Stanisław Bużeński

ŻYWOTY ARCYBISKUPÓW GNIEŹNIEŃSKICH I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

O RĘKOPISMIE:

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X,

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

XXII.

XXIII.

XXIV.

XXV.

XXVI.

XXVII.

XXVIII.

POCZET ARCYBISKUPÓW W TYM TOMIE ZAWARTYCH.

ŻYWOTY ARCYBISKUPÓW GNIEŹNIEŃSKICH, PRYMASOW KORONY POLSKIEJ I WIELKIEGO KSIĘSTWA LITEWSKIEGO, OD WILIBALDA DO ANDRZEJA OLSZOWSKIEGO WŁĄCZNIE

Tom I.

Bużeński Stanisław

Z rękopismu łacińskiego na język polski przełożył Michał Bohusz Szyszko

WSTĘP I WIADOMOŚĆ O ZAŁOŻENIU ARCYBISKUPSTWA, TUDZIEŻ O JEDENASTU PÓŹNIEJSZYCH PRYMASACH, DO ZGONU KSIĄŻĘCIA MICHAŁA PONIATOWSKIEGO, dodał Mikołaj Malinowski

WSTĘP.

O ZAŁOŻENIU ARCYBISKUPSTWA GNIEŹNIEŃSKIEGO.

Wiara Chrześcijańska częściowo w Polsce znana dopiero w drugiej połowie X wieku stała się wyznaniem rządu i narodu.

Według świadectw spółczesnych pisarzów, Mieczysław, poślubiając w roku 965 Dąbrówkę księżniczkę Czeską zobowiązał się i sam chrześcijaństwo przyjąć i poddanych swoich do ochrzczenia się zniewolić Jakoż wierny obietnicy w r. 968 pierwsze biskupstwo w Polsce w Poznaniu założył. Jordan był z początku jedynym na całe państwo mieczysławowskie biskupem, Gniezno dawna stolica, otrzymało kosciół, ale osobnego biskupa nie mając, podlegało zwierzchności biskupa poznańskiego. Były to czasy prawdziwego apostolstwa na północy. Ś-ty Wojciech biskup pragski przybył do Polski, nawracając, tudzież umacniając w wierze Polaków, posunął się dalej do Prus, gdzie padł ofiarą swojej gorliwości w roku 997. Znany był osobiście Bolesławowi Wielkiemu i cesarzowi Ottonowi III-mu a że śmierć męczeńską poniósł, zwłoki jego Bolesław sprowadzić rozkazał do Gniezna i z uszanowaniem w kościele miejscowym złożyć.

Cesarz Otto III. dowiedziawszy się w Rzymie o męczeństwie świętego rnęża roku 1000, gdy go tam choroba zaskoczyła, udał się do jego przyczyny. Odzyskawszy zdrowie postanowił, stosownie do uczynionego w niemocy ślubu, odbyć pielgrzymkę do jego grobu, uwiadomiony o tem Bolesław przyjął wspaniale dostojnego gościa na granicy swoiego kraju. Za zbliżeniem się do Gniezna Unger biskup poznański wprowadził go do kościoła, gdzie cesarz modląc się u zwłok Ś-tego Wojciecha, wywiązał się ze swojego ślubu. Dla uczczenia pamięci świętego, służącą sobie władzą kościoł gnieźnieński na arcybiskupstwo wyniósł, a że w orszaku jego znajdował się wówczas Radyn brat Śtego Wojciecha, wnet go pierwszym arcybiskupem gnieźnieńskim mianował. Spółcześnie dozwolił założyć biskupstwa, w Kołobrzegu, w Krakowie, i Wrocławiu, poddając je pod zwierzchność kościoła gnieźnieńskiego, tylko poznańskie pozostało w dotychczasowej zależności od arcybiskupstwa magdeburskiego.

Oto są jedyne i najpewniejsze wiadomości o założeniu arcybiskupstwa w Gnieźnie. Joachim Lelewel z porównania spółczesnych kronikarzy obcych, z poźniejszymi nieco, krajowymi, w rozprawie swojej "o związkach z Niemcami królów polskich"* rzecz tę wiernie wyłożył. Tak więc, wyliczani w katalogach: Wilibald, Hatto, Robert i Ś-ty Wojciech, arcybiskupami nie byli, i tylko dla nadania wyższej starożytności katedrze gnieźnieńskiej przez późniejszych pisarzów wymienieni są, jakby rzeczywiście tę dostojność piastowali. Być może, iż kościoł gnieźnieński założony został w roku 965 spółcześnie z przyjęciem chrztu przez Mieczysława, że nawet Wilibald, Hatto i Robert byli rządcami tego kościoła, lecz przeciw świadectwu spółczesnego Ditmara, tudzież najdawniejszych kronikarzów krajowych, za arcybiskupów poczytywać ich nie można. Tak więc rok 1000 jest rokiem założenia arcybiskupstwa, a Radyn po łacinie Gaudentym zwany pierwszym arcybiskupem.

Z upływem wieków powaga, obręb władzy i znaczenie w kraju arcybiskupów gnieźnieńskich ciągle wzrastały.

Wszystkie później tak w dawnej Polsce, jak leż i w nabytych krajach, zakładane biskupstwa przechodziły stopniowo pod zwierzchność metropolitalną arcybiskupa gnieźnieńskiego, tak dalece, że pod koniec istnienia Polski jeden tylko biskup warmiński, władzy arcybiskupa gnieźnieńskiego nad sobą nie uznawał, wrocławski zaś pomimo przejścia Szlązka pod obce panowanie, w pierwotnej zależności pozostał.

W ostatnich czasach, arcybiskup gnieźnieński pisał się prymasem, wieczystym legatem i pierwszym książęciem. Przebieżmy kolejno, na czem opierały się te prawa.

Według dziejopisów krajowych Henryk Kietlicz arcybiskup gnieźnieński, znajdując się w roku 1215 na soborze lateraneńskim, miał wyjednać u papieża Innocentego III, dla siebie i następców swoich, urząd wieczystej legacji w królestwie polskiem, to jest, że  ileby razy w Polsce nuncjusza papieskiego nie było, tyle razy arcybiskup gnieźnieński urząd jego spełniał.

We dwieście lat poźniej, to jest w roku 1416, Mikołaj Tromba na soborze konstancjeńskim wyprosił dla siebie i następców swoich tytuł prymasa. Uczynił to zaś z tego powodu. Zwyczaj, że arcybiskup gnieźnieński koronował królów i królowe, przeciągiem czasu zamienił się w prawo; pod nieobecność Mikołaja Tromby, Władysław Jagiełło poślubiwszy Elżbietę Pilecką, poruczył Janowi Rzeszowskiemu arcybiskupowi lwowskiemu ukoronowanie tej trzeciej swojej małżonki. Skoro się o tem Mikołaj Tromba w Konstancji dowiedział, wnet postarał się o zawarowanie praw arcybiskupa gnieźnieńskiego, i sądził że najskuteczniej cel ten osiągnie, kiedy tytuł prymasa przez sobór przyznanym dla niego i następców jego zostanie.

Spółczesny Długosz wiadomość o tem podał, ale kanonu soborowego na to niema, osobnego wyroku ojców w Konstancji zgromadzonych dotąd nie odszukano, tak że i samo to postanowienie wątpliwości podpada, i to tem bardziej, że w żadnych pismach rządowych aż do początku XVI wieku, arcybiskupi gnieźnieńscy prymasami nie podpisują się. Dopiero Jan Łaski wysłany przez króla Zygmunta I. na sobór lateraneński przez papieża Leona X zwołany, otrzymał w roku 1515 lipca 8 d. bullę, mocą której ojciec św. zapewnił prawa prymacjalne i wieczystej legacij arcybiskupom gnieźnieńskim w tej samej rozciągłości, jak też prawa nadane zostały arcybiskupowi kantuareńskiemu w Anglji i ostryhomskiemu w Węgrzech. Aby te prawa świeżo otrzymane więcej jeszcze wzmocnić, uprosił Łaski Tomasza arcybiskupa ostryhomskiego, legata wieczystego w Węgrzech, aby w osobnem pismie bullę Bonifacego VIII, Mikołaja V, Piusa II, arcybiskupom ostryhomskim służące w odpisach urzędowych jemu udzielił.

Skłaniając się do tego żądania arcybiskup Tomasz w tymże 1515 roku dnia 27 października urzędowe świadectwo w tym względzie wydał. Następca Łaskiego Maciej Drzewicki na synodzie prowincjonalnym otrzymany przez Łaskiego przywilej do uznania duchowieństwu polskiemu podał.

Wszakże prawodawstwo krajowe nigdzie wyraźnie tych przywilejów nie potwierdziło. Używali ich arcybiskupi gnieźnieńscy, nikt im w tej mierze nie przeszkadzał, lecz też wyraźnie ani królowie, ani sejmy ich nie potwierdzały.

Co się zaś odnosi do twierdzenia, jakoby w roku 1215 Henryk Kietlicz, a w roku 1416 Mikołaj Tromba, już prawa prymatury i legacji wieczystej otrzymali, wielką obudza wątpliwość to mianowicie: iż Leon. X, o dawniejszych w tym względzie rozporządzeniach Stolicy apostolskiej nic nie wspomina. Rozciągłość nawet samej władzy z tych tytułów wynikającej, nie była dostatecznie wiadoma i już późno, bo w roku 1675 Andrzej Olszowski* udawał się do Gilberta arcybiskupa kantuareńskiego w Anglji prosząc, aby go o treści służących tej metropolji przywilejów uwiadomił. Otrzymał od niego odpowiedź, że z rozpatrzenia służących praw jego kościołowi, prymas Anglji jest pierwszym obywatelem państwa, tylko potomstwu królewskiemu ustępuje miejsca, królów koronuje, wybory biskupów potwierdza, wyświęceniu ich przewodniczy, błędy popełnione karci, dla podeszłych w wieku koadjutorów naznacza, synody prowincjonalne zwołuje, pracom ich przewodniczy i na ostatku głosuje, apelacje przyjmuje, wizyty w całej prowincji odbywa, w wakujących biskupstwach sądownictwa kościelne dozoruje, dyspensy w rozmaitych stopniach udziela.

To poszukiwanie praw dostojności prymacjalnej służyć mogących, przez Olszowskiego, jest dowodem, że prawa krajowe dostatecznie ich nie określiły.

Co do samego tytułu, najdawniejszy dowód czytamy w przywileju Kazimierza Jagiellończyka roku 1451 w piątek po oktawie zesłania Ducha świętego (25 czerwca) w Piotrkowie wydanym, w którym król z powodu, ie Zbigniew Oleśnicki biskup krakowski został kardynałem i pierwszeństwo przed arcybiskupem gnieźnieńskim brać zamierzał, z rady prałatów i baronów na sejmie Piotrkowskim postanowił: że stolica metropolitalna gnieźnieńska, jako prymacjalna, przy dawnych prawach zachowana być powinna, oraz że koronacja króla i królowej tylko do arcybiskupa gnieźnieńskiego będzie należała.* Podobnież Zygmunt I, roku 1512 dnia 7 grudnia na sejmie Piotrkowskim potwierdzając przywilej ojca swojego Kazimierza, między obecnymi wymienia arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa. Wszakże uznanie to nie było bezwarunkowem, bo kiedy Stefan Batory wybrany został królem polskim i razem z Anną Jagiellonką koronowany był przez Stanisława Karnkowskiego biskupa kujawskiego, dla tego że Jakób Uchański arcybiskup gnieźnieński, trzymając się stronnictwa austryjackiego, tej posługi odmówił, wówczas stany rzeczypospolitej osobnem pismem 1576 roku kwietnia 25 wydanym zapewniły, iż ten wyjątek w niczem praw arcybiskupa gnieźnieńskiego, co do koronacji królów, nadwerężać niepowinien.

Na dowod, że arcybiskupom gnieźnieńskim służył tytuł książęcia, przywodzi Olszowski przywilej Kazimierza Wielkiego, wydany w Poznaniu r. 1360 we czwartek po niedzieli reminiscere (5 marca), w którym po dwakroć nazywa Jarosława arcybiskupa gnieźnieńskiego pierwszym książęciem.

Olszowski przytacza przywilej Władysława Jagiełły z roku 1426 w piątek po oktawie Narodzenia Najświętszej Panny (20 września) w Sandomierzu, w którym Wojciecha Jastrzębca nazywa prymasem; z roku 1421 d. 8 grudnia, w którym tegoż samego podobnież zowie prymasem; Władysława Warneńczyka z roku 1444 w wigilję Bożego Ciała (10 czerwca), gdzie Wincenty Kot wymieniony jest jako prymas; Zygmunta I, z roku 1516, w którym Jana Łaskiego podobnież nazywa prymasem.

Co do dalszych praw, używanych przez arcybiskupów gnieźnieńskich, a mianowicie, że w czasie bezkrólewia rzecząpospolitą rządzą, to raczej na zwyczaju niż na prawie jest oparte. Tytuł Celsissimi nie był używany aż do połowy XVII wieku i Andrzej Olszowski zauważał, że do niego pierwszego król Duński tego tytułu użył, jak równie Adam Kisiel wojewoda kijowski w czasie bezkrólewia po śmierci Władysława IV, pisząc do Macieja Łubieńskiego, Najjaśniejszym go nazwał. —

Dwór prymasa urządzony jest na wzór królewskiego. Marszałka ma za zwyczaj kasztelana krzesłowego; kanclerza, który zawsze razem z nim znajduje się w senacie, referendarza, krucyfera, podkomorzego, koniuszego, łowczego, kuchmistrza, krajczego, podczaszego, sędziego ziemi łowickiej i starostów zamkowych. Arcybiskup gnieźnieński wjeżdża do Stolicy, nawet pod obecność królewską, przy odgłosie trąb i kotłów, z rozwiniętemi chorągwiami wprost z drogi, udaje się do zamku królewskiego, gdzie od czekającego na siebie króla w komnacie, za postąpieniem kilku kroków jest spotykany, następnie wszyscy dworzanie prymasowscy przystępują do ucałowania ręki królewskiej. Wchodzącego do senatu król z tronu z odkrytą głową, nieco się schylając, wita, wszyscy senatorowie z krzeseł swoich powstają. Przybywającemu na sejmy lub inne potrzeby kraju, biskupi, senatorowie, ministrowie, przez ludzkość lub życzliwość, nie tylko powozy na spotkanie posyłają, ale sami osobiście drogę zajeżdżają. Jako pierwszy książę, nikomu w powozie swoim prawej ręki nie pozwala, podobnież biskupów, wojewodów, marszałków, kanclerzów, hetmanów nie odwiedza, na ucztach uroczystych u osób prywatnych nie bywa, u stołu królewskiego obok króla siada, również według dawnego zwyczaju, chociaż posłowie dworów obcych odwiedzają go, u nich jednakże nie bywa, wyjąwszy nuncjusza, któremu wizyty oddaje, miejsca przed sobą nawet nuncjuszowi nie pozwala. Jeżeli który ze szlachty na gniew królewski zasłużył, do prymasa udaje się o wstawienie.

Pomimo to, iż niektórzy pisarze twierdza, że Henryk Kietlicz na synodzie Lateraneńskim w roku 121, 5 otrzymał godność wieczystej legacji, Długosz jednak w tomie pierwszym str. 624 pod rokiem 1219 mówi tylko, że z soboru powrócił do królestwa polskiego przyjąwszy obowiązek legacji. Być więc może, iż ze szczególnych powodów papież Innocenty III. czasowie urząd legata Henrykowi powierzył, lecz aby to miało stać się już przy. wiązanem do Stolicy arcybiskupiej gnieźnieńskiej, na to żadnego dowodu nie ma. Co się tycze Mikołaja Tromby, Długosz w tomie pierwszym księdze II na stronicy 382 wyraźnie mówi, że obecny wówczas na soborze konstancjeńskim postarał się o uroczysty przywilej i dekret, mianujący go prymasem kościoła polskiego. Jakoż od tego czasu, to jest od roku 1417, wszyscy jego następcy piszą się gnieźnieńskiemi arcybiskupami i prymasami. W kodeksie dyplomatycznym polskim, wydanym przez Rzyszczewskiego w przywilejach z r. 1153 Tom I. str. 5, 6, z r. 1186 str. 13, r. 1234 str. 39, r. 1239 i 1241 str. 43, 1251 str. 58, r. l252 str. 64, arcybiskupi gnieźnieńscy wymienieni są bez dodania godności prymasowskiej, tylko w latach 1239 i 1241 przywiedziono urzędników arcybiskupich podkomorzego i kanclerza. Podobnież w roku 1288 stronica 124 i 130, w roku 1290 str. 133, w roku 1291 str. 135, to jest aż do końca XIII wieku, nigdzie nie znajdujemy żadnego arcybiskupa gnieźnieńskiego z dodaniem godności prymasowskiej. Wszakże, to jest do uwagi, że w roku 1406 str. 279 między świadkami położony jest Mikołaj Tromba, i w 1408 str. 281 także bez żadnego dodatku. Dopiero zaś w roku 1433 dnia 3 stycznia str. 311 Wojciech arcybiskup gnieźnieński podpisał się prymasem, podobnież w roku następnym 1434 tenże Wojciech również dostojność prymasa do imienia swojego dokłada str. 316; w roku 1499 Fryderyk kardynał także się prymasem podpisuje. W zbiorze dawnych praw polskich, wydanym przez Jana Wincentego Bandtkiego, umieszczone jest na str. 22 postanowienie Janusza arcybiskupa gnieźnieńskiego z roku 1300 o dziesięcinach, gdzie prócz arcybiskupiej żadna inna dostojność nie jest wspomniana; podobnież w przywileju na prawo teutońskie zamku krakowskiego, wydanym w roku 1356, Jarosław arcybiskup gnieźnieński także bez dodatku wymienia się str. 158; w roku zaś 1422, a więc w pięć lat po otrzymaniu przez Mikołaja Trombę przywileju na prymasowstwo, tenże sam Mikołaj wymieniony bez tego dodatku str. 223, w roku 1430 na przywileju jedlnieńskim Wojciech już pisze się prymasem str. 232, w roku 1447 podobnież Jan arcybiskup dodaje godność prymasa, stronica 249; w roku 1451, w prawie zapadłem za Kazimierza IV, wyraźnie powiedziano, że arcybiskup gnieźnieński i wszyscy jego następcy są prymasami str. 259, jakoż w roku 1475 Jakób Swinka arcybiskup gnieźnieński str. 320, a w r. 1496 kardynał Fryderyk podobnież prymasami są nazwani.

Już dopiero od Jana Łaskiego do godności prymasa poczęli dołączać arcybiskupi gnieźnieńscy dostojność legatus natus. Tak na sejmie unji* 1569 r. podpisał się Jakób Uchański, pierwszym zaś książęciem żaden arcybiskup gnieźnieński nie pisał się aż do końca wieku. XVI i dopiero Jan Wężyk pierwszy począł używać tego tytułu,** jak to widzieć można na uniwersale, wydanym po śmierci Zygmunta III. w roku 1632. Podobnież po śmierci Władysława IV, Maciej Łubieński* w roku 1648 tegoż tytułu użył. Następni prymasi już statecznie tytułu pierwszych książąt używali i trwało to aż do końca istnienia kraju.

Główny dowód, na którym arcybiskupi gnieźnieńscy opierali prawo swoje do tytułu pierwszego książęcia, polega na dokumencie ugody między Kazimierzem wielkim, a Jarosławem arcybiskupem gnieźnieńskim w Poznaniu zawartej 1360 we czwartek po niedzieli reminiscere (5 marca). Dokument ten, według świadectwa Andrzeja Olszowskiego, miał być potwierdzony przez Zygmunta Augusta w roku 1568 października 12 dnia. Wszakże zupełnej pewności co do wyrazów primo, nostro, principe, dopóty mieć nie będziemy, dopóki autentycznego przywileju kto z biegłych archeografów nieroztrząśnie i nie ogłosi. Wyrazy te bowiem wyglądają zupełnie jak obca wstawka. Umowa tegoż Kazimierza Wielkiego rokiem wprzódy z Bodżantą, biskupem krakowskim zawarta, znajduje się w zbiorze praw Bandkiego str. 163. Data jej 14 czerwca 1359 roku wskazuje obecność tegoż Jarosława bez dodania wszakże wyrazów pierwszego książęcia, w rok później tenże Jarosław 1361 wydał wyrok rozjemczy między Kazimierzem wielkim królem polskim, a biskupem krakowskim Bodżantą; tytułu jednak pierwszego książęcia nie przyjmuje, Bandkie str. 170. Jeżeliby po sprawdzeniu w metrykach koronnych ten tytuł znalazł się w potwierdzeniu Zygmunta Augusta, to i w takim razie nie należy tracić z uwagi, że w 1568 roku był podkanclerzym koronnym Jan Przerębski biskup chełmski. Owoż sprawdzić należy czy za jego, lub za Jana Ocieskiego kanclerza relacją potwierdzenie to nastąpiło, czy autentyk był Zygmuntowi Augustowi składany, lub tylko wierzytelny odpis, zawsze bowiem wątpliwość obudzać będzie, ta okoliczność, że ani sam Jarosław arcybiskup gnieźnieński, ani jego następcy w aktach urzędowych tego tytułu nie używali. Dopiero po śmierci Zygmunta Augusta, kiedy chodziło o urządzenie rzeczypospolitej podczas bezkrólewia i kiedy arcybiskup gnieźnieński Jakób Uchański, jako zasiadający pierwsze krzesło w senacie, żądał aby pod jego przewodnictwem odbywały się wszystkie sprawy rządowe, szlachta, a nawet większa część senatorów z różnowierców złożona, nie chcieli uznawać tego pierwszeństwa, twierdząc że może się nazywać prymasem między duchownymi, ale nie w rzeczypospolitej. Jakób Uchański, stając w obronie swojej prerogatywy, odwołał się do przywileju Kazimierza wielkiego, w którym arcybiskup Jarosław nazwany był pierwszym książęciem, przypomniał że arcybiskupi gnieźnieńscy zawsze mieli pierwsze krzesło i głos w senacie, że marszałek jego dworu nosił przed nim laskę i że w nieobecności marszałków koronnych wyręczał ich, spełniając tę usługę przed królem. Odwoływał się do dawniejszych i świeższych przykładów, jak przy wyborze na tron Jana Olbrachta, tudzież Aleksandra, kardynał Fryderyk jako arcybiskup gnieźnieński sejmy elekcyjne zwoływał, tudzież jak im służyło prawo nawet za życia króla sejm zwołać, jeśliby król tego w czasie właściwym zaniedbał.

Po długich sporach przyznano wprawdzie, że władza zwoływania sejmu po śmierci królewskiej należy do prymasa, jak równie mianowanie i koronowanie nowoobranego króla. Lecz konstytucji o tem żadnej nie postanowiono i ta do zbioru praw nie weszła. Po wybraniu już na tron Henryka, kiedy spisywano protokół, wznowił się spór o tytuł pierwszego książęcia. Stany przyzwolić na to nie chciały; Uchański od swojego dopominku nie odstępował, godząc więc rzeczy zostawiono w protokóle miejsce próżne.* Również i później ten tytuł pierwszego książęcia, jako dostatecznie nie udowodniony, ulegał zarzutom. I tak po śmierci króla Michała 1673 roku 10 listopada żalił się prymas książę Florjan Czartoryski, że Fryderyk Wilhelm elektor brandenburski, pisząc do niego, nie nazwał go pierwszym książęciem. Elektor odpowiedział, że gdy wedle traktatu 1525 jemu samemu ten tytuł służył i gdy dawniej nigdy ten tytuł arcybiskupom gnieźnieńskim niebył dawany,** przeto nie widział potrzeby tej nowości wprowadzać Zdaje się więc, że już od czasów Uchańskiega arcybiskupi gnieźnieńscy w aktach publicznych tytułu pierwszych książąt używać zaczęli, przynajmniej w zbiorze soborów prowincji gnieźnieńskiej Bernard Maciejowski, Wojciech Baranowski, Wawrzyniec Gębicki, Jan Wężyk, Maciej Łubieński i dalsi wszyscy tego tytułu nie opuszczali, a odtąd aż do Michała Jerzego Poniatowskiego wszyscy arcybiskupi gnieźnieńscy niezaprzeczenie zwani byli prymasami korony Polskiej i W. Ks. Litewskiego, legatami wieczystymi i pierwszymi książętami.

* Ob. Heidensztejna Dzieje Polski. Tom I str. 47 itd. w tłumacz. Gliszczyńskiego.

** Ob. Leognich jus publ. R. P. Tom II. str. 7.

* Polska wieków Średnich, Tom II, stronica 16 do 27.

* Olszowski And: De archiepiscopatu gnesnensi, in 4-to. Epistola ad nuntium apostolicum, data Łyszkowiecijs d. 10 maji an 1675, excerpta ex libri 1-mo tomo J. Andreae Chryzostomi Załuski, etc. in fol.

* Ob. Zbigniew Oleśnicki przez Dzieduszyckiego Tora II. stronica 346.

* Ob. Voll. Legg. Tom II str. 766

** Ob. Voll. Legg. Tom III str. 719.

* Ob. Voll. Legg. Tom IV str. 144.

O RĘKOPISMIE:

ŻYWOTY ARCYBISKUPÓW GNIEŹNIEŃSKICH I JEGO AUTORZE.

Przed trzydziestu laty otrzymałem był w darze od ks. Aloizego Osińskiego infułata ołyckiego rękopism pod tytułem: Monumentum Acta et res gestas Archiepiscoporum Gnesnensium Primatumque Regni et M. D. Lit. a Vilibaldo primo ad Andream Olszowski inclusive, cum commemoratione etiam historiae publicae, exhibens, opera et studio. Perillustris olim et Reverendissimi Domini Domini Stanislai Bużeński Decani, et officialis generalis Varmiensis, Gnesnensis, Cracoviensis etc. Canonici elaboratum.

Rzeczony rękopism, obejmujący 580 stron w arkuszu ścisłego pisma, zdawał się nam zasługiwać na wytłumaczenie go na język polski. Staraliśmy się zebrać bliższe wiadomości o jego autorze i o ile szczupłość źrzódeł dozwoliła, udzielamy je naszym czytelnikom.

Stanisław Bużeński herbu Poraj pochodził ze starożytnego rodu, którego gniazdem był Bużenin w województwie sieradzkim. Rodzice, Wojciech i Krystyna z Suchorzewskich podstolanka kaliska przeznaczyli go do stanu duchownego; na nauki wysłany do Krakowa taki w nich uczynił postęp, iż według Janookiego,* otrzymał stopień doktora prawa. Wkrótce, obierając zawód publiczny, wszedł do kancelarji królewskiej, gdzie naprzód pod ręką Tomasza Ujejskiego** podkanclerzego koronnego, a poźniej następcy jego Andrzeja Olszowskiego, wdrożył się w sprawy krajowe. Nagrodzony kanonją warszawską i gnieźnieńską, postąpił na urząd rejenta kancellarji niniejszej koronnej. Czynny miał udział przy wyborze na tron Michała Wiszniowieckiego; Andrzej Chryzostom Załuski, w liście pisanym do kardynała Orsini 1669 roku dnia 3 lipca świadczy, że gdy Stefan Wydźga biskup warmiński upornie trzymał się stronnictwa lotaryngskiego, Bużeński do niego wysłany tyle sprawił, iż biskup za królem rodakiem głosował,*** Wdzięczny tej usługi, nowy panujący nagrodził Buźeńskiego bogatą kanonją krakowską, da której przywiązane były dobra Biskupice. Po  krótkiem panowaniu Michała nastąpiło nowe bezkrólewie, Bużeński wierny zwolennik Olszowskiego, podpisał z województwa malborskiego 1674 r. d. 21 maja wybor Jana Sobieskiego i do godności kanonika gnieźnieńskiego, warszawskiego i krakowskiego dodał jeszcze kanonją warmińską, którą w ostatnich latach musiał otrzymać. Urzędowanie otwierało mu pole do wysokich dostojeństw kościelnych i świeckich; lecz nieszczęście tak chciało, iż nagle opuścić musiał obrany zawód publiczny. Król Jan III poruczył mu lustracją ekonomji mohilewskiej, należącej do dóbr stołowych. Po odbyciu tej czynności spotwarzano go przed królem o nadużycie i przedajność. Olszowski już nie żył, uniewinnić Bużeńskiego nie było komu, król uwierzył oskarżycielowi i odtąd z Bużeńskim postępował surowo i na każdym kroku dawał mu poznawać swoją niełaskę i nieufność. To drażliwe położenie doszło do tego stopnia, iż król dopuszczał się przekąsów, co głęboko ranić musiało zacną duszę Bużeńskiego. Gdy raz zdarzyło się iż jako rejent koronny dawał do podpisania królewskiego trzy przywileje: na buławę, łowiectwo i probostwo, król, biorąc pióro do ręki, zawołał: "wybornego mamy rejenta, nie zapomniał widać swego wierszyka z Alwara: dux, sus, canis atque sacerdos." Cierpliwie znosił Bużeński te upokorzenia, rozumiejąc, że czas niewinność jego odkryje i przywróci mu względy królewskie, lecz kiedy po wyniesieniu na biskupstwo chełmskie Stanisława Swięcickiego wakującą po nim referendarją Koronną Jan III, nie Bużeńskiemu, jak to było w statecznym zwyczaju, że rejent na referendarją zawsze postępował, ale Chryzostomowi Gnińskiemu opatowi wągrowskiemu na prośbę ojca jego Jana wojewody chełmińskiego, oddał, — Bużeński widząc jawną swoję krzywdę, urząd złożył i do Warmji, dwór pożegnawszy, na zawsze się przeniósł. Rządził wówczas kościołem warmińskim Michał Stefan Radziejowski, świeżo kapeluszem kardynalskim przez Innocentego XI zaszczycony, gdy zaś sam do Rzymu udać się nie mógł, wyprawił Stanisława Bużeńskiego w poselstwie r. 1687 dla wynurzenia Ojcu świętemu należnej wdzięczności. Po powrócie Radziejowski wynagrodził posła swojego prelaturą dziekanji warmińskiej. Następca jego na biskupstwo Jan Zbąski podobnemże zaufaniem i względami Bużeńskiego otaczał, oraz do pomocy w rządach diecezji przybrał, mianując go jeneralnym oficjałem. Lecz ta nowa kościelna godność pokój Bużeńskiego zakłóciła, wybuchnęły bowiem gorszące zatargi między biskupem i kapitułą. Bużeński stanął przy pasterzu, co wielką zawziętość spółbraci kapitulnej na niego ściągnęły. Zamyślał nawet o wyniesieniu się z Warmji, już mu Jan Małachowski biskup krakowski suffraganją u siebie przeznaczył, gdy znękany chorobą, a więcej jeszcze niesprawiedliwością ludzką, umarł w kwietniu 1692 roku. Zwłoki jego spoczęły w katedrze warmińskiej, kędy za życia jeszcze położył sobie nagrobek przez Ignacego Krasickiego jadany. Bogatą bibljotekę w księgi i rękopisma zapisał częścią dla księgozbioru akademji krakowskiej, częścią dla kollegjum jezuickiego w Brunsbergu, pisma urzędowe i znaczny zbiór listów dostał się do archiwum kapituły warmińskiej, tamby obszerniejszych wiadomości o tym znamienitym mężu szukać należało. Nie wiadomo ile lat wieku liczył: Janocki powiada że na wstępie do starości umarł; Załuski przeciwnie twierdzi, ie pełen dni zszedł ze świata. Z naukowej po nim spuścizny, niewiadomo jaką drogą, część rękopismów dostała się do bibljoteki Załuskich, bo Janocki wymienia podliczbą 2044 autograf żywotów, a pod liczbami 2257 do 64 pisma jego prawne, mowcze, poetyczne i historyczne. Dziś w cesarskiej publicznej bibliotece w S-t Petersburgu znajduje się tylko odpis żywotów, innych dzieł Bużeńskiego nadaremnie w roku 1853 szukałem.

Widzieliśmy że  Bużeński dzieła swego nie skończył, umierając bowiem w roku 1692 jeszcze dwóch arcybiskupów gnieźnieńskich, Jana i Stefana Wierzbowskiego przeżył. Zostawione przez niego w rękopiśmie do roku 1755 było prawie nieznane, dopiero w połowie XVIII wieku Wawrzyniec Mizler de Kolof dał je w skróceniu w języku niemieckim w bibljotece warszawskiej w części trzeciej od stronicy 176 do 200, w części czwartej od str. 255 do 274, w całości zaś w aktach literackich po łacinie w części pierwszej, str. 51 do 62, w części drugiej str. 90 do 101, w części trzeciej str. 164 do 174, w części czwartej str. 240 do 260, w roku zaś 1756 w części pierwszej stronicy 31 do 38, w części drugiej str. 106 do 122, w części trzeciej str. 157 do 177 i w części czwartej str. 230 do 237 tak w skróconem tłumaczeniu niemieckiem, jako tez i w tekście łacińskim ogłosił żywoty od Wilibalda aż do Jana Tarnowskiego.

Bużeński był człowiekiem uczonym. Andrzej Chryzostom Załuski sprawiedliwie sposob jego pisania chwalił (Styllo limatissimus), wszakże zbywało mu na dokładnem pojęciu dziejopiskiej pracy. Zapewne że jak kanonik gnieźnieński i dygnitarz koronny miał sobie otwarty wstęp do archiwum kapituły arcybiskupiej i stamtąd mógłby czerpać wszelkie wiadomości w pierwszem źrzódle, lecz nie sądził, aby dawne akta na główny wzgląd zasługiwały. Jak opaczne miał wyobrażenie o dowodach historycznych, sam to zeznał we wstępie do żywota dwunastego s kolei arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana czyli Janika, gdzie mówi: "przebaczą mi szanowne cienie Stefana Damalewicza męża niepospolitey biegłości w naukach duchownych i świeckich, który przed czterdziestu laty żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich opisał, że uchylani się od porządku przez niego przyjętego, a idę własną drogą. Wyżej cenię prawdę historyczną, oraz świadectwa Jana Długosza, Macieja Miechowity, Marcina Kromera, Jana Herburta, niźli jakoweś przywileje w cieniach klasztornych ukryte, które raczej zaciemniają, niźli wyjaśniają starożytność polską. Większej u mnie wagi zdanie Klemensa Janickiego, Jana Grotkowskiego, Bartłomieja Paprockiego, oraz katalog arcybiskupów dawnem pismem skreślony, który mam pod ręką, niż owe pisma, do których odwołuje się Damalewicz, że pominę katalog Łyskowicki staraniem Jana Lipskiego herbu Łada dokładnie w wielkiej izbie dworu Łyskowickiego odmalowany i opisany, przeciw któremu iak przeciw słońcu nic wyrzec nie można."

Owoż żrzódłami Bużeńskiego są dzieiopisowie polscy: Grotkowski zkąd inąd zupełnie niewiadomy i którego rękopism daje się na zawsze zaginął, tudzież dawny katalog, bliżej przez Bużeńskiego nie oznaczony, "o którego więc powadze nic wyrzec nie można. Nawet ów katalog Lipskiego, który tak wysoko Bużeński zdaje się cenić, mógł być dziełem sztuki, lecz znaczenia bardzo podrzędnego jeżeli nie żadnego. Bużeński był synem swojego wieku, ściśle pilnował się podań kościelnych, pożytek duchowieństwa miał na pierwszym względzie, różnowierców z całą żarliwością pragnąłby widzieć nawróconymi, wszakże nie zaślepiała go miłość stanu do tego stopnia, aby wykroczeń arcybiskupów nie potępiał. Czytelnik postrzeże, że śmiało wypowiada swoje zdanie, naprzykład przeciw Janowi Łaskiemu i innym.

Bużeński był oswojony z owoczesną literaturą historyczną. Widzimy, że często odwołuje się do dzieł Gabrjela Bucelina zmarłego 1691 roku, Alfonsa Chacon (Ciaconius), Henryka Spondana, Bartłomieja Keckermanna, Ludwika de Peruggio, kazimierza Oudin, Famjana Strady, Jana Cabassucius. Zbiory koncyljów i historyków kościelnych, były mu dokładnie znajome. Pisanów krajowych w układaniu dzieła swojego pilnie się radził. Rękopismów miał pod ręką zapas niemały, gdyż oprócz Grotkowskiego i katalogów arcybiskupów zbiór tak zwany Tomickiego posiadał i często się do niego odwołuje. Pracując w kancelarji koronnej oswajał się z jej bogactwami, rozpatrując ciągle inwentarze, tak między innemi odwołuje się do summarjusza, sporządzonego staraniem podkanclerzego Jana Kriskiego na rozkaz Zygmunta Augusta w roku 1551. Historją pruską, napisaną przez Jana Leo dziekana Guttsztatskiego, będącą jeszcze wówczas w rękopiśmie i dopiero na początku XVIII wieku wydaną, posiadał i często się jej radził. Żywot kardynała Zbigniewa Oleśnickiego Kallimacha podobnież był mu znajomy. Wapowskiego zna tylko z wydania Płazy przy Kromerze, bo w tomie drugim na stronicy 209 używa następujących wyrazów: "Wapowski w swoim ułamku historycznym, który bogdajby był w zupełności do nas doszedł."

Bużeński miał tylko jednego poprzednika w Stefanie Damalewiczu, który w r. 1649 na rozkaz Macjeja Łubieńskiego arcybiskupa gnieźnieńskiego, żywoty wszystkich jego poprzedników opisał. Wszakże Bużeński nierównie na rozleglejszy rozmiar pracę swoją wykonał, idąc koleją czasu wiek XVI i XVII dokładniej od Damalewicza opisuje i gdy ten jest tylko kronikarzem, główną zaletę ztąd mającym, że wiele buli papieskich, przywilejów książęcych i królewskich dosłownie do dzieła swojego wciągnął, Bużeński niekiedy podnosi się na wysokość prawdziwego dziejopisa. Dzieło jego, które już wtedy pisał, kiedy zrażony niełaską króla Jana III. dwór opuścił, najpodobniej do prawdy, że wypracowane zostało po 1680 roku. Wnosić to można z następujących wzmianek; i tak w tomie drugim na str. 38 pisze, że Mikołaj Popławski do ozdób kollegjaty warszawskiej wielce się przyczynił razem z Kazimierzem Szczuką. Owoż pierwszy z nich został biskupem inflanckim w roku 1685, wtóry bisbupem chełmskim w 1693, lecz wtenczas, kiedy Bużeński o nim wspomina, jeszcze biskupem nie był. Na str. 182 tegoż tomu odwołując się do Miechowji Samuela Nakielskiego, mówi, że to dzieło przed pięćdziesięciu laty zostało na jaw wydane, a ponieważ wiadomo że dzieło Nakielskiego wyszło w roku 1634, wypada więc ie około 1684 żywoty arcybiskupów musiał Bużeński układać. Podobnież, przywodząc Tomasza Tretera żywoty biskupów warmińskich wspomina, że te świeżo wydrukowane zostały, tymczasem wiadomo, że dzieło Tretera wyszło w roku 1685. W tomie pierwszym na str. 69 pisze, że Damalewica żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich przed czterdziestu laty, a na str. 631, że przed 38 laty wydrukował; gdy zaś, jak widzieliśmy, dzieło Damalewicza wyszło w roku 1649, więc czas, w którym Bużeński dzieło swoje układał wypada właśnie na lata przez nas wskazane. Nakoniec przywodząc Stryjkowskiego dodaje, że kronika jego przed stu lały w Królewcu została wydana, wiadomo zaś, że Stryjkowski dzieło swoje w 1582 roku ogłosił.

Owoż posiadając rękopism takiej wartości sądziliśmy, iż dobre jego przepolszczenie może wzbogacić ubogi w literaturze naszej dział historji kościoła krajowego. Nakładca poruczył wykonanie tłumaczenia Panu Michałowi Bohuszowi Szyszce, znanemu z pięknych przekładów pism ś. Augustyna, ś. Bernarda i ś. Teressy. Zdawało się przeto, że tłumacz zadaniu swemu podoła, jakoż wszędzie wiernie i dokładnie, myśl autora oddał, tam tylko gdzie o rzeczy czysto polskie chodziło, jako niedosyć oswojony z historją, prawami i składem dawnej rzeczypospolitej, dopuścił się mimowolnie znacznych błędów, które aby przed czytelnikiem usunąć, podjęliśmy się niewdzięcznej lecz nieodzownej pracy, wszystkie uchybienia tego rodzaju wyzbierać i poprawić. Jakoż: Tom 1-szy stronica 10 zamiast ś. Adelbert czytać należy Wojciech, co i w ciągu całego dzieła czytelnik poprawi, gdyż tłumacz wszędzie patrona archikatedry gnieżnieńskiej Adalbertem nazywa. Stronica 11 zamiast Kuchermana czytać Keckermanna. Str. 15 Synchronus, co tłumacz wziął za nazwisko autora, poprawić należy spółczesny. Na str. 70 gdzie mówi tłumacz następnie: że pominę galerję Łyskowicką, w której, za staraniem Jana Lipskiego arcybiskupa gnieżnieńskiego, znajdują się wymalowane przez Ladyckiego ze stosownemi napisami wizerunki wszystkich arcybiskupów, przeciw której, jak przeciw słowom nic zarzucić nie można. Wyrazy Bużeńskiego są następne. Praetermitto cathalogum Liscovicianum a Joannę Lipski archiepiscopo gnieznensi Ladicio accurate in diaeta curiae Liscovicensis depictum et descriptum, contra quem ut contra soleni absit ut praesuniam loqui, co do słowa znaczy pomijam katalog Łyskowicki z rozkazu Jana Lipskiego arcybiskupa gnieźnieńskiego herbu Lada dokładnie w sali dworu Łyskowickiego wymalowany i wypisany, przeciw któremu jak przeciw słońcu broń Boże abym ośmielił się co mówić. Str. 73 Sierzeniów poprawić Srzeniawitów. Str. 78 błąd przepisywacza, który napisał ex hac stirpe natus Zdzislaus canonicus gnieznensis Petro Zuncwio decedenti electus successor, wprowadził tłumacza w błąd, iż nie poznał że wyraz Zunavio czytać należało Srzenavio i przełożyć po polsku, z tego rodu pochodził Zdzisław kanonik gnieżnieński, który po śmierci Piotra Srzeniawity wybrany został jego następcą. Str. 82 zamiast Filipa Wieniazę czytać należy Wieniawitc. Str. 98 pomieszczony przez Bużeńskiego siedmnasty arcybiskup Piotr nie istniał i Bużeński wprowadzony został w błąd przez Długosza, który przywodząc w tomie pierwszym księdze szóstej na str. 666 wyrok Tomasza biskupa wrocławskiego, uwalniający Konrada książęcia mazowieckiego od klątwy, w którą popadł za zabicie Jana Czapli kanclerza mazowieckiego, twierdzi, że często autentyczny pargamin widział i między świadkami przytacza obecnego arcybiskupa Piotra, tymczasem wydawca kodeksu dyplomatycznego polskiego w tomie drugim na str. 22 twierdzi, że mając sobie udzielony do przejrzenia przez Kazimierza Stronczyńskiego autentyk rzeczonego wyroku, w archiwum kapituły kujawskiej znajdujący się, nie Piotra ale Fulkona arcybiskupa gnieżnieńskiego między świadkami wyczytał. Na str. 112 zamiast klasztor Owańki czytać należy Owiński, tamże zamiast ś.. Hiacynt czytać ś. Jacek. Na str. 115 zamiast klasztoru Laudeńskiego czytać Lędzkiego Na str. 117 zamiast zamek Inowładysławowski czytać Inowrocławski, tamże zamiast, powiat Kościński czytać Koniński. Na str. 120 zamiast Polenta siostra błogosławionej Kunegundy czytać Helena. Na str. 123, gdzie powiedziano,. że Bolesław miał biskupowi zapłacić 200 grzywien srebra, oraz tytuł książęcy na Dzierzążnie na wieczne czasy jemu i następcom jego nadać, wyrazy łacińskie brzmią następnie: Argenti marcas ducentas Episcopo soluturum se recepit, sortem ducalem in Dzierzążna jure donationis perpetuae Episcopo et ejus transcripsit successoribus, co znaczy że zobowiązał się wypłacić 200 grzywien srebra i część książęcą we wsi Dzierzążnie, prawem wieczystego nadania, zapisał biskupowi i jego następcom. Na str. 151 zamiast Cabanucius czytać Cabassucius. Na str. 155 zamiast Opat Mogilnicki czytać Mogilski. Na str. 157 zamiast Innowładysławia czytać Inowrocławia. Jak w ogólności tłumacz biskupów kujawskich wszędzie nazywa Władysławowskiemi, a miasto Włocławek Władysławowem, co w miejscach właściwych poprawić należy. Na str. 158 zamiast Nakł czytać Nakło, zamiast Pobiedyszcze czytać Pobiedzisko. Str. 166 zamiast Predec czytać Predecz. Str. 170 zamiast Jan Strzelicki czytać Strzelecki. Str. 173 zamiast Tormsława czytać Tomisława. Str. 177 zamiast Scholastyka Anglica czytać ucznia Anglica. Str. 179 zamiast Jan ze Strzelicy czytać ze Strzelcy. Str. 184 zamiast Pełce Grabowskiemu czytać Pełce z Garbowa. Str. 189 zamiast Hrabiów Giebennemkich czytać Gienewskich. Str. 191 zamiast w hrabstwie Scepuwskim, Spiskiem, jak w ogólności wciągu całego dzieła wszędzie Scepuvium poprawić należy Spiż, tak jak Polacy statecznie tę część Węgier nazywali. Na tejże str. bisbupów Jana Hanodijskiego czytać należy Czanackiego, a Stefana Agryjskiego czytać Jagierskiego. Na stronicy 202 arcybiskup Strygoński czytać Ostryhomski. W ciągu całego tego tomu gdziekolwiek tłómacz pisze Damalewicki czytać Damalewicz, gdzie zaś pisze Miechowski czytać Miechowita.

Tom Il-gi str. 5 Andrzej Swięcicki nazwany Notarjuszem, ziemi Nurskiej, poprawić Pisarz. Str. 9 Piotra Wysurę poprawić Wysza Str. 24 Gugsztatski poprawić Gutsztatski. Str. 31 Talkemberga poprawić Falkemberga. Str. 35 gdzie tłumacz pisze, ie ojciec Wojciecha Jastrzębca przywiódł go z powodu zabrania konia, jak powiada Długoż, do wojskowego miasteczka Bęsowa, Bużeński pisze. Parens Albertum filium pedes peditem (ut Dtugosius inquit deficientibus subjugalibus) Bensovam militarem villam at scholam illius ruris parochialem adduxit, co znaczy że ojciec Wojciecha syna sam pieszy piechotą, dla niedostatku, jak Długosz mówi, koni, do Beszowa wojskowej wsi do szkoły parafjalnej miejscowej przyprowadził. Str. 40 zamiast w zamku biskupim Ciążyniu czytać Ciążeniu. Str. 41 zamiast Wyssa czytać Wyaza. Str. 55, gdzie tłumacz mówi, że świeccy panowie opierali się szczególnie temu, żeby dziesięciny z  pól włościan pobierane, nie były przenaszane na ziemie dworne, należy poprawić: aby po zrugowauiu włościanina z gruntu i zajęcia jego roli na dwór, już z tej roli dziesięcina nie szła. Str. 56 zamiast ze wsi Lucimierza czytać Lućmierza, tamie zamiast dziesięcinę gruntową z ugorami czytać snopową z nowin. Str. 57, gdzie tłumacz mówi, że zamek nazwany Jastrzębiec kilka lat temu Piotr Zborowski wojewoda krakowski znieść rozkazał, Bużeński pisze superiore aetyte, to jest przeszłego wieku; zresztą Piotr Zborowski umarł w 1581 roku. Str. 58 zamiast w kościele Beuszowskim czytaj Beszowskim, zresztą w całym żywocie tego arcybiskupa, zamiast go zwać Albertem, należy go mianować Wojciechem. Str. 63 zamiast Jan ze Sławska czytać ze Stawkowa. Str. 64 zamiast do Nowokorunia czytać do Nowokorczyna. Str. 70 zamiast klasztor w Mogilnej czytać w Mogile, tamże zamiast list Jana Ostroroga czytać pismo. Str. 73 zamiast Mścitrorz czyt. Międzybórz, zamiast Melsztynowi czytać Melsztyńskiemu. Str. 74 gdzie tłumacz, mówi: Archidiakonowi kaliskiemu przeznaczył dowoz dziesięciny do wsi Pietrzykowa z pól dwornych w Kozminkach, jakowe postanowienie w dzisiejszym czasie zmienionem zostało. Bużeński pisze archidiacono calissiensi post agros praediales in Cosminco vecturam decimae, ad villam Pietrzikovo adjudicavit, quod decretum, seculi hujus commentum an inventum compositio penitus eyertit, co znaczy: archidiakonowi kaliskiemu dziesięcinę z pól Kozminieckich, które były folwarcznemi, przysądził z obowiązkiem zwożenia jej do wsi Pietrzykowa, ale ten wyrok przez wymysł, czyli wybieg terażniejszego wieku zwany kompozycją został wywrócony. Wyrażnie miał tu Bużeński na myśli konstytucją pod tytułem: kompozycja o dziesięciny w r. 1635 zapadłą, ob. Voll. leg. Tom III str. 857. Str. 77 zamiast Wishofek czytać Wojcika. Str. 80 zamiast Margaryty czytać Małgorzaty. Str. 81 zamiast Olewicki czytać Oleśnicki. Str. 82 zamiast Hiacynta czytać Jacka, zamiast Jurna czytać Iwona. Str. 87 zamiast lnowładysławskiego czytać Inowrocławskiego. Str. 89 zamiast Husyńską czytać Olsztyńską. Str. 101 zamiast Milewsinego czytać Mekiesza, zamiast Tomicza Storozbukowskiegu czytać Tomca Sorca i Bukowsinego, zamiast Łubuszynie czytać Łabiszynie zamiast ta wieś czytać owi. Str. 102 zamiast Kuchlińskiego czytać Kobylińskiego. Str. 103 wszędzie gdzie tłumacz nazywa Jana archidiakona gnieżnieńskiego Pienieńskim poprawić Pieniążek Stronica 106 zamiast Pomeranją Chełmińską poprawić Pomorze, zamiast Marjenburg czytać Malborg, zamiast Stumąb Dersawę poprawić Sztum Tczew, zamiast zamku Holandji poprawić Holand. Str. 109 zamiast Korunin poprawić Korczynie. Str. 110 zamiast, że Jan Gruszczyński bratu swojemu nadał dziesięciny z dóbr Maidratów i Opatowca, czytać należy, że dochodem dziesięcin Małdrackich, to jest nie w snopie, ale w zbożu go opatrzył He dobra opalowieckie w zarząd mu oddał. Slr. 118 zamiast Hamle czytać Handę, zamiast Gościanic Gościenczyc. Str. 121 zamiast Konrada czarnego księcia Olszawskiego czytać Oleśnickiego. Stronica 127 zamiast katalog Łyszkowiawski czytać Łyszkowicki. Str. 130 zamiast Jan Różycki biskup Chełmski czytać Chełmiński. Str. 132 zamiast Zbigniew Olesznicki wszędzie poprawić Oleśnicki. Str. 142 zamiast S. Łucijna siedmiu słońcach czytać na siedmiu tronach. Str. 145 zamiast o pierwszeństwie stanu rycerskiego w państwie polskiem czytać o prymaturze senatorskiej królestwa polskiego, bo dzieło Karnkowskiego nosi tytuł de primatu senatorio Regni Poloniae. Str. 147 Rafała Leszczyńskiego mianowaliśmy kanclerzem czytać potrzeba kasztelanem. Na str. 148 zamiast Radzimno czytać Radymno, zamiast Lagomżę, czytać Łagów, zamiast Neczwia czytać Nieczuja. Stronica 155 zamiast Skrobiszewicz czytać Skrobiszewski. Str. 156 zamiast Szanywnicza czytać Pani-powskiego, zamiast Juljusz drugi wnuk z brała Sykstusa IV czytać synowiec. Str. 161 zamiast w Mielnikach czytać w Mielniku. Str. 168 zamiast Stanisława Żarnowicza czytać Janowicza, Str. 177 zamiast Ocniponcie czytać Inszpruku. Str. 181 zamiast ażeby ukrócono ambicję chałupników czytać Kortezanów. Str. 183 zamiast za syna Bernarda czytać za wnuka, Str. 189 zamiast w województwie Marjenburskim czytać Malborskiem. Str. 192 zamiast Lawenburg i Bütaw czytać Lemburg i Bytom. Str. 195zamiast Guziński czytać Gnoiński. Str. 196 zamiast Tybiskiem czytać Cissą. Str. 207 zamiast w Pozonjum czytać w Prezburgu. Str. 209 Wapowshi w swoim urywku historycznym, którego uzupełnienia żądać by należało, Bużeński mówi: quod utinam integrum ad nos pervenisset, który bogdajby w całości do nas był doszedł. Str. 210 po wyrazach: Henryka księcia Lignickiego zrzuciwszy biały, dodać należy opuszczone: krzyż S. Str. 217 zamiast i Tomicki radził, ażeby wypłacone były (pieniądze) w Rzymie za pośrednictwem Farbierzy sławnych naówczas w całej Europie, wekslarzy i kupców, należy czytać: Tomicki radził aby umocowani Fuggierów, którzy, byli wówczas sławnymi w Europie bankierami i kupcami, pieniądze w Rzymie zapłacili. Gdyż Bużeński pisze: ut factores Fuccarorum (co przepisywacz zepsuł na wyraz Fuccatorum) qui hoc tempore fuerunt celebres collibistae in Europa et mercatores impensas in urbe representarent Omyłka ztąd wynika, że tłumacz niewiedział o Fuggierach i wolał niedorzeczność powiedzieć niż przyznać się do winy, że tekstu nie zrozumiał. Stronica 220 zamiast Damnlewicz spomina o niektórych dziesięcinach i mszałach, podarowanych przez niego niektórym kościołom, czytać należy i Mesznem przysądzonych przez niego i t. d. Str. 224 zamiast Wiec winem kasztelanem Płockim czytać Wiecfińskim. Str. 230 zamiast Stefan Werbecki czytaj Werbbczy. Zamiast Franciszek Drugietz de Homonono Mistr. Trancwirski czytaj Drugieth de Homonna Mistrz Tavernicorum (Podskarbi nadworny). Zamiast Krzysztofa Karlewicza czytaj Karlowitz. Str. 233 zamiast Noskowicz czyta Noskowski, zamiast Półlowsk, czytać Pułtusk. Stronica 234 wszędzie poprawić zamiast Chojnicki Chojeński. Str. 235 zamiast biskupem Augustyńskim poprawić Augsburskim, zamiast Gorpińskim poprawić Goryńskim. Str. 241 zamiast w 57 wieku swojego położyć 54-m. Str. 246 znowu za miast Chojnicki poprawić Chojeński. Str. 248 zamiast (Ocieski) powiada, że woli opisanie buntów Tureckich czytać niż dawane przez Orzechowskiego pochwały burzliwych posiedzeń szlachty, poprawić należy: że woli czytać mowy Orzechowskiego przeciw Turkom (Turcicas), bo Bużniski pisze: Libencius ejusdem (Orichovii) Turcicas se lectitare. Na tej że stronicy zamiast dowodzili wojskiem Polskiem Mikołaj Siemiarycki i Andrzej Temińskiczytaj Sieniawskii Tenczyński. Na stronicy 252, 253 i 254 zamiast Chojnicki poprawić str. 215 zamiast Na tym synodzie Marcin Kromer Kapłan zakonu Minorytów czytać należy: Kleryk mający dopiero mniejsze święcenie (Minorum ordinum Clericus). Na tejże str zamiast Elżbieta wnuczka Karola V czytać synowica. Str. 258 zamiast Kozminca czytać Kozminka. Str. 259 zamiast Karowski czytać Kurosz. Str. 262 zamiast Chełmińską czytać Chełmską. Str. 268 zamiast zamek Peredmirze czytać Peremirkę. Str. 269 zamiast Noakowicz czytać Noskowski. Str. 272 zamiast Fabjan de Lurjan czytać de Luzjdn. Str. 275 zamiast Alberta Krzyckiego czytać Wojciecha Kryskiego Stronica 276 zamiast wyrok, którego wykonanie polecił sądom kasztelańskim, czytać sądowi Grodzkiemu; na tejże stronicy zamiast sejmik ziem ruskich w Wisznicy czytać w Wiśni. Str. 281 zamiast Notarjusza ziemi krakowskiej czytać pisarza. Stronica 283 zamiast do pobliskiego miasteczka Suchocka czytać do pobliskiej wsi Suchocka. Sironica 286 zamiast Jana Antoniego Maurateńskiego czytać Macerateńskiego. Str. 287 zamiast z Chełmińskiej na Władysławowską katedrę czytać z Chełmskiej na Kujawską. Str. 288 zamiast Jerzy Petrowodzki czytać Pietkiewicz. Str. 290 zamiast Poniatowskiego czytać Poniatowskiego. Str. 292 zamiast na Namiestnictwo Mazowieckie czytać Województwo i Wielkorządztwo. Stronica 296 zamiast do więzienia biskupiego w Lipowieżach czytać na Lipowcu. Str. 297 zamiast na katedrę Chełmińską czytać Chełmską, tamże zamiast Noskowicza czytać Noskowskiego. Stronica 300 zamiast Stangenberg czytać Sternberg. Str. 306 zamiast Stracolda czytać Strassolda, tamże Drassowica czytać Draskowica. Str. 307 zamiast biskupmi Chełmińskim czytać Chełmskim. W tomie trzecim str. 2 zamiast na katedrę Chełmińską czytać Chełmską. Stronica 3 zamiast z Świętym Kajetanem Tijenejskim czytać Thieni, i na lejże str. poprawić Chełmińską na chełmską Str. 5. zamiast Noskowicza czytać Noskowskiego, zamiast Słuczewskiego poprawić Słończewskiego. Str. 7 zamiast sądom kasztelańskim czytać urzędowi Starościńskiemu. Str. 12 zamiast Maryja Graciani od grobu S. Zbawiciela czytać rodem z Borgo di san Sepolcro. Str. 13 zamiast Gujecie czytać Genewie. Str. 24 zamiast Pontici czytać Portki, zamiast biskupa królewieckiego czytać biskupa Montereale. Str. 26 zamiast w poszarpanej i będącej w nieładzie sukni, czytać w żałobnej i zaniedbanej. Str. 30 zamiast to bowiem wzął po matce swojej, że lubił wielki tłum ludu u dworu, oraz nikomu prędkiej odprawy niedawał, pamiętając na to, że charakter północnych mieszkańców składa się z pierwiastków żelaza i wody, czytać należy: To radziła mu matka, iby zawsze dwór miał liczny i nikomu prędkiej odprawy nie dawał, oraz pamiętał że Polacy s początku są nie ugięci jak żelazo, a następnie podatni jak woda. Na tejże str. zamiast królem jutrzejszym czytać dojutrkiem. Str. 31 zamiast Noskowicz w Połtowie czytaj Noskowski w Pułtusku. Str. 32 zamiast Mikołaja Barzego, czytaj Stanisława, tamże zamiast Mniszcha Ministra czytaj pokojowca. Str. 33 po wyrazach: wydał on (Karnkowski) ważną rozprawę o pierwszeństwie, dodać opuszczony wyraz Prymasa. Str 34 zamiast we wsi Kaszek, czytaj Kaski. Str. 36 zamiast Piotr Kaszewski czytaj Kosowski. Str. 40 zamiast Palavieni czytaj Palavicini. Str. 48 zamiast Andrzej Konarskiczytaj Adam. Str. 49 zamiast Odrą i Pachlicą czytaj Obrą i Paklicą. Str. 51 zamiast Sibenziehera czytuj Siebenejchera, tamie zamiast wielkiego szambelana czytaj Podkomorzego koronnego. Str. 52 zamiast w dziejach francuzkich od czasów Aleksandra Farnese czytaj w opisaniu przewag Aleksandra Farnese we Francji. Stronica 57 zamiast kandydaci przez posłów od magnatów i szlachty korzystne podawali warunki, czytaj magnatom i szlachcie. Str. 65 zamiast Caligario biskupa Britenowskiego czytaj Caligary biskupa Bertinaro. Str. 67 zamiast Strusiów czytaj Straszów. Str. 81 zamiast wysłał do Batorego synowca swego Jakóba Worowieckiego czytaj Siestrzana Woronieckiego. Str. 89 zamiast biskup Regemontański czytaj Montereale. Str 90 zamiast Roboteli z Utyny czytaj Roberteliz Udino Str. 91 zamiast klucz Znoński czytaj Zniński Str. 93 zamiast Korowskie czytaj Koroński, zamiast Popłański czytać Popławski. Str. 101 zamiast biskup Mosański czytać Massą. Str. 103 zamiast zakonu Minorytów Konwentualnych czytać Franciszkanów. Str. 124 zamiast Przyjemskiemu staroście Komnińskiemu czytać Konińskiemu.

Str. 136 zamiast Serenni czytać Seweryna. Stronica 137 zamiast Rabę czytać Raab Str. 140 zamiast Jan Nohol czytać Hohol, zamiast Zbiernyski czytać Zbierujski. Str. 142 zamiast Zdziescka czytać Zdeschek. Str. 150 zamiast a conto czytać na rachunek Str. 154 zamiast o rozruchach krajowych czytać o rokoszu. Str. 163 zamiast Loscenius czytać Loccenius. Str. 174 zamiast. Poławia czytać Pilawa. Str. 176 zamiast Kastanich czytać Kastanianich. Str. 180 zamiast Rangonium Regiamontańskim czytać Reggio. Str. 181 zamiast Feliks Krzyski czytać Szczęsny Kryski Str. 182 zamiast Braceński czytać Baecański. Str. 187 zamiast Piotr Łaski czytać Łaszcz. Stronica 195 zamiast Ozowski czytać Ossowski. Str. 206 zamiast Chizynem czytać Kłuszynem. Str. 208 zamiast Berenbergiem czytać Brombergiem; tamże zamiast Sieklickiego czytać Silnickiego. Str. 214 zamiast Liniecka czytać Łoniecka. Str. 215 zamiast zbawieniem tuemocnych czytać uzdrowieniem chorych. Str. 216 zamiast Janem Ocieskim pisarzem niegdyś wielkiego kanclerza swego krewnego czytać Sekretarzem niegdyś Jana Ocieskiego kanclerza koronnego a swego krewnego. Stronica 219 zamiast na soborze Trydenckim czytać Florenckim. Str. 221 zamiast Magdalena Morzęcka czytać Mortenska. Str. 229 zamiast w miasteczku Bussie czytać Buszy. Tamże zamiast Tomsa czytać Tomża.

Tom czwarty. Str. 4 zamiast opactwo na Jasnej górze czytać opactwo Mogilskie. Str. 29 zamiast z Honoratem wice komesem czytać Visconti. Str. 35 zamiast Marjenwerder czytać Kwidzyn, tamże zamiast Dersawę czytać Tczew. Str. 39 zamiast w miasteczku Chodecz czytać Chodzież. Str. 45 zamiast Nichcianka czytać Plichcianka. Str. 54 zamiast Denukois czytać Denarkois. Str. 69 zamiast Katedry sandomirskiej czy. lać Kustodji. Str. 69 zamiast archidiakona Pomorzańskiego czytać Pomorskiego. Str. 72 zamiast Najświętszej Maryj Panny w cyrkule krakowskim czytać w Rynku krakowskim. Str. 110 zamiast Arfard Wittemberg czytać Arfryd; tamże przy rzece Noteczu czytać Noteci. Str. 112 zamiast Bosuta Wieniawa czytać Wieniawita. Str. 113 zamiast Stefan Czarnecki czytać Czarniecki. Stronica 114 zamiast pod Lesznem i Kosteniem czytać Kościaną. Str 115 zamiast w Brombergu czytać w Bydgoszczy. Str. 121 zamiast z powodu nieopłacenia wojsku zaległego żołdu, który, jak Orzechowski powiada, często zostawał w ręku prywatnych osób, czytać: dlatego, że, jak Orzechowski gdzieś napisał: podatki krajowe są u nas najpewniejszą zdobyczą osób prywatnych Str. 124 zamiast tak nazwanych złotówek tynfowych i czerwonych złotych Boratyńskich, czytać złotówek Tynfa i szeląg ów Boratyniego. Str. 135 zamiast oskarżył przed zgromadzeniem biskupów i przełożonych zakonów, czytać przed Świętą Kongregacją biskupów i zgromadzeń zakonnych. Str. 136 zamiast mowę pogrzebową miał Jan Rozgier, czytać Jan Różycki. Str. 141 zamiast 0pactwo Czeciechowskie czytać Sieciechowskie. Stronica 142 zamiast krytyka kandydatów do korony, czytać cenzura kandydatów, tamże zamiast Tymfiusa i Boratymkiego czytać Tynfa i Boratyniego. Str. 147 zamiast biskup Tolamński, czytać biskup Tuluzy. Str. 152 zamiast starosta Scepuski czytać starosta Spiski, tamże zamiast niósł przed nim berło w nieobecności Marszałków, czytać niósł przed nim laskę. Str. 186 zamiast klucz Smarmewicki czytać Smarzewski.

Jeśliby jakie błędy prócz wymienionych czytelnik dostrzegł, te sam z łatwością poprawi, tu sprostowane zostały tylko takie, które albo myśl autora zmieniały, albo rzecz niezrozumiałą czyniły.

Mikołaj Malinowski.

* Ob. Excerpt. Polon, literat. Tom I. str. 68.

** Ob. Joan. Brictii vita Thomae Ujejski. Brunsbergae 1706. str. 315.

*** Ob. A. C. Załuski Epistolae histor. famil. Tom I. str. 680.

I.

VILIBALLIN CZYLI VILIBALDUS FRANCUZ,

PIERWSZY ARCYBISKUP GNIEŹNIEŃSKI.

MIJAŁ od narodzenia Zbawiciela Chrystusa Pana rok dziewięćsetny sześćdziesiąty piąty, gdy podobało się Najwyższemu, Polaków, w ciemnościach pogaństwa i przesądach bałwochwalczych pogrążonych, oświecić i obrządek świętej katolickiej Rzymskiej wiary tym dzikim północy mieszkańcom dać poznać. Przewodniczył wtedy Chrześcijaństwu na stolicy Piotrowej Jan XIII., na tronie Rzymskiego czyli zachodniego Cesarstwa zasiadał Otto IV., Wschodnim Cesarzem był Nicefor Fokas, Polską rządził Mieszko czyli Mieczysław książe, który zostając w bałwochwalstwie, przez stosunki i sąsiedztwo z poblizkiemi chrześcijanami, zwrócony ku dojrzalszym wyobrażeniom, pojął za wspólniczkę łoża i berła Dąbrówkę, cnotliwą i pobożną córkę księcia Czeskiego Bolesława I., która pod tym jedynie warunkiem na związek ów przyzwoliła, że zostanie chrześcijaninem, czego on z wielką wspaniałomyślnością dopełnił i poddanych swoich do lego przywiódł, że bałwany potłukli i inne kłamliwych bożków, czyli raczej szatanów, wizerunki poniszczyli, co wszystko bardzo rychło i z wielką gorliwością uskutecznił. Nastąpił len pamiętny w dziejach wypadek dnia siódmego Marca. Zapisał go w części pierwszej swojego krótkiego zbioru historji powszechnej Gabrjel Bucelin *, mnich i teolog Benedyktyński w Veingarten, tudzież w kalendarzu historycznym. Według słów jego, w dniu tym, edyktem księcia Mieczysława, po nawróceniu ludu do chrześcijaństwa, zniesione zostały wszystkie po całej Polsce bałwany, i rocznicę dnia tego ze wszelką uroczystością obchodzić nakazano. Pobożny zatem Monarcha uwiadomił o tem Papieża Jana XIII. i ze wszelką uniżonością prosił go, ażeby na to żniwo i do tej winnicy nowo założonej wysłał robotników, którzyby w królestwie czyli raczej księstwie katolicką wiarę rozszerzyli. Tak pocieszającą nowinę z wielką radością przyjął Ojciec ś. i w bardzo prędkim czasie wysłał do Polski Kardynała Egidjusza, Biskupa Tuskulaiiskiego, legała de latere, któryby Króla świeżo do Kościoła katolickiego nawróconego, z ludem jego w wierze prawowiernej potwierdził, biskupstwa ufundował i w nich kapłanów i innych sług ołtarza dla nauczania ludu Katechizmu chrześcijańskiego, ustanowił. Obszerniej o tem wzmiankują pisarze historji polskiej. Tymczasem do pierwszej w państwie Gnieźnieńskiej Katedry, która była niegdyś Metropolją królestwa i pierwszem gniazdem religji chrześcijańskiej, od tegoż najwyższego Pasterza przeznaczony został Viliballiu z narodu francuzkiego, jak o tem dawne przodków niesie podanie i pisarze roczników dziejów polskich świadczą. Zjakiemże on poświęceniem się, z jaką gorliwością uprawiał ową niwę w archidjecezji, której granice oznaczył Egidjusz Biskup Tuskulański! jak niezmordowaną, prawdziwie pasterską okazywał pieczokmitość w ładowaniu kościołów, w wykorzenieniu pozostałych jeszcze śladów bałwochwalstwa, ku czemu bez wątpienia pomocą mu byli kapłani Czescy, świadomi jęzjka krajowego! Przyprowadził on z sobą z Włoch, cnotliwych, pobożnością i nauką odznaczających się kapłanów, a pomiędzy nimi siedmiu Kanoników regularnych Lateraneńskich z domu Werońskiego, których prace i starania w rozszerzaniu chwały Bożej, Mieczysław tyle cenił, że temuż Zakonowi klasztor w Trzemesznie wybudował i hojnie go nadał, który do dnia dzisiejszego odznacza się doskonałą pobożnością zostających w nim zakonników. Powiada znakomity rzetelnością i nauką swoją Biskup Płocki Stanisław Lubieński w żywotach Biskupów Płockich, że Mieczysław tem szczególniej okazał, iż istotnie był przejęty gorliwością Domu Bożego, a nie dla jakich ubocznych względów przyjął wiarę, że zaraz w początkach wprowadzenia chrześcijaństwa, wszelkie prawo dziesięcin, lak z dóbr prywatnych jak królewskich, które pierwej, przed wprowadzeniem światła wiary katolickiej, skarbowi Monarszemu przynależało, odstąpił Biskupowi, każdemu w swojej djecezji. Ażeby zaś tem więcej powagą Kościoła mogli przyłożyć się do dobra kraju, każdemu Biskupowi udzielił obszerne dzierżawy, z nieograniczona, nad niemi władzą i pierwsze miejsce i w radzie publicznej im zapewnił. Nadto prawem postanowił, ażeby napoiem nikt z jego następców tego świętego nadania i prerogatywy nie odmieniał, lub też bezbożnem i świętokradzkiem targnieniem się nie niweczył. Lecz wróćmy do Viliballina.

Pochodził Viliballin ze znakomitego francuzkiego rodu; herbem jego rodzinnym był krzyż; powiadają, że do dziśdnia familja ta w tamtym kraju exystuje. Za panowania Króla Stefana przybył był do Polski Edmund à Cruce Doktor Sorboński, Opat jeneralny zakonu Cystersów, który rozwolniona, lego zakonu karność w Polsce przywrócił. Bawił on niejaki czas w królestwie i na prowincjonalnem zgromadzeniu zakonu Cystersów w Wągrowcu, tę zakonną rodzinę do dawnej karności powołał. Bartłomiej Paprocki w dziele: O herbach polskich, powiada, że obszernie z nim rozmawiał i słyszał z ust jego, że z Viliballinem był jednego herbu i z tejże familji pochodził. Jednak ów Edmund, w herbie swoim, pod rodowym krzyżem miał gwiazdę, która w kolei czasów przodkom jego do rodzinnego herbu przydaną została. Na katedrze krakowskiej zasiadał pierwszy Prochorus, rodem Włoch, który tenże sam znak krzyża w herbie nosił; stąd rzadki w Polsce herb, coby krzyżem ozdobiony niebył. Marcin Bielski, dokładny pisarz dziejów polskich w języku ojczystym, twierdzi, że wspomnieni przez niego Arcybiskupi i Biskupi sprawcami i doradzcami byli, iż dodawano krzyż do herbów, albo zresztą szlachta, przyjmując wiatę świętą, dla okazania stałości i gorliwości swej w religji chrześcijańskiej, dobrowolnie dołączała krzyże do herbów swoich. Rzecz do prawdy podobna, że dopiero z wiarą Chrystusa klejnot szlachecki i herby, a nawet wytworniejsza litteratura, do Polski zawitała. Nie godzi się też w milczeniu przepuścić tutaj owego świętego Polaków zwyczaju, którym dawali poznać, że gotowi są umrzeć za chwalę krzyża, gdy podczas mszy ś., przy rozpoczęciu czytania Ewanielji, gołe z pochew dobywali pałasze i nie pierwej aż po skończeniu takowego czytania, do pochew nazad wkładali. Lecz ta gorliwość z czasem ostygać zaczęła, gdy święty stan kapłański, dotąd nietykalną Kościoła dziedzinę, późniejsi potomkowie poczęli prawami określać, których źródła szukać należy, już to w krzewiącym się u nas kacerstwie, już w chytrych pseudopolityków wybiegach.

Co się tyczę Viliballina, ten latami obciążony, po dokonaniu wielu dla Chrystusa wiary podjętych trudów, złożywszy śmiertelną powłokę, w Gnieźnie 970 roku pogrzebiony został.

* Ur. 1599. † 1691. Jeden z najuczciwszych historyków XVII. wieku: życic spędził w Szwabji, zostawił wiele dzieł; te do których autor odwołuje się noszą następne tytuły: Nucleus historiae universalis Pars I. Ulm. 1642 Pars II. Aug. Vindel. 1664. Pars III. Franc. 1664. in 12mo. 2. Menologium Benedictinum Edt Viennae. 1655. fol.

II.

HATTO.

Po niespodzianem osieroceniu Kościoła Metropolitalnego zejściem ze świata Viliballina, napełniony on był smutkiem i bojaźnią,. Lękać się należało, ażeby świeżo wprowadzona do Polski katolicka wiara, nakształt słabego i dopiero co wzrastającego krzewu, nie była przygłuszoną lub zupełnie wyniszczona, od odżywającego na nowo i nie zupełnie jeszcze wykorzenionego bałwochwalstwa. Ale pobożny Monarcha Mieczysław udał się czemprędzej do Apostolskiej opoki, z pokorną prośbą, ażeby na miejsce zgasłego Arcybiskupa, równego jemu gorliwością i prawością naznaczyła następcę. Wysłany tedy z Rzymu roku 970. Hatto czyli Hanno, jak dawne dzieje Arcybiskupów głoszą. Był on jednego z najznakomitszych rzymskich Kolumnów rodu, który po dzień dzisiejszy chlubi się książęcym tytułem i wielokrotnie przyobleczony był purpurą świętą. Z tej familji pochodził Marcin V. Papież, który roku 1417 po długich rozruchach, rozdzierających Kościoł rzymski, na Soborze "w Konstancji wybrany, zszedł z lego świata 1431 roku. Na grobie jego czytamy pochwałę, że był wieku swojego uszczęśliwieniem. Hatto, skoro do oblubienicy Kościoła swojego przybył, wnet poprzednika w gorliwem staraniu o zniesienie bałwochwalstwa pilnie naśladować począł, w czem mu nie małą stała się pomocą. wytrwała gorliwość Króla Mieczysława w budowaniu z żywych kamieni Kościoła Bożego. Przebiegając prowincje władzy swej uległe, z wielkim trudem i nakładem zwabiał lud do wiary Chrystusowej a od bałwochwalczych przesądów odwodził. Jakowe prace jego gorliwie podzielając Arcybiskup Hatto udzielaniem Sakramentów i spełnianiem innych świętych posług, niespełna we dwa lata dobiegł kresu żywota, to jest: 971 roku. Powiadają, że w podeszłym już bardzo wieku objął rządy Kościoła, stąd w tak krótkim czasie ulubioną trzodę osierocił i w Gnieźnie pogrzebiony został.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POCZET ARCYBISKUPÓW W TYM TOMIE ZAWARTYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej