Stanisław Bużeński

ZYWOTY ARCYBISKUPOW GNIEZNIENSKICH II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

XXIX.

XXX.

XXXI.

XXXII.

XXXIII

XXXIV.

XXXV.

XXXVI.

XXXVII.

XXXVIII.

XXXIX.

XL.

XLI

XLII.

XLIII.

XLIV.

XLV.

XLVI.

XLVII.

XLVIII.

POCZET ARCYBISKUPÓW W TYM TOMIE ZAWARTYCH.

ŻYWOTY ARCYBISKUPÓW GNIEŹNIEŃSKICH, PRYMASOW KORONY POLSKIEJ I WIELKIEGO KSIĘSTWA LITEWSKIEGO, OD WILIBALDA DO ANDRZEJA OLSZOWSKIEGO WŁĄCZNIE

Tom II.

Bużeński Stanisław

Z rękopismu łacińskiego na język polski przełożył Michał Bohusz Szyszko

WSTĘP I WIADOMOŚĆ O ZAŁOŻENIU ARCYBISKUPSTWA, TUDZIEŻ O JEDENASTU PÓŹNIEJSZYCH PRYMASACH, DO ZGONU KSIĄŻĘCIA MICHAŁA PONIATOWSKIEGO, dodał Mikołaj Malinowski

XXIX.

JAN KROPIDŁO.

Znamienity i pamiętny przykład niepohamowanej ambicji zostawił późnej potomności Jan Kropidło. Filozof Rzymski Seneka pięknie opisał tę wyuzdaną żądzę zaszczytów. "Ambicja, powiada on, nie pozwala nigdy przestać na tej mierze szczęścia, ktora kiedyś była jedynem naszem życzeniem; nikt niejest zadowolony z urzędu Trybuna, ale się skarży że Pretury dobić nie może. Jeśli jest Pretorem, Konsulat nie daje mu spokojności i tak zawsze czegoś braknie, żądza ta bowiem nie patrzy skąd idzie, ale dokąd dąży. " Pochodził on, jak wyżej powiedzieliśmy, z rodu Książąt Szląskich, był wnukiem Władysława Księcia Opolskiego a synem Bolesława. Książęta ci zostawali w niejakiem pokrewieństwie z Królem Ludwikiem, który Jana, w bardzo młodym jeszcze zostającego wieku i odbywającego kurs nauk w Akademji Berneńskiej, zrobił Proboszczem Scepuskim Kościoła ś. Marcina, później uchyliwszy wybór Mikołaja Nałęcza Kantora Gnieźnieńskiego, Scholastyka Poznańskiego, męża doświadczonej cnoty, wybranego przez Kapitułę Poznańską, wyniósł na tę Katedrę młodego Jana Kropidło. Urban VI. za którego trwało to rozdwojenie w Kościele, które się skończyło na Soborze w Konstancji odprawionym, lubo niemającego jeszcze lat zupełnych, potwierdził. Długosz w Żywotach Biskupów Poznańskich powiada, że Urban uważał go za krewnego swojego, gdyż jak on, nosił w herbie orła w polu błękitnem, jakowy herb jest Książąt Opolskich. Dwa lata rządził Kościołem Poznańskim; tymczasem po śmierci Biskupa Sbyluta zawakowała Katedra Władysławowska, na nią tedy, po usunieniu wybranego przez Kapitułę Trojana, jako przynoszącą większy daleko dochód, za wdaniem się Króla Ludwika i potwierdzeniem Urbana, przeniesiony został Jan Kropidło. Rządy jego obszernie opisuje Damalewicki w Żywotach Biskupów Władysławowskich.

Zresztą nieuważam za rzecz zbyteczną przytoczyć tutaj co Albert Wijuk Kojałowicz Jezuita, w części drugiej Historji Litewskiej powiada. W roku 1418., mówi on. Witold po śmierci żony swojej Anny, w Trokach zmarłej, zabierał się do zawarcia ślubów małżeńskich z Uljaną Jana Algimuntowicza Księcia Olszańskiego córką. Uljana ta była ciotką zmarłej, dla tego Piotr Biskup Wileński silnie opierał się temu związkowi, jako przeciwnemu prawom boskim i ludzkim. I być może że stałością swoją odprowadziłby od zamierzonego ożenienia Witolda, gdyby Jan Kropidło Biskup Władysławowski, który z Królem do Litwy przybył, nie utwierdził go w zamiarze. Ten bowiem wedle zwyczaju pochlebców, stosując prawa do woli Książąt, małżenstwo takie za godziwe uznał i zwyczajnym kościelnym obrządkiem potwierdził. Tak dalece tedy świadomy praw kanonicznych Jan Kropidło, nie zadowolony znacznemi Biskupstwa Władysławowskiego dochodami, dążył do osiągnienia najwyższego zaszczytu, to jest, Katedry metropolitalnej. Nie dbając o wybór Kapituły, ani też o zgodzenie się Króla Władysława, jedynie tylko protekcją Książąt Opolskich wspierany, wyniesiony został na Katedrę Metropolitalną z ramienia Bonifacego IX., który zostawał wtedy w odszczepieństwie. Za staraniem tedy Króla Władysława, urażonego za lekceważenie siebie, oraz Dobrogosta Nowodworskiego, przez Kapitułę obranego, nie był przypuszczony do objęcia rządów Melropolji. Kiedy zaś wbrew woli Króla czynił kroki dla zawładania Katedry Arcybiskupiej, a nawet z Krzyżakami, Króla i kraju nieprzyjaciołmi, w chodził w zmowę, z rozkazu Monarchy wziętym był przez Marszałka Państwa Zbigniewa Brzeskiego i ze wszystkich posiadłości wyzuty, lubo później z woli królewskiej wolno był puszczony, jednak ogołocony ze wszystkiego, w nędzy życie pędził, dopóki wkońcu z łaski Krzyżaków, z któremi spiski robił, nie dostał na Pomorzu Biskupstwa Kamienieckiego ze szczupłemi bardzo dochodami.

Tymczasem po nawróceniu Litwy do wiary Chrześcijańskiej i wykorzenieniu w niej bałwochwalstwa, Król Władysław wysłał do Bonifacego IX. posłów, z tą pomyślną nowiną, że Litwa ochrzczona, przyjęła obrządki Katolickiego Kościoła, z prośbą żeby potwierdził nowo-założoną w tym kraju djecezję Wileńską. Tymże posłom dał polecenie Kropidło, żeby w jego imieniu, zrzekli się przed Papieżem wszelkich praw do Katedry Gnieźnieńskiej, której, z powodu gniewu Króla, osiągnąć nie miał nadziei. Był na czele tego poselstwa Dobrogost czyli Bonawentura Nowodworski herbu Nałęcz, którego Król Papieżowi usilnie zalecał, ażeby z Katedry Poznańskiej przeniósł na Metropolitalną. Z łatwością Papież zezwolił na żądanie Króla Władysława, przyjąwszy ustępstwo jakie Kropidło przez ręce swego pełnomocnika złożył w ręce jego i poruczył rządy metropolitalnego Kościoła Dobrogostowi, którego pierwej uwolnił od obowiązków Biskupa Poznańskiego. Zresztą Kropidło, po przebłaganiu urażonego Króla, za zgodą jego, gdy Mikołaj Kurowski przeniesionym został na Katedrę Metropolitalną, jakby prawem zwrotu, osiągnął Katedrę Władysławowską i tam po siedmioletniej toczonej o godność Arcybiskupią walce, życie zakończył. Był wtedy Administratorem wakującego Arcybiskupstwa Bronisław Lipski herbu Grabie, który wszelkiemi sposobami starał się żeby Kropidło przez usilne nalegania, nie otrzymał u Króla Katedry Metropolitalnej. Dziejopisowie Polscy a mianowicie Kromer i Paprocki nie mieszczą Kropidłę w liczbie Arcybiskupów Gnieźnieńskich; niektórzy jednak chociaż jako tytularnego policzają, a pomiędzy innemi Spis, który jest u mnie pod ręką; przeto i my nie chcieliśmy go wyłączać.

XXX.

DOBROGOST CZYLI BONAWENTURA.

Jak w trudnych okolicznościach okazać męztwo i stałość, jak pogardzać wygodną i obszerną drogą, a iść po przykrej ścieżce, uczy nas przykładem swoim Dobrogost czyli Bonawentura Nowodworski herbu Nałecz. Urodził się on w ziemi Mazowieckiej, we wsi Nowym-dworze. Bug i Narwa złączywszy się pod Syrocią, tak bystro jednem już korytem płyną stąd ku Wiśle, że ta aż do Płocka z prawej strony zachowuje w swych nurtach brunatny kolor tych rzek połączonych; jak o tem świadczy Andrzej Święcicki, Notarjusz ziemi Nurskiej, w swojej topografji Mazowsza. Ojciec jego zwał się Domisław, który starannie syna wychował i wysłał go na kończenie nauk do Uniwersytetu Padewskiego, gdzie tak dalece wycelował w naukach, że mianowanym został Doktorem prawa. Po powrócie do kraju, został Kantorem Gnieźnieńskim, Dziekanem Krakowskim i Kanonikiem Poznańskim; po przeniesieniu Jana Kropidło na katedrę Władysławowską, za wdaniem się Króla Ludwika mianowany Biskupem Poznańskim. Wprawdzie Ludwik z początku z powodu fałszywego zaskarżenia Domarata rządzcy Wielkopolski, że jakoby Dobrogost knował jakieś szkodliwe przeciw niemu spiski z Ziemowitem Księciem Mazowieckim, miał do niego urazę i widoczną niechęć. Ztąd tedy zostając w niełasce Króla, pomimo wysokich zalet swoich, nie miał żadnej nadziei pozyskania wyższego stopnia. A lubo niewinność zwykło otaczać więcej niebezpieczeństw, niżeli środków obrony, jednak Dobrogost potrafił ujść ich szczęśliwie. Prawość jego, stałość i nieskażone obyczaje tak złagodziły rozjątrzony umysł Ludwika, że go wyniósł na wakującą katedrę Poznańską i usilnie polecał go Urbanowi VI., który w siódmym roku po objęciu rządów kościoła, będąc w Neapolu, kazał go wyświęcić. Bez żadnej tedy przeszkody objął rządy kościoła Poznańskiego, gdyż protekcja Króla Ludwika wszelką trudność usunęła. Miał bolące i ciekące oczy, ztąd od ludu prostego przezwanym został Wydrzyocko. Rządził kościołem Poznańskim lat jedenaście, przeniesiony później za wdaniem się Króla Władysława Jagiełły do Gniezna, nie prędko objął rządy Metropolitalnego kościoła. Przyczyną tego był Jan Kropidło, naznaczony przedtem na tę katedrę przez Bonifacego IX., który tocząc spór o nią przez lat siedm i rzucając klątwy na przeciwników, dał powód, że tak długo katedra Metropolitalna nie zajętą była.

Wreszcie po nawróceniu Litwy, Władysław Król, jak wyżej powiedzieliśmy, wysłał Dobrogosta Biskupa Poznańskiego do Rzymu, dla oddania, według dawnego Królów chrześcijańskich obyczaju, hołdu Najwyższemu Chrystusa zastępcy, oraz otrzymania potwierdzenia nowo utworzonej djecezji Wileńskiej. Zasiadał wtedy na stolicy Apostolskiej Bonifacy IX. Neapolilańczyk, który po Urbanie VI. przez czternastu Kardynałów Rzymskich wybrany został i który po ustąpieniu przez Kropidłę praw swoich do katedry Gnieźnieńskiej, oraz za silnem wdaniem się Króla Władysława, Dobrogosta, po zdjęciu rzuconych nań przez Kropidłę klątew, mianował Arcybiskupem i tym sposobem zapewnił mu spokojne posiadanie katedry Metropolitalnej. Z wielką radością kapituła Gnieźnieńska, oraz duchowieństwo i lud, przez tyle lat pozbawiony Pasterza, przyjęli go powracającego z Rzymu w roku 1396. Z łagodnością i umiarkowaniem sprawował on rządy powierzonej mu owczarni. Z niezmierną troskliwością starał się sprostować nadużycia, jakie się wkradły w czasie niezajętej tak długo katedry, a zwracając szczególniejszą swą baczność na zakon Cystersów, uposażył klasztor Lendzki wiecznem licznych dziesięcin nadaniem. Damalewicki w żywotach Arcybiskupów Gnieźnieńskich przytacza ten przywilej i wylicza imiona wsiów, z których dawały się dziesięciny dla stołu Arcybiskupiego; my przestajemy tylko na tej wzmiance.

W roku 1399. zszedł ze świata Andrzej Wasillo pierwszy Biskup Wileński, przedtem zakonnik młodszych braci konwentualnych reguły ś. Franciszka. Następcą jego Król Władysław mianował z tegoż zgromadzenia zakonnika Jakóba, rodem Litwina. Tymczasem wczesna i nieodżałowana strata Królowej Jadwigi, okryła żałobą całą Polskę. Wydała ona na świat pierworodną córkę Reginę Bonifację, we trzy dni po urodzeniu zmarłą, po której i ona wkrótce życie zakończyła. Pochowana w katedrze Krakowskiej, przed wielkim ołtarzem z lewej strony. Pogrzeb jej z wielką wspaniałością odbytym został, w obecności posłów wielu dworów zagranicznych oraz Papieża Bonifacego IX., lubo ci, na wezwanie Króla, nie na pogrzeb, ale na assystowanie przy obrzędzie chrztu ś. córki Królewskiej przybyli. Odznaczała się Jadwiga wielką pobożnością i świątobliwością życia; daleka od wszelkiego zbytku, próżności i zawiści, unikająca próżnowania i nieodpowiednego jej płci i godności zajęcia, cały czas swój trawiła na oddawanie czci Bogu, na czytanie książek pobożnych i kształcących obyczaje, albo na słuchanie prośb i ratowanie wdów, sierot i innych nieszczęśliwych. Czytywała często stary i nowy testament, żywoty Świętych, homilje czterech Doktorów, księgi kazań, oraz akt Męczenników, księgi rozmyślań ś. Bernarda i ś. Ambrożego, księgi objawień ś. Brygidy i inne podobne dzieła na polski język przełożone. Dla Litwinów nowo-nawróconych na wiarę chrześcijańską była szczególniej przychylną, i wszelkich dokładała starań, oraz czuwała z macierzyńską prawie troskliwością, ażeby ta nowo zasiana niwa piękny i bujny plon wydała. Dostatki swoje, a znaczne summy z domu rodzicielskiego do Polski przywiozła, obracała na wsparcie ubogich, na pomnożenie czci Boskiej i na publiczny użytek. Prócz tego, uposażyła dwa ołtarze w katedrze Krakowskiej; dom obszerny w Pradze dla Litwinów, oddających się tam naukom, czy kupiła, czy też wybudować kazała i na koszta utrzymania uczniów znaczną summę przeznaczyła: dom len pospolicie Królowej nazywany, jak świadczy Długosz, w czasie zaburzeń w Czechach, z powodu Hussytów trwających, w całości przetrwał, również jak summy do niego należące; ale w przeszłym wieku, gdy kacerskie Lutra i Kalwina błędy, po Niemczech i Czechach, jak morowa zaraza się rozeszły, dom len albo zniesiony, albo na inny użytek obróconym został, również dochody jego strwonione czy na inny cel użyte. Na krótki czas przed zgonem towarzyszyła Królowi w podróży jego do Władysławowa, gdzie umówiony był zjazd z Krzyżakami. Gdy na tym zjeździe Krzyżacy chytremi wybiegami uchylali się od wrócenia Polakom ziemi Dobrzyńskiej, wtedy gdy opanowawszy część Żmudzi, trapili Litwę częstemi napadami, święta owa Królowa wyrzuciwszy im na oczy ich zbytki, pychę, nienasyconą chciwość i niewdzięczność ku opiekunom swoim Polakom, jakby proroczym dodała duchem, że za życia jej wprawdzie bezkarnie jeszcze ujdą im haniebne i bezecne ich czyny, ale po jej śmierci wielu klęskami przywaleni, zasłużoną karę odniosą. Takowa przepowiednia Królowej Jadwigi spełnioną wkrótce została poniesieniem owej pamiętnej klęski pod Grünwaldem, gdzie przez Polaków na głowę pobici zostali. Przed śmiercią swoją Jadwiga, cokolwiek z ruchomości i klejnotów miała, częścią na ubogich rozdała, częścią przeznaczyła na wzniesienie i dokończenie Akademji Krakowskiej, którą Kazimierz Wielki zaczął był stawiać na przedmieściu Krakowskiem Kazimierzu. Wykonawcami ostatecznej swej woli naznaczyła:. Piotra Wyssurę z Radolina Biskupa i Jana Tęczyńskiego Kasztelana Krakowskiego. Katedrze Krakowskiej darowała też ornat bogato ozdobiony perłami i drogiemi kamieniami. Corocznie post wielki i adwent z pobożną wsrzemięźliwością i zachowaniem ścisłego postu obchodziła. Rozkoszami, przepychem i okazałością tak dalece gardziła, że kiedy będąc bliską porodzenia, listownie od Króla upominaną była, żeby królewską komnatę z odpowiedną wspaniałością na ten akt przybrać kazała, odpowiedziała mu, że wszelki przepych i próżny zbytek dawno oddaliła od siebie i że wie dobrze, jak chwila ostatnia zagraża często ciężarnym niewiastom i śmierć towarzyszy wydaniu na świat potomstwa; że odrzuceniem wszelkiego zbytku i światowej okazałości prędzej spodziewa się zasłużyć na miłosierdzie Boga, który już od niej łaskawie oddalić raczył hańbę niepłodności. Powiadają, że z powodu świątobliwości jej życia, wielu na jej grobie cudów doznało. Wiadomość tę o cnotliwem i pobożnem życiu Jadwigi, zaczerpnęliśmy z dziejów Marcina Kromera i innych dziejopisów Polskich. Do dziś dnia widzieć można w kościele katedralnym Krakowskim krucyfix, przed którym święta owa niewiasta zwykła była serce swe w modlitwie wylewać i z którego, jak starodawne podanie niesie, Chrystus Pan do niej przemówić raczył. Jak napis na podstawie ołtarza położony świadczy, że za naszych już czasów, Albert Serebryski Kanonik Krakowski i Tarnowski, którego dowodów hojności katedra Gnieźnieńska niemało posiada, pod owem wyobrażeniem ukrzyżowanego Zbawiciela, wystawił nowy, ozdobiony srebrną blachą, ołtarz.

Po zejściu Jadwigi, Władysław Król nieutulony w żalu, dotkliwie czuł poniesioną stratę. Ale gdy żadnego potomka Jadwiga nie zostawiła po sobie, zaczął powątpiewać, ażeby po zejściu małżonki dziedziczki tronu, nie był zmuszony do zrzeczenia się berła Polskiego. Doznawszy raz słodyczy panowania i blasku korony, lękał się ich być pozbawionym, a skoro się lękał, łatwo wszystkich miał w podejrzeniu. Przeto umyślnie udał się na Ruś, ażeby stamtąd zbadać umysły Polaków, jak równie, w razie gdyby zrzuconym był z tronu Polskiego, żeby usunąwszy Witolda, któremu poruczył był rządy Wielkiego Księstwa Litewskiego, mógł znowu pozyskać panowanie w Litwie. Nie pierwej Król zabezpieczonym został, aż nim magnaci Polscy, domyślając się podejrzeli jego, nie uręczyli go, że za jogo życia nikt w Polsce panować nie będzie. Takowem uręczeniem Król zaspokojony, zaczął myśleć o nowem ożenieniu i wkrótce pojął za małżonkę Annę Hrabi Węgierskiego Cylji córkę, wnukę Króla Polskiego Kazimierza Wielkiego, którą, powiadają, że Królowa Jadwiga przed śmiercią wybrała i Jagielle radziła, żeby ją za wspólniczkę łoża i berła przyjął, jako najbliższą tronu dziedziczkę. Działo się to w roku 1401. Koronacja, jak pisze Miechowski, odbytą została w roku następnym. Akt ten dopełnionym był przez Arcybiskupa Dobrogosta, który w kościele katedralnym Krakowskim, Królewską koroną ozdobił czoło Królowej Anny.

Za wdaniem się i radą tegoż Arcybiskupa, Król Władysław, stosownie do ostatniej woli, w testamencie przez Jadwigę wyrażonej, dokończył budowy sławnego nauk przybytku Akademji Krakowskiej, którą znacznym uposażył dochodem. W Akademji tej do dziś dnia tylu jest znakomitych mężów, którzy są jej ozdobą, oraz rozmaite nauk gałęzie tak bujno w niej rosną i kwitną, że napróżno wywiera na nią swą krytyczną złośliwość Euphormio satyryk, powiadając: "że Muzy, delikatne panienki, chciały się przebrać do Sarmatów, ale na samym wstępie zląkłszy się głębokich śniegów, wróciły nazad.".

W tymże czasie, lubo inni odnoszą następny wypadek do 1399. roku, bezecna jakaś kobieta ukradłszy w kościele Poznańskim księży Dominikanów Przenajświętszy Sakrament, przedała go żydom, którzy bezbożnie pokłówszy go nożami, na łące pod miastem rzucili, jakowy później cudowym sposobem znaleziony został. Król Władysław pobożnem wiedziony uczuciem, piękną na tem miejscu wystawił świątynię i klasztor zakonników Karmelitów, którym ów kościół poruczył. Zresztą całą tę historją o skradzeniu Przenajświętszego Sakramentu i o cudach, które się tam działy, dokładnie i ozdobnym stylem opisał Tomasz Treter, doświadczonej prawości i niepospolitej nauki kapłan, Kustosz Warmiński, Kardynała Hozjusza wychowaniec, jakowe dzieło wydał na świat w 1609. roku i przypisał Biskupowi Poznańskiemu Andrzejowi Opalińskiemu.

Rozdwojenie czyli Syzma, które się rozpoczęło za Urbana VI., nie było się jeszcze skończyło; po śmierci Klemensa VII. Francuzi na jego miejsce wybrali Benedykta XIII, Arragończyka, Włosi zaś, po śmierci Urbana, Bonifacego IX., którego Polacy za zastępcę Chrystusa i następcę Piotra uznali. W tymże czasie Dobrogost czyli Bonawenlura Arcybiskup Gnieźnieński, rządziwszy Metropolitalną katedrą lat trzynaście, zakończył życie w majątku Arcybiskupim Chełmie, leżącym w kluczu Uniejowskini 14. Września 1402. roku i w kościele katedralnym Gnieźnieńskim pochowany. Wyżej przytoczony spis Arcybiskupów powiada, że sprawował rządy Metropolji lat ośm, a umarł w 1404. roku, toż samo powiada Paprocki, Grotkowski zaś utrzymuje, że był Arcybiskupem lat trzynaście.

XXXI.

MIKOŁAJ KUROWSKI.

Dotąd według przepisu śś. Kanonów, kapituły kościołów katedralnych wybierały Biskupów i Pasterzy dusz. Lecz ten zwyczaj zaczął iść w zapomnienie i Stolica Apostolska, z własnej powagi, nie zważając na wybór kapituły, najczęściej sama naznaczała Biskupów na wakujące katedry. Również i Monarchowie dążyli do odebrania tej prerogatywy duchowieństwu i uważali za punkt honoru protegowanych od siebie wynosić na katedry Biskupie. Azali ta odmiana była z korzyścią, czy też uszczerbkiem kościołów, nie do mnie należy o tej rzeczy sądzić, wolę przeto zamilczeć. Rzuciwszy więc tylko nawiasem tę uwagę, przystępuję do opisania życia i czynności Mikołaja Kurowskiego.

Jan Długosz w żywotach Biskupów Poznańskich powiada, że był rodem z województwa Krakowskiego. Rzecz do prawdy podobna, że gniazdem familji Kurowskich było dotąd istniejące w ziemi Lubelskiej miasteczko Kurów, należące przedtem do dziedzictwa Bogusława Zbąskiego, Podkomorzego Lubelskiego, który powracając z Janem III. Królem Polskim z pamiętnej wyprawy Wiedeńskiej, w drodze, wyniszczony obozowemi trudami, życie zakończył. Ojciec Klemens, matka Katarzyna, herbu Srzeniawa, tak starannie wychowali młodzieńca, że z łatwością przyjętym został na dwór Króla Władysława Jagiełły, któremu w krótkim czasie tak się zasłużyć potrafił, że za wdaniem się jego, Bonifacy IX. w miesiącu Kwietniu roku 1393. potwierdził go na Biskupa Poznańskiego, poczem niezwłocznie objął rządy powierzonego mu kościoła. W ciągu tego urzędowania, według słów Długosza, więcej wad niżeli przymiotów okazał. Człowiek lubieżny i chciwy ziemskich dostatków, lubiący zabawy światowe, muzykę i tańce, zresztą, braciom i innym krewnym nadto powolny i oddany. Po czteroletniem sprawowaniu rządów kościoła Poznańskiego, przeniesionym został, po śmierci Henryka syna Wacława Księcia Lignickiego, za wdaniem się Władysława Jagiełły, na katedrę Władysławowską, jako większe posiadającą dochody, i potwierdzonym został przez Bonifacego IX., lubo ten Papież życzył, żeby Kropidło, usuniony od katedry Gnieźnieńskiej i posiadający mało uposażone Biskupstwo Kamienieckie, wezwanym został napowrót na katedrę Władysławowską. Lękając się jednak, żeby w czasie trwającego wówczas rozdwojenia Władysław nie chwycił się strony Benedykta XIII., spełnił Manie jego względem potwierdzenia Kurowskiego na Biskupa Władysławowskiego. W tymże duchu i z takiem usposobieniem rządził Kościołem Władysławowskim. Po upłynieniu lat czterech, za wstawieniem się Władysława Jagiełły, bez żadnego w tym wyborze udziału Kapituły Gnieźnieńskiej, przeniesiony został na Katedrę Melropolitalną i potwierdzony przez Bonifacego IX., który nadto udzielił jemu prawa pobierania przez lat dwa dochodów z Biskupstwa Władysławowskiego, jakowe dochody, jak powiada Damalewicki, obracał na karmienie psów myśliwskich, to jest, zbogacenie krewnych swoich.

Ważne, poruczane jemu przez Króla Władysława, sprawy, Tyczące się dobra publicznego, załatwiał rychło i przezornie. Gdy Krzyżacy nadużywając wyświadczonych im przez Polaków dobrodziejstw, przekraczali granice nie tylko zakonnego ale obywatelskiego powołania i nie znając miary swej chciwości, zamierzali wkroczyć do Litwy, wówczas gdy ona wplątaną była w wojnę z Moskwą, Król Władysław powodowany wrodzoną łagodnością charakteru, chciał raczej drogą pokoju, niżeli siłą oręża, skończyć z Krzyżakami. Na zjeździe tedy z wielkim mistrzem Krzyżaków pod miastem Litewskim Kownem, starał się zawrzeć z nimi ugodę; ale nic dokazać nie potrafił z człowiekiem popędliwego charakteru, który korzystając z łagodności Władysława w większą się wzbijał pychę; po przyjacielsku jednak rozstali się z sobą i ofiarowali wzajemnie podarunki. Krzyżacy udawali że nie byli jeszcze przygotowanymi do wojny, lecz to udanie wkrótce się na jaw wydało. Nie wiele dni upłynęło, gdy sami otwartą zaczepką dali powód do rozpoczęcia kroków wojennych. Litwa wyniszczona ciągłemi przeszłych lat wojnami, oraz po całym kraju rozszerzonemi rabunkami nieprzyjaciół, doznawała wielkiego niedostatku chleba. Jagiełło, żeby zaradzić tak naglącej potrzebie, dwadzieścia wielkich statków, naładowanych rozmaitem zbożem, kazał sprowadzić w dół Wisły na granice Pruss i stamtąd w pobliższe miejsca po Litwie rozwozić. Wszystkie to zboże Krzyżacy przejęli na Wiśle i zabrali. Takową krzywdę sobie wyrządzoną Władysław Król zniósł ze zwykłą powolnością, spodziewając się że bez krwi rozlewu otrzyma od nich zadośćuczynienie i rzecz tę drogą ugody załatwi. Wysłał tedy posłów, ażeby żądali zwrotu zabranego transportu. Do poselstwa tego należeli: Mikołaj Kurówski Arcybiskup Gnieźnieński, Mikołaj Michałowski Kasztelan Sandomierski, Janusz Tuliskowski Kaliski i Wincenty Granowski Nakielski; powrócili oni nie otrzymawszy żądanego skutku, gdyż Krzyżacy utrzymywali że słusznie transport zabrali, albowiem przez Króla posyłaną była na owych statkach broń dla pogan Litewskich, w celu użycia jej przeciw Chrześcianom. Wiedzieli jednak dobrze, że od lat przeszło dwudziestu naród Lilewski z przedniejszemi Panami przyjął wiarę Chrześciańską, lecz umyślnie pod pozorem religij stawili opór Monarchom Chrześciańskim, nie wyłączając samego Papieża, ażeby mogli już siłą, już podejściem coraz więcej krajów zabierać i rozszerzać panowanie swoje. Nadto do uprzedniej przydają jeszcze nową krzywdę; gdyż, znudzeni całorocznym pokojem i zwlekaniem Króla w wypowiedzeniu wojny, napadli niegodziwie na kupców Litewskich, na mocy zawartych traktatów, bezpiecznie w Ragnecie przebywających i jednych pozabijali, drugich ze wszystkiego ogołocili. Po otrzymaniu tej wieści, Alexander Witold Książe Litewski, wielkiego i wojowniczego umysłu człowiek, oraz popędliwszego niżeli Jagiełło charakteru, wiedząc że drogą układów nic z Krzyżakami począć nie można, wypędza ich ze Żmudzi, ktorą byli swoim żołnierzem osadzili, i zrywa z nimi zawarte układy. Krzyżacy rozjątrzeni odebraniem Żmudzi, zagrozili wojną, jeśli im wróconą nie zostanie. Król jednak chcąc użyć wszelkich środków dla utrzymania pokoju, zwołał sejm do Łęczycy na dzień 17. Lipca 1409. roku. Za uchwałą tego sejmu, Mikołaj Kurowski Arcybiskup wysłanym został w poselstwie do Krzyżaków z poleceniem, ażeby wszelkiemi sposobami starał się nakłonić Mistrza do przyjacielskiego porozumienia się z Witoldem. Zlecone sobie poruczenie Arcybiskup z gorliwością wypełnił, ale wszystkie jego usiłowania były daremne, gdyż Wielki Mistrz wbrew naleganiom jego odpowiedział, że wojsko jego w gotowości jest do boju i że wkrótce do Litwy wtargnie. Urażony tą nieukruconą dumą i niechrześciańskim postępowaniem Arcybiskup: "przestali, rzekł, Mistrzu tak lekkomyślnie grozić nam wojną; jeżeli gotujesz broń na nas, wiedz że i nas wkrótce z orężem w ryku w granitach swoich ujrzysz''. Rozgniewany tą mową Arcybiskupa Wielki Mistrz odrzekł: "Zadość już uczyniłeś poselstwu twemu, gdyś mię uwiadomił o woli twojego Monarchy. I ja wolę, rzuciwszy ogon, za głowę chwycić i raczej uprawne i żyzne pola, niżeli lasy i pustynie zabierać." Tym sposobem Arcybiskup przez swoją popędliwość wojnę przyśpieszył. Niezwłócznie po oddaleniu się posła, Wielki Mistrz kazał wojskom ciągnąć ku granicom Polski. Jak pomyślnie bitwa ta stoczoną była ze strony Polaków, których obóz stał pod Grünwaldem, a z jaką klęską Krzyżaków, rozpołożonych pod Tannenbergiem, obszernie czytać można w dziejopisach Polskich. Do dziś dnia w Polsce z wielką czcią obchodzą pamiątkę tego zwycięztwa w dzień rozłączenia się apostołów. Starodawne podanie, zapisane w dziejach Polskich, głosi, że w owym czasie, kiedy z obustron najzawziętsza toczyła się walka, ukazał się w powietrzu starzec w biskupim ubiorze, który naszych do boju zachęcał, a nieprzyjaciołom zagładą groził; powiadają, że to był Ś. Stanisław Męczennik, Biskup Krakowski. Głoszą także, że w nocy bitwę poprzedzającej, ukazało się na niebie zjawisko, przepowiadające skutek bitwy. Widziano bowiem zakonnika niejakiego z Królem walczącego, później pokonanego i z nieba strąconego. Nie jest to rzecz nowa i niesłyszana w dziejach, że skutek wielkich wydarzeń, nie bez woli i rozporządzenia Boskiego, przez cuda i zjawiska objawionym został. Powiadają że pięćdziesiąt tysięcy nieprzyjaciół w tym dniu poległo, pomiędzy nimi Wielki Mistrz Ulrich Jungingen i wielu kommandorów. Niepowinno to nikogo dziwić, gdyż jak świadczą godni wiary dziejopisów ie, sto czterdzieści tysięcy nieprzyjaciół w tym dniu walczyło. Całe Niemcy za namową Krzyżaków sprzysięgły się wówczas na zagładę Polski i tak pieniędzmi jak żołnierzem niosły pomoc Krzyżakom. O tak szczęśliwie stoczonej bitwie król Władysław listownie uwiadomił Arcybiskupa Kurowskiego, któremu wyjeżdżając na wojnę powierzył rządy Państwa, i który przez cały ten czas w Krakowie przebywał, oraz modły dziękczynne po całym kraju odprawić nakazał. Nadto do Jana XIII., który po Aleksandrze V. zasiadł na stolicy Apostolskiej, wysłał posłów: Andrzeja Laskarysa Proboszcza Władysławowskiego, Marcina Wrocimowicza Chorążego Krakowskiego i Zbigniewa Oleśnickiego z bogatemi podarunkami, pomiędzy któremi znajdowały się cztery misy, i dwie czary złote, wielkiej wagi i ceny, również trzy futra sobolowe i podesłanie pod nogi z jednej strony rysiami z drugiej gronostajami podbite. Ciż posłowie w imieniu Króla Władysława złożyli hołd posłuszeństwa Papieżowi i prosili żeby wymierzoną orężem na Krzyżakach sprawiedliwość potwierdził i sankcjonował. Również prosili, żeby dozwolił wszelkie sprzęty kościelne, zabrane podczas wojny w Prusiech, na Kościoły Polskie rozdać, oraz, ażeby pozwolił ogłosić wojnę krzyżową przeciwko Talarom, którzy częstemi napadami pustoszyli naówczas kraje niskie. Ostatnia ta prośba odmówioną została, gdyż sam Papież ogłosił wtedy taką wojnę przeciwko Władysławowi Królowi Neapolitańskiemu. Lecz wróćmy do opowiadania dalszego ciągu życia Arcybiskupa Kurowskiego.

Pod względem ekonomicznym, Arcybiskup len był bardzo przemyślnym i obrótnym. Mąkę, solone mięso i inne produkta spławiał Wisłą na morze Bałtyckie i morzem do Hollandji; stąd znaczne zebrał bogactwa, które obracał na zbogacenie swoich krewnych. Wielkie i liczne pokupował im dobra: na własne imię nabył Rylwiany, obszerny majątek, który później sukcessorowie jego przedali Albertowi Jastrzębców i, oraz Prandziczew i Bochotnicę. Po ustałem jego życiu, dobra te przez krewnych rozebrane, przeszły w inne ręce. Pałac w Krakowie nad rzeczką Rudawą położony, od Podkanclerzego Demetrjusza z Bożydara kupił, i podarował go Kościołowi Gnieźnieńskiemu na użytek swoich następców. Tenże wieś Pruszownicę, w ziemi Łęczyckiej leżącą, do dóbr stołowych Arcybiskupich należącą, zamienił na wieś Prządzewo z Jaśkiem czyli Janem Prądzewskim. O śmierci Kurowskiego i przyczynie jej, następnie opowiada Kromer: ściągnął on był na siebie len słuszny czy fałszywy zarzut, że jakoby Królowę Annę, małżonkę Władysława, namawiał do jakiegoś niecnego czynu i że to przez Królowę doniesionem zostało Władysławowi. Dla oczyszczenia się od czynionego mu zarzutu udał się on do Króla, powracającego wtedy z Litwy na Ruś, i w Kreczowie niedaleko Bochni, miasteczka sławnego kopalnią soli, spadłszy z konia na polowaniu, zachorował, i przywieziony do Robczyc, przyjąwszy Sakramenta ŚŚ., życia tam dokonał w roku 1411. uniknąwszy tym sposobem sądu Króla i Witolda. Ogromne, według świadectwa Długosza, zostawił bogactwa, które po jego śmierci brat jego Piotr i inni bracia oraz dalsi krewni rozchwytali. Rządził kościołem Gnieźnieńskim lat 9. i w Katedrze tamtejszej, pochowany obok poprzedników swoich, czeka przybycia na sąd Chrystusa Pana.

XXXII.

MIKOŁAJ TRĄMBA.

Tegoż samego imienia, ale nie tych obyczajów i skłonności był następca Kurowskiego Mikołaj Trąmba. Rzecz do prawdy podobna, że według twierdzenia Jana Grotkowskiego, w Żywotach Arcybiskupów Gnieźnieńskich, pochodził on ze znakomitego rodu Jordanów, który najpierwsze w kraju posiadał urzęda. Dzisiaj jeszcze członkowie tej familji dodają blasku dawnej świetności przodków. Ojca miał Wilhelma, matkę Elżbietę; jakiego zaś był herbu, o tem w dziejopisach polskich żadnej wzmianki nie znajduję. Z nazwiska wnosić należy, że był herbu zwanego Trąby, który się zwykł malować następnie: na polu białem trzy trąby rogowe myśliwskie, grubszemi końcami na zewnątrz obrócone i jakby trójkąt stanowiące, cienszemi zaś, z których się dąć zwykło, ściśle z sobą spojone.

Kiedy więc po śmierci Kurowskiego, Kościoł Metropolitalny, pozbawiony swojego Pasterza, żądał następcy godnego tak wysokiego stopnia, Kapituła Gnieźnieńska chcąc odzyskać idące pomału w zapomnienie prawa wybierania Arcybiskupów, zgodnemi głosy wybrała Alberta Jastrzębca Biskupa Poznańskiego. Uroczystym i zwykłym obrzędem wezwała go przez Proboszcza Gnieźnieńskiego do objęcia rządów Metropolji i ogłosiła go prawnie wybranym Arcybiskupem. Lecz zamiary jej spełzły na niczem i nadzieją Biskupa Alberta tą razą zawiodła. Albowiem Król Władysław, po usunieniu jego, mianował Arcybiskupem Gnieźnieńskim Mikołaja Trąmbę, który był przedtem Arcybiskupem Halickim, i postarał się u Papieża Jana XXIII., że go na tę godność potwierdził. Następcą jego mianował Jana Rzeszowskiego, który Katedrę Arcybiskupią przeniósł z Halicza do Lwowa. Mikołaj zaś nastąpił po Arcybiskupie Halickim Jakobie, przedtem Zakonniku reguły s. Franciszka, który zszedł ze świata z wielką sławą świątobliwości i pochowany w kościele tegoż Zgromadzenia we Lwowie.

Skoro Kapituła Gnieźnieńska dowiedziała się o woli królewskiej, skasowawszy uprzedni swój wybór, zgodziła się na wybranie Mikołaja Trąmby, jako męża doświadczonej prawości i nauki. Był to wielkiego i niepospolitego umysłu człowiek, w rzeczach publicznych biegły, i jak Paprocki powiada, pobożny, hojny, dla ubogich szczodrobliwy, z natury łagodny i towarzyski. Początkowo był Proboszczem ś. Florjana, Gnieźnieńskim, Krakowskim i Sandomierskim Kanonikiem, otrzymał następnie pieczęć mniejszą od Władysława Jagiełły i urząd ten z wielką prawością spełniał. Godni wiary dziejopisowie Polscy przyznają jemu, że radami swemi wielki miał udział w odniesieniu pamiętnego nad Krzyżakami pod Grunwaldem zwycięztwa. Pierwiej jeszcze, nim Krzyżacy pychą i zuchwałością uniesieni, wojnę wypowiedzieli, Król Władysław z Witoldem w Brześciu Litewskim o prowadzeniu całej tej wojny toczyli tajne narady, do których uczestnictwa przypuścili tylko Mikołaja Trąmbę Podkanclerzy Koronnego. Gdy zaś rozporządzenia wojenne i uszykowanie wojska poruczonem zostało Zindramowi Maskowiczowi Miecznikowi Krakowskiemu, przydany mu został za towarzysza i doradcę z Witoldem i innemi wodzami także Mikołaj Trąmba, W czasie samej bitwy nie mało zapewne przyczynił się do kieski Krzyżaków, następny wypadek: najemne wojsko, złożone z Czechów i Morawów, których dowódzcą był Jan Żarnowy Czech, czy to bojaźnią wiedzione, czy przekupione złotem Krzyżaków, na samym początku bitwy z placu ustąpiło. Postrzegłszy ich w lesie Mikołaj Trąmba Podkanclerzy, powracający z rozkazu Króla do obozu z innemi do boju niezdatnemi, zaczął im wyrzucać na oczy ich zdradę, a gdy oni składali winę na dowódcę swego Jana Żarnowego, do powrócenia na plac bitwy nakłonił. Krzyżacy myśląc że nowe wojsko do boju idzie, byli tem niezmiernie przerażeni i zaczęli się z pola bitwy cofać. Po lak szczęśliwie stoczonej walce należało żeby Król obiegł i do poddania się zmusił stolicę Krzyżaków Marienburg, czego sami Prusacy żądali; ale po odrzuceniu tak zbawiennej rady, jaki skutek wojny nastąpił, obszernie czytać można w Kromerze, Janie Herburcie, Miechowskim i Janie Leo Dziekanie Gugszlackim. Pomiędzy innemi, Mikołaj Trąmba Podkanclerzy ze łzami błagał Króla, ażeby nie ustawał, w przedsięwzięciu, ale wszelkiemi siłami starał się opanować Marienburg. Zaniechanie takowego planu z największą szkodą kraju, dało powód do tego, że Krzyżacy odetchnąwszy po odniesionej klęsce, zaczęli knuć nowe zamachy przeciwko Polakom. Postępowaniem tem okazał widocznie Król Władysław, że umiał zwyciężać, ale nie umiał korzystać ze zwycięztwa. Lecz wróćmy do opowiadania dalszych działań Arcybiskupa Mikołaja.

W roku 1412. przybył do Gniezna i objąwszy rządy metropolji, pilnie i starannie spełniał wszystkie obowiązki dobrego Pasterza. Jan Grotkowski powiada, że w roku 1411. objął rządy metropolitalnego Kościoła, lecz twierdzenie to, jako niezgadzające się z biegiem wypadków współczesnych, nie zasługuje na uwagę. Około tego czasu Król Władysław miał zjazd z Cesarzem Zygmuntem w Lubowlu miasteczku leżącem w Hrabstwie Scepuskiem. Hojnie i ze wszelką gościnnością przyjęty, pięć miesięcy tam przepędził. Pomiędzy innemi darami otrzymał koronę, berło i jabłko złote, oraz miecz Bolesława Chrobrego, klejnoty Państwa, które Elżbieta matka Króla Ludwika do Węgier zabrała, lękając się, ażeby Polacy, zmieniwszy swoje postanowienie, nie obrali innego Króla. Takowe klejnoty Król po przybyciu swojem do Krakowa, kazał publicznie sobie podać.

W roku następnym 1413. ważniejszy przedmiot zajął uwagę Króla; postanowił bowiem wprowadzić i rozszerzyć wiarę Katolicką na Żmudzi. Z wielką starannością wyszukani i zebrani byli Kapłani w Polsce i Litwie, którzyby ten naród w ciemnych przesądach pogrążony, wykładając naukę wiary w ojczystym języku, światłem prawdziwej religji oświecili. Wiele pracy kosztowało w oderwaniu tego ludu od jego odwiecznych przesądów; sami Książęta mieli udział w wykładaniu krajowym językiem trudnych do pojęcia dla tych nieokrzesanych umysłów prawd wiary. Dary, obietnice i prośby łączono dla tem łacniejszego zniewolenia umysłów. Nic jednak bardziej nie trafiło do przekonania tych nieoświeconych ludzi, jak to, że Kapłani Chrześcijańscy bezkarnie niszczyli przedmioty, które oni dotąd za święte i nietykalne uważali. Widząc jak gaszono ognie święte, które kapłani ich od wieków nad rzeka. Niewiażą utrzymywali, jak bałwany zrzucano, gaje wycinano, świętemi obrzędami ich pogardzano, a uważając przytem jak bogowie spokojnie na to patrzają, nie wywierając zemsty na świętokradzców, naprzód się dziwili, potem zaczęli powątpiewać o marności bóstw swoich, nakoniec tych, których się tak długo lękali, poczęli wyśmiewać i pogardzać nimi. Liczniej wtedy zaczęli się zgromadzać na słuchanie słowa Bożego. Opowiadają dziejopisowie niektórzy o pociesznym wypadku, który się zdarzył wtedy Mikołajowi Wężykowi Zakonu Kaznodziejskiego, opowiadającemu Słowo Boże w przytomności Książąt. Wykładał on ludowi porządek stworzenia świata, gdy starzec więkiem obciążony, przerywając mowę Kapłana następnemi słowy do ludu się odezwał: "Wierzcie mi, bracia, że to wszystko co ten młodzieniec opowiada jest zmyślone, bo skądby on to mógł wiedzieć, kiedy ja, który lat tyle, prawie wiek cały, przeżyłem i nic podobnego w mem życiu nie przypominam." Cały lud zgromadzony gotów był już śmiać się z kapłana, lecz Król powagą swoją potwierdził prawdę słów jego. Ze wszelką bowiem łagodnością obracając mowę do owego starca, oraz reszty ludu, przełożył im że kapłani w mowach swoich nie to opowiadają co widzieli własnemi oczyma, albo co za ich wieku się działo, lecz co przed wielu wiekami stało się potęgą najwyższego i prawdziwego Boga, jakową wiadomość zaczerpnęli oni z ksiąg świętych, oraz z dzieł dawnych pisarzy i starożytnych pomników. W końcu wytrwałą pracą pokonane ciemnego ludu przesądy i wszyscy wedle możności wyuczeni mniej więcej początków wiary, przez przyjęcie Chrztu Ś. weszli na łono Katolickiego Kościoła, z niezmierną Jagiełły i Witolda radością. Ponieważ to wszystko działo się za czasów Mikołaja Trąmby, uznaliśmy za rzecz stosowną pomieścić tutaj powyższe opowiadanie. Żeby zaś pole to bez uprawy nie zdziczało znowu, Witold za zgodą Władysława ustanowił i uposażył Katedrę Biskupią z Kapitułą, w miasteczku nowo założonem Miednikach, które się dopiero Wornie nazywa, do owego czasu howiem żadnego miasta na Żmudzi nie było. Pierwszym Miednickim czyli Żmudzkim Biskupem i Sufraganem Metropolji Gnieźnieńskiej był Maciej Litwin Doktor Teologji, z Probóstwa Wileńskiego przeniesiony na tę Katedrę. Działo się to w roku 1413. jak świadczą dzieje Polskie, oraz świeżo wydana część druga Historji Litewskiej, znakomitego autora Alberta Wijuka Kojałowicza Teologa Zakonu Jezusowego.

Tymczasem nieszczęsna niezgoda od lat czternastu mieszała spokojność Katolickiego Kościoła. W jednym i tymże samym czasie trzej Papieże wybrani byli: Jan XXIII. który się pierwej nazywał Ballazarem de Cossa i był Kardynałem ś. Eustachego; Benedykt XIII. zwany pierwej Piotrem de Luna i Grzegorz XII. nazwiskiem Angelo de Coracci. Stronę Jana trzymały Włochy i inne zaalpejskie prowincje; Benedykta uznawały Papieżem Hiszpanja, i Portugalja; Ferdynand Król Kastylji, który równie jak poprzednik jego Marcin najwięcej się przyczynili do wyniesienia go na tę godność, za poradą ś. Wincentego Ferrerskiego, Zakonu Kaznodziejskiego stronę jego opuścił. Grzegorza, który się w Kajecie ukrywał, protegował Władysław Król Neapolu i Sycylji, pałający nienawiścią ku Janowi, przeciw któremu wojnę krzyżową ogłosił; lecz później pogodziwszy się z nim zerwał stosunki z Grzegorzem i przestał się nim opiekować, a wtedy ten udał się pod opiekę Karola Malatesly, dawnego przyjaciela swego, władzcy Aryminu. Dla zapobieżenia tak szkodliwemu rozerwaniu, cały świat chrześcijański żądał zwołania powszechnego Soboru, co wreście Jan XXIII, w roku 1414. do skutku doprowadził. Cesarz Zygmunt powodowany uczuciem pobożności, dokładał wszelkich starań do zebrania tego Soboru. Nie tylko wysłał on w tym celu posłów do wszystkich Monarchów i Rzeczypospolitych, ale nadto sam odbywał długie i nader przykre podróże do Francji, Hiszpanji, Anglji, Niemiec i Włoch. Nie pierwej trudzić się przestał, aż Papieża Jana przywiódł do zwołania powszechnego Soboru do Konstancji. Jan Cabassutius kapłan Oratorji Pana Jezusa, w swojej historycznej wiadomości o soborach, wspomina o tej troskliwości Cesarza Zygmunta w zwołaniu powszechnego Soboru i wielkie oddaje mu za to pochwały; przytaczam tu własne jego wyrazy: "O godny wszelkich pochwał Monarcha! którego Bóg wzbudził śród tylu nieszczęść Kościoła, żeby swemi trudami przyniósł pomoc jemu, bo inaczej wszystkoby do ostatecznej przyszło zguby." Również w dziejach Kościoła z owej epoki czytać można następny szczegół o Cesarzu Zygmuncie: W dzień Bożego Narodzenia gdy Jan Papieżo północy śpiewał pierwszą mszę, Cesarz Zygmunt w ubiorze Djakona śpiewał Ewanielję: "Wyszedł rozkaz od Cesarza Augusta." Na Soborze tym przytomni byli od Króla i Sejmu wysłani posłowie: Mikołaj Arcybiskup i Andrzej Laskarys Biskup Poznański. Stanisław Hozjusz Kardynał Biskup Warmiński w swojem wyznaniu katolickiem wiary chrześcijańskiej, ułożonem z polecenia Soboru Piotrkowskiego, przez Mikołaja Dzierżgowskiego Arcybiskupa Gnieźnieńskiego w roku 1551. zebranego, powiada, że był przytomnym na owym Soborze Mikołaj Biskup Płocki, który naznaczonym był Sędzią Kommissarzem do słuchania spraw z kraju Niemieckiego wnaszanych. Lecz gdy wczytując się w Żywoty Biskupów Płockich, przez Stanisława Łubieńskiego dokładnie opisane, nie znajduję żadnego Mikołaja w owym czasie, kiedy Sobór w Konstancji się odprawował, to jest w 1413. roku, a w następnym z pomyślnym skutkiem ukończony został; był zaś wtedy Biskupem Płockim Jakób z Kurdwanowa herbu Syrokomla, który się bynajmniej na Soborze nie znajdował, a po śmierci jego nastałej w roku 1425. nastąpił Stanisław zwany Pierzchała Pawłowski, przeto powyższe zdanie Kardynała Hozjusza, jakkolwiek wielkiej powagi, musi być mylnem. Był zaś obecnym na owym powszechnym Soborze Franciszek Kuschmaltz Biskup Warmiński, delegowany przez Biskupów Pruskich, któremu na koszta podróży danych było kilka tysięcy grzywien. Powiada Spondanus w dalszym ciągu Roczników Kościelnych, że Żmudzini no-wonawróceni na wiarę Chrześcijańską, wysłali posłów do Konstancji, i że było ich około sześćdziesięciu mężów rosłej i okazałej postaci. A ponieważ Biskupstwo Żmudzkie ustanowione było w czasie odbywającego się w Konstancji Soboru, przez umyślnie na to od Soboru delegowanych posłów: Jana Rzeszowskiego Arcybiskupa Lwowskiego i Piotra z Kostynia Biskupa Wileńskiego, przeto wnosić należy, że za ich staraniem wysłani byli ci 60. mężowie dla otrzymania potwierdzenia nowozałożonej na Żmudzi Katedry, pod wezwaniem śś. Męczenników Aleksandra, Ewenlego i Teodula. Pobożne ich chęci usilnie popierał Mikołaj Trąmba Arcybiskup i do kościoła metropolitalnego nową Suffraganje Żmudzką dołączył.

Kiedy tak ważnemi sprawami zajęty był Arcybiskup Mikołaj, pracując razem z innemi ojcami nad przywróceniem jedności w Kościele, Król Władysław zamyślał o pojęciu trzeciej małżonki. W tym właśnie czasie kiedy Tatarowie pod dowództwem Edyga mieczem i ogniem Województwo Kijowskie niszczyli, oraz samo miasto Kijów, do owego czasu obszerne i ludne, spalili i do upadku, w jakim dzisiaj jeszcze zostaje, przyprowadzili, Król w miejscu tego, coby tak strasznych nieprzyjaciół miał orężem poskramiać, w Sanoku obchodził wesele swoje, pojąwszy w małżeństwo, nieodpowiedną wiekiem, pochodzeniem i godnością Elżbietę Pileckę, Ottona Wojewody niegdyś Sandomierskiego córkę, w podeszłym już będącą wieku i wdowę po kilku mężach. Nadto, według praw kanonicznych i zwyczajów Chrześcijańskich, małżeństwo to było kazirodztwem, gdyż matka jej była matką chrzestną Króla Władysława, zatem ona była jakby siostrą jego. Lecz na naleganie Króla Sobór na ten związek zezwolił i za prawny go uznał. Z Sanoka Król udał się do Krakowa na Sejm, gdzie otrzymał potwierdzenie Stanów na koronację Elżbiety, pomimo oporu niektórych magnatów, a szczególniej Sędziwoja Ostroroga Wojewody Poznańskiego. A że Mikołaj Trąmba był wtenczas za granicą, radząc na Soborze w Konstancji o potrzebach całego Chrześcijaństwa, Arcybiskup Lwowski Jan Rzeszowski zastępując jego miejsce, dopełnił aktu koronacji.

Skoro się o tem dowiedział Arcybiskup Mikołaj w Konstancji naówczas bawiący, i który na owym Soborze z powodu swojej prawości, poważnych obyczajów i odpowiedniej okazałości, tak zjednał umysły wszystkich, że poruczyliby mu bezwątpienia najwyższą władzę, jak Długosz i Janicki twierdzą, gdyby sam takowego zaszczytu nie odrzucił, skoro się dowiedział, powiadam, że Arcybiskup Lwowski odbył akt koronacji Królowej, lękając się żeby koronacja Królów i Królowych nie była nadal zaprzeczoną następcom jego, z łatwością otrzymał to u Soboru, że Arcybiskup Gnieźnieński uznany został Prymasem Polski i Litwy; godność ta bowiem kościelna wyższą jest od arcybiskupiej. Tenże Sobór na żądanie jego i podwładnych mu Biskupów skazał na ciężkie więzienie niejakiego Jana Talckemberga Zakonu Kaznodziejskiego, który namówiony od Krzyżaków napisał paszkwil na Króla Władysława i na cały naród Polski. Kiedy zaś Papież Marcin V., któremu Arcybiskup Mikołaj nie mało pomógł do otrzymania najwyższej godności, chciał go na wolność wypuścić, delegowani Polscy do tego stopnia rozgniewani byli, że apellowali do przyszłego Soboru, mającego się odbyć za lat dziesięć w Bazylei. Jednak Papież, skłoniony później namową zgromadzonych ojców, zadość uczynił ich żądaniu. Paszkwil takowy podany był Arcybiskupowi w Paryżu, gdy miał u siebie na uczcie wielu magnatów i doktorów Akademji. Z polecenia bowiem Soboru dany był za towarzysza razem z Janem Tuliszkowskim i Zawiszą Garbowskim, Cesarzowi Zygmuntowi odprawującemu się do Strygonia dla zjednania przyzwolenia Króla na uchwały Soboru, oraz do Paryża dla ustalenia pokoju pomiędzy Królem Francuzkim i Angielskim.

Spory z Krzyżakami nie były się jeszcze skończyły, przeto Cesarz Zygmunt przyjął na siebie ułatwienie tego interessu. Dla popierania tej sprawy przed Cesarzem, Król mianował delegowanych: Mikołaja Arcybiskupa, który już był powrócił z Soboru; Biskupów: Władysławowskiego, Poznańskiego i Płockiego; Wojewodów: Krakowskiego, Poznańskiego i Sandomierskiego, Marszałka Państwa i Zawiszę Czarnego. Cesarz żądał ażeby delegowani Polscy i Krzyżaccy udali się do Wrocławia, gdzie miał ugodliwym sposobem toczący się pomiędzy nimi spór rozstrzygnąć. Ale sam w ostatnim dniu na kompromiss naznaczony do Wrocławia przybywszy, okazał się zupełnie przychylnym dla Krzyżaków, gdyż nie rozpoznawszy sprawy, nie wysłuchawszy prawujących się stron, przygotowany już pierwej wyrok przeczytał, w którym pomieszczono było wiele rzeczy nie będących przedmiotem sporu; przeto nasi delegowani oburzyli się nań niezmiernie i zarzucali Sędziemu brak wiary i sumienności. Lubo Cesarz poznał później błąd swój i przyznał się do winy, oraz obiecywał dekret poprawić, delegowani rozjechali się, dwóch tylko przy nim zostało.

Powróciwszy z Wrocławia Arcybiskup Mikołaj znowu zajął się interessem bardzo wielkiej wagi. Ugoda zawarta za wdaniem się Cesarza, pomiędzy Królem Władysławem i Stanami Państwa a Krzyżakami, nad rzeką Ossą i jeziorem Melnem, potwierdzona własnoręcznem pismem Wielkiego Mistrza Eberharda, zerwaną została, jakoby za poradą Cesarza, przez Krzyżaków, którzy żadnych warunków takowej ugody wypełniać nie chcieli. Gdy takowe nieporozumienia mogły dać powód do wojny z Cesarzem, Magnaci Węgierscy żądali zjazdu z naszemi, który naznaczonym został w miasteczku Kesniarku, niedaleko leżącem od granic polskich, do którego na dzień naznaczony zjechali delegowani od Króla z polecenia Sejmu. Na tym zjeździe uchwalonem zostało, ażeby w połowie Wielkiego Postu następnego 1422 roku, Cesarz i Król osobiście się zjechali i w przytomności Panów Węgierskich i Polskich, oraz Pełnomocników Krzyżackich, ułatwili na mocy traktatów, zachodzące pomiędzy stronami spory. Na tym zjeździe Arcybiskup Mikołaj obciążony laty i znękany trudami, będący zawsze słabego bardzo zdrowia, życie zakończył w Kesmarku 4. Grudnia 1422 roku.

Za czasów tego Arcybiskupa w roku 1413., Władysław Król naznaczył Sejm dla Polaków i Litwinów w Horodle nad Bugiem, gdzie szlachta Litewska przypuszczoną była do prerogatyw właściwych szlachcie Polskiej, a żeby połączenie obu narodów było mocniejszem i trwalszem, znakomitsze familje Polskie przyjęły do herbów swoich ważniejsze domy Litewskie. Z działań lego Arcybiskupa to jeszcze w dziejach znajdujemy: że dziesięciu Mansjonarzy przy Katedrze Gnieźnieńskiej ustanowił i im oprócz innych dochodów wiecznemi czasy nadał dziesięciny z sześciu wiosek do stołu arcybiskupiego należących. Kollegjatę pod wezwaniem N. M. Panny, we wsi Radzie znajdującą się, przeniosł do ludniejszego i piękniejszego miejsca Wielunia, do kościoła ś. Michała. Kościoł parafjalny w djecezji krakowskiej w Moskorzowie, wsi dziedzicznej Klemensa Moskorzowskiego, pierwszego ze stanu świeckiego Podkanclerzego Państwa, na prośbę jego, dziesięcinami z dóbr stołowych Cykarzowa, Milanowa, Łękawy, Grabowa i innych, uposażył. Był to mąż niepospolitego rozumu i cnoty, od Władysława Jagiełły bardzo lubiony, i wysoko szacowany dla doświadczonej wiary i prawości. Zwłoki jego z Węgier przewiezione zostały do Gniezna i tam pochowane. Rządził metropolją lat blizko dwanaście.

XXXIII

ALBERT JASTRZEMBIEC.

Ród i pochodzenie Arcybiskupa Alberta dość dokładnie opisał Jan Długosz w żywotach Biskupów Poznańskich; my wiec w niniejszem opisaniu życia jego, pójdziemy za przewodnictwem tego znakomitego badacza starożytności Polskich. On zaś następnie o tym Arcybiskupie powiada: urodził się z ojca Dersława, matki Krystyny, w ziemi Sandomierskiej, we wsi Lubnicy, leżącej niedaleko miasteczka Paczanowa. Gdy przyszedł do tego wieku, w którym się zwykły pierwsze początki nauk pobierać, ojciec jego przywiódł go (z powodu zabrania konia jak powiada Długosz) do wojskowego miasteczka Bensowa, gdzie oddał go na naukę do tamtejszej szkoły parafjalnej i w opiekę wiejskiemu bakałarzowi poruczył, wyrzekłszy pierwiej następne słowa do syna; "Umieszczam cię synu mój nie w liczbę uczniów, lecz w liczbę Biskupów. Ty zaś otrzymawszy za błogosławieństwem moim godność Biskupią, strzeż się żebyś kiedy nie zapomniał o teraźniejszem ubóstwie, w jakiem widzisz i mnie i matkę twoją i siebie i braci twoich, żebyś próżnym przepychem i okazałością nie grzeszył. Gdy będziesz Biskupem, wypłać się z długu, który zaciągnąłeś względem mnie i matki twojej oraz miejsca, w którem cię dopiero na nauki oddaję, wzniesieniem w tej wsi z cegły lub kamienia kościoła, na wieczną pamiątkę mojego i twojego imienia. " Zostawszy Biskupem dopełnił takowego rozkazu ojca i zniósłszy drewnianą, wymurował w pomienionej wsi Bensowie kościoł, oraz uposażywszy go należycie, sprowadził tam zakonników reguły S. Pawła, pierwszego pustelnika.

Po skończeniu nauk został kapłanem przy Kościele Katedralnym Krakowskim, później Scholastykiem, a mając wtedy znaczne już dochody, wstąpił w służbę dworską Władysława Jagiełły i został najprzód sekretarzem świątobliwej małżonki jego Jadwigi, później protegowany od Króla i Królowej, po przeniesieniu Mikołaja Kurowskiego na katedrę Władysławowską, w roku 1399. mianowany Biskupem Poznańskim i przez Bonifacego IX. potwierdzony. Objąwszy rządy Kościoła Poznańskiego, czternaście lat one sprawował i jak powiada Długosz, był niezmiernie dla braci i dalszych krewnych powolnym, oraz nadto chciwym powiększenia ziemskich dostatków. Prócz tego, następny szczegół umieszcza o nim Długosz: powiadają o nim, że jakoby znaczny skarb przez dawnych Królów i Książąt schowany w Kościele Poznańskim, na nieodbite potrzeby Rzeczypospolitej, zabrał i na swój użytek obrócił. O miejscu, gdzie skarb był schowany, wiedział jeden tylko z Wikarjuszów Poznańskich, który zawsze wiadomości takiej drugiemu pod sekretem udzielał; jeden z nich tajemnicę tę przed Biskupem Albertem wydal, który ja. na swą korzyść obrócił.

Za czasów, kiedy on sprawował urząd Biskupa Poznańskiego, zdarzył się ów sławny cud z przenajświętszym Sakramentem na łące pod Poznaniem, o którym wyżej mówiliśmy. Gdy Biskup ten dowiedział się o nadzwyczajnych rzeczach, jakie Wszechmocnemu podobało się okazać z Sakramentem Ciała i Krwi Pańskiej, zwoławszy całe duchowieństwo z miasta, udał się z wielką czcią na miejsce i jednemu z kapłanów, w podeszłym wieku będącemu, świątobliwością życia znamienitemu, Janowi Ryczy wołowi, polecił, ażeby zbliżywszy się do błota, gdzie Sakrament leżał, wziął go w ręce swoje i jemu przyniósł; skoro posłuszny kapłan zbliżył się do miejsca, z wielkiem jego podziwieniem sama Hostja święta do rąk mu zeszła; którą on Biskupowi z wielką czcią odniósł. Obszerniej o tem czytać można w przytoczonej wyżej od nas historji przenajświętszego Sakramentu, przez Tomasza Trelera Kustosza Warmińskiego, na widok publiczny wydanej. Tenże będąc Biskupem Poznańskim w roku 1406. Stycznia 5., jak Miechowski świadczy, potwierdził fundację kollegjaty Warszawskiej, pod wezwaniem Ś. Jana Chrzciciela, która dopiero należy do Semiuarjum Biskupiego, uczynioną przez Janusza Księcia Mazowieckiego Pana na Czersku; trzy prebendy należące do kaplicy zamku Czerskiego ŚŚ. Apostołów Piotra i Pawła, do lej kollegjaty przyłączył; Kościoł parafialny w Torczynie ze znacznym dochodem Proboszczowi oddał, Dziekanowi dochód przedtem parafjalny Kościoła w Warce, Kustoszowi zaś Kościoł parafjalny tamże odstąpił, innych siedm prebend kanonicznych z wioskami, pieniężnym dochodem i dziesięcinami w naturze tejże kollegjacie przeznaczył, czternastu wikarjuszów dla śpiewania godzin w niej ustanowił. W tym czasie kiedy to piszemy, nie małą ozdobę i świetność nadają tej kollegjacie pełni gorliwości i poświęcenia się dla służby Bożej Prałaci: Mikołaj Popławski, pierwszy w północnych Iuflanciech Biskup, Dziekan Płocki i Warszawski, oraz Kazimierz Szczuka Administrator Opactwa Paradyskiego, Proboszcz Warszawski.

Czternaście lal upływało, jak Biskup Albert rządził chwalebnie Poznańskim Kościołem, oraz sprawował urząd kanclerski, gdy uniesiony niezwykłą i występną ambicją, nakłonił Króla do usunienia Piotra Wyssa z Katedry Krakowskiej, na której on dwadzieścia lat zostawał i do przeniesienia go na Poznańską, a to w tym celu żeby samemu pomienioną Katedrę zająć. Przeciwiło się to wszelkiemu zwyczajowi i prawom, gdyż nie godzi się nikogo z wyższego miejsca na niższe przenosić, jak o tem czytać można w zbiorze praw Justynjana, w o urzędach i zaszczytach, oraz w prawie kanonicznem roz. o przenoszeniu Biskupów. Nie zważając na to wszystko, Albert za życia Wyssą, wdarł się na Katedrę Krakowską. Wyss zresztą był człowiekiem prawym i sławnym w swoim czasie z nauki. Przy otwarciu Uniwersytetu Krakowskiego w Kollegium prawnem czytał w obecności wielu Doktorów, Prałatów i Senatorów rozprawę z prawa Kanonicznego, oraz przywołanych z Pragskiej Akademji w rozmaitych gałęziach nauk mistrzów, przedstawiał i w ozdobnej mowie zalecał Królowi Władysławowi i licznie zgromadzonym stanom. W roku zaś 1412. po powrocie z Soboru Pizańskiego i pielgrzymki do grobu Zbawiciela; doświadczał jakowegoś odrętwienia i jakby letargu, lecz nie był bynajmniej pomieszanych zmysłów, owszem zupełnie przytomny na umyśle, lubo słabego zdrowia i częstemi dolegliwościami trapiony. Pod tym tedy pozorem usilnemi prośbami nalegał Jastrzembiec na Władysława, żeby przeniósł Wyssą na Katedrę Poznańską, jemu zaś poruczył rządy Kościoła Krakowskiego. Takowemu niesłusznemu żądaniu Król zadość uczynić postanowił i u Papieża Jana XXIII., który był w Syzmie i przez Sobór w Konstancji odsądzony, praw swoich odstąpił, wyjednał to, że Wyss jako pomieszanych zmysłów i niezdatny" przeniesionym czyli raczej degradowanym został na Katedrę Poznańską, Albert zaś wyniesionym na Krakowską. Udał się Wyss w nielicznym orszaku krewnych i przyjaciół swoich do Króla, bawiącego w tedy na Sejmie walnym w Hrubieszowie, ale z powodu usilnych zabiegów Kauclesza Jastrzembca, nic nie dokazał. Król był tak uprzedzonym przeciwko niemu, że Mroczkona z Łopuchowa, krewnego Biskupa, silnie popierającego przed Królem sprawę jego, własnemi rękami porwał i do więzienia wrzucić kazał; "przestraszeni tem krewni i przyjaciele Wyssą, zaniechali popierać dalej jego sprawę, i w milczeniu się rozjechali. Zresztą Wyss ustępując z Katedry Krakowskiej, rzewnemi łzami opłakał swe poniżenie i gwałtownym sposobem zadaną mu krzywdę, oraz wzywał pomsty Boskiej na tych, którzy się przyczynili do zhańbienia jego. Zaledwo dwa lata rządził Wyss Kościołem Poznańskim; w roku 1414. ostatniego dnia miesiąca Września, opatrzony SS. Sakramentami, zszedł ze świata w zamku Biskupim Ciążymie i pochowany w kościele Katedralnym Poznańskim. Niedaleko stamtąd znajdował się wtedy Władysław i dręczony wyrzutami sumienia, poznawszy jak dalece wykroczył przeciwko niewinnemu Biskupowi, przybył do Ciążymia, gdzie Biskup leżał już na śmiertelnej pościeli i padłszy na kolana przy łóżku chorego, przyznał się do winy i prosił przebaczenia. Wtedy Biskup temi do niego odezwał się słowy: "Tobie przesławny Królu wszelką krzywdę odpuszczam, gdyż nie z własnego natchnienia, ale zniewolony zabiegami ambitnego człowieka lak niesłusznie ze mną postąpiłeś; tego jednak, który stał się przyczyną do zadania mi tej zniewagi, przed sprawiedliwy sąd Boski powołuję." Gdyby Opatrzność dozwoliła była dłużej żyć Wyssowi, Sobór Konstancjeński nie dopuściłby zapewna wyrządzenia jemu tej krzywdy i oddałby mu na powrót rządy Krakowskiego kościoła; ale po ustałem jego życiu, Król z łatwością otrzymał u Soboru potwierdzenie praw Jastrzembca na Katedrę Krakowską. Wyss bowiem na Soborach Seneńskim i Pizańskim, zasłużył u Ojców SS. Kollegium na wielką wziętość, z powodu wysoko ukształconego rozumu i pobożności, owszem na Soborze w Konstancji wielu bardzo litowało się nad jego tak niezasłużonym losem i chciało zaradzić temu, a nawet po zgonie, za wniesieniem jednego z Angielskich Biskupów, Sobór wyznaczył termin Jastrzembcowi do wyrzeczenia się i złożenia z siebie godności Biskupa Krakowskiego. Król Władysław jednak silną swą protekcją utrzymał Jastrzembca przy katedrze Krakowskiej i otrzymał u Soboru, że sprawa ta zaniechaną została.

Po zgonie Wyssą, Biskup Albert nie był wolnym od wielu ciężkich zmartwień, które nań bez wątpienia pomsta Niebios zesłała. Zwołał był Władysław sejm do Łęczycy na dzień dwódziesty piąty Lipca 1416. roku, który był bardzo burzliwym i zaledwo się nie skończył krwi rozlewem. Obudził był Albert na siebie gniew i nienawiść Królowej Elżbiety, za to mianowicie, że był przeciwnym małżeństwu jej z Królem, oraz że wzbraniał się przyłożyć pieczęci do dyplomatu, wydanego przez Króla, przeciwko prawom krajowym, Janowi z Pilcy, pasierzbowi Króla, a synowi Elżbiety z Granowskiego zrodzonemu. Dyplomat ten na hrabstwo Jarosławskie wydany, zawierał w sobie według świadectwa Miechowskiego, punkt jeden, który się nie podobał bardzo magnatom, chcącym zachować dawną równość między szlachtą, uznawał bowiem niektórych ze szlachty mających posiadłości koło Jarosławia za wassalów i lenników nowomianowanego Hrabi, jako zwierzchnego Pana; podzielając zdanie ich Biskup, dyplomat ten za nieważny uznał. Wiedziała przytem Królowa, że cała wina tak niepomyślnie rozstrzygniętej przez Cesarza Zygmunta sprawy z Krzyżakami, przypisywaną była przez Króla Biskupowi Albertowi, oraz Kasztelanowi Kaliskiemu Tuliskowskiemu i Marszałkowi Państwa Zbigniewowi Brzeskiemu; podżegała tedy ciągle Króla przeciw nim, jako nieprzyjaznym sobie i wkońcu potrafiła skłonić męża do tego, że odjąwszy Albertowi urząd Kanclerski, kazał oczyścić się z czynionych mu zarzutów. A nawet na zgromadzonym w Łęczycy sejmie miała być wytoczoną sprawa przeciwko wszystkim trzem wyżej mianowanym urzędnikom. Ale przed terminem na sejm naznaczonym Królowa umarła, z wielką radością wszystkich, oprócz jednego Króla, tak dalece, że nawet żałoby po niej nie noszono. Sąd jednak na wyżej mianowanych urzędników złożonym został. Tymczasem, kiedy krewni i przyjaciele Piotra Wyssa, pomni na wyrządzoną dawniej krzywdę, różne obelgi Albertowi wyrządzali, a Bartłomiej Włodyk herbu Sulima, który miał za sobą synowicę Biskupa Piotra, stawając w wytoczonej przeciwko Albertowi sprawie, uszczypliwemi słowy go dotykał, ujęli się zań bracia i krewni jego, których niemała była liczba; przyszło więc do kłótni i pogróżek, w końcu nawet rzucono się do broni i przywołano towarzyszy z miasta. Król z orszakiem otaczających go Panów schronił się do dalszych pokojów zaniku, a tymczasem bramę zamknięto i podjęto most zwodzony; tem zapobieżono większemu zgiełkowi i rozlewowi krwi, któryby bez wątpienia nastąpił. Magnaci tymczasem wszczęty rozruch uspokoili i Król przebłagany, szczególniej za wdaniem się i staraniem Jana Hrabi Tarnowskiego Wojewody Krakowskiego, darował winnym i sejm rozpuścił. Ale przystąpmy już do opisania czynności Alberta, po przeniesieniu jego na katedrę Metropolitalną.

Dwanaście lat przewodniczył on kościołowi Krakowskiemu; po nastałym zaś zgonie Mikołaja Trąmby, ulegając woli Króla, acz niechętnie i z oporem, jak Kromer powiada, objął rządy Melropolitalnego kościoła. Kapituła Gnieźnieńska chętnie zastosowała się do woli Królewskiej, gdy pierwiej już, jak wyżej powiedzieliśmy, chciała go zgodnemi głosy wynieść na ten stopień. Król przebywał wtedy w Jedlnie, wsi leżącej w ziemi Sandomierskiej, gdy delegowani od kapituły przybyli do niego z prośbą o naznaczenie Arcybiskupa i takowe z wielką pochwałą swego posłuszeństwa otrzymali. Nadto, wysłani od kapituły posłowie do Alberta, którzyby go o takowym wyborze uwiadomili i prosili żeby pośpieszał do objęcia rządów osieroconego Kościoła. Z wielką skromnością wzbraniał się Albert od przyjęcia tego wysokiego zaszczytu i mówił im, że wolałby spełniać dalej obowiązki pasterskie w tej djecezji gdzie było jego miejsce rodzinne, aniżeli w odległym Gnieźnieńskim kościele. Pomimo to jednak, stosując się do woli Króla i lękając się ściągnąć gniew jego na siebie, zaledwo wkońcu zezwolił na to przemieszczenie. Król na jego miejsce wyniósł na katedrę Krakowską Zbigniewa Oleśnickiego, męża niepospolitych przymiotów, w kościele i rzeczypospolitej wielce zasłużonego, gorliwego obrońcę domu Bożego. Onto w bitwie pod Grunwaldem wyratował Króla od grożącego mu niebezpieczeństwa, albowiem gdy Krzyżak jeden, niejaki Dypold Kicherick, cały zbroją okryty, z szyków nieprzyjacielskich poskoczył ku Królowi z wymierzoną włócznią i Król zaledwo miał czas zasłonić się od natarcia, Zbigniew Oleśnicki bezbronny, z połową tylko włóczni uderzył z boku na owego żołnierza i strąciwszy go z konia, powalił u nóg Królewskich; Król wtedy ranił go w czoło, a straż Królewska przyskoczywszy dobiła. Gdy Zbigniew później zamieniwszy zbroję na suknię duchowną, poświęcił się służbie Bożej, Król wynagradzając tak znakomitą, wyrządzoną przez niego za młodu przysługę, uczynił go Biskupem Krakowskim. Przeniesienie zaś Alberta na katedrę Metropolitalną Papież Marcin V. potwierdził, w roku szóstym swego papiestwa, a 1423. od narodzenia Chrystusa Pana. W tymże roku przybywszy do Gniezna zajął się obowiązkiem pasterskim, z wielką duchowieństwa i ludu radością.

Król Władysław po zgonie żony swojej Elżbiety Pileckiej odprawiwszy się na Litwę, bez wiedzy senatu Polskiego, zawarł czwarte śluby z Żonką Rusinką, która po przyjęciu wiary Rzymsko-katolickiej przyjęła imię Zofji, była zaś córką Andrzeja Księcia Kijowskiego i siostry Witolda i nie wniosła żadnego posagu. Panowie zostający przy boku Króla przeciwni byli takowemu ożenieniu, ale Witold zabiegami swemi do skutku je przyprowadził. Korzystał on z tej okoliczności, że Zawisza Czarny, który w imieniu Króla starał się o rękę Agaty, wdowy po Wacławie Królu Czeskim, towarzysząc Cesarzowi Zygmuntowi przeciwko zbuntowanym Czechom, wzięty był przez nich w niewolę i osadzony w Pradze. Uwięzienie to było przyczyną, że małżeństwo Króla z Agatą, wdową po Wacławie bracie Cesarza Zygmunta, która za posag wniosłaby cały Szląsk i sto tysięcy złotych, do skutku nie przyszło. W następującym 1424. roku dnia 12. Lutego odbył się uroczysty obrzęd Koronacji pomienionej Królowej Zofji, w kościele katedralnym Krakowskim, przez Arcybiskupa Alberta. Przy uroczystości tej obecnemi byli: Cesarz Zygmunt z małżonką swoją Barbarą, Eryk Król Duński, który był wtedy w drodze do Jerozolimy dla zwiedzenia grobu Zbawiciela, Kardynał Bormda, przezwany Placentyński, legat Papieża, Juljan Cesarini Audytor kamery Apostolskiej, później Kardynał, Książęta: Ludwik Bawarski, Ziemowit, Władysław, Kazimierz, Aleksander, bracia Książęta Mazowieccy, Bernard Opolski, Bolesław Cieszyński, Jan Raciborski, Kazimierz Oświęcimski, Wacław Opawski, dwaj Konradowie Biały i Czarny Kozlińscy, Wacław Żagański, Zygmunt Korybut brat Witolda, nadto Komandorowie Krzyżaccy Elblągski i Toruński w imienin Wielkiego Mistrza Krzyżaków Pawła Rusdorffa. W tymże samym roku w miesiącu Listopadzie, urodził się Władysławowi syn, który po czterech zaledwie miesiącach przez Arcybiskupa Alberta ochrzczonym został i przyjął na chrzcie imię Władysława. Król niezmiernie był uradowany z narodzenia syna i świetne sprawił chrzciny. Znajdowali się na nich posłowie zaproszonych przez Władysława Monarchów: Papieża, Cesarza, Wenecjan, Medjolańczyków, oraz innych Panujących z bogatemi darami. Witold przysłał kołyskę srebrną, ważącą sto funtów. Wkrótce potem przybył legat Papieski Latinus Ursyn Kardynał Biskup Osljeński, który przyniósł w darze Królowi jeden z ćwieków, któremi Chrystus Pan przybity był do krzyża. Przyjęty on był z wielką czcią; wszystek lud prawie z Krakowa wyszedł na jego spotkanie, oraz świeckie duchowieństwo i zakony. Ćwiek ów święty złożony był, wedle woli Królewskiej, w katedrze Krakowskiej, gdzie do dziś dnia się zachowuje.

Tenże Arcybiskup zwołał synod do Łęczycy, na którym uradzono, ażeby 20,000. złotych, z rozkazu Papieża od duchowieństwa Polskiego złożone, Władysławowi były wypłacone. Takowemu postanowieniu oparł się Stanisław Pawłowski Archidjakon Płocki, Kanclerz Książęcy, który później po zgonie Jakóba, objął katedrę Biskupią, i dowodził, że takowy rozkaz Papiezki nie rozciąga się bynajmniej do djecezji Płockiej, że tak do niej jak do całego Mazowsza Król niema żadnego prawa i nie wywiera w nich bezpośredniej władzy. Obudziło to niechęć Króla przeciw Ziemowitowi, któremu jednak później w przejeździe swoim przez Mazowsze winę darował i do łaski swej przyjął, gdyż Ziemowit naprzód przez syna, potem osobiście błagał u niego o przebaczenie, że nierozmyślnie chciał się uchylać z pod władzy Króla i nie uznawać go za zwierzchnego Pana. Przyczyną zaś takowej niechęci i podejrzeń Króla był sprawcą, jak wyżej powiedzieliśmy Stanisław Pawłowski, zwany Pierzchała. Zresztą niewiadomo, z tej czy z innej przyczyny ściągnął na siebie nienawiść Książąt Mazowieckich, którzy wytoczyli przeciw niemu sprawę i wszelkich dokładali starań, ażeby go zrzucić z katedry Biskupiej, o czem obszernie czy tać można w żywotach Biskupów Płockich, przez Stanisława Łubieńskiego, tejże djecezji Biskupa, napisanych.

Dziejopisowie Polscy jednozgodnie powiadają, że ten Arcybiskup nie wiele dbał o dobro kraju. Dowodem tego następna okoliczność: Król Władysław w Łucku miał zjazd z Cesarzem Zygmuntem i Witoldem, z którym Cesarz wszedł w ścisły związek przyjaźni i obiecał mu koronę w tym celu, ażeby go z Władysławem i Polakami poróżnić. Nie był temu przeciwny Witold, człowiek ambitny i dumny, ale powiadał, że bez zezwolenia Władysława przyjąć korony nie może. Przeto Cesarz i żona jego chytrze i pochlebnie starali się wyjednać u Króla, ażeby nie odmawiał takowego zaszczytu swej ojczyźnie, na co on zgodził się pod warunkiem, żeby senat Polski zezwolił na to. Gdy rzecz ta roztrząsaną, była w Senacie, w przytomności Witolda, który tym sposobem chciał położyć tamę wolnym głosom Senatorów, prezydujący w nim Albert Jastrzembiec Arcybiskup Gnieźnieński, lękając się obrazić Witolda, w obszernej, lecz zawiłej i niezrozumiałej mowie, nic stanowczego nie powiedział i widocznie nie chciał być zrozumianym. Ale Zbigniew Oleśnicki Biskup Krakowski, z wielką stałością umysłu i nie lękając się bynajmniej ściągnąć na siebie gniew Witolda, w gruntownej mowie, zganił zamiary jego, ostrzegał jak podejrzaną być powinna przyjaźń Cesarza, oraz przywiódł na pamięć Pacta Conventa, które on i Król przysięgą stwierdzili i na mocy których Litwa na wieczne czasy przyłączoną została do Polski. Obszernie o tem czytać można w Kromerze; nam dostateczną zdało się być rzeczą załączyć tułaj to tylko, co się ściągało do Arcybiskupa Alberta. Wypada nam też uczynić lulaj wzmiankę, że za czasów tego Arcybiskupa, Król Władysław po powrócie z Cesarzem Zygmuntem i Witoldem z Łucka, w roku 1430. naznaczył sejm w Jedlnie, wsi sławnej łowami. Powodem do tego była troskliwość rodzicielska, ażeby jeden z synów po śmierci Króla wyniesionym został na tron Polski. Chcąc tedy zjednać dla siebie i dzieci swoich umysły i serca Polaków, potwierdził na tym sejmie nadania i wolności przeszłych Królów, jak o tem obszerniej czytać można w dziejopisach Polskich i ustawach Państwa, zebranych i ułożonych przez Jana z Fulsztyna Herburta, Kasztelana Sanockiego, Starosly Przemyślskiego. Prócz innych swobód udzielonych Kościołowi, oraz całemu stanowi duchownemu i klasztorom, pobożny Monarcha zastrzegł, ażeby posiadłości kościoła i ich rządy wolnemi były od wszelkich dostawek i obowiązków służebnych dla Monarchy, jakowe ustawy są dzisiaj tyle szanowane od żołnierza Polskiego ile trzoda owiec od wilka lub brzegi rzek od wód wezbranych. Do swobód takowych, udzielonych stanowi duchownemu i szlacheckiemu, formalnie spisanych i potwierdzonych, dodany był warunek ażeby jeden z synów królewskich, który się okaże zdatniejszym do tronu, obrany był Królem i po dojściu do pełnoletności koronowanym, po zatwierdzeniu przez niego swobód i prerogatyw udzielonych stanom Państwa przez uprzednich Monarchów. Kromer powiada, że takowe dyplomata znajdowały się jeszcze za jego czasów w oryginale, oraz pomieszczone są w inwentarzu publicznych aktów państwa, który u mnie jest pod ręką, sporządzonym w roku 1551. za rozkazem Zygmunta Augusta i staraniem Jana Krzyckiego wtenczas Podkanclerzego, później wielkiego kanclerza Państwa.

Przybyli tym czasem do Polski szukając opieki Króla zbuntowani Czesi, zarażeni herezją Hussa, którzy po zgonie wodza swojego Zyski, czy to wygnani z Czech, czy dobrowolnie z tego kraju ustąpiwszy, przyjęli imię sierot i w przechodzie swoim przez Luzację i Szląsk niszczyli Kościoły i klasztory, oraz z duchownemi osobami po barbarzyńsku postępowali. Kiedy po danem im zaręczeniu bezpieczeństwa, wstąpili na ziemię Polską, a razem z nimi Zygmunt Korybut, wyzuaczeni byli doktorowie Akademij Krakowskiej, którzyby roztrząsnęli i zbili nowe dogmata Jana Hussa, przez nich rozszerzane. Sam Król w prostocie Chrześciańskiej wiary przemawiał do nich upominał ile to nieszczęść na kraj sprowadza zaniedbanie dawnych obrzędów i zmiana religji przodków. Lecz słowa te Czechów bynajmniej nie przekonały, trudno bowiem umysły, mylnemi zdaniami napojone, przywieść do uznania prawdy. Podczas pobytu ich w Krakowie, Biskup Zbigniew kazał poprzestać obrzędów religijnych, sam też w wielkim tygodniu wydalił się z Krakowa i w klasztorze na Jasnej-górze poświęcał Oleje ŚŚ. Z powodu tedy świąt Wielkonocnych usunieni byli przez Króla, razem z Korybulem, na przedmieście Kazimierz. Niezmiernie rozgniewani byli zato na Biskupa, którego nawet Korybut w przytomności Króla uszczypliwymi słowy dotknął, a gdy ustępował z Ią garstką łupieżców z Krakowa, groził zniszczeniem Kościołowi a nawet świętym relikwjom Biskupa Stanisława, jakowe pogróżki spełzły na niczem, owszem ściągnęły nań pomstę Boga, gdyż w powrócie swoim on i wyznawcy jego napadnięci byli przez Konrada białego Księcia Oleśnickiego i prawie wszyscy wytępieni, mała tylko ich cząska do Czech powróciła. Arcybiskup w którego Metropolij to się działo, przybycie i pobyt heretyków w kraju zniósł w milczeniu, jakby to do niego nic nie należało i podwładnemu sobie Biskupowi Zbigniewowi, niegodnie od tych przybylców traktowanemu, żadnej pomocy nie przyniósł., a nawet, jak pisze Damalewicki, zgodził się na przyjęcie ich do kraju. Był to zaiste człowiek niedołężny i brakowało mu gorliwości pasterskiej. Następny wypadek bardziej jeszcze nadwerężył sławę jego u potomnych. Marcin V. Papież zwołał był w roku 1431. Sobór do Bazylei, na którym w imieniu jego prezydował Juljan Kardynał Djakon. Roztrząsanem było na nim, pomiędzy innemi przedmiotami, tyczącemi się dobra Kościoła, jakich użyć środków do wykorzenienia w Czechach noworozszerzonych błędów Hussa i do zniewolenia ich do powrotu ua łono Katolickiego Kościoła. Postanowiono w końcu wysłać posłów, którzyby ich od bluźnierstw Hussa odwiedli i przywiedli do uznania prawdziwej wiary, lub też złożyli z nimi termin do zjazdu czyli porozumienia się w duchu miłości Chrześciańskiej (colloquium charitativum). Czesi uwiadomili o tem Króla, który się wtenczas gotował na wojnę przeciwko Krzyżakom. Posłowie Czescy przyjęci byli od Króla z wielką uprzejmością i naradzali się z nim równie jak z Arcybiskupem Albertem i innemi Biskupami w Fabjaniczach, miasteczku należącem do Kapituły Krakowskiej. Powracając ztamtąd posłowie, zboczyli z drogi i bez wiedzy Króla" wstąpili do Krakowa. Skoro dowiedziano się o ich przybyciu, wnet za zgodą całego duchowieństwa, oraz Teologów i prawoznawców, w nieobecności Biskupa Zbigniewa, zaprzestano wszelkich obrzędów religijnych. Król i Czesi poczytali to za zniewagę, a inni Biskupi niechętnem okiem patrzali na Zbigniewa, że on jeden opiera się uchwałom i postanowieniom wszystkich. Król szczególniej pobudzony od niektórych osób, był rozgniewany na Zbigiewa i groził mu że podobnie jak Piotra Wyssa usunie go od katedry, lecz ów nieustraszony Biskup nie dbał na wszelkie pogróżki, nawet z niebezpieczeństwem życia połączone. Chcąc zapobiedz nadużyciom, jakieby wyniknąć mogły z powolności Arcybiskupa i innych Biskupów, gdy Król dowodził, że wielu z prawoznawców i teologów różnią się z nim w zdaniu, zwołał uczonych uniwersytetu krakowskiego, którzyby z osobami od króla naznaczonemi spór ten rozstrzygnęli. Należeli do tej konferencji: Jan Szafraniec Biskup Władysławowski, Jan teolog zakonu Dominikanów Biskup Chełmiński, oraz Władysław Oporowski Doktor praw, Podkanclerzy królewski, który był później Biskupem Władysławowskim, a umarł Arcybiskupem Gnieźnieńskim; z łatwością pokonali oni przeciwników swoich i tak zbili ich dowody, że musieli ze wstydem z placu ustąpić. Zjednało to u współczesnych i potomnych wielką sławę Zbigniewowi, jako gorliwemu słudze boskiemu, a okryło wieczną niesławą Arcybiskupa i innych podwładnych jemu Biskupów. Zresztą, sobór w Bazylei od Marcina V., jak wyżej powiedzieliśmy, zwołany, ciągnął się jeszcze do roku 1434. Król powracając z Litwy, gdzie po usunieniu od rządów Skirgiełły, człowieka dzikich obyczajów i lubiącego się napijać, mianował rządcą Zygmunta Kiejstutowicza, naznaczył na pierwszy dzień wielkiego postu sejm walny do Korczyna czyli Nowego miasta. Tam wyznaczeni byli legaci na sobór do Bazylei, którzyby strzegli na nim powagi i godności Państwa, oraz króla i stany oczyścili od zmyślonych, czynionych im przez Krzyżaków zarzutów i obwinień, jak równie przełożyli wszystkie nadużycia, których Krzyżacy, wiedzeni chciwością i nienawiścią, przeciwko Polakom się dopuścili. Na czele tego poselstwa byli: Zbigniew Krakowski, Stanisław Ciołek Poznański, Biskupi; Jan Koniecpolski kanclerz Państwa i Mikołaj Lassocki Dziekan Krakowski. Nim zaś Zbigniew wybrał się w drogę, upominał Króla w śmiałej lecz pełnej prawdy mowie, względem niektórych uchybień popełnionych przez niego. Mowę te czytać można u Kromera pod koniec księgi 20. Król nie mógł znieść tak surowego upomnienia Zbigniewa i przerwawszy mu mowę, gniewem zapalony, ze Izami w oczach skarżył się na niego, że on jeden lak ostro i surowie wyrzuca mu na oczy jego przewinienia, o których cały senat, oraz będący na czele jego Arcybiskup jako Prymas i inni Biskupi, ani słowa nie wspominają. Na te słowa cały Senat powstał, potwierdził słowa Biskupa Krakowskiego i przyznał że zupełnie zdanie jego podziela. Król leni bardziej jeszcze rozgniewany, czyniąc pogróżki Biskupowi wyszedł z rady. Wkrótce jednak, ochłonąwszy z gniewu, więcej jeszcze szacował i kochał Zbigniewa i wiem wczem go naganiał, poprawić się niezaniechał. Arcybiskup Albert, który nic podobnego uczynić nie siniał, lubo według dawnych zwyczajów, obowiązany był poskramiać zbyteczną władzę Króla i czuwać nad całością swobód krajowych, złożył podziękowanie Zbigniewowi, że z śmiałością, godną następcy Ś. Stanisława, sprostował uchybienia Monarchy i na lepszą go naprowadził drogę.

Wkrótce potem Król Władysław, wiekiem obciążony, w Gródku miasteczku, leżącem na Kusi o mil cztery od Lwowa, zachorował na gorączkę i po przyjęciu SS. Sakramentów, żyć przestał. Był to Monarcha łagodnego i cichego charakteru, hojny i dobroczynny. Gorliwy o rozszerzenie wiary, lubo w młodości napełniony był błędami pogańskiemi, jednak później okupił je szczerą pobożnością. Dwoma laty przed śmiercią, na sejmie walnym w Sieradziu, naznaczył następcą swoim starszego syna Władysława, co ów sejm zgodnemi głosy potwierdził. Zbigniew wybrał się był z innemi posłami na sobór do Bazylei, lecz gdy przybył do Poznania, wieść rozeszła się o śmierci Króla; zwołał tedy do tego miasta wielu magnatów Wielko-polskich i liczną szlachtę. Władysław starszy syn zmarłego Króla zaledwo liczył dziewięć lat wieku, bez wahania się jednak stany Wielko-polskie uznały go swoim królem. Małopolanie też za staraniem Zbigniewa, lubo z trudnością., przysłali na to. Sławili jednak silny przeciw temu opór dwaj burzliwi i niespokojnego charakteru ludzie: Spylko z Melsztyna dumny z rodu i bogactw swoich, oraz Dersław z Rytwian, syn Marcina Wojewody Łęczyckiego, powinowaty Alberta Arcybiskupa Gnieźnieńskiego. Ten ostatni z niewielu wspólnikami ogromne pieniądze przez tego Arcybiskupa do ziemi zakopane, potajemnie odkopał i z nich w Warszawie, rozkochany w Eufemij córce Bolesława Księcia Mazowieckiego i nie mogąc otrzymać jej ręki, czterdzieści tysięcy grzywien srebra strawił, jakową rozrzutnością wielu przyjaciół zjednał. Ci tedy dwaj młodzi ludzie, czy to z powodu niedorosłego wieku Władysława, czy dla jakich innych widoków, silny opór czynili elekcji i koronacji Władysława, a nawet znaleźli się niektórzy ze znakomilszej szlachty, którzy rozpoczętej już uroczystości przeszkodzić chcieli. Lecz roztropnością i zręcznością Biskupa Zbigniewa i Jana Oleśnickiego przezwanego Głowackim, krewnego Zbigniewa, wszystko zostało uśmierzone i po nastąpieniu wspólnej zgody, Arcybiskup Albert w katedrze Krakowskiej Władysława uroczystym obrządkiem koronował w roku 1434. w dzień Ś. Jakóba starszego Apostoła, czyli 25. Lipca, o zachodzie słońca. Zresztą owi Nowatorowie nie przestawali wichrzyć i pod pozorem dobra publicznego ulegając swej skłonności do zamieszek, poburzali szlachtę przeciwko stanowi duchownemu i jakby owiani szałem rozszerzonej w sąsiednich Czechach herezji Hussa, zaczęli zaprzeczać kościołowi prawa pobierania dziesięciu. Na sejmie w Brześciu Kujawskim wielkie stąd powstało zaburzenie i rzecz nie była rozstrzygniętą, ale odłożoną do innego sejmu naznaczonego do Piolikowa. Nim dzień na ów sejm naznaczony nadszedł, Arcybiskup Albert zwołał sobór prowincjonalny do Łęczycy, w dzień Wniebowstąpienia Chrystusa Pan, !, w który gdy się zgromadzili podwładni Biskupi, po długiej rozwadze postanowiono, że w czasie małoletności króla, inaczej swobód kościoła zabezpieczyć nic można, jak odkładając na czas dalszy; że jeżeliby silny jaki przeciw temu opór powstał, należy klątwę rzucić; magnatom Wielko-polskim, którzy prawo dziesięcin najuporczywiej znieść chcieli, odpowiedzieć w ten sposób, że Statut czyli przywilej Arcybiskupa Jarosława nie może ściśle obowiązywać duchowieństwa, gdyż od tego czasu przeciwny zwyczaj się upowszechnił. Po ukończeniu lego soboru, sejm w Piotrkowie zebrał się na uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Był obecnym na nim Arcybiskup Albert i prawie wszyscy djecezalni Biskupi, oraz delegowani od Kapituł Katedralnych. Pomiędzy świeckiem! Senatorami pierwsze miejsce zajmował Mikołaj z Michałowa herbu Róża Kasztelan i Starosta Krakowski. Na tym sejmie większa była liczba duchownych, niżeli świeckich, których, jak powiada Długosz, już to bojaźń Boga i szkrupuł sumienia, oraz gorliwość o wiarę Chrześciańską, już to słabość zdrowia w domu zatrzymały. Zebrani w kościele parafjalnym Piotrkowskim dni kilka żwawe spory toczyli. Jedni żądali, ażeby statut czyli przywilej Arcybiskupa Jarosława w całej zupełności był zachowany, drudzy dowodzili, że takowy statut uległ przedawnieniu i że zupełnie inny przeciwny jemu nastał zwyczaj, że wreszcie stosuje się tylko do kościoła Gnieźnieńskiego, dla Krakowskiego zaś bynajmniej nie jest obowiązującym, gdyż za wdaniem się Króla Kazimierza, wyszedł inny statut czyli przywilej Bodzanty, bardzo korzystny dla stanu duchownego. Świeccy panowie opierali się szczególniej temu, żeby dziesięciny z pól włościan pobierane, nie były przenaszane na ziemie dworne, oraz żeby dziesięciny zabierali własną uprzężą ci, do których one należą. Gdy duchowni praw swoich nie ustępowali, a świeccy podane przez duchownych warunki ugody upornie odrzucali, niektórzy z magnatów, a mianowicie: Abraham z Zbąszyna sędzia ziemski Poznański, Spylko Melsztyński i Jan Strasz z Białaczowa, postanowili gwałtownych i stanowczych użyć środków, to jest, dziesięciny zatrzymać i dopóty onych nie wydawać, dopóki duchowieństwo nie przystanie na żądanie świeckich i nie zawrze u. gody z nimi. Uchwała ta jednak została wówczas bez żadnego skutku, gdyż bojaźń klątwy, którą w razie sekwestru Biskupi rzucić postanowili, wstrzymała ich od tego kroku. Działo się to w roku 1435.; obszernie o tem czytać można w dziele Jana Długosza.

W następnym 1436. roku zawarty został traktat pokoju wiecznego z Krzyżakami i Wielkim Mistrzem ich w Prusiech Pawłem de Russdorff. Akt takowy znajduje się w zbiorze ustaw Państwa, zebranych i drukiem ogłoszonych przez Jana Herburia. Pokój ten stanął w Brześciu Kujawskim, w przytomności Senatorów duchownego i świeckiego sianu, oraz wielu ze szlachty. Akt oryginalny opatrzonym został pieczęcią i podpisem Arcybiskupa Alberta, oraz wielu innych osób. Opisaliśmy ważniejsze publiczne działania Arcybiskupa Alberta, teraz należy nam wzmiankę uczynić o sprawach tyczących jego obowiązku pasterskiego.

Paweł Włodzimierz z Brudzewa herbu Dołęga, Kustosz Krakowski, prosił Króla Władysława Jagiellończyka, żeby kościoł parafjalny ś. Egidjusza w miasteczku Kłodawie, którego on był wtedy kuratorem, poruczony został w zarząd Kanonikom Regularnym; Arcybiskup przeto Albert z polecenia Króla Władysława, zakonników tych do pomienionego kościoła wprowadził. Pierwszym w nim proboszczem i przełożonym zakonników był Santko czyli Sędziwoj z Czechela. Jemu to Długosz przypisał dokładnie spisane życie ś. Męczennika i Biskupa Stanisława, jak to można widzieć na czele owego dziełka, gdzie oraz znajduje się odpowiedź tegoż Sautki do Jana Długosza. Damalewicki wspomina o następnych ważniejszych czynnościach jego urzędowania: W kościele metropolitalnym wystawił i uposażył dwie prebendy, jedną dla Teologa, drugą dla Prawoznawcy. W Kollegjacie Łęczyckiej wystawił ołtarz pod wezwaniem ś. Andrzeja i przypisał do niego dziesięciny ze wsi Borysławic, wynoszące do 14. grzywien, oraz ze wsi królewskiej Lucimeża. Kanonikom Łęczyckim dziesięcinę gruntową z ugorami ze wsi nazwanej Łagiewnicka Wola na wieczne czasy podarował. Kapitule metropolitalnej sto grzywien szerokich groszy pragskich na koszta pogrzebu zapisał. Atłasu dwadzieścia sztuk na ornaty i baldachimy darował; hojniejszy w tem dla Kościoła metropolitalnego, niżeli dla Katedry Krakowskiej, gdyż tej, jak Starowolski świadczy, jeden tylko mszał na pamiątkę zostawił. Kollegjacie Łowickiej, przez Jarosława Bogurję ufundowanej, zrobił znaczne nadanie z dochodów dóbr stołowych arcybiskupich; spory o granice w dobrach arcybiskupich ugodliwym sposobem zakończył. Do krewnych swoich był bardzo przywiązanym, i cały poświęcał się na wzbogacenie i pomnożenie świetności swej familji. Od sukcesorów poprzednika swego Mikołaja Kurowskiego kupił obszerne dobra Rylwiańskie i zamek lam wymurował. Blizko Iłży miasteczka Biskupa Krakowskiego, założył nową osadę czyli miasteczko i nazwał od herbu swojego Jastrzembie. Blizko Szydłowia w ziemi Sandomierskiej wybudował zamek nazwany Jastrzembiec, który kilka lat temu, Piotr Zborówski Wojewoda Krakowski znieść rozkazał i na tem miejscu obszerną sadzawkę wykopał. W ziemi Łęczyckiej nabył dobra nazwane Borysławice i zamek w nich wymurował. Ale całe to tak bogate dziedzictwo przeszło później w obce ręce. Trzynaście lat rządził Kościołem Metropolitalnym, i w roku 1436. w niedzielę, 2. Września, życie zakończył w Mnichowiczach wsi arcybiskupiej, leżącej w ziemi Rawskiej. Wnet po jego śmierci, Dersław z Rylwian synowiec jego a syn Marcina Wojewody Łęczyckiego, zabrał za zgodą niektórych z dworzan zmarłego, którym poczynił wielkie obietnice, wszelki sprzęt i znaczne pieniądze; oraz opanowawszy Zamek Borysławice, gdzie Arcybiskup wielkie pieniądze ulokował i innym synowcom one przeznaczył, do siebie zagarnął. Względem miejsca gdzie został pogrzebionym, niezgadzają się dziejopisowie; jedni powiadają że pochowany w Gnieźnie i że niedawno jeszcze widziany był w kościele katedralnym grób z mosiądzu, ówczesnym zwyczajem wyrobiony, z wizerunkiem zmarłego i napisem: "Pod tym pomnikiem spoczywają zwłoki Przewielebnego Ojca Alberta Arcybiskupa i Prymasa S. Gnieźnieńskiego Kościoła, zmarłego w roku 1436. " Drudzy dowodzą z większem do prawdy podobieństwem, pomiędzy innemi Paprocki, że pochowany został w kościele Benszowskim Zakonników Paulinów, który sam za życia ufundował i uposażył. Przytacza też pomieniony autor następny napis znajdujący się na jego grobie: "Tu leży Albert Jastrzembiec, pochodzący ze szlachetnej familji Lubniczów, który był naprzód Biskupem Poznańskim, później w roku 1412. przeniesionym został na Katedrę Krakowską, na której spędziwszy lat 12. przeniesionym znowu został do kościoła metropolitalnego gnieźnieńskiego w roku 1423. Sprawował w nim rządy lat 13. i umarł we wsi Mnichowiczach roku 1436. w dzień niedzielny dnia 2. Września." Do tego kościoła w Beuszowie, pomieniony Arcybiskup przeniósł w roku 1421. Zakonników reguły ś. Pawła pierwszego Pustelnika, gdzie też wystawił Klasztor z muru i uposażył go. Za czasów tego Arcybiskupa Krzyżacy w Prusiech pamiętną ponieśli klęskę od Króla Władysława Jagiełły w roku 1410. Pomiędzy innemi dziejopisami Polskiemi, Jan Ciołkowski, który wydał spisane pokrótce Żywoty Arcybiskupów Gnieźnieńskich, następuie o tym Arcybiskupie powiada: "Mąż zasłużony w Rzeczypospolitej, ale szkodliwych niekiedy dla niej rad udzielał, i ztąd u wielu zostawał w nienawiści. Prócz tego, w wynurzeniu zdania swojego, szczególniej w radzie publicznej, był wahający się, w odkryciu prawdy przed Królem mniej dbały i zawiłych wyrażeń w mówie używać zwykły."

Koniec wersji demonstracyjnej.

XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XL.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POCZET ARCYBISKUPÓW W TYM TOMIE ZAWARTYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej