiową i Mikołaj długo ją opłakiwał, choć zdołał nawiązać z nią tylko przelotny związek. Co do niego samego, to nie był to już dawny ubogi robotnik drukarski; stał się mistrzem w swoim zawodzie i, co więcej, łączył go w osobliwy sposób z zajęciami literata i filozofa. Jeżeli raczył jeszcze imać się pracy ręcznej, to przedtem zawieszał obok siebie na kółku aksamitną kurtkę i szpadę. A zresztą składał tylko swoje własne dzieła i okazał się tak niezmiernie płodny, że nie zadawał już sobie trudu pisania: stojąc przed basztą, z blaskiem zapału w oczach, łączył litery na swoim winkielaku układając natchnione i najeżone błędami stronice, które uderzały wszystkich czytelników niezwykłą ortografią i zamierzonymi dziwolągami. Z reguły używał w tym samym tomie czcionek różnego rozmiaru i zmieniał je zależnie od znaczenia, jakie przypisywał temu lub tamtemu okresowi. Cycero był czcionką namiętności, nadawał się do miejsc efektownych, borgis — do zwykłego skromnego opowiadania i do obserwacji moralnych, antykwa gromadziła na niewielkiej przestrzeni tysiące nudnych, ale koniecznych szczegółów. Czasami podobało mu się spróbować nowego systemu ortografii; niespodzianie powiadamiał o tym czytelnika w nawiasie, po czym ciągnął dalej swój rozdział, bądź to usuwając część samogłosek, jak w piśmie arabskim, bądź zakłócając spółgłoski; zastępował tedy c przez s, s przez t, tę znowu literę przez c itd., zawsze według prawideł, które obszernie rozwijał w odsyłaczach. Dość często, chcąc zaznaczyć na modłę łacińską długie i krótkie głoski, wprowadzał w środku wyrazów duże litery albo litery z drobniejszego składu; najczęściej akcentował w osobliwy sposób samogłoski i szczególnie nadużywał znaku accent aigu. Ale żadna z tych ekscentryczności nie zrażała niezliczonych czytelników Chłopa wykolejonego, Współczesnych i Nocy paryskich; był to w owym czasie modny gawędziarz, rozgłos i powodzenie książek, które wypuszczał na rynek w półtomowych zeszytach, nie da się z niczym porównać, chyba z sukcesem osiągniętym u nas przez niektóre romans-feuilletons. Odnaleźć tu można taki sam tok opowiadania zapierający dech w piersi, przecięty dialogami, które przynajmniej w zamierzeniu są zawsze dramatyczne, nagromadzenie epizodów, zbieraninę typów kreślonych wielkimi krechami, sztucznych, ale przejmujących sytuacji, wieczne polowanie na najbardziej zdeprawowane obyczaje, na najbardziej wyuzdane obrazy, jakich może dostarczyć wielka stolica w epoce zepsucia, a wszystko to obficie zaprawiane humanitarnymi lub filozoficznymi maksymami i reformatorskimi projektami, gdzie przebłyskuje jakiś bezładny, ale niezaprzeczalny geniusz, który sprawił, że nazwano tego dziwnego pisarza Janem Jakubem z hal.

Nie było to byle co; tymczasem jako człowiek Restif był chyba lepszy od swoich książek; miał dobre intencje pomimo wybryków rozkiełznanej wyobraźni. Często całymi nocami przebiegał ulice, zaglądał do najbardziej cuchnących nor i odwiedzał jaskinie opryszków, już to dla obserwacji, już to z myślą o tym, aby udaremnić zło i uczynić coś dobrego. Brał na siebie, jak mówił, rolę Piotra Sprawiedliwego nie z racji królewskiego majestatu, ale z powinności moralisty. Te same pretensje moralne rościł sobie w życiu towarzyskim, pasując się na rozjemcę w kłótniach i rozdźwiękach rodzinnych lub na pośrednika w dobrym i złym. Przypisywał sobie również tę zasługę, że podczas swoich nocnych wędrówek pocieszył i wspomógł niejednego nędzarza, że ocalił kilka dziewcząt od hańby i zbrukania: za co powinno mu się wybaczyć wiele jego błędów i pomyłek.

Restif jest przede wszystkim znany jako powieściopisarz; napisał jednak również kilka tomów filozoficznych, moralnych i nawet politycznych; tyle że nie ogłosił ich pod swoim nazwiskiem. Filozofia pana Mikołaja zawiera cały system panteistyczny, w którym Restif usiłuje na modłę filozofów tej epoki wyjaśnić istnienie świata i ludzi serią aktów stworzenia albo raczej kolejnych, spontanicznych rozkwitów; ten system ma wiele wspólnego z kosmogonią Fouriera, który mógł od niego niejedno zapożyczyć. W swojej myśli politycznej i moralnej Restif jest po prostu komunistą. Według niego własność jest źródłem wszelkiej zlej skłonności, wszelkiego występku, wszelkiego zepsucia; jego projekty reformy społecznej są obszernie wyłożone w książkach zatytułowanych: Antropogiat, Gynograf, Poinograf itp., które mogą poświadczyć, że nowocześni myśliciele nie wynaleźli w tej dziedzinie nic nowego. Te same zresztą idee zjawiają się w wielu jego powieściach. Drugi tom Współczesnych zawiera cały system wymiany zaprowadzony przez pracowników i kupców, mieszkańców tej samej ulicy, którzy tworzą między sobą wspólnotę mającą już charakter falansteiii.

Powróćmy przede wszystkim do biografii tego osobliwego umysłu; urywki swojego życiorysu Mikołaj porozsiewał po wielu utworach, gdzie maluje siebie pod różnymi imionami, do których później dał klucze. W serii sztuk teatralnych i dialogów scenicznych, którą zatytułował Dramat życia, wpadł na dziwaczny pomysł przedstawienia, jak w magicznej latarni, głównych scen ze swojej egzystencji: zaczyna się to od pierwszych igraszek młodości, a kończy po masakrze 2 września, nad którą autor gorzko boleje.

Inna książka, Serce ludzkie odsłonięte, drobiazgowo opisuje wszystkie doznania tego pracowitego i burzliwego życia. Tylko pięciu ludzi przed Restifem powzięło zuchwały projekt odmalowania siebie: święty Augustyn, Montaigne, kardynał de Retz, Jeremiasz Cardano i Rousseau. Jak dotąd, tylko ci dwaj ostatni całkowicie poświęcili swoją miłość własną; Restif może poszedł jeszcze dalej. „W sześćdziesiątym roku życia, przygnieciony długami, wyczerpany chorobami, jestem zmuszony obnażyć swoją moralność, aby przetrwać jeszcze kilka dni, jak Anglik, który sprzedaje swoje ciało".

Czytając to wyznanie, które musiało mu przysporzyć wiele cierpienia, trudno się oprzeć litości dla biednego starca, który stojąc nad grobem zdobywa się na odwagę i energię rozpaczy, zaczyna odgrzebywać błędy młodości i grzechy wieku dojrzałego, i może je wyolbrzymiać umyślnie, aby zaspokoić zdeprawowany gust epoki, która wielbiła Faublasa i Valmonta.

Od tego czasu nadużywano tego nader realistycznego trybu postępowania, który polega na traktowaniu własnej osoby jako przedmiotu anatomicznego; będziemy się tutaj starali wyciągnąć z tego naukę, aby ją skierować na studiowanie pewnych jednostek, u których zapatrzenie w siebie dochodzi do najsmutniejszych iluzji i wywołuje najbardziej niewytłumaczalne wyznania. Będziemy próbowali opowiedzieć przebieg tej dziwnej egzystencji, bez żadnego uprzedzenia i bez żadnej sympatii, na podstawie dokumentów dostarczonych przez samego autora, wyciągając z jego zwierzeń pouczający wniosek, że nieszczęścia spadały na niego jak zsyłane z nieba kary za przewinienia. Nasza epoka jest równie spragniona pamiętników i wyznań, jak minione stulecie, współcześni jednak pisarze nie bywają tak dalece prostoduszni i otwarci. Będzie to w każdym razie porównanie pożyteczne, jeśli prawda może mieć w sobie coś z przyciągającej siły powieści.

III. DZIECIŃSTWO

Wieś Saci leży w Szampanii na pograniczu Burgundii, o pięćdziesiąt mil od Paryża i trzy mile od Auxerre, przecięta wzdłuż całego obszaru tylko jedną ulicą z setką zabudowań po każdej stronie. Na jednym z jej końców, nazywanym Górną Bramą, po przejściu przez rzeczułkę Farge natrafia się na obejście Labretonne, którego białe mury odcinają się na tle zielonych lasów i wzgórz. Tutaj właśnie urodził się Mikołaj Restif, którego dziadek, człowiek wykształcony i mający koligacje w sądownictwie, uważał się za potomka cesarza Pertinaxa. Wolno niech będzie sądzić, że drzewo genealogiczne, które z tą myślą sporządził, było jedynie żartem ośmieszającym pretensje kilku szlachciców z sąsiedztwa, których gościł przy swoim stole. Jakkolwiek tam było, rodzina Restifów była szanowana w okolicy ze względu na mienie i stosunki: wielu jej członków poszło na służbę Kościoła; z początku miano zamiar skierować młodego Mikołaja na tę samą drogę, ale jego niezależna i nawet trochę dzika natura przez długi czas stawała tym projektom na przeszkodzie. Chłopiec czuł się dobrze tylko wśród pastuchów w lasach Saci i Nitri, z ochotą dzielił ich wędrowne życie i trudy. Miał jakieś dwanaście lat, kiedy niespodzianie nadarzyły się sprzyjające tym upodobaniom okoliczności. Pastuch jego ojca imieniem Jaquot wyruszył nagle, bez uprzedzenia z pielgrzymką na Mont-Saint-Michel, co dla chłopców z okolicy miało takie samo znaczenie, jak dla dziewczyn udanie się do Alice-Sainte-Reine. Chłopiec, który nie wybrał się na Mont-Saint-Michel, uchodził za tchórza. Tak samo wydawało się jakimś uszczerbkiem dla skromności młodej dziewczyny, jeżeli nie odwiedziła grobu pięknej królowej Alice, dziewicy nad dziewicami. Po zniknięciu Jaquota nie było komu pilnować stada. Mikołaj natychmiast zaofiarował się zastąpić pastucha. Rodzice się wahali: chłopiec był jeszcze mały, a wilki często ukazywały się w okolicy; ale nie było na fermie nikogo odpowiedniego; podróż Jaquota miała trwać dwa tygodnie i mianowano Mikołaja pastuchem w zastępstwie.

Jaka radość! Jakie upojenie pierwszym dniem wolności! Oto wychodzi o brzasku dnia z zagrody Labretonne prowadząc za sobą trzy tęgie psy — Pincarda, Robillarda i Friqueta. Dwa najsilniejsze barany niosły na plecach zapas żywności z butelką wody zaprawionej winem i z chlebem dla psów. Oto jest wolny, wolny w samotności! Oddycha pełną piersią, pierwszy raz czuje, że żyje... Białe obłoki sunące po niebie, pliszki kołyszące się na wzgórzach, jesienne kwiatki bez listków i bez zapachu, jednostajny, cichutki śpiew samotnej białorzytki, w oddali zielone łąki skąpane we mgle, wszystko to wtrąca go w słodkie rozmarzenie. Przechodząc koło krzaka, gdzie przed dwoma miesiącami Jaquot pokazał mu gniazdo dzwońców, myśli o biednym pastuchu, którego zastępuje, o niebezpieczeństwach, na jakie się naraża w swojej śmiałej podróży. Oczy zachodzą mu łzami, wyobraźnia go unosi i po raz pierwszy zaczyna układać wiersze na melodią pielgrzymów do Świętego Jakuba, którą zasłyszał od żebraków.

Otóż i pierwszy krok na niebezpiecznej drodze. Mikołaj źle oceniał swoje upodobanie do samotności. To upodobanie nie zapowiadało pastucha, ale poetę. Biada baranom, które zapędza do najdzikszych zakątków, najuboższych w paszę! Chłopiec lubi ruiny kaplicy Świętej Magdaleny i często tu zachodzi pod pretekstem zbierania jeżyn; a tymczasem to miejsce podszeptuje mu słodkie, melancholijne myśli. Nie koniec na tym. Koło lasu Za parkiem, naprzeciw winnic Montgré, ciągnęła się mroczna, obrębiona wielkimi drzewami kotlina. Mikołaj z początku bał się tam zapuszczać; przypominały mu się często opowiadane przez Jaquo-ta historyjki o złodziejach i kacerzach przemienionych w dzikie bestie. Ale zwierzęta, mniej bojaźliwe od pastucha, same skaczą do kotliny. Stado jest mieszane,-kozy wspinają się po zaroślach, baranki szczypią trawę, prosiaki grzebią w ziemi, szukając pewnego gatunku dzikiej marchwi, którą chłopi nazywają échavie. Mikołaj szedł za nimi, chcąc przypilnować, aby się zbytnio nie oddaliły, gdy naraz zauważył pod dębem wielkiego, czarnego odyńca, który miał ochotę pofiglować i przyłączył się do czeredy bardziej ucywilizowanych prosiąt. Młodociany pastuch drżał równocześnie ze zgrozy i radości, bo widok tego zwierzęcia wzmagał jeszcze bardziej dziki charakter ustronia, które miało dla niego tyle uroku. Starał się nie poruszać w listowiu. Po chwili jelonek, a potem zając przybiegły pobawić się w pobliżu na skraju trawnika; potem dudek przysiadł na grubej gruszy z tego gatunku, który rodzi gruszki nazywane przez chłopów miodówkami. Rozmarzony chłopiec miał wrażenie, że przeniesiono go do krainy czarów; nagle w zaroślach wilk ukazał swoją płową sierść, spiczasty nos i dwoje oczu świecących jak rozpalone węgle... Psy się rzuciły za nim w pościg — i żegnaj, piękny obrazie, jelonku, zajączku, odyńcu! Nawet dudek, ptak Salomona, uleciał; tyle że, jak na zlecenie dobrej wróżki, wskazał mu drzewo rodzące miodówki, tak delikatne i słodkie, że pszczoły je pożerają. Mikołaj napełnił kieszenie tymi owocami i potem obdzielił nimi braci i siostry.

Myśląc o tym wszystkim, Mikołaj powiedział sobie: „Ta kotlina nie należy do nikogo... Zajmę ją, będzie moja: to moje małe królestwo! Muszę tu wystawić jakiś znak na dowód posiadania, jak to zwykle dzieje się w Biblii, którą czyta mój ojciec". Przez wiele dni pracował nad wzniesieniem kopca. Kiedy już był gotowy, przyszło mu na myśl, znowu pod wpływem Biblii, złożyć na nim przepisową ofiarę. „Stworzenie wolne, jak ja — powiedział sobie — które nie potrzebuje niczyjej pomocy, powinno być równocześnie królem, kapłanem, sędzią, pastuchem, piekarzem, rolnikiem i myśliwym". Z racji tych licznych tytułów zaczął upatrywać sobie ofiarę, aż udało mu się dosięgnąć z procy drapieżnego ptaka zwanego myszołowem, uważał, że postąpił z nim sprawiedliwie, bo drapieżnik zakłócał spokój i bezpieczeństwo gości tej kotliny. Być może jego sumienie zaprzeczyło temu rozumowaniu, kiedy poznał z czasem harmonię uniwersalną i zrozumiał pożyteczność stworzeń szkodliwych. I my też zatrzymujemy się przy tej dziecinadzie tylko po to, aby zasygnalizować mistyczne zabarwienie pierwszych idei tego marzyciela. Tymczasem trzeba było znaleźć świadków dla tego aktu religijnego. Koło południa, po zakończeniu porannych prac prowadzi się zwierzęta pociągowe na pastwisko. Mikołaj zaczekał do tej godziny i przywołał okrzykami pastuchów, którzy przechodzili w pobliżu. Natychmiast przybiegli do niego zwykli towarzysze jego zabaw, jak również dwie ładne pastuszki, Maria Fouare i Magdalena Piat. „Chodźcie! Chodźcie! — wołał Mikołaj. — Chcę wam pokazać moją dolinę, moją gruszę, no i mojego odyńca, i mojego dudka". (Ale te stworzenia wzbraniały się przyjść na wezwanie właściciela). Mikołaj wyłożył gromadce swoje prawo zajęcia utwierdzone przez kopiec i ołtarz. Uznano to prawo za nienaruszalne. Wtedy zaczął się ceremoniał: podpalono trochę suchego drzewa i rzucono do ogniska wnętrzności ptaka zgodnie z patriarchalnym rytuałem; potem Mikołaj położył na małym stosie ciało ptaka i zaimprowizował modlitwę, do której dodał kilka wersetów z psalmów. Stał wyprostowany, poważny, przejęty wielkością swojego działania; potem rozdzielił między obecnych upieczone szczątki ptaka, sam połknął pierwszy kawałek mięsa, które okazało się okropnie niesmaczne. Tylko trzy jego psy z radością się uraczyły resztkami tej rytualnej kuchni.

Kto by mógł wtedy przewidzieć, że ten zapobiegliwy posiadacz stanie się jednym z zagorzałych komunistów, których doktryny miały rozpalić epokę rewolucyjną. W każdym razie jego uroszczenia wywoływały zazdrość wśród pastuchów z Saci; bo tajemnica została wykryta, ofiarę z ptaka uznano za ohydną profanację świętości i ksiądz Tomasz, przyrodni brat Mikołaja, przebywający o kilka mil od Saci, umyślnie przyjechał do Labretonne, aby dać baty małemu heretykowi; ksiądz motywował to ostre pouczenie tym, że jako bliski krewny winowajcy pośrednio odpowiadał za jego grzechy. Biedny człowiek nie pomyślał, że się bardzo nierozważnie angażuje wobec nieba.

Mikołaj miał dwóch przyrodnich braci, których rzadko widywano w rodzinie; starszy był proboszczem w Courgis; młodszy, któregośmy przed chwilą poznali, ksiądz Tomasz, był preceptorem u jansenistów w Bicêtre i odwiedzał rodzinę podczas wakacji. Kiedy odjeżdżał tego roku, powierzono mu małego braciszka, któremu wypadało nareszcie wpoić jakieś poważniejsze myśli. Przeprawili się do Auxerre na krypie. Ksiądz Tomasz był to wysoki chudy młodzieniec z plamami wątrobiarza na pociągłej twarzy, o świecącej piegowatej cerze, orlim nosie i czarnych gęstych brwiach, jak u wszystkich Restifów. Był skupiony w sobie i pełen wigoru, choć na to nie wyglądał, miał wybuchowy i gwałtowny temperament, który zdołał opanować żelazną wolą i uporczywą walką. Z chwilą kiedy umieścił Mikołaja między innymi dziećmi w Bicêtre, zaczął traktować go jak obcego. Kiedy chłopiec znalazł się sam w gromadzie tych księżulków, jak ich określał, zagubiony w długich sklepionych korytarzach tego klasztornego więzienia, chwyciła go tęsknota za domem. Monotonia ćwiczeń religijnych bynajmniej go nie bawiła, a książki z biblioteki, Prowincjałki Pascala, Próby Nicole'a, Życie i cuda diakona Pârisa, Życie pana Tissard i inne dzieła jansenistyczne również nie przypadały mu do gustu. Późniejszy pisarz miał jednak wspominać z rozczuleniem lekcje jansenistów. Według niego Pascal, Racine i inni pisarze z Port-Royal zawdzięczali edukacji jansenistycznej bystrość i ścisłość rozumowania, dokładność, umiejętność zagłębiania się w szczegóły, czystość wysłowienia, cechy tym bardziej zadziwiające, że jezuici w tym czasie wyprodukowali jedynie Annatów, Caussinów itp. To dlatego, że janseniści, poważni, skłonni do refleksji, uczą myśleć intensywniej, wcześniej i owocniej niż moliniści; sprzecznościami pobudzają namiętności; wytwarzają logików, którzy stają się skończonymi dewotami albo zdecydowanymi filozofami. Molinista jest uprzejmiejszy, nie sądzi, iżby człowiek miał zawsze Boga przed oczami, aby drżeć przy każdym uczynku, przy każdym akcie woli; ale mniej zdolny do refleksji, tolerancyjny, powierzchowny, częściej dochodzi do obojętności, niż tamten do bezbożności.

Tymczasem w sytuacji jansenistów w Bicêtre gotowały się poważne zmiany. Arcybiskup Gigot de Belle-fond, który ich popierał, rozstał się ze światem i miejsce jego zajął Krzysztof de Beaumont. Ten mianował nowego rektora, który od pierwszego dnia swojej instalacji patrzył się krzywym okiem na nauczyciela chóru dziecięcego i na wychowawców jansenistycznych. Ten intruz był to człowiek popędliwy i pełen złych zamiarów; zażądał, aby mu pokazano bibliotekę, i ściągnął brwi na widok książek kontrowersyjnych, których ksiądz Tomasz nawet nie próbował ukryć, chlubiąc się swoimi uczuciami. Rektor zaczął wykrzykiwać, że takie książki nie powinny znajdować się w bibliotece dla dzieci.

— Na poznanie prawdy nigdy nie jest za wcześnie — odpowiedział ksiądz Tomasz.

— Świeżo upieczony kleryku, ty chciałbyś nas uczyć religii! — zawołał rektor.

Upokorzony nauczyciel zamilkł. Uczniowie cieszyli się z tej sceny z nieubłaganą złośliwością młodego wieku. Od książki do książki, rektor trafił na Nowy Testament z objaśnieniami Quesnela.

— No, nie — powiedział — to już sprzeciwia się specjalnemu orzeczeniu Kościoła!

I ze zgrozą rzucił książkę na podłogę. Biedny ksiądz Tomasz podniósł ją pokornie i ucałował zbrukaną okładkę.

— Czy ksiądz pomyślał — zapytał rektora — że mieści się tu cały tekst ewangelii?

Rektor, jeszcze bardziej rozgniewany, chciał zabrać uczniom wszystkie egzemplarze Nowego Testamentu. Wtedy ksiądz Tomasz podniósł głos:

— O mój Boże! — zawołał. — Twoje dzieci bądą pozbawione Słowa!

Tym razem uczniowie stanęli po stronie nauczyciela. Mikołaj ośmielił się podejść do rektora i powiedział:

— Wiem to od mojego ojca i wierzę mu bardziej niż księdzu, że to jest Testament Jezusa Chrystusa.

— Twój ojciec był hugenotem — odpowiedział rektor.

Słowo to było wtedy synonimem ateusza. Scena skończyła się interwencją dwóch księży z zakładu, którzy zajęli się uspokajaniem umysłów; ale ksiądz Tomasz poczuł, że trzeba porzucić miejsce. W rzeczy samej, w kilka dni później uprzedzono go, że ma być wydany rozkaz wygnania jansenistów. Przezornie ubiegł to zarządzenie. Uczniowie zostali odesłani do rodziców, po czym nauczyciel ze swoim zastępcą i Mikołajem ruszył w drogę powrotną do Saci.

IV. JOASIA ROUSSEAU

Wracając do rodzinnej wsi Mikołaj drżał z radosnego podniecenia; kiedy zobaczył wzgórza Długiego Zbocza, serce zaczęło w nim skakać i łzy popłynęły obficie. Wkrótce zobaczył Vendenjeau, Farge, Triomfraid i wreszcie las Za parkiem, opodal którego znajdowała się jego kotlina. Chciał się podzielić swoją radością z księdzem Tomaszem i zapuścił się w malowniczy opis, na co tamten odpowiedział:

— Wnioskuję, że to wszystko jest bardzo wzruszające, skoro płaczesz; ale zbliżamy się do Saci, zmówmy godzinki, zanim dojdziemy.

Ksiądz Tomasz nie czuł się dobrze w domu ojcowskim. Nazajutrz zaprowadził Mikołaja do starszego brata, proboszcza w Courgis, aby uczyć chłopca łaciny. Bajki Fedrosa i eklogi Wergiliusza otwarły wkrótce przed wyobraźnią Mikołaja nowe, pełne uroku widnokręgi. W niedziele i święta kościół się zapełniał tłumem dziewcząt, na które rzucał ukradkowe spojrzenia. W dzień Wielkanocy los jego się rozstrzygnął. Wielka msza była odprawiona z diakonem i subdiakonem: dźwięki organów, zapach kadzidła, przepych nabożeństwa, wszystko to naraz wprowadziło go w uniesienie; czuł się jak pijany. Podczas Ofiarowania widać było komuniantki przesuwające się w pięknych strojach, za nimi ich matki i siostry. Na samym końcu szła młoda dziewczyna, wysoka, piękna i skromna, o bladej cerze, „jak gdyby dla dodania większego blasku rumieńcom wstydu"; była ubrana z lepszym smakiem niż jej towarzyszki, jej postawa, strojność, uroda, jej dziewicza cera, wszystko było wcieleniem idealnej postaci dziewczęcej, o której marzą młode dusze. Po zakończeniu mszy Mikołaj wyszedł za nią. Niebiańska piękność poruszała się harmonijnym krokiem, jaki się zwykle przypisuje antycznym gracjom. Zatrzymała się spostrzegając gospodynię proboszcza, Małgorzatę Pâris. Ta podeszła do młodej dziewczyny i powiedziała:

— Dzień dobry, panno Rousseau. I ucałowała dziewczynę.

„Znam już jej nazwisko" — powiedział sobie Mikołaj.

— Moja droga Joasiu — dodała Małgorzata — pani jest aniołem z wyglądu i pod każdym względem.

„Joasia Rousseau! — powiedział sobie Mikołaj. — Jak pięknie się nazywa!"

I młoda dziewczyna odpowiedziała łagodnym jasnym głosem o czarującym brzmieniu.

Od tej chwili Mikołaj był zajęty wyłącznie Joasią. Szukał jej oczami przez całą resztę dnia i zobaczył ją dopiero podczas palenia kadzidła na Magnificat, kiedy wszyscy stojący w prezbiterium obracają się do nawy. Nazajutrz wrażenie było jeszcze silniejsze; przyrzekł sobie, że będzie się przykładał do nauki, aby stać się godnym tej dziewczyny; od tego dnia umysł jego nabrał więcej powagi i oderwał się na zawsze od dziecinnej swawoli. Któregoś dnia, kiedy proboszcz i ksiądz Tomasz poszli doglądać siewów na polach należących do prebendy i zostawili go samego, wpadł na osobliwy pomysł, postanowił mianowicie odszukać w księgach parafialnych zapis chrztu Joasi, aby się upewnić co do jej wieku; sam miał w tym czasie piętnaście lat i wydawało mu się, że Joasia jest od niego starsza. Zaczął sprawdzanie od roku 1730 i z przejmującą radością odczytał następujący zapis: „Dnia 19 grudnia 1731 urodziła się Joanna Rousseau, córka z legalnego małżeństwa Jana Rousseau i Małgorzaty, itd." Dwadzieścia razy odczytywał tekst ucząc się go na pamięć wraz z nazwiskami świadków i oficjantów; zapamiętał sobie zwłaszcza datę 19 grudnia, która stała się dla niego święta. Martwiły go tylko wnioski, które wynikały z tego odkrycia, mianowicie, że Joasia jest o trzy lata starsza od niego i może wyjdzie za mąż, zanim on będzie mógł się o nią starać. Dowiedział się, gdzie jest siedziba rodziny Rousseau, i odtąd codziennie przechodził koło domu stojącego w głębi doliny w otoczeniu topól zwilżanych wodą Zimnego Źródła; witał się z tymi drzewami jak z przyjaciółmi i wracał z duszą pełną słodkiej melancholii.

W kościele nieziemskie zjawisko wracało w całym swoim uroku. Mikołaj ułożył modlitwę, którą powtarzał nieustannie, aby pogodzić religię z miłością. „Unam petii a Domino — mówił po cichu — et hanc requiram omnibus diebus vitae meae!" (Prosiłem Pana o jedną i tej będę poszukiwał przez wszystkie dni mego życia!) Ufny w tę modlitwę, odczuwał radość, o jakiej nikomu się nie śniło. Dzwonnik był winiarzem i praca w kościele odciągała go od właściwych zajęć. Mikołaj zaofiarował się go zastąpić; przychodził więc o wczesnej porze do kościoła, kiedy jeszcze nie było tam żywej duszy, biegł na zwykłe miejsce Joasi, klękał, opierał się o te same oparcia, co ona, całował kamień, którego dotykały stopy młodej dziewczyny, i wypowiadał swoją ulubioną modlitwę.

Któregoś dnia latem, w posuchę, zabrakło wody do podlania ogrodu na plebanii. Ksiądz Tomasz polecił Mikołajowi i chłopcu z chóru nazwiskiem Huet: „Idźcie po wodę do studni pana Rousseau". Ale jak okazało się, u studni brak było sznura. Co robić? Huet zauważył gdzieś w pobliżu pannę Rousseau i powiedział do Mikołaja, że pójdzie ją poprosić o sznur. Mikołaj, drżąc na całym ciele, chwycił Hueta za kurtę. Odezwać się do niej?... Trząsł się nie z zazdrości, ale na myśl o zuchwalstwie Hueta. Tymczasem Joasia, widząc ich zakłopotanie, sama przyniosła sznur i w trakcie tego, jak pomagała umacniać go Huetowi, ręce jej chwilami dotykały rąk chłopca. Mikołaj nie zazdrościł mu jego szczęścia, dotknięcie tych delikatnych rąk byłoby dla niego dotknięciem ognia. Nie mógł mówić ani oddychać, dopóki Joasia nie odeszła. Dopiero potem uprzytomnił sobie, że Joasia ani razu nie odezwała się do niego, chociaż rozmawiała z jego towarzyszem, i że spuściła oczy przechodząc koło niego. Czy zauważyła może w kościele, że ciągle się w nią wpatrywał? Faktem było, że po niejakim czasie pewna pobożnisia, niejaka panna Drouin, ostrzegła gospodynię proboszcza, iż Mikołaj podczas kazania zawsze obraca oczy w stronę panny Rousseau. Małgorzata z dobroci serca powtórzyła to chłopcu, dodając, że już wiele osób zwróciło na to uwagę.

V. MAŁGORZATA

Małgorzata Pâris, gospodyni proboszcza w Courgis, zbliżała się do czterdziestki, ale była jeszcze świeża świeżością nabożnisi, która nie zaznała w życiu niedostatku. Czesała się gustownie i w podobny sposób, jak Joasia Rousseau. Sprowadzała sobie obuwie z Paryża, na cienkich i wysokich obcasach, które uwydatniały piękny kształt nogi w dobrze obciągniętej bawełnianej pończosze z niebieską piętką. Był to dzień Wniebowzięcia; było upalnie; gospodyni po nieszporach rozebrała się do bielizny. Dzieci z chóru bawiły się na dziedzińcu, ksiądz Tomasz był w kościele, Mikołaj uczył się przy swoim stoliku pod oknem; Małgorzata w tym samym pokoju skubała sałatę; chłopiec odrywał co pewien czas oczy od książki i śledził ruchy Małgorzaty, zajęty myślą o Joasi. Przypomniało mu się spotkanie Małgorzaty z Joasią na jakiś czas przedtem, przy wyjściu z kościoła.

— Siostro Małgorzato — zapytał — czy panna Joasia Rousseau jest bardzo zamożna? Pani wie, córka notariusza...

Małgorzata poruszyła się, zaskoczona, porzuciła sałatę i podeszła do Mikołaja.

— Dlaczego pytasz mnie o to, moje dziecko?

— Dlatego, że siostra ją zna... a moi rodzice byliby może bardzo zadowoleni, gdybym ożenił się z zamożną panną...

Spryt tego ucznia, który chciał pogodzić rodzicielską przezorność ze swoją młodzieńczą platoniczną miłością, nie uszedł uwagi gospodyni, ale jakaś nieoczekiwana myśl przebiegła jej nagle przez głowę; rozczulona, z piersią wezbraną od westchnień, usiadła przy stoliku Mikołaja. Opowiedziała mu wylewnie, jak to niegdyś pan Rousseau, ojciec Joasi, starał się o jej rękę i nie mógł jej dostać.

— Dlatego — powiedziała — kocham tę ładną dziewczynę i mówię sobie po cichu, że mogłabym być... jej matką! No i dlatego — dodała — dlatego, mój biedny chłopcze, twoja miłość interesuje mnie tak bardzo i gdybym mogła coś dla ciebie zrobić, poszłabym z tym do twoich i do jej rodziców; ale jesteś za młody, a ona jest starsza od ciebie o dwa lata...

Mikołaj zaczął płakać i rzucił się na szyję Małgorzacie; łzy ich się zmieszały, przy czym ani chłopcu, ani kobiecie nie przyszło na myśl, że wzruszenie każdego z nich było innej natury... Małgorzata opamiętała się i wstała, poważna, zarumieniona ze wstydu; ale Mikołaj, który ściskał jej ręce, poczuł, że serce w nim zamiera. Wtedy poczciwa dziewczyna, która przez chwilę chciała się okazać surową, wzięła go w objęcia, skropiła mu twarz wodą i kiedy odzyskał przytomność, spytała:

— Co ci się stało?

— Nie wiem — odpowiedział Mikołaj. — Kiedy mówiłem o Joasi, kiedy patrzyłem na siostrę, kiedy siostrę obejmowałem, poczułem, że serce mi zamiera... Nie mogłem sobie zabronić oglądania białej szyi siostry z opadającymi na nią włosami. Pani oko, zwilżone łzami, przyciągało mnie, jak wąż patrzący na ptaka; ptak czuje niebezpieczeństwo i nie może uciec...

— Ale jeśli ty kochasz Joasię... — powiedziała Małgorzata.

— To prawda, kocham ją!...

Mówiąc te słowa Mikołaj poczuł zimne dreszcze. Zadzwoniono na wieczorne błogosławieństwo i poszedł do kościoła. Nic na to nie mógł poradzić, że postać Małgorzaty, z oznakami wewnętrznego poruszenia, z piersią wezbraną od westchnień, stawała mu przed oczami, wypierając czysty obraz Joasi. Zjawienie się Joasi na zwykłym miejscu w kościele uspokoiło poruszone zmysły młodzieńca: Joasia nigdy nie wytrącała ich z równowagi; jej władza rozciągała się na najszlachetniejsze rejony duszy, pobudzała w niej chlubne uczucia i przymioty.

Małgorzata nie była ani kokietką, ani obłudną dewotką; odnosiła się do Mikołaja z macierzyńską dobrocią; miała czułe serce, potrafiła kochać. Dlatego ta młodzieńcza miłość, przypominająca jej najpiękniejsze lata, rozczulała ją ponad miarę. Biedny Mikołaj nie podejrzewał, o czym ona wiedziała, ile niebezpieczeństwa kryje się w tych zwierzeniach, w tych wylewnych spowiedziach, w tych uniesieniach duszy, w których udział zmysłów nie bywa zbyt czysty. Któregoś dnia Mikołaj, przechodząc koło domu panny Rousseau, zobaczył ją, jak siedząc na ławce przędła razem z matką, i uderzył go drobny kształt jej stopy poruszającej się w rytmie kołowrotka. Wróciwszy na plebanię zajrzał do pokoju Małgorzaty i zauważył tam pantofelek na cienkim obcasie z zielonego marokinu, którego szwy zachowały jeszcze swoją biel pierwotną. „O, jakby ładnie wyglądał na stopie Joasi!" — powiedział sobie z westchnieniem. I zabrał pantofelek do siebie, aby go do woli podziwiać.

Nazajutrz rano, w niedzielę, Małgorzata szukała swojego obuwia po całym domu. Mikołaj drżał ze strachu, że Małgorzata odkryje jego wybryk, i wchodząc do jej pokoju opuścił pantofelek do kufra najzręczniej, jak tylko potrafił; ale gospodyni nie dała się zwieść tym manewrem: na razie włożyła pantofelek nic nie mówiąc. Mikołaj podziwiał, jak łatwo ten drobny przedmiot przybierał kształt jej stopy.

— Przyznaj się — powiedziała Małgorzata z uśmiechem — to ty ukryłeś mój pantofel?

Mikołaj zaczerwienił się, ale wyznał prawdę. Pantofelek przeleżał się przez noc w jego pokoju.

— Biedne dziecko! — powiedziała. — Wybaczam ci, ale widzę, że jesteś gotów tyle zrobić dla Joasi Rousseau, co niejaki Louis Denesvre zrobił... dla innej.

— Dla kogo, siostro Małgorzato? (Tak ją nazywano na plebanii).

Małgorzata nie odpowiedziała. Mikołaj długo rozmyślał nad tym półzwierzeniem. W dwa dni później gospodyni miała coś do załatwienia w pobliskim mieście, to znaczy w Auxerre. Osiołek proboszcza, zwierzak bardzo uparty, nieraz już pozbawił jego gospodynię spokoju i pewności w podróży. Mikołaj, silniejszy od chłopców z chóru, którzy zwykle osła prowadzili, został wyznaczony do tego zadania. Małgorzata lekko wskoczyła na siodło. Na głowie miała czepek z cienkiego muślinu, stan obciśnięty gorsetem o giętkich fiszbinach, na nim białą bawełnianą kazakinę, fartuszek w czerwoną kratkę, jedwabną mieniącą się spódniczkę i osławione pantofelki z marokinu, których ozdobne klamerki były wykładane kamyczkami. Mimo zwykłego swojego uśmiechu zaciekawiała Mikołaja wyrazem jakiejś tęsknoty, czarne jej oczy były słodkie i błyszczące. Przy zejściu do doliny Montaleri, które okazało się trudne, Mikołaj wziął Małgorzatę w objęcia, aby ją zdjąć z osiołka, i podtrzymywał ją, dopóki nie zeszli na dno doliny, gdzie mogła stąpać jakiś czas po trawie. Potem trzeba ją było z powrotem wsadzić na osiołka, bo od tego miejsca droga biegła prosto do miasta. Mikołaj co pewien czas poprawiał spódniczki na jej nogach, układał jej stopy pod obręczą rogówki; ona się uśmiechała widząc, jak dotykał zielonych pantofelków, co naprowadzało ich w rozmowie na Joasią; potem osiołek robił fałszywy krok, Mikołaj podtrzymywał siostrę w pasie, a wtedy czerwieniła się jak róża.

— O, jak ty musisz kochać Joasię — zawołała — jeżeli teraz jeszcze myślisz o tym, że te zielone pantofelki nadawałyby się dla niej.

— To prawda — powiedział Mikołaj cofając z zakłopotaniem ręce.

— No, trudno! Ja także — powiedziała Małgorzata — nie mogę się wyzbyć czułości dla córki człowieka, który był mi drogi i który nigdy wobec mnie nie zawinił świadomie. Pochwalam więc twoje zamiary, staraj się o rękę tej ładnej dziewczyny, ale bądź przede wszystkim ostrożny i nic o tym nie mów swoim braciom, oni cię nie lubią, bo są dziećmi z pierwszego małżeństwa... Podejmuję się sama pomówić z Joasią, usposobię ją dobrze dla ciebie, a potem odwiedzę jej rodziców.

Mikołaj przypadł do rąk Małgorzaty i oblewał łzami jej ramiona, delikatne i o wiele ładniejsze niż u Joasi, która, jak wszystkie młode dziewczyny, nie miała jeszcze ramion dobrze ukształtowanych. Siostra Małgorzata, trochę tym poruszona, chcąc położyć kres tej egzaltacji, przypomniała młodzieńcowi, że pora na odmówienie kanonicznej prymy. Mikołaj opamiętał się natychmiast i zaczął pierwszy jako mężczyzna, siostra na zmianę odmawiała swój werset, on znowu małą lekcję, pacierz i wszystko, co należy do godzinki, tak że bezgrzesznie dotarli do miasta.

Małgorzata załatwiła zlecenia proboszcza, potem kilka zakupów, następnie zaprowadziła Mikołaja na obiad do pani Jeudi, jansenistki, sprzedawczyni towarów łokciowych, u której zwykle kupowała trochę pasmanterii i koronek kościelnych, jak również wstążki i różne gałganki dla siebie. Owa pani Jeudi miała bardzo ładną córkę, którą niedawno wydała za młodego jansenistę z Clamecy dla obopólnej korzyści dwóch rodzin. Matka swoją dewocją prześladowała młodą parę na każdym kroku, tak dalece, że nie mogli bez jej pozwolenia zamienić ze sobą słowa czy choćby się spotkać. Ciągle jeszcze nazywano młodą mężatkę panną Jeudi. Taki sposób postępowania był zresztą dość rozpowszechniony między porządnymi ludźmi, jak nazywali siebie janseniści. Co więcej, była w tym domu dorosła bratanica, osoba dwudziestosześcioletnia, której polecono mieć na oku młodą parę i w razie jakiegoś wykroczenia z ich strony potraktować ich surowo. Kiedy pani Jeudi wychodziła z domu, nakazywała bratanicy spisywać w zeszycie wszelkie naruszenie konwenansów, jakie zauważy w zachowaniu się jej zięcia czy córki. Taki surowy obyczaj panował w tym domu.

Mikołaj, usadowiony między dwiema młodymi osobami, rzucał od czasu do czasu ukradkowe spojrzenie na młodą mężatkę, której smutny los bardzo go obszedł, i mówił sobie, że gdyby był na miejscu jej męża, wykazałby więcej charakteru w domaganiu się swoich praw; dorosła bratanica, którą miał po swojej lewej ręce, naprowadziła go swoją białą uroczystą podwiką na bardziej przykładne myśli. Na razie, siedząc za stołem ustawionym w izbie za sklepem, miał jeszcze tę rozrywkę, że mógł oglądać przechodniów idących ulicą.

— Ach, jakie ładne są dziewczyny w Auxerre! — zawołał nagle.

Pani Jeudi obrzuciła go piorunującym spojrzeniem.

— Ale najładniejsze siedzą przy tym stole — pospieszył dodać Mikołaj.

Młody małżonek spuścił głowę i zarumienił się po uszy; bratanica była purpurowa; Małgorzata nie szczędziła wysiłków, aby udać zgorszenie, a pani Jeudi spoglądała na Mikołaja z cichym politowaniem.

— To brat proboszcza z Courgis? — spytała surowo jansenistka zwracając się do Małgorzaty.

— Tak, proszę pani, brat proboszcza i księdza Tomasza, ale nie przeznaczają go na księdza.

— Co za różnica? Spojrzenie ma zuchwałe i radziłabym braciom zwrócić na niego szczególną uwagę.

Mikołaj z gospodynią wyruszyli z Auxerre koło czwartej, aby wrócić do Courgis przed nocą. Minąwszy Saint-Gervais, wspólnie odmówili nonę i nieszpory, potem rozmawiali o stosunkach panujących w rodzinie, którą odwiedzili. Małgorzata nie burczała zbytnio na Mikołaja za jego niestosowną uwagę przy stole i nawet chętnie się śmiała z żałosnej sytuacji biednego młodożeńca. U wejścia do doliny Montaleri ciągnęła się łączka ocieniona wierzbami i topolami, przecięta źródełkiem, które sączyło się między kamykami. Podróżni zatrzymali się tutaj na wieczorny posiłek. Mikołaj wyciągnął prowianty z koszyka i dla ochłody wstawił butelkę z rozcieńczonym winem do źródełka. Podczas jedzenia opowiedział Małgorzacie, że widział u pani Jeudi, jak młody mąż zatrzymał żonę w przejściu między drzwiami i pocałował czule, korzystając z tego, że matka i bratanica były zajęte przygotowaniem deseru.

— Dosyć już! — powiedziała Małgorzata wstając; ale Mikołaj zatrzymał ją czepiając się ręką sukni i okazał się tak silny, że musiała usiąść z powrotem.

— No dobrze! Pomówimy jeszcze trochę — powiedziała Małgorzata po daremnej próbie oporu.

— Chcę pani pokazać, jak pocałował swoją żonę.

— Achl Panie Mikołaju, to grzech! — zawołała Małgorzata, która nie potrafiła obronić się przed tą niespodzianką. — A Joasia? Co by Joasia powiedziała, gdyby ciebie teraz zobaczyła?

— Joasia! Och! Tak, Małgorzato... ma pani rację, ale nie wiem, dlaczego moje myśli są przy niej, a tymczasem serce moje bije tak silnie, że nie mogę oddychać...

— Chodźmy już, mój synku — powiedziała gospodyni łagodnie, tonem tak poważnym i czułym, że Mikołajowi przypomniał się głos matki. Podsadzając ją na osiołka, dotykał jej jak gdyby z bojaźnią, i teraz Małgorzata złożyła na jego czole niewinny pocałunek.

Zamyśliła się nad czymś głęboko, jak gdyby przejęta bolesnym wspomnieniem, i wreszcie przerwała milczenie, mówiąc do niego:

— Proszę uważać, panie Mikołaju, na tę swoją zapalną duszę, która wyrywa się do wszystkiego, co cię otacza! Jesteś skłonny do grzechu, jak pan Polvé, mój wuj, u którego się wychowywałam. Namiętności, których się nie tłumi, mogą zaprowadzić człowieka nie wiadomo dokąd; umacniają się w wieku dojrzałym i nawet starość nie ochroni przed nimi zepsutej duszy; wtedy dochodzą do brutalności, która budzi grozę nawet w osobie ukochanej. Mój wuj stał się przyczyną wszystkich moich nieszczęść i chociaż wszelkim wysiłkiem zwalczał w sobie grzeszną miłość do mnie, nie mógł się ustrzec okrutnej zazdrości, tak że odprawił z kwitkiem pana Rousseau, który się o mnie starał. Oświadczył mu, że nie chce mnie wydawać za niego, że przeznacza mnie do zakonu i aby na wszelki wypadek uniemożliwić ten związek małżeński, postarał się w porozumieniu z rodzicami pana Rousseau doprowadzić do innego związku, i tym sposobem w końcu pan Rousseau poślubił tę... która potem mu urodziła... twoją Joasię. Wycofanie się pana Rousseau ośmieliło innego młodego człowieka, pana Denesvre, do starania się o mnie; ale byłam taka bojaźliwa i tak nieświadoma skrytych motywów, jakimi się mój wuj kierował, że nie śmiałam otworzyć listu otrzymanego od pana De-nesvre, więc w końcu ten postanowił oficjalnie oświadczyć się o mnie. Pan Polvé odpowiedział, że „nikt z tutejszych nie dostanie jego siostrzenicy". Wtedy pan Denesvre znalazł sposób, aby przemówić do mnie w ukryciu; skargi jego były tak przejmujące, że godziłam się słuchać go nocą przez niskie okno. Którejś nocy mój wuj się zbudził, zobaczył, co się dzieje, pobiegł do stodoły i stamtąd strzelił z fuzji do pana De-nesvre. Nieszczęśnik powstrzymał się od krzyku i powlókł się, brocząc krwią, poza uliczkę prowadzącą do mojego okna. Nie dał się opatrzyć... z lęku, aby mnie nie narazić na obmowę... i zmarł po kilku dniach. Otrzymałam jego list pisany na łożu śmierci... Przechowuję ten list... i od tego czasu nigdy nie myślałam o zamążpójściu!

Małgorzata w trakcie tej opowieści zalała się gorącymi łzami; zagłębiała ręce we włosy Mikołaja i nie mogła się powstrzymać od patrzenia na niego z czułością, dlatego że przypominał jej pana Rousseau przez swoją miłość do Joasi, a biednego Denesvre — swoją egzaltacją i płomiennymi spojrzeniami, jak również i dlatego, że przyjemnie jej było czuć się przez chwilę przedmiotem wzruszenia, które odwróciło jego myśli od Joasi. Zresztą jeżeli dawne przejścia skłaniały ją do pobłażliwości, to różnica wieku zapewniała jej bezpieczeństwo.

Było koło dziewiątej, kiedy gospodyni i Mikołaj wrócili na plebanię. Położono się spać o dziesiątej. Jakieś nieskładne myśli odpędzające sen uzupełniały w wyobraźni młodzieńca to wszystko, co usłyszał od Małgorzaty. Sypiał w tym samym pokoju, co ksiądz Tomasz, na parterze; były tam poza tym jeszcze dwa małe legowiska Hueta i Melina, chłopców z chóru. Pokój Małgorzaty, położony w drugim skrzydle domu, miał niskie okno wychodzące na ogród. Nagle w myślach Mikołaja żywo maluje się obraz młodego Denesvre'a, który nie dba o niebezpieczeństwo, byle tylko zobaczyć się z Małgorzatą. Wyobraża sobie, że sam jest tym młodym człowiekiem, że jest coś pięknego w przelaniu swojej krwi na miłosnej schadzce, i na wpół zbudzony, na wpół ogarnięty gorączkową halucynacją wyśliznął się z łóżka, potem wyszedł do ogrodu przez drzwi kuchenne. Znalazł się przed oknem, którego Małgorzata ze względu na upał nie zamknęła na noc. Małgorzata spała, długie rozpuszczone włosy okrywały jej ramiona; księżyc rozjaśniał miejsce, gdzie odcinała się jej kształtna postać, w tym korzystnym półświetle piękna i młoda jak niegdyś. Mikołaj wywołał hałas przełażąc przez parapet okna. Małgorzata we śnie szepnęła przez wpółuchylone usta: „Zostaw mnie, kochany Denesvre, zostaw mnie, proszę!" O straszna chwilo, podwójna iluzjo, którą czeka być może smutne przebudzenie!

— Umrzeć, jeśli trzeba! — zawołał Mikołaj chwytając śpiącą kobietę za rozwarte ramiona... Brakowało w tej chwili tylko wystrzału z fuzji zazdrosnego wuja. Inna katastrofa zastąpiła ten efektowny splot wydarzeń. Ksiądz Tomasz śledził Mikołaja podczas jego nocnej wyprawy. Brutalnym kopniakiem wyrwał go w jednej chwili z pełnej poetyckiego uroku sytuacji. Tymczasem biedna Małgorzata zbudziła się pod straszliwym wrażeniem, że po dwudziestu latach odnawia się w innej postaci to samo ponure zakończenie miłosnego dramatu, który jej śnił się przed chwilą. Dwoje dzieci z chóru, usłyszawszy hałas, przybiegło, aby uzupełnić ten obrazek. Ksiądz Tomasz wypędził je z wściekłością, potem biorąc Mikołaja za ucho zaprowadził go z powrotem do pokoju, kazał mu się natychmiast ubierać i, nie czekając do świtu, ruszył z nim w drogę do rodzicielskiego domu.

Skandal był tak wielki, że nazajutrz odbyła się rada familijna, na której postanowiono oddać Mikołaja do terminu do pana Parangon, drukarza w Auxerre. Zarzucono też Małgorzacie, że pobłażaniem i kokieterią doprowadziła do sceny, która się rozegrała nocą w jej pokoju, usunięto ją z plebanii i zastąpiono przez pobożną babę, niejaką siostrę Pilon.

W kilka dni później, odprowadzony przez ojca do Auxerre, Mikołaj drugi raz poszedł na obiad do zaprzyjaźnionej z jego rodziną handlarki-jansenistki, pani Jeudi. Spokój tego domu był tak samo zburzony, jak spokój na plebanii w Courgis. Młoda małżonka odprawiała pokutę i zjawiła się przy stole w dużym czepcu i papierowych oślich uszach. Występek jej polegał na tym, że wymknęła się spod podwójnej opieki pani Jeudi i bratanicy i że dała temu jawny wyraz skracając spódnicę bez wiedzy matki. Zięć został odesłany do swoich rodziców jako libertyn i gorszyciel. Pani Jeudi bez ustanku wykrzykiwała płacząc: „Moja córka po raz drugi zbrukała się grzechem pierworodnym!" A tymczasem zięć, widocznie już nie tak potulny jak dawniej, wystąpił do sądu o swoją żonę i jej posag.

VI. W TERMINIE

Drukarnia pana Parangon w Auxerre mieściła się tuż obok klasztoru Franciszkanów. Prasy były ustawione na parterze, kaszty — w wielkiej sali na piętrze. Pierwsze czynności, jakie poruczono Mikołajowi, nie miały w sobie nic pociągającego: musiał wygrzebywać ze śmieci czcionki, które upadły składaczom pod nogi, następnie rozkładać. Potem je kasetować. Trzeba było również załatwiać sprawunki dla trzydziestu dwóch robotników, czerpać dla nich wodę i znosić ich grubiańskie fantazje. Wychowanek jansenistów, zakochany w pięknej Joasi Rousseau, boleśnie odczuwał te upokorzenia; tymczasem jego inteligencja, chęć do pracy, a przede wszystkim znajomość łaciny wkrótce pozyskały mu szacunek składaczy. W gabinecie właściciela leżało kilka książek; Mikołaj, który w dni świąteczne wolał czytać niż chodzić z innymi na wesołe spacery, nabrał wielkiego podziwu dla powieści pani de Villedieu. Łatwość, z jaką zakochani w tego rodzaju utworach pisują do siebie listy, tak mu się spodobała, że uznał za rzecz zupełnie naturalną napisanie do Joasi miłosnego listu wierszem ośmiozgłoskowym; jednakże przez niewiarygodny w podobnych okolicznościach brak ostrożności wrzucił po prostu list do skrzynki pocztowej; list zatem znalazł się w rękach rodziców, następnie został przesłany na plebanię, gdzie proboszcz, ksiądz Tomasz i siostra Pilon powitali to pismo okrzykami zgorszenia. Tym bardziej winszowano sobie w rodzinie, że w porę oddalono z okolicy tak niebezpiecznego uwodziciela; ten postępek odciął mu drogę powrotu do Courgis, co głęboko przygnębiło zakochanego chłopca.

Wkrótce jednak niespodziewane zdarzenie miało zwrócić jego myśli w zupełnie innym kierunku i zaznaczyć się w jego życiu silnym wpływem, wywołując całkowitą zmianę losu. Pani Parangon, żona właściciela, której Mikołaj dotąd nie widział, wróciła z podróży po wielotygodniowym pobycie w Paryżu. Oto jej portret, jaki w wiele lat później nakreślił pisarz, doszedłszy do szczytu swojej działalności literackiej: „Wyobraźcie sobie piękną kobietę, cudowną w swoich proporcjach, twarz w równej mierze piękną, szlachetną i obdarzoną tym przyjemnym pieprzykiem, który łagodzi u Francuzek majestat urody; żywą biel skóry cenniejszą od kolorów; włos cienki, popielaty, jedwabisty; łuki brwi gęste i ciemne; piękne błękitne oczy zasnute długimi rzęsami, nadające jej wygląd anielski i skromny, największy urok piękności; głos nieśmiały, czysty, dźwięczny, przenikający w głąb duszy; chód lekki i stateczny; dłoń miękką, ale nie pulchną, ramię toczone i najzgrabniejszą nóżkę, jaką kiedykolwiek miała piękna kobieta. Ubierała się z wybornym smakiem; zdawało się, że najskromniejszy strój na jej ciele ma powab pasa Wenery, któremu nie sposób się oprzeć. Uprzejmy, ujmujący ton rozmowy był jednym z najsłodszych jej wdzięków; dlatego też musiało się ją lubić, jeżeli różnica płci nie zniewalała do uwielbienia".

Taka była pani Parangon, od niedawna zamężna, której mąż wydawał się niezbyt godnym tak miłej towarzyszki życia. W pierwszych tygodniach terminowania Mikołaj, pilnując którejś niedzieli pustego warsztatu, usłyszał kobiecy krzyk dobiegający z gabinetu pana Parangona. Wbiegł do pokoju i zobaczył pryncypała trzymającego na kolanach służącą Tiennettę, która błagała go, aby ją puścił.

— Jesteś bezczelny! — zawołał pryncypał. — Wchodzisz tu, gdzie ja jestem! Zabieraj się stąd.

Mikołaj przybrał tak zdecydowaną postawę, że pryncypał musiał spuścić z tonu, a Tiennetta miała czas uciec z gabinetu. Pan Parangon, w głębi duszy trochę zawstydzony, szukał odtąd okazji, aby się odwzajemnić za nazbyt ugruntowane podejrzenia czeladnika.

Mikołaj był przy pracy, kiedy oznajmiono:

— Pani szefowa wróciła!

Trudził się zbieraniem czcionek, spacji i kadrów, ścierając nosem pył z podłogi. Zaledwie miał czas opłukać się wiadrem wody i zszedł na parter, gdzie cisnął się tłum pracowników. Pani Parangon, uprzejma dla wszystkich, dla każdego miała ujmujące spojrzenie i słówko. Niebawem zwróciła uwagę na Mikołaja.

— To nowy uczeń? — spytała majstra.

— Tak, proszę pani... Będzie tu miał robotę.

— Ale go wcale nie widać — powiedziała pani Parangon, kiedy młody człowiek, złożywszy ukłon, na powrót zniknął w tłumie.

— Prawdziwa cnota jest skromna — zauważył z przekąsem któryś z robotników.

Czeladnik pojawił się znowu, czerwony z zakłopotania.

— Panie Mikołaju — odezwała się pani Parangon — jesteś synem przyjaciela mojego ojca; zasłuż więc na to, aby być również naszym przyjacielem...

I pełen wdzięku uśmiech młodej kobiety w ciągu jednej chwili nasunął Mikołajowi jakieś zatarte wspomnienie. Widział tą kobietę niegdyś, ale nie w tej postaci, w jakiej zjawiła się przed nim teraz; jej twarz się na poły wynurzała z tych niejasnych wrażeń dzieciństwa, które chwilami powracają jak wspomnienie jakiegoś snu.

— Jak to? — zawołała pani Parangon. — Pan nie poznaje małej Coletty z Vermanton?

— Coletta? To ty?... To pani! —wykrzyknął Mikołaj.

Robotnicy wracali do swoich zajęć; młody czeladnik został sam, rozmyślając nad tą sceną, która była następstwem zwykłego przypadku. Tymczasem pani Parangon poszła do sąsiedniej izby i służąca pomogła jej zdjąć okrycie podróżne. Wyszła stamtąd po kilku chwilach.

— Tiennetta powiedziała mi, że pan jest przyzwoitym chłopcem... i bardzo dyskretnym — dodała robiąc z pewnością aluzję do tego, co się zdarzyło w gabinecie pana Parangon. — Proszę przyjąć ten drobiazg, który przyda się panu przy pracy.

I dała mu srebrny zegarek.

Od tej chwili zaczęto szanować Mikołaja w warsztacie i zwolniono go z najprzykrzejszych robót. To, że lubił naukę, że stronił od rozrywek i rozpusty, w jaką wpadał niejeden z jego towarzyszy, dodawało mu bardzo wiele w oczach pani Parangon, która lubiła rozmawiać z młodym czeladnikiem i często wypytywała go o przeczytane książki. Powieści pani de Villedieu i nawet Księżna de Cleves były jej zdaniem nie dość budujące.

— Ale czytam również Terencjusza — powiedział Mikołaj — i nawet zacząłem go tłumaczyć.

— Ach! Proszę mi to przeczytać! — zawołała pani Parangon.

Mikołaj przyniósł swój zeszyt i odczytał partię z Andrii. Wygłaszał ją z takim zapałem, zwłaszcza kiedy doszedł do miejsca, gdzie Pamfil wyznaje miłość do pięknej niewolnicy, że pani Parangon przyszło na myśl dać mu do odczytania Zairę, którą widziała na scenie w Paryżu. Wodziła oczami po tekście i od czasu do czasu wskazywała mu intonacje użyte przez aktorów Komedii Francuskiej; ale wkrótce zaczęła jej się bardziej podobać naturalna, prosta wymowa młodzieńca; oparła ramię na grzbiecie krzesła, na którym siedział, i bliskość tego ramienia, którego słodkie ciepło czuł na swoim karku, wywoływała w głosie Mikołaja tembr dźwięczny i drżący ze wzruszenia. Jakaś wizyta przerwała to czytanie, które przedłużał z rozkoszą. To przyszła pani Minon, żona notariusza, krewna pani Parangon.

— Jestem jeszcze cała przejęta — powiedziała pani domu. — Pan Mikołaj czytał mi Zairę.

— Tak dobrze czyta?

— Wkłada w to duszę.

— Och! Tym lepiej... — zawołała pani Minon klaszcząc w ręce. — Pan nam poczyta Darczankę, to także utwór pana de Voltaire'a. To będzie bardzo zabawne.

Mikołaj w swojej ignorancji, a pani Parangon w swojej niewinności podchwycili ten pomysł, który zresztą nie doszedł do skutku; ledwie pani domu otworzyła książkę, z miejsca oceniła, że to jednak zbyt swawolne.

Tymczasem moralność Mikołaja miała być wystawiona na cięższą próbę. Któregoś wieczoru był sam w sali na parterze, kiedy zobaczył wchodzącego ukradkiem mężczyznę w nie dopiętym ubraniu, a właściwie na wpół ubranego, w którym poznał franciszkanina z klasztoru sąsiadującego z drukarnią. Osobnik ten nazywał się Gaudet d'Arras; powiedział Mikołajowi, że go ścigają, że wciągnięto go w zasadzkę i że, co gofsza, nie może w tym stanie wrócić do klasztoru przez główną furtą, bo tam by go zapytano, co zrobił ze swoją sukienką. W drukarni były drzwi prowadzące na dziedziniec klasztorny; korzystając z tego przejścia mógł uniknąć skandalu. Mikołaj zgodził się ocalić biednego mniszka, którego wyprawa do miasta pozostała dla niego nadal tajemnicza.

W kilka dni potem franciszkanin zjawił się znowu, tym razem w habicie, i zaprosił Mikołaja na śniadanie do swojej celi. Wyznał mu w chwilach wylewności, które nastąpiły po doskonałych potrawach zakrapianych wybornym winem, że życie zakonne ciąży mu od dawna, ile że sam go sobie nie wybierał, ale tylko spełnił żądanie rodziny. Miał zresztą zamiar skorzystać z możliwości unieważnienia ślubów, co powinno było usprawiedliwić jego lekkomyślne postępowanie.

Rzecz naturalna, że w niezależnej duszy Mikołaja tkwiła głęboka niechęć do feudalnych obyczajów, które przetrwały jeszcze w tolerancyjnym społeczeństwie XVIII wieku, zniewalając część dzieci z wielkich rodów do składania wbrew swojej chęci surowych ślubów, które mogły potem do woli łamać, byleby tylko nie narażały się przy tym na skandal. Mikołaj z początku nie czuł wiele sympatii do tego mniszka, który zgubił swój habit w jakiejś przygodzie; ale argument, że Gaudet d'Arras korzystał tylko zawczasu ze swobód, które miały mu niezadługo przysługiwać, względnie go usprawiedliwiał. Między Mikołajem a franciszkaninem zawiązała się trwalsza znajomość. Jeśli można było dotychczasowe postępki Mikołaja oceniać wyrozumiale, uznając w nim ciągle jeszcze serce uczciwe, choć łatwo poddające się egzaltowanym marzeniom, to co do franciszkanina — był to już umysł całkowicie opanowany materializmem epoki. Matka wypłacała mu dużą pensję, dzięki czemu Gaudet d'Arras mógł często zapraszać innych zakonników na obiad do swojej bardzo wesołej, wychodzącej na ogród celi. Mikołaj brał czasami udział w tych zgromadzeniach, na których tęgo pito i wygłaszano doktryny bardziej filozoficzne niż religijne. Wpływ tych idei wyznaczył późniejsze tendencje pisarza; on sam to często wyznaje.

To niebezpieczne zbliżenie naturalną koleją rzeczy pociągnęło za sobą zwierzenia ze strony Mikołaja. Franciszkanin raczył się zainteresować pierwszymi przeżyciami miłosnymi młodzieńca, uśmiechając się z jego niewinności.

— Trzeba z zasady unikać wszelkiego sercowego przywiązania — powiedział. — Jedyny sposób na to, aby nie być ujarzmionym przez kobiety, to uzależnić je od siebie. Dobrze jest potem krótko je trzymać, wtedy cię będą jeszcze bardziej kochały. Zauważyłem twoją słabość do pani Parangon; pozbądź się uwielbienia, którym ją otaczasz. Jesteś myszką, którą ona się bawi, pokornym sługą, którego chciałaby jak najdłużej utrzymać w tym położeniu. Do ciebie należy piękna rola pozbawienia tej pani tytułu do chwały, że potrafiła ci się oprzeć...

Mikołaj nie rozumiał tych zuchwałych poglądów i nawet cierpiał widząc, jak jego przyjaciel profanuje czyste uczucie, które wiązało go z żoną jego szefa.

— Co chcesz przez to powiedzieć? — zapytał wreszcie.

— Mówię, że już czas, abyś przestał darmo połykać ślinki. Zdobądź się na wyznanie i raźnie bierz się do rzeczy albo też zajmij się inną kobietą, ta przyjdzie sama do ciebie i będziesz miał dwie pieczenie upieczone przy jednym ogniu.

— Nie — powiedział Mikołaj — nigdy się na to nie zdobędę!

— Doskonale po tym poznają — odpowiedział Gaudet d'Arras — zacnego wielbiciela Joasi Rousseau.

Mikołaj przyrzekł sobie, że nie zobaczy się więcej z franciszkaninem, ale trucizna już się wsączyła w serce; miał odtąd zamienić swoje ciche życie, swoje nie wyznane, prawdziwie chrześcijańskie uczucie, które nie wskazywało mu innego celu poza czystym związkiem dusz, ten promienny, szlachetny obraz, który nawet nie wypierał z jego serca Joasi Rousseau, ale zatrzymywał ją przy sobie jak ukochaną siostrę, te wszystkie czarowne doznania poetyckiego ducha, który się zadowala marzeniem, zamienić na żar na wskroś materialnej namiętności. Nakarmiony nowymi ideami, czerpanymi z lektury filozoficznej, nie był już w stanie uciec od dobrych rad Gaudeta d'Arras; nawet samotność rozbrzmiewała kpiącymi i melancholijnymi głosami, które pochodziły od muz łacińskich i streszczały zasłyszane niedawno sofizmaty: „Kobieta jest jak cień! Biegniesz za nią, ucieka; uciekasz, biegnie za tobą". Franciszkanin nie powiedział nic innego.

W najlepszej chęci wszedł do kościoła, gdzie śpiewano nieszpory. Franciszkanie, których Gaudet d'Arras podejmował z rana u siebie, odprawiali modły chóralne z niezwykłym wigorem. Mikołaj rozpoznawał głosy poszczególnych współbiesiadników, zaprawione najtęższymi winami Burgundii; wyszedł na cmentarz, aby oderwać się od tego wspomnienia, i zaczął machinalnie odczytywać napisy na bardzo starych nagrobkach. Jeden z nich, ryty gotykiem, brzmiał: Guillain, 1534. Zastanawiając się na tym, że dwa wieki dzieliły śmierć nieznajomego od chwili jego własnych narodzin, Mikołaj jak gdyby odczuł nicość śmierci i życia; poddał się temu rozkosznemu smutkowi, który niegdyś Rzymianie lubili wywoływać na swoich ucztach; zawołał do siebie jak Trymalchion: „Skoro życie jest tak krótkie, to trzeba się spieszyć..."

Wróciwszy do drukarni, wziął jakąś książkę, aby zmienić bieg swoich myśli; ale po niedługim czasie zobaczył panią Parangon wracającą z obiadu u żony notariusza. Na nogach miała pantofle z języczkami, o zielonych brzeżkach i obcasach, spięte brylantową rozetką. Pantofle były nowe i prawdopodobnie uwierały, a że Tiennetta nie wróciła jeszcze z miasta, pani Parangon poprosiła Mikołaja, aby uwolnił dla niej karmazynowy fotelik. Z chwilą kiedy na nim usiadła, Mikołaj rzucił się do jej stóp i ściągnął z niej pantofle bez rozpinania. Pani Parangon uśmiechnęła się tylko i powiedziała:

— Wobec tego proszę mi podać inne.

Mikołaj pośpiesznie wykonał to polecenie, ale kiedy wrócił do niej z pantoflami, pani Parangon ukryła stopy pod suknią, bo chciała je włożyć sama, bez jego pomocy.

— Co pan tam czytał? — spytała.

—  Cyda, proszę pani — powiedział Mikołaj i dodał: — Ach, Chimena była taka nieszczęśliwa! A przecież zasługiwała na miłość!

— To prawda, znalazła się w okrutnej sytuacji.

— W bardzo okrutnej!

— Myślę, doprawdy, że takie sytuacje... wzmagają miłość.

— Z pewnością, proszę pani, wzmagają do pewnego stopnia...

— Eh! Skąd pan to może wiedzieć w pana wieku? Mikołaj zmieszał się i poczerwieniał. Po chwili

ośmielił się powiedzieć:

— Wiem o tym równie dobrze, jak Rodryg.

Pani Parangon wybuchła śmiechem, wstała z fotela i poważniejszym nieco tonem powiedziała na pożegnanie:

— Życzą panu zalet Rodryga, a przede wszystkim jego szczęścia!

Mikołaj wymiarkował z tej życzliwej ironii, którą zakończyła rozmowę, że posunął się nieco naprzód. Pani Parangon odeszła, ale pantofle o iskrzących się sprzączkach zostały koło fotela. Mikołaj pochwycił je z niejaką egzaltacją, oglądał z zachwytem ich kształty, potem ośmielił się napisać drobnymi literami we wnętrzu jednego z tych uroczych przedmiotów: „Uwielbiam panią!"

Kiedy Tiennetta wróciła, polecił jej odnieść pantofle.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VII. GWIAZDA WENERY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. NIESPODZIANKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. EPILOG MŁODOŚCI MIKOŁAJA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część Druga

I. SEPTIMANIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. EPIZOD

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. ZEFIRA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. SARA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. MAŁŻEŃSTWA MIKOŁAJA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część ostatnia

I. PIERWSZA POWIEŚĆ RESTIFA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. POWIEŚCI FILOZOFICZNE RESTIFA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. DZIEŁA, W KTÓRYCH RESTIF MÓWI O SOBIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. ŻYCIE RESTIFA PODCZAS REWOLUCJI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. WIZYTA U MIRABEAU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. STAROŚĆ POWIEŚCIOPISARZA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej