Stanisław Bużeński

ZYWOTY ARCYBISKUPOW GNIEZNIENSKICH III

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

L.

LI.

LII.

LIII.

LIV.

LV.

POCZET ARCYBISKUPÓW W TYM TOMIE ZAWARTYCH.

ŻYWOTY ARCYBISKUPÓW GNIEŹNIEŃSKICH, PRYMASOW KORONY POLSKIEJ I WIELKIEGO KSIĘSTWA LITEWSKIEGO, OD WILIBALDA DO ANDRZEJA OLSZOWSKIEGO WŁĄCZNIE

Tom III.

Bużeński Stanisław

Z rękopismu łacińskiego na język polski przełożył Michał Bohusz Szyszko

WSTĘP I WIADOMOŚĆ O ZAŁOŻENIU ARCYBISKUPSTWA, TUDZIEŻ O JEDENASTU PÓŹNIEJSZYCH PRYMASACH, DO ZGONU KSIĄŻĘCIA MICHAŁA PONIATOWSKIEGO, dodał Mikołaj Malinowski

kiego pod herbem Radwan. W pierwszych latach młodości ćwiczył się on w naukach, korzystając z hojności Andrzeja Hrabi Tęczyńskiego Kasztelana Krakowskiego, na którego dworze później zostawał i gdy tam nie w jednej okoliczności okazał swą wierność, dowcip i biegłość w sprawowaniu interessów, zalecony przez Tęczyńskiego, dostał się do dworu Sebasljana Branickiego Referendarza Państwa, który później umarł Biskupem Poznańskim i odznaczał się biegłością w prawie krajowem i pod jego przewodnictwem nabył niepospolitej biegłości w prawoznawstwie. Wreszcie, gdy Tęczy liski dla spełnienia uczynionego ślubu, przedsięwziął odbyć podróż do Jerozolimy dla zwiedzenia miejsc świętych, pamiętnych śladami stóp Zbawiciela, Uchańskiemu polecił zarząd swych obszernych majętności. Po powrocie Tęczyńskiego z lej dalekiej podróży i wkrótce nastałej śmierci jego, przyjął służbę u Królowej Bony, która wtenczas wedle woli swojej rozdawała duchowne i świeckie urzędy, i gdy znany jej był z powszechnej opinji, jako rostropny i biegły prawnik i rządzca, dostał u niej urząd Sekretarza sprawującego interessa Królowej, tyczące się jej obszernych posiadłości. Spełnił on na tym urzędzie położone w nim zaufanie Królowej, która chcąc nagrodzić zasługi jego, udzieliła mu pierwej mniejsze beneficja, dziekanję Płocką i Archidjakonję Warszawską; później zaś za jej wdaniem się Zygmunt I. zrobił go. Referendarzem Państwa, jakowy urząd spełniał lat dwanaście i po wstąpieniu na tron Zygmunta Augusta, wyniesiony był na katedrę Chełmińską, na którą potwierdzenia z Rzymu, śród trwogi i niepewności, czekał przez całe lat dwa; gdyż nie było tajnem Papieżowi, że Uchański nie był zbyt gorliwym Kapłanem i sprzyjał szerzącym się wówczas nowym naukom. Siedział wtedy na stolicy Piotrowej Paweł. IV. który razem z ś. Kajetanem Tienejskim założył zakon Kleryków regularnych, zachowujących sposób życia pierwszych Apostołów; a ponieważ on przed ustanowieniem zakonu był Biskupem Teatyńskim, ztąd zakonnicy ci przezwani zostali Teatynami. Papież ten, sród krzewiących się wszędzie błędnych dogmatów seklarzy, był gorliwym obrońcą wiary i przestrzegał ze wszelką ścisłością dawnej karności kościoła. Wysłał on był do Polski Aloizego Lippomani Biskupa Werońskiego, człowieka bardzo pobożnego i uczonego, za którego namową Arcybiskup Dzierżgowski, dla poratowania zagrożonej zewsząd sprawy Katolicyzmu, zwołał sobór prowincjonalny do Łowicza, którego uchwały, gdy wszyscy Biskupi bez żadnej restrykcji podpisali, Uchański jeden położył warunek, którym się Królowi raczej niżeli Bogu chciał podobać. Stąd bezzasadne urosło podejrzenie, że Uchański, lubo rodem z Mazowsza, którego mieszkańce byli zawsze jak najprzychylniejsi dla Kościoła katolickiego, sprzyjał nowym sektom, w które ów wiek aż nadto obfitował. Bielski też powiada, ze Jan Drohojewski Biskup Władysławowski i Uchański Biskup Chełmiński, uważani byli przez Papieża za ludzi mało dbających o dobro Kościoła i napominani byli przez niego, aby się nie dali uwodzić lada powiewem fałszywej nauki. Gdy Drohojewski życie zakończył, Zygmunt August Uchańskiego mianował następcą jego i przedstawił na potwierdzenie Pawła IV., który ociągał się z udzieleniem zezwolenia swego na przemieszczenie go z Chełmińskiej na Władysławowską katedrę. Król wysłał do Rzymu Jana z Budzisława Wysockiego Opala Lendzkiego, któremu pomiędzy innemi rzeczami poruczył, ażeby usilnie się starał o potwierdzenie Uchańskiego na katedrę Władysławowską. Wysocki doniósł Królowi, że Papież żadną miarą nakłonić się niedaje do udzielenia pomienionego potwierdzenia. Król był niezmiernie tą wiadomością zasmucony i pisał do Arcybiskupa Dzierżgowskiego, radząc się go jak ma w tym razie postąpić; a tymczasem dał rozkaz Kapitule Władysławowskiej, ażeby nie czekając na potwierdzenie Papieża, wszystkie dobra stołowe Biskupie oddala we władanie Uchańskiego. Dzierżgowski odpowiedział Królowi, że Papieżowi jako ojcu i pasterzowi całego Chrześcijaństwa należy winną cześć oddać, i że odmienne zdanie Króla żadną miarą nie może stawać na przeszkodzie, gdyż to należy do obowiązków i praw służących najwyższemu Pasterzowi, ażeby nikomu bez dojrzałej rozwagi, błogosławieństwa swego nie udzielał, jak o tem nauczają przepisy apostolskie i kościelne. Również rozkaz Króla względem oddania dóbr Biskupich w posiadanie Uchańskiego z pełną umiarkowania naganą królowi wyrzucał. "Postąpiono w tym razie, pisze on, wbrew prawom kościelnym, które azali komukolwiek wolno nadwerężać, niech Wasza Kólewska Mość sama osądzi. Samemu też Biskupowi nie godziło się wchodzić w posiadanie dóbr Biskupich samowolnie, lub z użyciem władzy świeckiej, jak o tem wyraźne znajdują się przepisy w kanonach apostolskich, które Klemens pierwszy następca Piotra za życia jeszcze Apostołów wydał i niech się ogląda na to, ażeby takowem przywłaszczeniem dóbr Biskupich nie ściągnął na siebie wielkiej odpowiedzialności. Niech to ma na uwadze że Wasza Królewska Mość nie może mu poruczyć pieczy nad duszami i rozdawnictwa Sakramentów, że to prawo należy tylko temu do którego powiedziano: paś owce moje; że inaczej, gdyby każdy przywłaszczał władzę związywania i rozwiązywania, nastąpiłoby Babilońskie zamieszanie. " W obszernym tym liście Dzierżgowski liczne przytacza powody, dla których Król z umiarkowaniem i winną uległością powinien znieść tę zwłokę Papieża i nie przywłaszczać sobie władzy w rzeczach duchownych. Również Kardynał Hozjusz wziął na siebie ułatwienie tego interessu w Rzymie i zapewnił, że on prędzej tę rzecz ukończy, niżeli żeby miano gwałtownych i ostatecznych chwycić się środków. Do wszystkich też prawie Biskupów rozpisane były w tym przedmiocie listy przez Króla, jako to: do Felixa Ligęzy Arcybiskupa Lwowskiego i Biskupów: Andrzeja Zebrzydowskiego Krakowskiego, Andrzeja Czarnkowskiego Poznańskiego, Andrzeja Noskowicza Płockiego, Jana Dziaduskiego Przemyślskiego i Leonarda Słuczewskiego Kamienieckiego. Z odpowiedzi ich, które znajdują się pomiędzy posiadanemi przezemnie rękopismami, wyczytuję: że oni, jakby jednemi usty w jednym duchu łagodności i umiarkowania, radzili i upominali Króla, ażeby żadnych gwałtownych środków w sprawie Uchańskiego nie używał, ale żeby ją. poddał pod sąd i rozwagę Najwyższego Pasterza, do którego rozstrzygnienie w podobnych razach należy. Senatorowie jednak świeccy, jako Jan Hrabia Tarnowski Kasztelan Krakowski Wielki Hetman Koronny i Stanisław Hrabia Tęczyński Wojewoda Krakowski byli odmiennego zdania; i z wielkiem ubliżeniem dla stolicy apostolskiej do Króla pisali. Zdanie ich w radzie Królewskiej przemogło, albowiem gdy Papież znając zachwianą wiarę Uchańskiego zwlekał z udzieleniem mu potwierdzenia, on z pomocą władzy świeckiej, a niesłychanem lekceważeniem stolicy Apostolskiej, objął zarząd djecezji, oraz wszyskie dochody bezprawnie przez lat blisko cztery pobierał, aż do śmierci Papieża Pawła IV. Następca jego Pius IV. za wstawieniem się i usilnem naleganiem Zygmunta Augusta, udzielił żądane potwierdzenie, a być może i prawo zatrzymania pobieranych niesłusznie dochodów. Zostając na tej katedrze, okazał Uchański nie wielką gorliwość ku wierze katolickiej, gdy przyjął do towarzystwa i dworu swego Andrzeja Frycza Modrzewskiego zawziętego heretyka, który w bluźnierczych pismach często na kościół powstawał; oraz tego bezbożnego sektarza obdarzył niektóremi z dóbr stołowych Arcybiskupich, pod pozorem znajomości jego w rzeczach ekonomicznych. Stanisław Orzechowski częste miewał z nim dysputy w przedmiocie teologicznym, w przytomności Uchańskiego i uczonemi oraz gruntownemi przekonywał go dowodami; wydał nawet na widok publiczny dzieło przypisane Uchańskiemu Biskupowi Władysławowskiemu pod tytułem: Frycz, czyli o władzy Stolicy Apostolskiej. Ale co najwięcej przynosi zakały imieniowi Uchańskiego, to ta okoliczność, którą Damalewicz w Żywotach Arcybiskupów przytacza, że gdy jak wyżej powiedzieliśmy, nieprawym sposobem objął zarząd djecezji Władysławowskiej i Paweł IV. rzucił na niego klątwę, on ze swej strony z wielkiem zgorszeniem wszystkich powstawał na Papieża, i ogłosił przeciw niemu kary kościelne, co było dotąd rzeczą niesłychaną i zgubnym dla drugich przykładem. Naśladował on w tym razie Maura Biskupa Raweńskiego, który jak Henryk Spondanus powiada, gdy był wyklęty przez Papieża Witaljana, wsparty protekcją Exarchy, wyklął wzajemnie Papieża. Dodaje tenże Damalewicz, że na Sejmie walnym w zebraniu publicznem Stanów Państwa, namówiony jeden z sektarzy głośno oświadczył, że Uchański w rzeczach wiary jednego jest z nim zdania; na co Biskup wnet odpowiedział: że on fałszywie zadaje jemu wspólność niedowiarstwa, a dla udowodnienia niewinności swojej odczytał wyznanie wiary Katolickiej ogłoszone przez Papieża Piusa IV. i zeznał że wierzy w to wszystko co tam jest pomieszczone. Pomimo to jednak nie okazał on wytrwałej i należytej gorliwości przeciwko zapamiętałym sektarzom, pustoszącym winnicę Pana Zastępów. Tymczasem po nastałej śmierci Przerembskiego, Uchański protegowany przez Króla, wyniesiony został na katedrę metropolitalną, przebywszy lat pięć na katedrze Władysławowskiej. Nim jednak objął on rządy metropolitalnego Kościoła, wielka wzniecona została burza przeciw Kościołowi i duchowieństwu przez heretyków, których rozhukane namiętności miotały łódką Piotra. W skutek ich zabiegów władza Kościoła prawie do szczętu zniesioną została, przez prawo czyli konstytucję potwierdzającą rozporządzenie królewskie z roku 1552., którem zabroniono zostało sądom Kasztelańskim wykonywać wyroki Biskupie przeciwko heretykom w rzeczach tyczących się religji ferowane. Tym sposobem wolni od wszelkiej kary mogli oni w każdym sądzie bronić sprawy swojej; dawny zwyczaj i prawo Kościoła do owych nieszczęśliwych czasów w całej mocy istniejące, przez to prawo w roku 1562. uchwalone, zniszczone zostały, oraz zostawiona władza słuchania i wierzenia w co się podoba a zerwania wszelkich stosunków z władzą duchowną.

W początkach rządów tego Arcybiskupa, Zygmunt August, wbrew dawnemu zwyczajowi przodków swoich, na Sejmie Piotrkowskim w roku 1563. ustanowił osobny nadzwyczajny skarb dla utrzymywania ciągłego wojska, mającego strzedz granic ziem Ruskich od napadu Tatarów. Na ten cel wyznaczył czwartą część dochodów ze wszystkich dóbr królewskich dla opłacenia żołdu żołnierzom, jakowy pobór późniejszemi prawami dokładniej opisany, miał być. składanym w mieście Rawie. Przedtem Królowie dochody z dóbr królewskich po większej części obracali na obronę Rzeczypospolitej. Żeby zaś opłata takowej czwartej części dochodów pewniej dochodziła, ustanowieni byli Rewizorowie czyli Lustralorowie do wszystkich dóbr królewskich w Polsce, i należących do niej prowincjach, którzyby po wyciągnieniu i obrachowaniu dochodów, oznaczyli ilość mającej się wypłacać summy; lecz wyciąg takowy wykonanym został z większą prywatnych, niżeli publiczną korzyścią.

W owym też czasie pomyślnie ukończonym został Sobór Trydencki i prezydujący na nim Stanisław Hozjusz Kardynał otrzymał pozwolenie u Papieża Piusa IV. odwiedzić swoję djecezję, od której przez tak długi przeciąg czasu, zajęty ważnemi sprawami Kościoła, był oddalonym. Znalazł on wielu obłąkanych błędną nauką sektarzy, którzy z sąsiednich Pruss Książęcych w djecezji Warmińskiej jad zepsucia rozszerzali. Hozjusz oczyścił djecezję swoję z tych chwastów i pierwszy wprowadził do Polski nowo ustanowiony Zakon Zgromadzenia Jezusowego, oraz założył dla nich Kollegjum i Seminarjum w Brunsbergu, uposażywszy je dość szczupłemi dochodami z dóbr stołowych biskupich i kapitulnych. Na Soborze Trydenckim poznał on był Jakóba Laynez, który był drugim po ś. Ojcu Ignacym Przełożonym Jeneralnym Zgromadzenia Jezusowego, oraz Alfonsa Salmerona, mężów biegłych w naukach świeckich i duchownych, i ta okoliczność podała mu myśl wprowadzenia do Polski lego nowo założonego z tak wielkim pożytkiem Kościoła Zakonu. Layuez miał spełnić dalsze żądania Kardynała, gdy tymczasem śmierć przeszkodziła zamiarom jego, zostawił przeto dokonanie tego dzieła ś. Franciszkowi Borgia, następcy swojemu, który na żądanie Hozjusza i po obmyśleniu przez niego miejsca pobytu i sposobu życia, wysłał kilku członków Towarzystwa do Heilsberga, gdzie Hozjusz przebywał, i ci w roku 1563. otworzyli tam szkoły, w których zaczęli uczyć gromadnie zbierającą się do lego świętego zakładu młodzież. Po założeniu w tymże mieście nowicjatu i znacznem pomnożeniu w krótkim czasie członków towarzystwa, z niezmienia szybkością rozszerzać się zaczęli po Polsce, Litwie i należących do nich prowincjach, z wielkim pożytkiem Kościoła a niesłychanym uszczerbkiem i zagładą wszelkich herezji. Do dziś dnia ci niezmordowani robotnicy nie przestają pracować w winnicy Pańskiej, o czem w dalszym ciągu mówić będziemy; wróćmy dopiero do opisania dalszych czynności Arcybiskupa Uchańskiego.

Otrzymawszy od Pjusa IV. za wdaniem się Króla Zygmunta Augusta, potwierdzenie na przemieszczenie swoje oraz palljum metropolitalne, przybył do Gniezna i odprawił uroczysty obrzęd wstąpienia na katedrę dnia 13. Listopada. Powitał go delegowany od kapituły Łukasz Podoski Proboszcz Gnieźnieński, Kanonik Krakowski, mąż uczony, którego Zygmunt August do rozmaitych poselstw używał i nieraz doświadczył jego pilności i biegłości w sprawowaniu interessów. Tymczasem jak przedtem niezliczone błędy kacerskie zalewały Polskę, i wiara katolicka miotaną była wzburzonej opinji falami, tak również i za czasów Uchańskiego bramy piekła nie przestawały powstawać przeciwko skale Kościoła Katolickiego. W roku 1563. przybył do Polski Walenty Gentilis, odnowiciel bezbożnej nauki Arjusza, od tylu lat pogrążonej już w otchłań piekielną i bluźniący przeciwko prawdom wiary Katolickiej. Był on rodem z Włoch i tak w Niemczech jak Polsce rozszerzał szczególniej błędną naukę Michała Serweta Hiszpana o Chrystusie Panu i o Trójcy Przenajświętszej, oraz nowych fałszów do nauki tej przydał i niemało dusz w swoję sieć zagarnął. Przywołany do Polski przez Blandrata i Alcjatę, tejże nauki zwolenników, żył z nimi w zgodzie czas niejakiś, dopóki nie zaszły pomiędzy nimi samymi spory i kłótnie, gdyż Blandrata jawnie wyznawał wiarę Arjusza, Alcjat zaś skłaniał się więcej do bezecnych wymysłów Mahometa. Tymczasem Król Zygmunt August chcąc przynieść pomoc zachwianej i upadającej religji, oraz zapobiedz ażeby sekty niezgodne pomiędzy sobą nie mięszały spokojności publicznej, na Sejmie walnym Piotrkowskim ogłosił ustawę, na mocy której, wszyscy cudzoziemcy, rozszerzający w kraju błędne sektarzy nauki, mieli ustąpić z Państwa. Gentilis na mocy tej ustawy musiał opuścić Polskę, wydawszy przedtem na widok publiczny dzieło pełne oburzających bluźnierstw przeciwko Trójcy Przenajświętszej. Gdy zaś do Bernu, jednego z Kantonów Szwajcarskich przybył i tak bezecne fałsze przeciwko bóstwu Jezusa Chrystusa prawił, Berneńczykowie, wyznający sektę Kalwina, oburzyli się na tę naukę i schwytawszy Gentilisa wrzucili go do więzienia. Powyższa ustawa królewska jakby uderzenie piorunu niewielu różnowierców o zgubę przyprawiła, niektórych bojaźni nabawiła, ale niezapobiegła bynajmniej temu, ażeby sekty Arjanów i Anabaptystów połączywszy się w jedno nie rozszerzały zgubnej zarazy po całej Polsce i Litwie i nieoderwały wielu obłąkanych od jedności Kościoła Katolickiego, pogrążywszy ich w odmęt niegodziwych zdań swoich. Sekty te zaledwo za dni naszych stłumione i z Państwa rugowane, za granicami jego nieprzestają na Kościół Katolicki wywierać jadu swojego; w dalszym przeto ciągu obszerniejszą o nich podamy wiadomość. Nie mogę przemilczeć tutaj co Damalewicz o Uchańskim powiada, że będąc winien Zygmuntowi Augustowi wyniesienie swoje, czy to dla zawdzięczenia za otrzymane od niego łaski, czy z innych jakich pobudek, starał się dokazać tego, ażeby duchowieństwo prowincji Gnieźnieńskiej pewny stały podatek opłacało do skarbu królewskiego. Sprzeciwili się tak nowej i niezwykłej rzeczy członkowie kapituły metropolitalnej i Biskupi djecezalni, i zanieśli formalną przeciw temu protestację. Nieznośnem zdawało się być takowe jarzmo, którem stan duchowny miał być obarczonym, oraz nadwerężenie praw służących Kościołowi, a uwalniających go od wszelkich podobnych uciążliwości. Zaniesione były skargi do Stolicy Apostolskiej, która wdaniem się swojem uczyniła bezskutecznem takowe targnienie się na własność i prerogatywy służące Kościołowi. Również kapituła metropolitalna w innem zdarzeniu oparła się Arcybiskupowi i nie mogła zezwolić na to, ażeby majętność Konary w ziemi Czerskiej leżąca, ustąpiona była prawem emfiteutycznem synowcowi jego Pawłowi Uchańskiemu.

Tymczasem przybył do Polski, wysłany przez Papieża Piusa IV. Jan Franciszek Commendoni wprzódy Biskup Zacyntu w Grecji, później przez Pjusa IV, wyniesiony na godność Kardynała, mąż niepospolitej nauki, rozumu i biegłości w sprawowaniu interesów. Przybył on w tym właśnie czasie, kiedy Uchański objął rządy metropolitalnego Kościoła. Jak rozwolnioną była wtedy karność kościelna, jak opłakany stan Kościoła skołatanego tylu burzami, pięknie i dokładnie opisał w życiu Commendoniego Antoni Marja Graziani od Grobu S. Zbawiciela, później Biskup Ameryński, który był powiernikiem i sekretarzem wspomnionego Kardynała i będąc świadkiem wszystkiego co się wówczas w Polsce działo, wiele szczegółów umieścił w dziele swojem, o której żadnej wzmianki niema w dziejopisach polskich. Między innemi rzeczami powiada on, że gdy po zawarciu powtórnego małżeństwa Króla zaszły nieporozumienia pomiędzy Królową Boną a synem jej Zygmuntem Augustem, z powodu nienawiści jaką Bona ku synowej swej Barbarze powzięła, władza królewska była zachwianą a bezprawiu i swawoli były popuszczone cugle; ta okoliczność również inne wyżej wspomniane od nas przyczyny, przyłożyły się wiele do tego, że rozmaite zagraniczne sektarskie błędy i niedorzeczne opinję rozsiewane były w Polsce przez licznych nowych nauk mistrzów, którym jak zwykle niezbywało na obłąkanych, podzielających ich zdanie, lub z zawziętością na nich powstających, To było powodem że za usilnem staraniem Kardynała, wyszedł wyżej wzmiankowany od nas rozkaz króla, którym najsurowiej zalecano wszystkim Antitrinitarzom i Anabaptystom ustąpić z kraju. Pomiędzy innemi gdy Bernard Ochino ze Sjenny, o którym wyżej wspomnieliśmy, protegowany przez niektórych błędną nauką jego wiedzionych, ukrywał się w Polsce i nieprzestawał zgubnych błędów rozsiewać, Kardynał Commendoni wszelkiej dołożył usilności, ażeby ten odstępca wiary i reguły zakonnej, był schwytany lub z kraju wygnany. Musiał tedy wkońcu ten bezecny szalbierz ustąpić z Polski i tułając się po rozmaitych krajach, osiadł wkońcu w pewnej małej wioszczynie w Morawji leżącej u jednego z dawnych przyjaciół swoich, gdzie w siedmdziesiątym roku wieku swojego, z żoną, dwóma córkami i synem, z morowej zarazy życie zakończył. Jednak Walerjan Magnus Kapucyn Medjolańczjk, w księdze swojej Rozpraw o wierze Katolickiej inną o Ochinie podaje wiadomość, powiadając, że był zamordowanym w Gniecie (Guettae?) przez uczniów swoich, gdy opłakując przeszłe winy, odwoływał rozsiewane dawniej heretyckie błędy i wracał na łono katolickiego kościoła. My z naszej strony nic pewnego w tej mierze udzielić nie możemy. Co się tycze Kommendoniego, ten po przybyciu do Polski, nietylko znalazł skołatany i różnemi kacerzy napadami zachwiany stan Kościoła, ale nadto z wielkim smutkiem swoim musiał patrzeć na rozterki i kłótnie dwóch przedniejszych w Kościele polskim Prałatów. Były to osoby pierwsze miejsca w duchowieństwie i Senacie zajmujące: Arcybiskup Gnieźnieński Uchański i Biskup Krakowski Filip Padniewski; pierwszy godnością i stopniem, drugi bogactwy i talentami znakomity. Pomiędzy nimi gdy otwarta panowała nieprzyjaźń, niezgodni w sposobie myślenia, jednakową pałali chęcią zamieszek i wewnętrznych zaburzeń. Uchański, jak wyżej powiedzieliśmy, będąc niespokojnego umysłu, zmiennego i skwapliwego do odmian charakteru, sprzyjał nowym opinjom i pochlebiał sobie, że w razie zmian religijnych i wprowadzenia nowo wymyślonych przez różnowierców obrzędów, gdy władza Papieża zniesioną będzie, on sianie się Głową i najwyższym Pasterzem Polskiego Kościoła i przyjdzie do wielkich bogactw. Niektórzy z heretyków podsycali tę próżność jego i czynili pewną nadzieję, że życzenia jego będą spełnione. Przed Kommendonim udając gorliwość swoję ku wierze, opłakiwał nieszczęśliwy stan Kościoła, niezgody Biskupów, obojętność powszechną dla religji, wkońcu oskarżał Króla sprzyjającego różnowiercom i wszystko im czynić dozwalającego. Dowodził przeto że go potrzeba groźbami i odwołaniem się do Papieża zastraszyć; że wszyscy Katolicy urażeni są na niego za częste odmawianie im urzędów a rozdawanie onych różnowiercom; że jeśliby Kommendoni działając w imieniu Papieża i wedle władzy sobie udzielonej, chciał stanąć na czele partji katolickiej, mógłby Króla zkądinąd lękliwego i niestawiającego oporu śmiałym przedsięwzięciem strachem nakłonić do swych widoków. Podając takowe rady, miał na celu poróżnić Króla z Papieżem i wzmocniwszy tym sposobem stronę różnowierców, dopiąć zamiarów swoich. Tegoż samego zdania był Padniewski, który także radził Króla strachem zniewolić, ale ten działał z innych powodów; każdy z nich jednak miał na celu korzyść własną a nie dbał o dobro publiczne i chciał kosztem Rzeczypospolitej dopiąć zamiarów swoich. Kommendoni jednak zbadawszy sposób ich myślenia, i wiedząc do czego dążą podawane przez nich rady, przewłóką czasu starał się zapobiedz widokom Uchańskiego, i obrawszy inną drogę przeciwną tej którą on jemu doradzał, nie chciał odstręczać Króla pogróżkami, które pospolicie próżne są i bezskuteczne, jeśli niema sposobu poparcia ich siłą, albo co częściej bywa, przeciwny wydają skutek; w częstych zaś z Królem rozmowach starał się zabezpieczyć go od próżnej obawy podniecanej przez ludzi fałszywych i chytrych, którzy tak jego jak Państwo chcą na niebezpieczeństwo narazić, a od którego jedynie przewłoka czasu i pobłażaniem uchylić się można. Jak trafny był takowy sposób postępowania Kommendoniego z Królem, obszernie i dokładnie opisał wspomniany wyżej przez nas autor życia jego Graziani. Tenże opisuje na jak wielki szacunek zasłużył Kommendoni u Króla, umiejącego cenić jego prawość i rozsądek. Gdy Kardynał miał opuścić Polskę, Król nie chcąc ażeby mąż tak znakomity wyjechał z kraju nieotrzymawszy jakowego dowodu jego życzliwych chęci, posłał mu przez Piotra Myszkowskiego Biskupa Płockiego przywilej zapewniający mu dożywotnią pensję po 2, 000. czerwonych złotych na rok, ale jakkolwiek to nie była zbyt wielka szczodrobliwość, Kommendoni nie przyjął jej i podziękowawszy za łaskę królewską, odesłał przez Myszkowskiego przywilej Zygmuntowi Augustowi, będąc tego zdania, że pięknie jest zasłużyć na łaskę królewską, ale piękniej ofiarowanej łaski nie przyjąć. Pomimo to jednak, jak Rejnhold Hejdenstein w opisaniu wypadków zaszłych po śmierci Zygmunta Augusta powiada, Król udzielił Kommendoniemu zaszczytu szlachectwa Polskiego, co wtedy należało jeszcze do prerogatyw władzy królewskiej. Ale przejdźmy do opisania dalszych dziejów Arcybiskupa Uchańskiego.

Wielu było naówczas Magnatów w Polsce i Wielkiem Księstwie Litewskiem, którzy sprzyjali obcym sektarzóm, i tym skuteczniejszą nieśli im pomoc w rozszerzaniu nowej nauki, im w większych laskach i znaczeniu zostawali u dworu. Mając też wielką wziętość u narodu, wszelkich starań dokładali, ażeby zwołany był sobór tak nazwany przez nich narodowy, na którym bez żadnego wpływu Papieża, mogliby samowolnie stanowić w rzeczach religji to, coby uważali z pożytkiem własnym i Rzeczypospolitej; a wiedząc że Arcybiskup sprzyja ich zamiarom, starali się nakłonić jego, jako mającego największy wpływ na duchowieństwo, do ułatwienia trudności w zwołaniu zamierzonego przez nich soboru. Nie był dalekim od lego Arcybiskup Uchański, dla przytoczonych wyżej przez nas powodów; przeto dniem i nocą obmyślał środki, jak ma len zamiar do skutku doprowadzić, i często naradzał się w lej mierze z powiernikiem swoim Andrzejem Fryczem Modrzewskim, człowiekiem ladajakiego charakteru i nizkiego pochodzenia, ale znanego powszechnie z nienawiści swojej ku pobożnym przodków zwyczajom i kościołowi katolickiemu, który zawzięcie prześladował w pismach drukiem ogłoszonych. Takowe zamiary Uchańskiego i zabiegi heretyków nie były tajne Kommendoniemu, który lubo z wielką pilnością starał się zamysły różnowierców i sprzyjającego im Arcybiskupa wniwecz obrócić, jednak postanowił milczeniem pokryć to, co wiedział o Uchańskim, gdyż w czasach lak krytycznych, śród takiej potęgi różnowierców, uważał za rzecz niebezpieczną zniechęcić i do ostateczności doprowadzić człowieka urzędem, bogactwy i związkami znakomitego, leni bardziej, że i Król nie był dalekim od podzielania zdań różnowierców, mając umysł zajęty fałszywemi opinjami, na których osłabienie i wykorzenienie Kommendoni całą swą usilność obrócił. Znalazłszy zręczność pomówienia o tem obszernie z Królem, przełożył mu ważne powody, dla których on powinien być przeciwnym zwołaniu narodowego soboru i przytoczył za przykład podobny sobór w Poissy we Francji przed dwoma lały odbyty, który na niczem się skończył. Przeto gdy w skutek starań i zabiegów różnowierców rzecz ta w Senacie roztrząsaną była, Król przeciął dalsze w lej mierze rozprawy, powiadając, że on nic nie może stanowić w rzeczach tyczących się religji. Nie tylko bowiem Biskupi, ale wielu ze świeckich Senatorów gorliwie stawało w obronie panującej religji. Z tych ostatnich najwięcej się odznaczał Stanisław Wolski Kasztelan Rawski, który wymownie dowodził, że niejest rzeczą prywatnych osób, ani też jakichkolwiek zgromadzeń narodowych stanowić prawa tyczące się religji i obrządków odnoszących się do czci chrześcijańskiej, na czem wszystkich żywot i zbawienie zawisło, i że to należy zostawić wedle obyczaju przodków i rozkazu Boga, uwadze i rozporządzeniu prawnych powszechnych soborów. "A lubo Ciebie, mówił dalej, Królu Auguście, chętnie Monarchą moim uznaję, pomimo to jednak nie myslę uchylać się z pod władzy

Najwyższego Pasterza." Tym sposobem Kommendoni zręcznością swoją zapobiegł knowanym przez heretyków zamachom, i powstrzymał Uchańskiego od przekroczenia granic swojego obowiązku, albowiem ten lękając się żeby nie oburzył na siebie Papieża i powszechnej opinji, zmienił swój sposób postępowania, i starając się pozyskać względy Kommendoniego, poróżnił się z heretykami, którzy bez Iego nie wiele pokładali ufności w jego charakterze, a ukrywając w dalszym czasie istotny swój sposób myślenia, pożyteczni! niekiedy dla kościoła dawał rady w Senacie. Kiedy zaś w owym właśnie czasie Pius IV. Papież, po ukończeniu powszechnego soboru Trydenckiego, potwierdził uchwalone na nim ustawy i wszystkim Arcybiskupom zalecił, ażeby w prowincjach, pod ich rządem zostających, zwołali sobory dla uczynienia stosownych wedle pomienionych ustaw rozporządzeń, Uchański starał się korzystać z takowej zręczności, i pod pozorem wprowadzenia nowych urządzeń, przez zgromadzonych na soborze powszechnym ojców zaleconych, naradzał się z Kommeudonim o potrzebie zwołania prowincjonalnego soboru, jakowego życzenia byli i inni Biskupi. Kommeudoni nie był przeciwnym zwołaniu soboru, i stosując się do chęci wielu znakomitych osób, zgodził się na zwołanie go do Piotrkowa. Znał Kommendoni dobrze sposób myślenia Uchańskiego, przeto pilnie śledził wszystkie kroki jego, i wiedział o tem, że ma potajemne stosunki z różnowiercami a nawet znakomitszych z nich powołał na ów sobór do Piotrkowa, o czem uprzedził Kommendoniego Mikołaj Wolski. Biskup tedy Władysławowski doniósł Królowi o tych tajemnie czynionych zabiegach, i ostrzegł go, żeby w iskierce starał się przytłumić pożar niezgody domowej. Król więc powagą swoją silnie przyłożył się do odwrócenia zamachów różnowierców, i napisał list do Uchańskiego, którym zwołanie soboru odkładał do przyjaźniejszej pory: jakowe żądanie Króla uskutecznionem zostało, i Arcybiskup bez trudności zgodził się na to, gdyż widział, że skryte jego zabiegi, pod pokrywką dobra publicznego czynione, nie były tajne tym, którzy badawczem okiem na jego postępowanie patrzali.

Gdy więc tylu ważnemi sprawami, a szczególniej odwróceniem tak niebezpiecznych zamachów, ze strony różnowierców na kościoł czynionych, zajęły był Konnnendoni, Papież zatwierdziwszy uchwały soboru Trydenckiego i kazawszy je podać do druku, zalecił wszystkim pilne onych wykonywanie. Posłał takową księgę ustaw i do Polski Kommendoniemu, i kazał mu wszelkich starań dołożyć, ażeby publicznie przyjętą była, i wedle jej przepisów urządzenia kościelne były do skutku doprowadzone. Skoro Kommendoni księgę tę otrzymał, udał się jak najśpieszniej do Pruss, do Kardynała Stanisława Hozjusza Biskupa Warmińskiego, przebywającego w Hejlsbergu, który niedawno był z Trydentu powrócił i z Kommendonim zostawał w najściślejszych stosunkach przyjaźni. Troszczył się niezmiernie o to Kommendoni, ażeby dzieło tak ważne i trudne uskutecznić wedle myśli i żądania Najwyższego Pasterza, wiele jednak widział w tem trudności, już to ze strony potężnej partji różnowierców, już ze strony samego Króla, lękającego się ich obrazić, oraz Uchańskiego, szukającego przyczyn do wewnętrznej niezgody i zaburzeń. Przypuściwszy tedy do tajemnych narad jednego tylko Kardynała Hozjusza, udał się stamtąd jak najśpieszniej do Króla, który zwołał był sejm walny na granicach Litwy w Parczewie. Skoro tam przybył, miał rozmowę sam na sam z Królem, w której przełożył jemu całą rzecz jak najdokładniej, i gdy Król pochwalił zamiary jego, a Kommendoni tegoż samego dnia chciał mieć posłuchanie w Senacie, ażeby nie dać czasu Uchańskiemu i różnowiercom do czynienia zarzutów, zostawił go w swoim gabinecie i kazał tam czekać, a sam udał się do Senatu i w krótce potem przysłał po niego dwóch Senatorów, którzy wprowadzili go do licznie zebranego Senatu, który mowy jego z głębokiem milczeniem słuchał. Znajduje się ta mowa w dziele Grazianiego, którą miał z pamięci, prawie bez przygotowania, ale mówił z laką mocą, powagą i przekonaniem, że wzruszył nie tylko Senatorów, szczególniej starszych, którzy pamiętali dawny stan religji i smutne zaszłe później zmiany, ale napełnił trwogą i podziwieniem różnowierców, a gorliwszym stronnikom katolickiej wiary łzy z oczu wycisnął. Gdy skończył mówić i chciał ustąpić ze zgromadzenia Senatu, Król kazał mu się zatrzymać jako nieznającego języka krajowego, i natychmiast zaczęto zbierać głosy. Pierwszy, któremu wypadało zdanie swoje otworzyć był Arcybiskup, i ten stosownie do charakteru swojego z wielką słów pompą wychwalał pieczołowitość Papieża i mądrość Ojców Soboru Trydenckiego, oraz wystawiał potrzebę przyjęcia księgi ustaw wręczonej Królowi przez Kommendoniego; ale był tego zdania, że nie należy pierwej dawać odpowiedzi, aż po przeczytaniu księgi i należytem onej rozpatrzeniu. Mowa ta Uchańskiego niepodobała się niezmiernie Biskupom i w ogólności Katolikom, i przyjętą była z gniewem i oburzeniem, gdyż uchwały powszechnego soboru nie mogły iść pod uwagę i roztrząsanie Króla i Senatu. Tedy Król nie zbierając dalszych głosów, a widząc z powszechnego poruszenia sposób myślenia obecnych, objawił, że jego jest wolą, ażeby przepisy soboru powszechnego były przyjęte i należycie spełnione; oraz takowej treści daną była odpowiedź przez Podkanclerzego Myszkowskiego Kommendoniemu. Zresztą wkrótce potem na soborze przez Uchańskiego zwołanym, zbawienne ustawy ś. soboru Trydenckiego przez duchowieństwo Polskie przyjęte były i do należytego spełnienia podane. Zwołanie zaś takowego soboru Uchauski długi czas zwlekał, nim Stanisław Karnkowski, naówczas Biskup Władysławowski, później następca Uchańskiego na katedrze Arcybiskupiej, nie napisał do niego listu, w którym śmiało przekłada mu potrzebę niezwłocznego zwołania soboru, dla ogłoszenia wedle rozkazu Najwyższego Pasterza ustaw soboru Trydenckiego i wprowadzenia ich w całym kraju w użycie. List ten przesłany przez Jana Demetrjusza Solikowskiego Scholastyka Władysławowskiego i Łęczyckiego, później Arcybiskupa Lwowskiego czytać można w księdze III. listów Karukowskiego drukowanych w Krakowie 1576. roku.

Oprócz innych niepomyślnych wypadków, któremi Polska niepokojoną była w owym czasie, groziło jej większe jeszcze niebezpieczeństwo. Narażona ona była na tęż samą rewolucję i z tegoż samego powodu, jaka była wybuchnęła w Anglji; albowiem Król Zygmunt August z pewnych powodów, o których zamilczeć wolę, obmierziwszy sobie Królowę Katarzynę, niewiastę wielkiemi cnotami, szczególniej wiernością małżeńską i szczerą pobożnością ozdobioną, wysłał ją na mieszkanie do Radomia, i wszelkiemi sposobami, nawet pozyskaniem zgody koła poselskiego starał się u Papieża o zerwanie związków małżeńskich. Starania te jednak nie miały pożądanego skutku i zaburzenie w Anglji z powodu odmówienia podobnego rozwodu wynikłe, nie mogło ułatwić Królowi pozyskania zezwolenia Papieża, przeciwnego prawom kościoła. Przeto Król na zgromadzeniu Senatu, przełożywszy bezzasadne i mniej gruntowne powody, oświadczył jawnie, że chce wysłać z kraju Królowę. Arcybiskup Uchański, który pierwszy miał prawo zdanie swe otworzyć, oświadczył, że to rzecz w Polsce dotąd niesłychana, i upadłszy do stóp Króla, ze łzami błagał go, żeby żony nie oddalał od siebie; ale pochlebcy królewscy, na których wtedy nie zbywało, i którzy potakiwali temu niegodziwemu postępkowi, przypisywali tę mowę i łzy Arcybiskupa jego starości i osłabionemu umysłowi; Król tedy pogardził radą jego. Przysłany był wtenczas do Króla Poseł Cesarski Biskup pięciu kościołów, który. jak wyżej powiedzieliśmy, został odstępca od wiary i zawarł nieprawe i kazirodzkie związki; ten starał się wstręt Króla do Katarzyny uchylić i do zgody go nakłonić, ale nie mogł przełamać uporu jego. Za główny powód zerwania tych związków przytaczał Król, że lęka się kary niebios za to kazirodzkie małżeństwo, i że woli śmierć ponieść, niżeli żyć z Katarzyną. Powszechnie zaś mniemano i za rzecz pewną głoszono, że takowa zapamiętałość Króla pochodziła z nieprawych i pokątnych miłostek. Nie dał się więc żadną miarą Król do zgody nakłonić; Katarzyna musiała ustąpić z kraju i udać się do Cesarza Maxymiljana, gdzie trawiona smutkiem z powodu doznanej obelgi, wkrótce życie zakończyła. Działo się to w roku 1566., kiedy Kommendoni bawił jeszcze w Polsce w urzędzie Nuncjusza Apostolskiego; dokładał on wszelkich starań i używał różnych środków, ażeby zapobiedz rozwodowi lub wydaleniu z kraju Katarzyny, o czem wymownie i obszernie opisuje autor Życia jego Graziani, do którego czytelnika odsyłamy.

Zresztą, po załatwieniu domowych niesnasek, Król zaczął pilniej myśleć, ażeby Litwę i inne prowincje za Kazimierza i następnych Królów oderwane, napowrót do Polski przyłączyć, i z nią w jedną całość spoić, do czego Polacy od dawna z wielką usilnością dążyli. Do owego czasu jednak niektórzy z Magnatów Litewskich nieprzełamany opór stawili, i to było przyczyną, że od tak dawna zamierzone i spodziewane połączenie nie nastąpiło. W dawniejszych czasach Jan Gasztold, Pan przemożny bogactw y i stosunkami, był niezmiernie nieprzychylny Polakom, do lego stopnia, że gdy Polacy stoczyli niepomyślną bitwę z Krzyżakami pod Chojnicami, Gasztold pobudził magnatów i szlachtę, ażeby korzystając z pory, kiedy Polacy zajęci byli wojną w Prusiech, siłą oręża starali się odehrać Podole, prowincję do Polski należącą, i tylko niedogodna pora roku stanęła na przeszkodzie do wykonania tego zamiaru. Następnie, po wygaśnieniu domu Gasztoldów, byli inni magnaci, którzy silny opór stawili połączeniu obu narodów; pomiędzy temi znakomitszy był Mikołaj Radziwiłł Książę na Birżach i Dubinkach, mąż posiadający najpierwsze w kraju zaszczyty, i który pierwszy, jak wyżej powiedzieliśmy, wprowadził nowych sektarzy do Litwy lak, że pod jego opieką rozszerzyły się w tym kraju bezbożne herezje Lutra, Kalwina i Arjusza. Po zgonie jego łacniej przyszło do skutku odnowienie i potwierdzenie dawnego przymierza Litwy z Koroną. Dokonanem to zostało na sejmie walnym w Lublinie roku 1569., gdzie poprzedzającego roku w miesiącu Grudniu na wezwanie Króla zjechali się Panowie i szlachta z Polski i Litwy, i zaledwo przy końcu lata następnego roku zakończyli narady swoję. Na tym sejmie, gdzie Król pomyślnie dokonał dzieła przez Jagiełłę rozpoczętego, w liczbie niewielu Senatorów na nim znajdujących się, był Arcybiskup Uchański i dokładał wszelkich starań razem z innemi do przywiedzenia tego trudnego dzieła do skutku. Znakomitsi Panowie Litewscy, gdy pomimo oporu swojego, nie mogli takowemu połączeniu przeszkodzić, ażeby nie zdawali się przytomnością swoją uchwalonego prawa zatwierdzać, nie pożegnawszy Króla wyjechali z Lublina. Król tymczasem wyrokiem swoim Kijów, Wołyń i Podlasie, dotychczas przez Litwinów posiadane, przyłączył do korony Polskiej, unję obu narodów, która przeszło od wieku kosztowała wiele trudów i zabiegów z wielką sława, dokonał. Gdy zaś Kommendoni odwołany był z Polski do Rzymu, Pius V. Papież przysłał na jego miejsce Wincentego Laureusa Pontici Biskupa Królewieckiego (Montis Regii ?), którego w krótce odwołał, a Kommendoniego znowu do Polski przysłał. Grotkowski w niewydanych dotąd żywotach Arcybiskupów powiada, że Wincenty Pontici dla braku mocy i energji charakteru nie mógł mieć wielkiego wpływu i zdolności do prowadzenia interessów tyczących się jego urzędu i religji. Popiera on swe zdanie historją Warszewickiego, która mi jest nieznaną. Co zaś spowodowało Papieża do wysłania powtórnie Kommendoniego, o tem dokładnie opisuje wspomniany od nas wyżej Graziani, jako naoczny świadek ówczesnych wypadków.Żyła wtedy jeszcze Katarzyna i przebywała wmieście Austrjackiem Lintzu, gdzie z szczupłych dochodów, prawie z skromnością prywatnej osoby dwór swój utrzymywała, pełna smutku i żałości z powodu doznanych nieszczęść, równie też niespokojna o przyszłość i świadoma rozwolnionych obyczajów Króla, oraz zamiarów względem niej knowanych. Nie zbywało na pochlebcach w Państwie i na dworze Królewskim, którzy chcąc się przypodobać Monarsze i pozyskać względy jego niegodziwym sposobem, ożywiali jego nadzieje, i przygaszony płomień znowu rozniecali. Skłonili oni Króla do lego, że znowu pisał do Papieża, chcąc jakby wybadać sposób jego myślenia, i wkrótce potem wysłał posłów, którzy pod pozorem bezdzietności Królowej, braku potomstwa i następcy tronu, potrzeb Państwa, oraz chęci narodu, prosili go ażeby zezwolił na rozwód z Katarzyną, bez tego już skrzywdzoną zerwaniem z nią pożycia i wywołaniem z kraju. Zresztą chodziła pogłoska, że Król tak dalece zajęty był rozwodem z małżonką swoją z tego powodu, że za namową heretyków, miał zamiar pojąć w małżeństwo pannę szlacheckiego rodu, niepospolitej piękności, zostającą w orszaku panien siostry swojej, i po oddaleniu żony swobodniej mógł myśleć o przyprowadzeniu tego zamiaru do skutku. Ażeby Cesarz nie stawał na przeszkodzie do zamierzonego rozwodu, Król łudził go próżną nadzieją, że jednego z synów jego następcą swoim uzna. Partja różnowierców usilnie sprawę tę popierała; lecz Kommendoni zapobiegł temu i wniwecz usiłowania ich obrócił. Tymczasem wieść o śmierci Katarzyny przerwała te domowe niesnaski. Była ona bez tego słabego zdrowia, a w chórem i wyniszczonem ciele, namiętności były słabe i bezczynne. Król mocno ubolewał nad śmiercią Katarzyny, (czy to istotnie, czy to było-li udaniem), w poszarpanej i będącej w nieładzie sukni ukazywał się na widok publiczny, oraz przed Kommendonim wysławiał dobroć i niewinność Królowej, rzewnemi łzami opłakiwał nieszczęśliwy los jej, do którego sani się najwięcej przyłożył i dla lego łez tych nikt za szczere nie poczytywał. To wszystko gdy się działo za czasów Uchańskiego i blizko musiało go obchodzić, uznaliśmy za rzecz stosowną pomieścić tutaj.

Nie należy mi leż przemilczeć o tem, że Ojciec ś. Pius V., którego Kościoł katolicki policzył w rzędzie błogosławionych, zalecił Kommendoniemu, ażeby z Królem i stanami Państwa zawarł sojusz dla prowadzenia wspólnej wojny przeciwko Oltomanom. Zwierzywszy się w tak ważnem dziele Uchańskiemu, Kommendoni razem z nim przekładał Królowi wszystkie ważne powody, które powinny były go skłonić do wystąpienia wspólnemi siłami przeciwko niewiernym; lecz wielkie i prawie nieprzezwyciężone przeszkody znalazł w takowem przedsięwzięciu. Król był bardzo osłabionego umysłu i unikając trudów w nieczynności czas trawił; chory był duszą i ciałem, przeto nie był zupełnie zdolnym do przedsięwzięć wojennych, zapewniał jednak, że nie uchyli się od uczestnictwa w prowadzeniu wojny razem z Monarchami Chrześcijańskiemi przeciwko wspólnym nieprzyjaciołom, lecz całą rzecz odkładał do rozstrzygnienia stanów Państwa, które się miały zebrać w Warszawie, gdyż prawo pokoju i wojny, wedle praw Polskich, należy do sejmów. Zgromadzili się licznie na ów sejm Polacy i nie było innej przeszkody Kommendoniemu do udzielenia danego mu zlecenia zgromadzonym stanom Państwa, jak słabość i choroba Króla, albowiem miał za ubliżenie swej godności, w nieobecności Króla przemawiać w obec stanów. Gdy od dnia do dnia powiększała się choroba Króla i niepodobna było dłużej zwlekać, uradzono, ażeby wybrani członkowie senatu udali się do mieszkania Kommendoniego dla wysłuchania przełożeń jego. Wybrani tedy byli: Arcybiskup Uchański, jako Książe Senatu, i trzech Biskupów: Krakowski Franciszek Krasiński, Płocki Piotr Myszkowski i Przemyślski Walenty Herburt z sześciu Wojewodami, ośmiu Kasztelanami, wielkim Kanclerzem Walentym Dembińskim i wielkim Marszałkiem. Kanclerz zagaił posiedzenie, powiadając, że choroba Króla stanęła na przeszkodzie do przełożenia żądań Papieża w obec zgromadzonych stanów, przeto wybrani zostali znakomici w kraju urzędnicy, ażeby w swojem i stanów imieniu wysłuchali danych Kardynałowi poleceń; prosi więc żeby z nimi traktował o wszystkiem, jak gdyby w obecności zgromadzonych stanów. Na te słowa Kanclerza, Kommendoni w obszernej i wybornej mowie przełożył polecenie Papieża i wezwanie do wspólnego uczestnictwa w wojnie przeciwko Ottomanom i mową tą, ktorą czytać można w życiu jego, tak wielkie wrażenie na obecnych zrobił, że ci nawet, którzy przeciwni byli wojnie Tureckiej, zaczęli się wstydzić swojego uporu i podzielać jego zdanie, tak dalece, że gdyby rzecz cała podaną była na rozstrzygnienie Senatu, wojna niezawodnie byłaby uchwaloną; gdyż Kommendoni codziennie namowami swemi wielu pozyskiwał na korzyść sprawy powszechnej Chrześcijaństwa; tem bardziej, że podobne przymierze zawarł już był z Papieżem Filip II. Król Hiszpański i rzeczpospolita Wenecka. Lecz choroba Króla od dnia do dnia wzmagająca się, zwróciła troskliwość wszystkich i samego Kommendoniego w inną stronę, albowiem w razie zejścia Króla, który żadnego potomka po sobie nie zostawiał, następstwo tronu nie było zapewnione. W tymże czasie nastąpiła niespodziana śmierć Papieża Piusa V., która wielką szkodę przyniosła całemu Chrześcijaństwu, gdyż zbawienne zamiary tego gorliwego Naczelnika Kościoła śmiercią jego w samym zarodzie zniweczone zostały. Naznaczył jednakże Król w roku 1572., na krótki czas przed śmiercią swoją, sejm walny w Warszawie, na którym miała być roztrząśniętą i dostatecznie rozważoną kwestją względem połączenia oręża przeciwko Turkom. Lecz morowa zaraza, grassująca po całem Państwie, rozproszyła sejm ten, a Król osłabiony chorobą unikając zarazy, udał się w miejsca wolne od niej, naprzód do Tykocina, później do Knyszyna, miasteczka blizko leżącego granic Litwy. A lubo stan zdrowia coraz się pogorszał, nie tracił nadziei odzyskania go i jak Warszewicki w żywocie jego powiada, obiecywał sobie długie i pomyślne lata, łudzony obietnicami Astrologów, mylnie przepowiadających mu, że nie inaczej jak w siedmdziesiątym wtórym roku życia umrze; gdy więc cieszy się prózna nadzieją dłuższego życia, nie w 72 m wieku swojego, ale w 1572. od narodzenia Chrystusa Pana śmierć go zaskoczyła. Umarł w Knyszynie, który zgonem swoim wsławił, dnia 6. Lipca, przeżywszy wieku lat zaledwo czterdzieści dziewięć; stąd zauważano, że żył siedm razy siedm lat i sam z Królów rodu Jagiellońskiego był siódmym, jakowe postrzeżenie względem feralnej liczby siedmiu uczyniono w życiu i dziejach innych Królów Polskich. Gdy zaś leżącego już na łożu śmiertelnem przywieziono do Knyszyna, kazał sobie codziennie podawać Kalendarz, w którym pilnie się rozpatrywał, jak daleko do miesiąca Augusta; jeden bowiem z tych zwodniczych mistrzów, Belgijczyk rodem, uręczał go, że gdy dożyje dnia swoich urodzin, od tego czasu żyć będzie lat dwadzieście trzy i z tego powodu odkładał ciągle swą spowiedź i zmazanie popełnionych win w ciągu życia, a nawet oburzył się na Piotra Poznańskiego lekarza, oddawna przy nim będącego, który mu to niejednokrotnie przypominał. Wkońcu jednak ulegając namowom wielu osób, a szczególniej Franciszka Krasińskiego Biskupa Krakowskiego, który już prośbą, już zagrożeniem kary Boskiej, nakłonił go do lego, że kazał zawołać nadwornego Kaznodzieję swojego Kłodawitę, przed którym grzechy swoje gorzkiemi łzami opłakał i opatrzony śś. Sakramentami, po południu między godziną pierwszą a drugą życie zakończył. Monarcha ten zasłużyłby na wdzięczną pamięć potomstwa, gdyby nic był zbyt ociągającym się w dawaniu rezolucji i to rzadko stanowczych, oraz powierzającym jeden i tenże sam interes kilku osobom, nakoniec żeby nie był częstokroć zmiennego i niestałego charakteru. To bowiem wziął po matce swojej, że lubił wielki tłum ludu u dworu, oraz nikomu prędkiej odprawy nie dawał, pamiętając na to, że charakter północnych mieszkańców składa się z pierwiastków żelaza i wody. Kojałowicz w drugiej części Historji swojej Litewskiej powiada, że gdy Król chciał dokonać połączenia wielkiego Księztwa Litewskiego z Koroną, niektórzy czynili mu nadzieję, że można będzie przyłączyć Mazowsze do Litwy i w tym celu zwołał sejm walny do Warszawy. Ale rzecz ta do skutku doprowadzoną być nie mogła, gdyż Mazowsze wcielone przedtem do Polski, żadną miarą nie chciało zmieniać politycznego stanu swojego i otwarcie przeciw zamiarowi Króla się oświadczyło. Przeto Król żałując niewczesnego kroku swojego, oburzony na podstępnych doradźców, zamyślał zniweczyć działania sejmu Lubelskiego, Rozjątrzenie, jakiego złego powodu doświadczył, szkodliwy wpływ wywarło na jego zdrowie, tak dalece, że zaczął na siłach upadać i czuć się coraz słabszym. Był to Monarcha uczony, ale naukę swą skaził ciekawem zagłębianiem się w pełne zabobonów tajemnice. W prowadzeniu interessów był leniwy i niedbały, stąd niektórzy z uszczypliwym przekąsem nazywali go Królem jutrzejszym. Religja i duchowieństwo, z powodu jego pobłażania dla różnowierców, poniosły wielki uszczerbek, i gdyby niektórzy z Biskupów nie czuwali pilnie nad chwiejącym się stanem Kościoła i nie zaradzali w grożących mu niebezpieczeństwach, bez wątpienia nastąpiłby zupełny upadek prawowiernej religji. Król len dozwolił wstępu i osiadłości w Państwie zakonnikom Zgromadzenia Jezusowego, których naprzód, jak wyżej powiedzieliśmy, Kardynał Stanisław Hozjusz osiedlił w Brunsbergu, później idąc za jego przykładem nieśmiertelnej pamięci Biskupi: Andrzej Noskowicz w Półtowie, Walerjan Protasowicz w Wilnie, Adam Konarski w Poznaniu, założyli dla nich kollegje i szkoły i tyra sposobem, jakby świętym puklerzem, zasłonili się przeciw napadom sektarzy i wstrzymali dalsze szerzenie się nowej nauki, sprowadziwszy za ich pośrednictwem, wedle zamiaru świętego ich założyciela, ogień z nieba dla oświecenia tych północnych krain. Zygmunt August szacował wysoko ten zakon i rozporządzeniem ostatniej woli swojej bogatą bibljotekę im podarował, z tym warunkiem, ażeby jeden z ich zakonu w dni niedzielne i świąteczne miewał kazania w kościele ś. Anny, leżącym niedaleko katedralnego kościoła. Budowa takowego kościoła ś. Anny była przez niego rozpoczętą, ale śmierć nie dozwoliła mu jej dokonać; dzisiaj zaledwo gruzy z niego pozostają. (?) Rejnhold Hejdenstejn i Świętosław Orzelski w rękopiśmie dziejów ówczesnych, powiadają, że po śmierci Króla, zwłoki jego bez żadnego opatrzenia od wszystkich opuszczone zostały, a żadnych sprzętów droższych i pieniędzy przy nim nie znaleziono; gdy więc wszyscy przy nim będący rozproszjli się i zwłoki opuszczone leżały, Stanisław Czarnkowski Referendarz Państwa bieliznę i wszystko co do przyzwoitego opatrzenia ciała należało, własnym kosztem dostarczył. Każdy kto ma choć trochę ludzkości, użali się nad smutnem przeznaczeniem potężnego niegdyś Monarchy, który będąc za życia od wszystkich z głęboką czcią szanowany i którego skinieniu każdy był posłusznym, równo z śmiercią został od wszystkich opuszczonym.

Smierć Zygmunta Augusta jak otworzyła pole do rozmaitych rozpraw o życiu jego, tak równie dała powód do troskliwych starań kogo wynieść na tron Polski, po wygaśnieniu domu Królewskiego, gdyż Król z potrójnego małżeństwa żadnego potomstwa nie zostawił. Polacy tedy, którzy dotąd mieli Monarchów swoich krajowców, musieli ich teraz szukać za granicami Państwa. Ale nic w tem smutnem osieroceniu kraju nie zajmowało więcej uwagi i działalności stanów, jak niezgodne zdania względem sposobu narad, oraz prawa zwoływania sejmów i przewodniczenia onym. Bo lubo w dawniejszych czasach był przyjęty zwyczaj, że w czasie bezkrólewia Arcybiskup Gnieźnieński sejmy zwoływał i na nich używał wszelkich prerogatyw Prymasowi służących; jednak w owym wieku, gdy przez zabiegi heretyków wiarę katolicką i stan duchowny poniżyć chciano, znaleźli się tacy, co z wielkiem acz bezskutecznem usiłowaniem, to starodawne prawo Arcybiskupowi zaprzeczali. Ubiegał się z Arcybiskupem Uchańskim o prawo zwoływania sejmów dla wyboru Króla i roztrząsania spraw w czasie bezkrólewia zachodzących, Jan Firlej Wojewoda Krakowski i wielki Marszałek, który województwo to wakujące po śmierci Mikołaja Darzego, przed samym zgonem Zygmunta Augusta, za pośrednictwem Mniszcha Ministra dworu Królewskiego, otrzymał. Długi i uporny spór pomiędzy nimi się toczył, jako w rzeczy rzadko zdarzającej się i której przykłady z dawniejszych wieków w zapomnienie poszły, a przytem obaj mieli wielkie znaczenie i niemało stronników. Ze strony Arcybiskupa byli i Prymasowską jego godność utrzymać chcieli wszyscy Wielkopolanie, a niektórzy z katolików i wszyscy prawie różnowiercy, których wielki Marszałek był głową i przewodnikiem, jego stronę popierali. Partja zaś różnowierców, jak o tem wyżej namieniliśmy, przez pobłażanie czyli raczej niedbałość Augusta, tak się wzmogła, że katolicy, którzy prawowierną. Rzymską wiarę wyznawali, z trudnością mogli się oprzeć ich zabiegom. Skoro się rozeszła wieść o śmierci Króla, Uchański naznaczył był sejm do Łowicza, ale Firlej i cała Małopolska nie zgodzili się na to i nie chcieli go uznać za prawnie zwołany. Firlej przemożny swemi stosunkami i sprzyjaniem różnowierców, po odbytych w Krakowie naradach, naznaczył drugi sejm w miesiącu Sierpniu do Knyszyna, przeciwko któremu, jako zwołanemu wbrew dawnym zwyczajom i prawu od wieków Arcybiskupom należącemu, lubo Uchański był się oświadczył, jednak Firlej chcąc utrzymać przywłaszczoną powagę, wszelkich starań dokładał, ażeby przeciągnąć na swą stronę magnatów, Wielkopolskich i wielkiego Księstwa Litewskiego. Takim sposobem, jak powiada mąż znamienity, niepospolicie biegły w naukach duchownych i świeckich Jan Demetrjusz Solikowski Arcybiskup Lwowski, w swoim kommentarzu o dziejach Polskich, Prymasowska godność, która od tylu wieków była udziałem Arcybiskupa, w owym czasie tak była sponiewieraną, że możeby odjętą została Arcybiskupowi i do drugiego urzędu przywiązaną, gdyby nie przezorność i gruntowna nauka Stanisława Karnkowskiego Biskupa Władysławowskiego, który zachwianą powagę Arcybiskupa utrzymał. Wydał on wtedy ważną rozprawę o. pierwszeństwie w Senacie Królestwa Polskiego, gdzie dowodzi z wiarogodnych źródeł starożytności Polskiej, że w razie zdarzających się bezkrólewiów, nikomu innemu nie służyło prawo zwoływania sejmów, jak Arcybiskupowi Gnieźnieńskiemu. A lubo Firlej w Krakowie, w Knyszynie, a później w Glinianach w ziemi Lwowskiej sejmy zgromadzał, nie zważając na czynione w lej mierze oświadczenia Prymasa, śród niezgod religijnych, zaburzenia w Państwie i rozmaitych nieprzyjaznych sobie stronnictw, sejmy te zwoływane przywłaszczoną władzą, nic nie uradziły dla dobra publicznego; Bóg bowiem czuwał jeszcze nad stanem Państwa i naród, ten nowy i niezwykły sposób toczenia narad, miał w podejrzeniu. Arcybiskup Uchański, w podeszłym już będący wieku, o ile mógł opierał się przeważnej potędze przeciwników, chcąc utrzymać stopień i godność Prymasowską, wkońcu za poradą Karnkowskiego, po długich sporach, oraz częstem kommunikowaniu się listownie i przez posłów, naznaczył miejsce zjazdu dla magnatów i stanu rycerskiego z Wielkopolski i Małopolski do wsi Kaszek o mil pięć od Warszawy odległej. Zebrała się na ten sejm wielka liczba Senatorów i ze stanu rycerskiego, a uchwały jego czytać można obszernie w dziejopisach Polskich, opisujących wypadki ówczesne, do których ciekawego czytelnika odsyłamy. Na tym sejmie naznaczone były po województwach i ziemiach osobne sejmiki, które miały poprzedzić sejm walny zwołany do Warszawy na dzień Trzech Króli 1573. roku. Magnaci i stan rycerski czyli posłowie ziemscy w wielkiej liczbie zebrali się na ów sejm, na którym ułatwione były różne interessa domowe, oraz wyznaczone poselstwa do różnych dworów zagranicznych. Opisanie takowych czynności znaleźć można w dziele Andrzeja Maxymiljana Fredra Kasztelana Lwowskiego, męża w naukach i polityce biegłego, który był później Wojewodą Podolskim, oraz w Reinholdzie Heidenstejnie i Joachimie Bielskim, którzy opisywali dzieje owoczesne. Szczególniej uchwalonym zostało na tyle sejmie, ażeby wybór przyszłego Króla miał, miejsce na polu blizkiem Warszawy za Wisłą, niedaleko wsi Kamienia dnia 5 go Kwietnia tegoż roku. Na tymże sejmie wielka powstała burza przeciwko godności i prerogatywie Prymasa, które wielu z magnatów i posłów ziemskich znieść usiłowało. Podobne ich zabiegi, o których bez przerażenia czytać nie można, zmierzały do lego, ażeby Prymasowska prerogatywa Arcybiskupa ściągała się tylko do rzeczy duchownych i stanu duchownego. Przywilej Kazimierza, jak Bielski powiada, tak ściśle brali i tak przewrotnie tłumaczyli, że z powiększonej władzy Prymasa wielkie niebezpieczeństwo dla wolności wróżyli, oraz wnosili, że stąd wielkie nastąpiłyby nadużycia, gdyby Prymas miał tak przeważne pierwszeństwo nad innemi Senatorami, że mógłby przywłaszczyć sobie tytuł vice-Króla; wielkich zaś Marszałków władza zupełnieby upadła, a natomiast Marszałek jego dworu pozyskałby władzę czuwania nad porządkiem publicznym, wkońcu że bez zgodzenia się stanów mógłby mianować i ogłosić Króla. To wszystko z większą zawziętością niżeli umiarkowaniem zarzucanem było Prymasowi przez sprzyjających różnowiercom magnatów i ich popleczników, tak dalece, że zanieśli formalne oświadczenie, które podobno w akta Warszawskie było wniesione; podpisane ono było nawet przez niektórych katolików, po większej części nową nauką uwiedzionych. Nazwiska ich wymienia Bielski, które i ja, idąc za jego przewodnictwem, przytaczam. Byli więc ci lekkomyślni podrzeźniacze seklarzy następni: Stanisław Dembiński Starosta Chęciński, Piotr Strzała Sędzia Zalorski, Stanisław Przerębski, Mikołaj Małachowski, Andrzej Niedzwiecki, Leonard Strasz, Mikołaj Sienieński, Stanisław Drohowski, Krzysztof Lassocki Starosta Gostyński, Piotr Kaszewski, Bartłomiej Zaliwski. Nie był wolnym od winy i Arcybiskup, gdy po śmierci Króla nie zaraz się zajął interessami Państwa; ale raczej przypisać to należy niezgodnym różnowierców dążnościom, którzy, jak to zwyczajnie bywa u heretyków, niespokojnego będąc umysłu, tworząc różne stronnictwa i kwestje, tak Kościoł jak Prymasowską godność znieść usiłowali. Wsparły pomocą i radą innych Biskupów, Uchański miał gruntowną i obszerną mowę za utrzymaniem swej władzy przeciwko zabiegom przeciwników, którą Bielski w rocznikach swoich pomieścił; powiadają, że Arcybiskup podał ją, jako odpowiedź na powyższe oświadczenie, do akt grodzkich warszawskich.

Po ukończeniu Sejmu konwokacyjnego, w województwach i ziemiach toczyły się narady pośród ścierania się rozmaitych stronnictw, których skutki i uchwały opuszczam jako przechodzące granice mojego przedsięwzięcia. Przystępuję do opisania Sejmu elekcyjnego. Po rozpoczęciu tedy narad o wyborze Króla na wyżej pomienionem polu i wezwaniu pomocy Ducha ś., przystąpiono wkońcu do samego aktu elekcji i pozwolono posłom zagranicznym, w owem licznem zebraniu magnatów i szlachty Polskiej, przemawiać i zalecać Kandydatów. Wystąpił naprzód z mową legat de latere Najwyższego Pasterza Grzegorza XIII. Kommendoni, który, jak wyżej powiedzieliśmy, przed zgonem Zygmunta Augusta przysłany był do Polski przez Piusa V. i po jego zgonie pozostał w Polsce zatrzymany rozkazem Grzegorza XIII., który po Pjusie w roku 1572. nastąpił. Mowa jego jest drukiem ogłoszony, przeto ciekawy czytelnik przekonać się może jak wymównie, z jaką gorliwością za wiarą Chrystusa przemawiał i jak usilnie doradzał, ażeby zgodnemi głosy takiego Króla obrali, któryby wiary Katolickiej stale pilnował i bronił; a lubo mowa jego była pełną umiarkowania i roztropności, w ciągu jej jednak przerwanym został przez Piotra Zborowskiego Wojewodę Sandomierskiego, mówiącego żeby pamiętał na to że jest mówcą a nie doradcą. Ale na te słowa powstali z miejsc swoich wszyscy Senatorowie i zewsząd powstał szmer karcący i nakazujący milczenie Zborowskiemu, oraz sprawiło to takie oburzenie pomiędzy zgromadzoną szlachtą, że zaczęli rzucać groźby i obelżywe słowa na heretyków, a ruszywszy się z miejsc swoich porwali się do rękojeści szabli; skąd wszcząłby się zapewne niebezpieczny rozruch, gdyby Zborowski nie zamilknął a Kommendoni z dziwnem umiarkowaniem nie zniósł zarzutu jego, gestem ani twarzą nie zdradziwszy żadnego wruszenia; zalecił on wszystkim usiąść i spokojnie się zachować, a obróciwszy się do Zborowskiego, rzekł z uśmiechem: "Nie zapominam ani kim jestem, ani obowiązków urzędu mojego; to właśnie do czego mię upominasz, to jest, polecenie Ojca ś. mam na celu przełożyć, nie mniej on bowiem o wyborze Króla, jak o was i dobru waszej Rzeczypospolitej się troszczy; ani ja z lego miejsca z tobą lub poszczególnie z kim innym, ale w ogólności do wszystkich mówię, i jeżeli sam nie jestem Senatorem, i ty nie jesteś Senatem. " Poczem ciągnął dalej przerwaną mowę, nie opuściwszy ani jednego słowa z lego co miał powiedzieć. Po skończeniu mowy Kommendoniego, Stany Państwa wezwały posłów tych Monarchów i Książąt, którzy się ubiegali o osierocony tron Polski. Pierwszemi z nich byli posłowie Cesarza Maxymiljana: Wilhelm Rosenberg i Wratysław Perstein, którzy przemawiali za synem Cesarza Ernestem i prosili ażeby wyniesionym byt na tron królewski, ale chęci i życzenia stanów były przeciwne domowi Austrjackieimi, jak o tem w dziejopisach polskich dokładną znaleść można wzmiankę. Byli tacy, którzy chcieli wynieść na tron Piasta, to jest, krajowca, z którejkolwiek z możniejszych polskich familji, jako wychowanego pod jednym rządem, śród tychże praw i obyczajów, ku któremu i stronnictwo różnowierców zdawało się nakłaniać; ale Arcybiskup Uchański silnie powstawał przeciwko takowemu projektowi i ganił pierwszy ów wybór Piasta Kruszwickiego, powiadając że dość iż raz przodkowie nasi zbłądzili, wybierając dla położenia końca sporom kołodzieja za króla. Za zdaniem Arcybiskupa wielu Senatorów poszło, a Andrzej Opaliński Wielki Marszałek podając umyślnie za kandydata do tronu szlachcica Słupskiego Badurę, rozśmieszył wszystkich i projekt obrania krajowca za Króla w żart obrócił. Jak zaś Henryk Walezy Książe Andegaweński brat Króla Francuzkiego głosy i życzliwość magnatów polskich dla siebie zjednał, nie od rzeczy będzie tu przytoczyć, idąc za przewodnictwem przytoczonego wyżej od nas zagranicznego pisarza Autoniego Marji Graziani, znającego dobrze ówczesne wypadki, który te szczegóły pomieścił w Życiu Kardynała Kommendoniego. Tak tedy ów Henryk, powiada on, prawie żartem przez niektórych za kandydata podany, był przez Stany jednomyślnie Królem ogłoszony, i z pewnością twierdzić można, że od nikogo z tych, którzy go za Króla uznali, widzianym i znanym nie był. Przybył przedtem był do Polski karzeł pewien, Polak rodem, ze szlacheckiej pochodzący familji, nazwiskiem Krassowski, który za młodu będąc zawieziony do Francji, dla dziwnie małej urody podarowany był Królowej Katarzynie z Medyceuszów i w wielkich zostawał łaskach na dworze królewskim; a posiadając obszerne wiadomości i będąc bystrego, wyższego nad urodę swą dowcipu, tak pomyślnie prowadził swe interessa, że w krótkim lat przeciągu zebrawszy znaczne pieniądze, chcąc na starość ojczyznę i krewnych swoich odwiedzić, wrócił do Polski za życia jeszcze Zygmunta Augusta, i zostając często w towarzystwie Magnatów z wielką pochwałą odzywał się o Francji, o jej bogactwach, o świetności dworu i o Henryku bracie królewskim, który wtenczas tocząc częste utarczki w wojnie z heretykami, okrył się był sławą wojenną. Po śmierci zaś Zygmunta Augusta, gdy wszyscy zajęci byli obiorem nowego Króla, jak najmocniej obowiązywał wszystkich, ażeby Henryka za Króla obrali, i wreście za poradą Andrzeja Zborowskiego, w imieniu niektórych Panów polskich, którzy do jego stronnictwa należeli, wysłany był do Francji z listami do Króla i Henryka, w których proszono ich aby wysłali posłów dla starania się o koronę Henrykowi, z zapewnieniem o pomyślnym skutku ich starali. Spełnił dokładnie dane jemu polecenie ów karzeł i dwór Francuzki nie ważył lekce ani posła ani posyłających. Z równą tedy szybkością jak przybył, wrócił do Polski i oznajmił że w swoim czasie przybędą posłowie i że dwór Francuzki szczerze myśli o pozyskaniu Korony Polskiej dla Henryka. Wysłani tedy zostali do Polski: Jan Montluc Biskup i Hrabia Walencji, oraz PP. de Noailles i de Lansac. Montluc zaś, jak Sforzia Kardynał Pallawicki, w części trzeciej historji Soboru Trydenckiego powiada, był przez Papieża Pjusa IV. razem z innemi siedmiu Biskupami Francuzkiemi powołany przed sąd, z powodu podzielania błędów heretyckich, i gdy na oznaczony termin nie stanął, surowym wyrokiem skazany został na kary kościelne. Kardynał Hozjusz w liście 100. nazywa go Mamelukiem i powiada że życzyłby, ażeby jak najprędzej odprawiony był z Polski, gdyż ośmiela i dodaje bodźca heretykom. Do dziś dnia istnieją dwie mowy Monlluc'a, z których jedną niezmiernie długą miał przed zgromadzonemi Stanami Państwa 10. Kwietnia 1573. roku, drugą krótszą miał 25. Kwietnia. Tak zaś hojnemi obietnicami i pod lak korzystnemi warunkami chciał pozyskać berło dla Henryka, że każdy kto publicznie lub prywatnie o cokolwiek prosił u niego, natychmiast otrzymał przyrzeczenie. Z tego powodu znane są powszechnie owe żartobliwe słowa Mikołaja Mieleckiego Wojewody Podolskiego, że gdyby żądano od Montluc'a postawienia mostu warszawskiego z szczerego złota, wahałby się może na chwilę czy złoto ma być użyte Francuzkie czy Węgierskie, ale samej rzeczy pewnoby nie odmówił. Cesarscy też posłowie w mowach swoich wyrazili, że gdy inni wszystko obiecać golowi, oni to tylko przyrzec mogą, co od dworu ich uczynionem być może i uczynionem będzie. Gdy zaś u innych zbytnie obietnice odejmują wiarę, Polacy już to łatwowiernością już łakomstwem zaślepieni, nie patrzali na to co może być uskutecznionem, ale co było obiecane. Wszyscy więc zwabieni tak pięknemi na pozór obietnicami, przechylili się na stronę Henryka, i za dwókrotnem zebraniem głosów z Województw, okazało się że wszyscy prawie za Henrykiem, a bardzo mała liczba za innemi Kandydatami była. Arcybiskup Uchański, który sam należał do stronnictwa Francuzkiego, wzywany od wszystkich, ażeby wybranego za zgodą Stanów Króla ogłosił, gdy się zabierał do ogłoszenia Henryka, ci, którzy byli przeciwnej partji", szczególniej sprzyjający Austrjakóm, na których czele był Jan Firlej Wojewoda Krakowski i Mikołaj Mielecki Wojewoda Podolski, ustąpili z pola elekcji do wsi Grochowa niedaleko od Warszawy leżącej i do wspólnych narad należeć nie chcieli. Zamyślali oni utworzyć bezbożną konfederację idąc za przykładem Holendrów przeciwko Bogu i Królowi zbuntowanych, dozwalających wolności sumienia i wierzenia w co się podoba, oraz znoszących wszelką odpowiedzialność za wprowadzenie nowych religji i obrzędów. Bezbożne zdania swoje tak łudzącemi i wiele znaczącemi na pozór wyrazami okrywali, że wielu nawet z Katolików, życząc pokoju i zgody, nim odkryli zdradliwy podstęp, chcieli mieć udział w tem stronnictwie. Gdy wnieśli zaprojektowaną przez siebie ustawę na Sejm, pomimo oporu Biskupów, zostawiony był pewny przeciąg czasu dla rozpatrzenia treści ustawy, potwierdzenie której z wielkim wrzaskiem i uporem popierali różnowiercy, wołając że nigdy nie zezwolą na obiór nowego Króla, dopóki zapewnienia nie otrzymają, że z bezpieczeństwem własnej osoby i majątku będą mogli żyć we wspólnej Ojczyznie; zapytywali oraz azali przeciwnicy ich myślą że oni czekać będą na to, nim zostaną podstępnie wymordowani, jak niedawno we Francji Gaspar Coligny i tyle znakomitych z jego stronnictwa osób. Tak zaś zawzięci byli, że w przeciwnym razie wojną grozili i zaledwo nie przyszło do otwartego zerwania i krwi rozlewu. Biskupi żadną miarą nie chcieli na rzecz tak oburzającą zezwolić i wedle obowiązków urzędu swojego opierali się tak zuchwałym domaganiom się, a lękając się jakowych zaburzeń, jedni do Senatu nie przychodzili, drudzy z Warszawy do domów swych wydalili się. Arcybiskup Uchański prosił o pozwolenie sobie dwóch dni czasu do namysłu, wyznając że nie pojmuje dobrze o co rzecz idzie, i że za nadto umysł ma rozerwany różnemi przeciwnemi sobie zdaniami. Chętnie i z łatwością różnowiercy i sprzyjający im zezwolili na tę zwłokę, gdyż pewni byli że gdy on pierwej dał wiele dowodów przychylności ku ich sprawie, i dopiero będzie powolny ich żądaniom i nie odmówi swojej pomocy. Katolicy ze swej strony w wielkiej zostawali bojaźni i wahanie się w tak stanowczej chwili uważali za widoczne odstępstwo. Wiadomo było że Uchański przedtem sprzyjał różnowiercóm, lękali się więc żeby i dopiero nie przystał na ich żądania, a w tak niepomyślnym stanie rzeczy, niebezpieczeństwo groziło wielkie, ażeby on przechyliwszy się na stronę różnowierców nie zadał wielkiego ciosu Kościołowi i Rzeczypospolitej. Kardynał Kommendoni posłał do niego Antoniego Marję Graziani Sekretarza i zaufanego powiernika swego, napominając go i prosząc, ażeby postąpił wedle obowiązku urzędu swego; Uchański miał z nim długą na osobności rozmowę, i gdy dnia trzeciego nieprędko i później od wszystkich przybył do Senatu, a różni różnie wnosili jakie jego będzie zdanie; heretycy zaś, którzy doświadczyli już byli życzliwości Uchańskiego, pewni byli że mowa jego odpowiedną będzie dawniejszemu jego postępowaniu, gdy szukał zręczności do zamieszek i odmian, czynił wyrzuty Papieżom i chciał zwołać narodowy Sobór, oraz Frycza Modrzewskiego heretyka u dworu swego z wielką czcią utrzymywał, a z różnowiercami częste narady miewał; ale zawiodła ich w tym razie nadzieja, gdyż miał mowę pełną prawdziwej pobożności i stałości w wierze, jakiejby sobie życzył, gdyby żył, Ś. Słanisław Biskup Krakowski, który poniósł śmierć za wiarę i religję i w poczet Świętych dla swej świątobliści i cudów zasłużył być policzonym. Tak dalece myśli nasze są w ręku Boskim, że skoro oddalemy je nieco od zaraźliwego tchnienia żądz ludzkich, wnet one zapalone żądzą prawdy, ku Bogu dążą i oświecone zostają pochodnią wiary na większą cześć najświętszego Imienia Jego. A ponieważ wyżej pomienione dzieło Grazianiego jest dość rzadkie, on zaś był naocznym świadkiem tych wypadków, uważam za rzecz stosowną udzielić czytelnikowi mowy Arcybiskupa, dla okazania, z jaką gorliwością i zapałem powstał on przeciwko knowanym przez różnowierców zamachóm. Następnie, według Grazianiego pisarza życia Kardynała Kommendoniego, przemówił Arcybiskup Uchański: "Długo namyślałem się, mówił on, ażebym ziomkom moim w tak ważnej okoliczności zdrową radę podał; odprawiałem Ofiarę Ś., zanosiłem modły do Boga, wzywałem zakonnic i zakonników, żeby toż samo w imieniu mojem czynili, szczupłym pokarmem, o ile tylko siły życia można było utrzymać, posilałem się, jałmużny w tym celu pomiędzy ubogich rozdawałem, wszystko wkońcu co pobożność i religja nakazywały czyniłem, ażeby zjednać łaskę nieba i uprosić Boga o wskazanie tego, coby z najlepszem dobrem mojem i ojczyzny było; zresztą zasięgałem rady najwierniejszych i najroztropniejszych przyjaciół moich, i nic innego przez te dwa dni ubiegłe na myśli nie miałem, aż wkońcu nabyłem mocnego przekonania, że bez wykroczenia wierze, którą Bogu i ludziom zachować powinniśmy, nikt nie może przystać na ten związek i uchwałę, z pogwałceniem Boskiego Majestatu i świątobliwości wnaszaną. Bo cóż innego jest przyzwolenie na wprowadzenie tylu nowych i szkodliwych religij, jak zniszczenie do szczętu wszelkiej oznaki chrześcijańskiej pobożności ? jak pomieszanie rzeczy Boskich z ludzkiemi, jak skazanie czci Chrystusa Boga, jedyną nadzieję śmiertelnych, wsparcie i pociechę, nieomylną wskazówkę dobrej drogi, na wieczną zagładę? A więc jeśliby Mahometanin albo Epikurejczyk jaki, wszelką religję lekceważący, który z łona tych sektarzy łatwo powstać może, chciał bezbożną naukę rozszerzać, azaliż i tego prawami poskromić nie wolno będzie? azaliż każdemu bezkarnie według swego widzimi się można będzie rozumować? azaliż jest ktokolwiek do tyla bezbożnością tchnący, coby się poważył żądać tego?" Wiele jeszcze mówił w tym przedmiocie; zapytał później obecnych, czy oni mniemają, że Królestwo Polskie ostać się może wprowadziwszy i zatwierdziwszy publicznie tak zgubną ustawę? czy nie postrzegają lego, że ona zagraża upadkiem swobód narodowych i ruiną Rzeczypospolitej ? Oświadczył wkońcu, że tak mocne w tej mierze powziął przekonanie, że raczej rękę pozwoliłby sobie uciąć, niżeli ją wyciągnąć do podpisania imienia swego pod tą ustawą, a nie tylko rękę, ale jeśliby tego potrzeba było głowę swoję bez wahania się oddałby pod miecz katowski. Cóż bowiem starcowi przy schyłku wie- -ku i korzystniejszego i chlubniejszego zdarzyćby się mogło, jak za ojczyznę, za wiarę, za święte obrzędy, za religię śmierć ponieść ? jak życie, które lada dzień powinność swą naturze wypłacić musi, dla ziomków swoich i dla czci Boga, Bogu samemu poświęcić?

Na te słowa powstały głośne narzekania i groźby heretyków, na które on bynajmniej nie zważając, zabronił pomieścić w aktach publicznych powyższą uchwałę czy leż konfederację; a gdy oni gwałtem chcieli ją w pisać, sam Arcybiskup w swojem, jak równie innych Biskupów i całego stanu duchownego, oraz wszystkich Katolików imieniu, ogłosił, że konfederacja ta sprzysiężeniem i zdradą niewielu utworzona, wymierzoną jest przeciw kościołowi i Rzeczypospolitej, i w tym celu manifest czyli oświadczenie z wielu Senatorami duchownego i świeckiego stanu, oraz delegowanemi od kapituł katedralnych, na temże polu elekcji pod wsią Kamieniem, przeciwko zamachom sektarzy wydał, które czytać można u Damalewicza. Inne podobneż oświadczenie w języku ojczystym napisane chciał pomieścić w aktach Warszawskich, lecz gdy od Zygmunta Wolskiego Kasztelana Czerskiego Starosty Warszawskiego, z wielkiem ubliżeniem godności jego, przyjętem nie było, przeciwko temuż Kasztelanowi i Staroście, oraz przeciwko całemu bezbożnemu spiskowi wniósł oświadczenie do akt grodzkich Sochaczewskich. Jak wielką zaś Uchański za tę gorliwość dla wiary Chrystusa zyskał wziętość i jaką zjednał sławę stałości charakteru i pobożności, świadczy Kardynał Hozjusz w liście 181. do Uchańskiego z Rzymu pisanym. Łatwo wnieść można, że Rzym i Najwyższy Pasterz Grzegorz XIII. z wielką radością słyszał o tak dzielnej obronie wiary Chrystusa przeciw różnowiercom. Gdy mu Kommendoni przez Grazianiego winszował tak pięknie pozyskanej sławy, wyznał przed nim Uchański, że umysł jego długo był miotany sprzecznymi uczuciami, ale wkońcu przestał na prawdzie z nieba mu objawionej, gdyż w widzeniach i snach był od zezwolenia na takowe sprzysiężenie powściągniony. Tym sposobem głęboka mądrość Boska działać zwykła, że upadłe podnosi, słabe i ułomne wspiera i same błędy obraca na swą chwałę i zbawienie wybranych; uderzający tego przykład mamy na Arcybiskupie Uchańskim.

Zresztą konfederację tę niewielu z Katolików świeckich podpisało i nikt z Biskupów, oprócz Franciszka Krasińskiego Biskupa Krakowskiego, który pomimo czynionych mu wyrzutów i oświadczeń tak duchownych, jak świeckich osób, nie mając na względzie jedności i zgody w kościele, podpisał ją; lubo później, jak powiadają, bardzo tego żałował. Ściągnął on przez to na siebie oburzenie wszystkich Katolików; pomiędzy innemi są listy Kardynała Stanisława Hozjusza z Rzymu pisane, w których on otwarcie wyrzuca Krasińskiemu brak gorliwości i wytrwałości w obronie religji katolickiej; a nawet Kapituła Krakowska życzyła po swoim Pasterzu większej gorliwości przeciwko herezji, wtedy po raz pierwszy publiczną ustawą potwierdzonej. Zresztą trzy Województwa Mazowieckie: Płockie, Rawskie i Mazowieckie, oświadczyły się przeciwko takowemu sprzysiężeniu sektarzy na Chrystusa Pana, i utworzyły przeciwną tamtej konfederację; tym sposobem potępiwszy ja, do dziś dnia nie pozwalają jej się rozszerzać. Pośród sporów z takowego powodu wsczętych, i w czasie trwania narad przeciwników w Grochowie, wielu było tego zdania, ażeby Uchański ogłosił Królem Henryka. Była wtedy wigilja Zielonych świątek i słońce miało się ku zachodowi, gdy nadbiegł Mielecki Wojewoda Podolski i usilnemi prośbami wymógł na Arcybiskupie, ażeby ogłoszenie Króla odłożone zostało do następnego poniedziałku, gdyż nie wypadało, jak powiadał, wybór tak znamienitego Króla ogłaszać w nocnej prawie porze, a przytem że on ma pewną nadzieję, że przeciwna partja, zgadzająca się już na Henryka, będzie należeć do wspólnych obrad. W następny poniedziałek, gdy obrady znowu się przeciągnęły do wieczora, zapobiegając żeby znowu rzecz tak wielkiej wagi nie była odłożoną na dzień następny, wszyscy nalegać zaczęli, ażeby Arcybiskup Króla ogłosił, i gdy on już powstawały zjawił się w zgromadzeniu Stanów Andrzej Hrabia Górka i prosił o głos w imieniu stronnictwa Grochowskiego, które tak silnie popierało wolność wierzenia i rozumowania o wierze. Gdy lud zgromadzony usłyszał, że stronnictwo Grochowskie przystaje na wybór Henryka, głośne okrzyki i podziękowania zagłuszyły mowę jego. Arcybiskup pobudzony powszechnem życzeniem, zaleciwszy milczenie, zapytał całego zgromadzenia: czy chce i każe Króla Henryka ogłosić; a gdy wszyscy jednozgodnie zawołali żeby ogłosił, Arcybiskup Królem Henryka mianował; poczem Marszałkowie za obranego i ogłoszonego obwołali. Nasiępnie wysłani zostali posłowie do Francji: ośmiu ze sianu senatorskiego, a pięciu z rycerskiego, i lubo w innych dziełach znaleść można wzmiankę o nich, wymieniam jednak nazwiska ich lulaj. Pierwszym z nich był Andrzej Konarski Biskup Poznański, ze świeckich: Albert Łaski Wojewoda Sieradzki i Kasztelanowie: Wojnicki Jan Chrzciciel Hrabia Tęczyński, Gnieźnieński Jan Tomicki, Sanocki Jan Herburt, Międzyrzecki Andrzej Hrabia Górka, Raciążski Stanisław Krzycki, oraz Mikołaj Krzysztof Książe Radziwiłł Wielki Marszałek Litewski. Ze stanu rycerskiego: Mikołaj Firlej Wojewodzie Krakowski, Starosta Kazimirski i Starostowie: Jan Zamojski Bełzki, Jan Zborowski Odolanowski, Mikołaj Tomicki Kasztelanie Gnieźnieński i Alexander Książe Proński Wojewodzie Kijowski. Podróż ich do Francji i przybycie do Paryża przez innych dostatecznie opisane zostały; przeto przystępuję do opisania dalszych dziejów.

Król tedy nowo-wybrany przyjął z iak Adama Kotlarskiego Biskupa Poznańskiego akt elekcji w puszce srebrnej, zamknięty, którą ten mu po stosownej mówie wręczył, i niedługo w Paryżu zabawiwszy, po przygotowaniu tego: wszystkiego co do drogi potrzebnem było, puścił się w podróż do Polski. Przebył Lotaryugję, Blankot ( Blancotum? ), wąwozy Alzackie, Szpeier i Worins, gdzie przyjmowany był wszędzie z czcią należną Królowi Polskiemu i bratu Króla Francuzkiego. W Heidelbergu odwiedził Fryderyka Wojewodę Reńskiego, od którego ze wszelką gościnności oznaką przyjęty, przebywszy Frankfort nad Menem, w Fuldzie obchodził uroczystość Bożego narodzenia. Później przez Hessję, Saxonję, Marchję Brandenburgską, gdzie odbierał wszędzie oznaki przychylności, przybył do- granic Polski i zastanowił się naprzód w Międzyrzeczu, miasteczku leżącem między rzekami Odrą i Pachlicą, gdzie ostatniego dnia Stycznia 1574. roku z wielką radością od Polaków był przyjęty. Z Międzyrzecza udał się do Poznania, i tam przez magnatów i szlachtę Wielkopolską jak najwspanialej był przyjęty. Stamtąd udał się w dalszą podróż do Krakowa, i we czwartek dnia 11. Lutego zatrzymał się w Balicach majętności Jana Firleja Wojewody Krakowskiego, o milę od Krakowa odległej, gdzie go magnaci i liczna szlachta spotkała i gdzie go powitał w imieniu Stanów Państwa Piotr Myszkowski Biskup Płocki; po czem w świetnym orszaku do Krakowa przybył. Uroczysty wjazd ten trwał do godziny drugiej po północy, i całe miasto przepysznie oświecone było; Król wstąpił naprzód do kościoła katedralnego, sławnego szczątkami Ś. Męczennika Stanisława, gdzie powitany od kapituły katedralnej, i wysłuchawszy uroczystego hymnu dziękczynienia, był odprowadzony do zamku, gdzie cały dzień następny poświęcił wytchnieniu z trudów podróży. Czyniono tym czasem przygotowania do obrzędu koronacji. Wreście po wypoczęciu z trudów podróży i zwiedzeniu w poniedziałek następny kościoła na Skałce, pamiętnego męczeństwem Ś. Stanisława, odprawionym został obrzęd koronacji przez Arcybiskupa Jakóba Uchańskiego w assystencji Biskupów: Krakowskiego Franciszka Krasińskiego, Władysławowskiego Stanisława Karnkowskiego, Poznańskiego Adama Kotlarskiego i Płockiego Piotra Myszkowskiego. Świetny len obrzęd Królewskiej koronacji przerwanym został zuchwałą lekkomyślnością różnowierców, którzy głośnem wołaniem domagali się zatwierdzenia przysięgą przez króla aktu konfederacji, zabezpieczającej wolność sumienia. Gdy Arcybiskup i Biskupi przeciwili się temu, Król zostający już na klęczkach na stopniach ołtarza z oburzeniem czekał końca kłótni. Jan Firlej Wojewoda Krakowski, który jak wyżej powiedzieliśmy, był wodzem partji heretyków, pan przemożny bogactwy i stosunkami, a wielkiej naówczas w kraju wziętości, zwróciwszy mowę do Króla, ośmielił się mu powiedzieć: "jeśli nie przysiężesz, nie będziesz panować", a porwawszy koronę Królewską na ołtarzu leżącą, chciał wyjść z kościoła. Arcybiskup i Biskupi widząc tak zawzięty upór różnowierców, lękając się ażeby tak przemożna partja nie naraziła kraju na wojnę domową, zgodzili się na ich żądania, i tym sposobem spokojność przywrócili. Po odbyciu obrzędu koronacji i odprawieniu świetnej z tego powodu uczty, mieszczanie Krakowscy uroczystym obrzędem złożyli przysięgę posłuszeństwa i wierności; po czem Król zajął się interessami Państwa, gdyż wkrótce miał nastąpić sejm koronacyjny. Zdarzyło się wtedy, że pismo nieznajomego autora wyszło na świat o tych przedmiotach, które miały być roztrząsane na sejmie koronacyjnym. Mówiono tam wiele przeciwko konfederacji heretyków, której przedniejszym sprawcą był Firlej. Widząc tedy, jak gruntownie i rozumnie autor zbija zarzuty heretyków, czuł się być mocno tem pismem obrażony, a gdy nic pewnego o autorze nie wiedział, nazwisko tylko Typografa wydrukowanem na niem było, Firlej jako Marszałek kazał go wrzucić do więzienia. Dowiedziawszy się o tem Jan Demetrjusz Solikowski, który był później Arcybiskupem Lwowskim, mąż zacny i uczony, przyznał się, że on jest autorem książki, i tym sposobem Typografa Sibenzichera z więzienia uwolnił. Cała zaś nienawiść posłów ziemskich, którzy z różnowiercami trzymali, zwróciła się na Solikowskiego; ale ten odważnie czoło burzy stawił, i śmiało gotów był wyznać w obec Stanów, że dzieło to wydał za wiedzą Króla, razem z Karnkowskim Biskupem Władysławowskim. Ażeby więc Solikowski jeden w tak słusznej sprawie nie był wystawiony na niebezpieczeństwo, Uchański, który w poufałej zażyłości z nim zostawał, zaniósł oświadczenie, że i on podziela zdania w tem dziele zawarte razem z Biskupem Władysławowskim, oraz całem duchowieństwem i wszystkiemi Katolikami. Nie umilkły jednak spory trzymających za i przeciw kościołowi, aż Królewskim rozkazem uśmierzone zostały i milczenie obu stronom nakazane. Zresztą pierwszy postępek panowania Henryka wzbudził ku niemu niejaką niechęć w narodzie. Samuel Zborowski, jeden z najmożniejszych w kraju magnatów, ale człowiek burzliwego charakteru, mając jakowąś urazę do Jana Hrabi Tęczyńskiego Kasztelana Wojnickiego Wielkiego Szambelana, spotkawszy go w bramie zamku Krakowskiego, rozpoczął z nim kłótnię, i gdy Andrzej Wapowski Kasztelan Przemyślski wdał się pomiędzy nimi za pośrednika i chciał ich pogodzić, Zborowski trzymanym w ręku buzdyganem, którym chciał rzucić na Tęczyńskiego, ugodził Wapowskiego w głowę tak silnie, że on wkrótce od poniesionej rany umarł. Tak okropne zabójstwo niewinnego człowieka, obudziło powszechne oburzenie, i Zborowski widząc Wapowskiego bez nadziei życia, nie czekając wyroku, pośpiesznie się z Krakowa wydalił. Po wytoczeniu sprawy przed Króla, wyszedł wyrok nieodpowiedni ciężkości przewinienia: gdyż za zabójstwo niewinnego Wapowskiego, zgwałcenie pałacu Królewskiego, zamieszanie spokojności publicznej, Zborowski skazany został na wieczne wygnanie, a Faure Francuz, który wyrok Królewski pisał, dodał, że bez infamji. Z powodu tego dodatku większa część Senatorów i krewni Wapowskiego niezmiernie urażeni byli na Króla. Wielu zaś z posłów, szczególniej ze stronnictwa różnowierców, głośne czyniąc Królowi wyrzuty, obudzili powszechną, ku niemu niechęć, i nie lękali się otwarcie utrzymywać, że wyrok takowy jest całkiem niesłuszny i z widoczną przychylnością na stronę Zborowskich ferowany. Zresztą panowanie obcego Króla lak dalece się niepodobało, że go zuchwalsi zaczęli paszkwilami prześladować, a jeden z nich, niby podawana prośba, wręczony został samemu Królowi. Szlachta niezmiernie urażoną za to była, że nie tylko dobra Królewskie, które zwykle nazywano nagrodą zasłużonych, ale dobra stołowe były rozdawane, i przez tak hojny szalunek dochodów Królewskich, do lego stopnia one się zmniejszyły, że zaledwo wystarczało na utrzymanie dworu: powszechnie więc uznanym był za rozrzutnego i nazbyt hojnego; przy tem na dobro publiczne był mało dbający, a cały w gnuśnych rozkoszach zatopiony. Obszernie o tem pisze Reinuhold Heidenstein w opisaniu dziejów Polskich, i Wilhelm Bontlinus Zgromadzenia Jezusowego w dziejach Francuzkich od czasów Alexaudra Farnese. Pomiędzy Polakami i Francuzami ciągłe wszczynały się kłótnie, szczególniej z przyboczną strażą Królewską, i częstokroć znajdowano w mieście po nocnej utarczce pomięszane trupy Polaków i Francuzów. Niedarmo lud prosty, ciekawy w odgadywaniu przyszłości i niekiedy prawdziwie wnioskujący, ud dawna utrzymywał, że jakieś niebezpieczeństwo z Francji Polakom grozi. Trafiło się przy tem, że ptaszek pewien, którego pospolicie Królikiem ( regulus ) mianują, przyniósłszy w dziobie nitkę, przed oknami Królewskiemi zawiesił ją, i okręciwszy koło szyi, z niemałem podziwieniem obecnych, udusił się. Również Jan Kochanowski, Wirgiljusz Polski, następne proroctwa w łacińskich swoich wierszach przytacza:

Nie darmo to od wieków powtarzane było,
Że Gallów panowanie źle Polsce wróżyło.

Rozeszła się tym czasem pogłoska, że Karol Król Francuzki, ciężką chorobą złożony, zostaje w niebezpieczeństwie życia, i wkrótce od Królowej matki nadeszły listy z uwiadomieniem, że żyć przesiał, Henryk po bracie był jedynym dziedzicem tronu, stąd magnaci Polscy większej doznali niespokojności, niżeli radości, nikt jednak po Królu nie spodziewał się tego, co on później uczynił. Dziejopisowie Polscy dokładnie opisują, jak skrycie i bez wiedzy Panów Polskich z kilku tylko zaufanemi Francuzami, uniknął, z Krakowa całą noc konno pędząc, i 18. Czerwca przebył granice Państwa, oraz jak szlachta Polska oburzoną była na niektórych Panów; opuszczani więc opisanie tych wypadków, a wracam do skreślenia dalszych dziejów Arcybiskupa Uchańskiego.

Niespodziane to umknięcie Króla z Państwa, który zaledwo cztery miesiące panował, i, jak Kromer powiada, jak gdyby przez sen koronę piastował, wielką niespokojnością nabawiło magnatów Polskich. A jak w podobnych razach zawsze prawie dziać się zwykło, że niepomyślne wypadki przypisywane są tym, którzy w nich udział mieli, wielki przeto gniew i nienawiść ludu magnaci ze stronnictwa Francuzkiego ściągnęli na siebie. Śród takowego poruszenia umysłów i niebezpieczeństwa rzeczypospolitej, Arcybiskup, po uprzedniej ze znakomitemi w kraju osobami naradzie, zwołał sejm do Warszawy, na którym roztrząsaną naprzód była kwestja, czy uznawać jeszcze władzę Króla, czy też ma być ogłoszone bezkrólewie. Jedno i drugie z tych zdań miało za sobą wielu stronników i było silnie popierane przez pierwszych w kraju magnatów. Żeby cóś pewnego w tej mierze postanowić, wybrani byli przez stany Państwa trzej z każdej strony, to jest, jedni którzy mieli popierać sprawę nieobecnego Króla, drudzy, mający mówić przeciwko Królowi. Dla mówienia za Królem wybrani byli: Krzysztof Warszewicki, Stanisław Bykowski herbu Gryf, i Niedziałkowski. Za bezkrólewiem byli: Rafał Hrabia na Lesznie, Abraham Sbąski i Świętosław Orzelski. Warszewicki, jako człek wymowny, w literaturze i naukach biegły, zręcznie dowodził że w takowej nieobecności Króla, bez jego wiedzy nic przedsiębrać nie można; Sbąski zaś, który Henryka do Poznania przybywającego, w imieniu szlachty Wielkopolskiej witał, w pięknej i obszernej mowie dowodził, że tron jest osieroconym i bezkrólewie powinno być ogłoszone. Przyszło w końcu pomiędzy obu stronami do sporów i uszczypliwych przyniówek, a Zborowski nie mógł dokazać swego, żeby bezkrólewie było ogłoszone, gdyż zdanie Warszewickiego podzielało wielu możnych w kraju magnatów; uchwalono jednak, ażeby, wedle zdania Mikołaja Mieleckiego Wojewody Podolskiego, posłowie byli wysłani do Francji z żądaniem powrótu Króla w pewnym oznaczonym czasie; jeśliby zaś Król na dzień naznaczony nie przybył, miano wtedy uważać tron za osierocony i przystąpić do wybrania nowego Króla. Wysłani wiec zostali z owego sejmu posłowie do Henryka: Hieronim Rozrażewski, naówczas Sekretarz wielkiej pieczęci i Jan Tomasz Drohojowski. Termin powrótu Króla naznaczony został do miesiąca Maja następnego 1575. roku, do jakowego czasu jeśliby nie przybył, tem samem utrącał prawo do tronu i Siany miały się zebrać do Stężycy, miasteczka leżącego w ziemi Sandomierskiej nad ujściem Wieprza do Wisły, dla obrania nowego Króla. Tymczasem najsurowiej zabronionem było, ażeby pod karą infamji, nikt od Henryka niczego nie żądał ani przyjmował, a wszelki przywilej na przyszłość od niego pozyskany, za nieważny uznany. Arcybiskup Uchański w całym ciągu takowych narad nie pokazał się w senacie, ale zostawał samotny na osobności i nie chciał do niczego należeć. Ówcześni dzieiopisowie nie czynią bynajmniej wzmianki, co spowodowało Arcybiskupa do usunienia się od zwołanego przez się sejmu. Skoro zaś nadszedł dzień 12. Maja wspomnionego wyżej roku, zebrali się do Stężycy liczni Senatorowie i szlachta, oraz posłowie do Henryka wysyłani, z listami od Króla pełnemi pochlebnych wyrażeń. Wielu było, którzy usilnie popierali stronę nieobecnego Henryka, a nawet Uchański należał do lego stronnictwa. Lecz gdy przychylność ludu dla Króla Henryka coraz stawała się obojętniejszą i potajemna jego ucieczka powszechnie ganioną była, a wielu było tego zdania, że Uchański wiedział o zamiarze Króla, przeto stosując się do okoliczności, zmienił swe zdanie i przestał silnie popierać stronę Królewską, a będąc już w podeszłym wieku i przykrząc tem zaburzeniem wewnętrznem. naznaczył sejm do Warszawy w miesiącu Październiku. Na tym sejmie, czyli raczej zjezdzie trwającym tylko dzień jeden, Uchański wedle życzenia stanów, naznaczył sejm dla wybrania nowego Króla do Warszawy na dzień 5. Października. Przedtem zaś Piotr Zborowski razem z Walentym Dębińskim wielkim Kanclerzem, powróciwszy do Krakowa ze zjazdu Proszowickiego, na rynku Krakowskim przez Woźnego ogłosili bezkrólewie. A lubo Henryk wysłał był do Polski wysokiej godności posłów, PP. de Bellegarde i de Bibrac Faure, którzy mieli uczynić nadzieję powrótu Króla; jednak skoro ostatni z nich przybył do Polski, Uchański radził mu zatrzymać się o pięć mil od Warszawy w Zakroczymiu i tam oczekiwać na skutek narad sejmowych. Jednak nie wezwawszy go na zgromadzenie Stanów, ogłosił bezkrólewie i sejm elekcyjny naznaczył. Tymczasem różne tworzyły się stronnictwa, które rozmaite osoby do tronu przeznaczały; gdyż jak zwykle, nim jeden wybrany będzie, wielu bywa wzywanych. Gdy więc zgromadzone siany, na sejmie przez Uchańskiego zwołanym, naradzały się kogo mają wynieść na tron, przybył od Księcia Ferrarskiego Alfonsa poseł z zapewnieniem, że Henryk nie powróci i że o tem powziął pewną wiadomość sam Książe Alfons w prywatnej rozmowie z Henrykiem. Chciał on przytem zjednać dla siebie przychylność magnatów i szlachty, i gdy pierwsi Zborowscy przyczyną byli wyniesienia na tron Henryka, starał się przez posła swego zjednać naprzód ich względy. Ale ponieważ i Królowa Bona nie zbyt chlubną po sobie zostawiła pamiątkę i panowanie Francuzkie od wszystkich znienawidzonem było, propozycje jego obojętnie były przyjęte i nikt nie śmiał podjąć się popierać jego sprawę. Nadszedł tymczasem dzień na sejm elekcyjny naznaczony, a ponieważ pora roku nie pozwalała toczyć narad w polu, zbiór szlachty nie był tak licznym jak na elekcji Henryka, Senatorowie jednak licznie się zebrali, na których czele był Prymas Państwa Uchański. Kandydaci do tronu, przez posłów umocowanych od magnatów i szlachty, korzystne podawali warunki, chcąc osiągnąć osierocone berło. Pierwszym z nich był Cesarz Maxymiljan, który albo dla siebie, albo dla syna swego Ernesta chciał zjednać przychylne głosy sejmu, i wielu było, którzy życzyli sobie obioru sąsiedniego Księcia. Alfons Książe Ferrarski bardzo mało miał stronników. Sprzykrzyło się było już Polakom obce panowanie, i niepomyślny skutek obioru Henryka sprawił to, że woleli raczej krajowca niżeli cudzoziemca na Króla wybrać, stosując się w tem do rozkazu samego Boga, który w Piśmie ś. Mojżeszowi zaleca: "Nie będziesz mógł obcego narodu człowieka stanowić Królem twoim, ale jednego z braci twoich. " (Deut. XVII). Pomiędzy wielu innemi, dwaj byli, którzy i świetnością rodu i sławą cnot swoich uważani byli za godnych piastować berło. Jeden z nich był Jan de Stangeberck Kostka Wojewoda Sandomierski, drugi Andrzej Tęczynski Wojewoda Bełzki. Stan rycerski i niektórzy z magnatów byli za tem, ażeby jednego z nich wynieść na tron. Ale przeciwne stronnictwo żadną miarą zezwolić na to nie chciało; ci więc którzy byli za Królem rodakiem, wysłali delegatów do Uchańskiego, prosząc, ażeby usunąwszy Austrijaka, ktokolwiekbądź inny obrany był Królem; ale Uchański uprzedzony już od posłów Cesarskich, razem z Franciszkiem Krasińskim Biskupem Krakowskim, Mikołajem Mieleckim Wojewodą Podolskim i Stanisławem Czainkowskim Referendarzem Państwa, oraz innemi, którzy sprzyjali partji Austrjackiej, wysłali delegatów do strony przeciwnej, składającej się szczególniej ze stanu rycerskiego, która w innem miejscu narady toczyła i usilnie zalecali wybór Austrjaka. Zresztą, nie czekając powrótu delegatów, ani zgody stanu rycerskiego, Uchański 13. Grudnia Maxymiljana Cesarza Królem Polskim ogłosił i natychmiast w assystencji Czarnkowskiego i Krzysztofa Zborowskiego udał się do kościoła katedralnego Warszawskiego, gdzie się znajdowała obecną siostra Zygmunta Augusta Królewna Anna, dla odśpiewania dziękczynnego hymnu. Skoro wieść ta doszła do zgromadzenia szlachty należącej do stronnictwa przeciwnego, oburzyli się wszyscy, że strona przeciwna nie po bratersku z nimi postąpiła i gdy nie raz zpośród siebie posyłali delegatów prosząc, ażeby rzeczpospolitę i swobody narodowe na niebezpieczeństwo nie narażali i mieli litość nad nimi i dziatkami ich, oni nic na to nie zważając i żadnej odpowiedzi nie dawszy, wbrew ich żądaniu postąpili: przeto uczyniwszy oświadczenie przeciwko zadanej im krzywdzie, Królewnę Annę za prawego swego Monarchę uznali, a małżonkiem jej Stefana Batorego Księcia Siedmiogrodzkiego i przyszłega Króla mianowali, oraz przez Jana z Sjenna Arcybiskupa Lwowskiego wybór takowy ogłosili. W takowem rozdwojeniu umysłów i przeciwnej dążności stronnictw, wysłani zostali od Arcybiskupa Uchańskiego i jego stronnictwa posłowie do Cesarza, a od przeciwników do Stefana Batorego. Tak więc śród ogólnego rozjątrzenia umysłów sejm się zakończył i ci co Stefana wybrali, udali się do Jędrzejowa, ci zaś co Cesarza Maxymiljana, do Łowicza. Zjazd jednak w Jędrzejowie był daleko liczniejszy i ściągnął do siebie wielu magnatów, oraz ze stanu rycerskiego należących do stronnictwa przeciwnego. Był tam obecnym Karnkowski Biskup Władysławowski i powagą swoją, oraz rostropnością, wiele miał wpływu na toczące się narady. Gdy zaś Cesarz wahał się i zwlekał w dopełnieniu życzeń stronników swoich, Stefan ośmielony i zachęcony przez Samuela Zborowskiego, który z powodu zabicia Wapowskiego, przez Henryka z kraju był wywołany i na dworze Stefana bezpieczne znalazł schronienie, przez Wołochy i Ruś przybył do stolicy Państwa Krakowa, i tym sposobem uprzedziwszy współzawodnika, zniweczył dalsze jego zamiary. Przedtem zaś, niż Król Stefan wybrany został, partja różnowierców, która stała się bardzo silną, naradzała się, azali nie lepiej byłoby wybrać Króla heretyka: ale Mikołaj Radziwiłł Wojewoda Wileński, należący do sekty Kalwina, w podeszłym już zostający wieku i wielkiej biegłości w sprawach publicznych, oświadczył, że z daleko większem dobrem będzie rzeczypospolitej, jeżeli Król katolik obrany zostanie; albowiem jeśli odmiennej wiary wyniesiony będzie na tron a nie będzie chciał rządzić wedle zasad sprawiedliwości i udzielonych narodowi swobód, nikt nie powstrzyma go od ugruntowania despotycznej władzy. Nie będzie się zapewne lękał Ministrów swego wyznania i albo pogardzi podawanemi przez nich radami, albo za śmiałe z nim postępowanie śmiercią ukarze; Król zaś katolicki będzie pamiętał na wykonaną przysięgę, oraz będzie się lękał oporu duchowieństwa Rzymskiego. Wspomina o tem w tomie I. dzieła swego: o wypadkach politycznych, Mikołaj Bellus. Stefan zaś nim przybył do Krakowa, zatrzymał się o milę od tego miasta w klasztorze Cystersów na Jasnej-Górze, gdzie przepędził Święta Wielkanocne; gdy zaś nie wiedziano z pewnością, czy jest wyznania katolickiego, czy też należy do którejkolwiek z sekt. nowo wprowadzonych, wówczas, gdy za staraniem szczególniej różnowierców wyniesionym był na tron, wysłany został przez Karnkowskiego Solikowski, żeby wybadał sposób myślenia nowo obranego Króla, który za powrotem upewnił, że podłym względem katolicy nie mają się czego lękać. Przybył tedy Stefan Batory do Krakowa w świetnym orszaku w połowie Kwietnia we Wtorek po Niedzieli Białej i koronowanym był uroczystym obrządkiem przez Karnkowskiego Biskupa Władysławówskiego, razem z Królową Anną, której ślub z Stefanem tenże Karnkowski błogosławił. Uchański, upornie trzymając się strony Cesarza, do Krakowa nie przybył. Ażeby zaś prerogatywa Prymasowska nadał żadnego uszczerbku przez to nie poniosła, nastała osobna w tym względzie uchwała Senatu i stanów Państwa, o której w życiu Karnkowskiego mówić będziemy. Byli leż tacy, którzy nowo-obranemu Królowi doradzali, ażeby stronników Cesarskich za zdrajców kraju uznał i ogłosił: Król bez wątpienia przyjąłby podawaną radę, gdyby Jan Zamojski, wtedy już u Króla w wielkich względach będący, nie był przeciwnego zdania i nie utrzymywał, że raczej łaskawością należy przygasić tlejący pożar, niżeli surowem postępowaniem dodawać mu nowego żywiołu. Uchański ze swej strony, zawiedziony w swych oczekiwaniach, niemałą był dręczony niespokojnością i napisał list do Cesarza, pełny zażaleń i skargi na lak długie zwlekanie, któremu jedynie przypisać należało, że on przy schyłku wieku swego zawiedziony w nadziejach, siebie i rzeczpospolitę w bezdno nieszczęść pogrążył; donosił razem Cesarzowi, że już się przysięgą na wierność Królowi Stefanowi zobowiązał. List ten pisany był po uczynionej z Królem Stefanem zgodzie, gdyż namówiony od przyjaciół swoich, przybył dla przejednania jego do Warszawy, dowiedziawszy się, że Król wysłał już był z Bolemowa piechotę Węgierską do Łowicza. Synowcowi też Arcybiskupa Pawłowi Uchańskiemu dało się we znaki panowanie nowego Króla; przybywszy bowiem z niemałą liczbą zbrojnej piechoty do Warszawy, nie chciał długi czas widzieć się z Królem i z ubliżeniem w towarzystwach mówił o nim. Król dowiedziawszy się o tem kazał pojmać kilku ludzi z jego piechoty i wrzucić ich do więzienia; gdy on jako pan upominał się o nich u Króla i ostro mu przymawiał, ostrzej jeszcze skarconym był odniego i musiał uledz, oraz poniewolnie uczynić to, co drudzy z dobrej woli czynili.

Po przebłaganiu Króla, Arcybiskup chcąc zasłużyć w przyszłości na względy jego, dokładał szczerych i gorliwych starań w zadość uczynieniu żądaniom jego. W skarbie królewskim dawała się czuć wielka potrzeba pieniędzy na prowadzenie wojny przeciwko Gdańszczanom, którzy upornie stronę Cesarza trzymali. Uchański na zwołanym Soborze prowincjonalnym wniósł projekt do złożenią poboru od całego duchowieństwa, który został przyjęty i pobór dla Króla uchwalony. Pieniądze ztąd zebrane, w imieniu Arcybiskupa, oraz Biskupów Władysławowskiego i Płockiego, złożyli Królowi w obozie pod Gdańskiem wtenczas zostającemu, Jan Demetrjusz Solikowski i Hieronim Powodowski, który był później Kanonikiem i Archipresbyterem Krakowskim. Przełożyli oni też Królowi ciężary i krzywdy przez duchownych ponaszane, które Król władzą swoją znieść jak najmocniej obowiązał się. Tymczasem Gdańszczanie chcąc uniknąć grożącej wojny, zaczęli z Królem wchodzić w układy, oraz posłowie Książąt Brandeburgskiego i Saskiego wysłani do Króla, starali się skłonić go do zawarcia pokoju z Gdańszczanami: na co Król bez trudności zgodził się, do łaski swej monarszej ich przyjął i przywileje miasta potwierdził. Ciż posłowie wyjednali u Króla, że w miejscu schorzałego i niezdolnego do rządów Alberta Fryderyka Księcia Pruskiego, oddał rządy tego Księztwa z tytułem Opiekuna Jerzemu Fryderykowi z Auspach Księciu Karnowskiemu, z nadzieją pozyskania lego Księztwa prawem lennem. Prussacy bardzo byli temu nieradzi i woleli jakiego Polaka niżeli Księcia Anspachu mieć za rządcę, gdyż on znany był ze swego łakomstwa i ucisku poddanych. Żeby uwolnić się od tak nienawistnego rządcy, obowiązywali się wnieść do skarbu królewskiego sto tysięcy czer. złotych węgierskich. Łzy Prussaków wzruszyły Magnatów polskich i cała ta sprawa odłożoną została do przyszłego Sejmu, który Król miał zwołać do Warszawy. Na tym Sejmie wszelkiemi sposobami delegaci Pruscy starali się nakłonić Króla i Senat, ażeby Prussy rządzone były przez samego Króla i rodowitych Polaków, a nie przez obcych. Lecz prośby Prussaków nie były wysłuchane i prowincja ta, która mogła być wcieloną do Korony Polskiej, oddaną została prawem lennem domowi Anspach, i tym sposobem na zawsze dla Polski straconą. Większa jednak część Senatu i Posłów oświadczyła się przeciwko Iemu i starała się aby rzecz ta do skutku doprowadzoną nie była. Król jednak nadał Inwestyturę Anspachowi i mianował go Księciem Pruss, wtedy gdy pierwej rządca owego kraju nosił tytuł Księcia w Prusiech, a tylko sam Król miał prawo używać tytułu Księcia Pruss. Na tymże Sejmie w roku 1578. ustanowiony był Trybunał dla rozsądzania spraw w Koronie, który miał po kolei posiedzenia swe odbywać w Piotrkowie i Lublinie, a w sprawach z duchownemi sześciu członków ze stanu duchownego miało być wzywanych do wspólnego zasiadania.

Jak za czasów Uchańskiego herezja w Polsce i Wielkiem Księstwie Litewskiem zaczęła się wzmacniać i rozszerzać, tak również za jego czasów ku upadkowi mieć się zaczęła. Wznieśli byli w Krakowie sektarze kościoł swój, który Zborem mianowali, i do którego dla słuchania kazań zgromadzali się; Zbór ten został przez pospólstwo zniesionym, oni zaś całą winę na uczniów Uniwersytetu zwalili. Wytoczyła się sprawa przed Króla, bawiącego naówczas w Krakowie; Przyłęcki i Strzała popierali sprawę sektarzy przeciwko uczniom, oraz Rektorowi Uniwersytetu Jakóbowi Górskiemu i innym Professorom; ale gdy niektórzy z pospólstwa, może być niewinnie, ponieśli już karę, Król uważał za rzecz przeciwną słuszności powtórnie wynajdywać winnych. Niemniej i to dodało wielkiego blasku urzędowaniu Uchańskiego, że za jego czasów Zgromadzenie Jezuitów w Polsce i Wielkiem Księstwie Litewskiem przez pobożna, hojność Biskupów, zakładanie kollegjat i szkół, rozszerzone zostało, z wielką korzyścią Kościoła Katolickiego a potłumieniem herezji, którą nauką i pobożnością swoją do tego stopnia zgnębiło, że wiele najznakomitszych familji, porzuciwszy błędy kacerskie, wróciło na łono prawowiernego Kościoła. W Wilnie, jak wyżej powiedzieliśmy, za staraniem Kardynała Hozjusza, założył Kollegjum dla lego Zgromadzenia Biskup Wileński Walerjan Protasowicz. Lecz do owego czasu Kollegjum to i szkoły przy nim będące, nie otrzymały jeszcze były od Króla zwykłego potwierdzenia. Król po wstąpieniu swojem na tron powiększył znacznie dochody owego Kollegjum, i będąc w Wilnie słuchał nabożeństwa w ich kościele i odbierał powinszowania od uczącej się tam młodzieży. Wtedy to widząc tak piękne owoce kwitnącego zakładu, umyślił założyć w tem mieście Akademję, przed wyprawą swoią do Połocka. Aże Biskup Walerjan był wiekiem obarczony i cierpiał na atrytyzm, Solikowski za staraniem Jana Chodkiewicza, Kasztelana Wileńskiego, który po odstąpieniu luteranizmu, został gorliwym katolikiem i który bardzo sprzyjał 00. Jezuitom, ułożył i napisał przywileje dla Akademji Wileńskiej, Król je podpisał, ale Mikołaj Radziwiłł Wojewoda Wileński i Kanclerz Wielkiego Księztwa Litewskiego na żądanie Króla przez Solikowskiego oświadczone, ażeby pieczęć Wielką Litewską do nich przyłożył, żadną miarą zgodzić się nie chciał. Był bowiem tego zdania, również jak wszyscy, którzy odstąpili wiary Chrystusa, że wzniesienie Akademji i wprowadzenie do niej Jezuitów, szkodliwe będzie swobodom i przywilejom narodowym, a szczególniej wielki cios zada nowo wprowadzonym sektom. Król śmiał się z takowej odpowiedzi i w żart to obrócił, a kazawszy zawołać Eustachego Wołłowicza Kasztelana Trockiego i Podkanclerzego Litewskiego, polecił mu przez Sekretarza swego Jasieńskiego, gdyż sam on dla braku znajomości języka łacińskiego z Królem rozmawiać nie mógł, ażeby przyłożył pieczęć mniejszą do przywilejów, Akademji Wileńskiej nadanych; gdy Podkanclerzy zwlekał i jakby chciał się do innych odwołać, Król powiedział: "Jeśli chce, niech zaraz pieczęć przyłoży, a jeśli nie, niech mi ją da, ja sam przyłożę, ale jej więcej mu nie wrócę. " Podkanclerzy zmięszany i przelękniony, " uczynił wedle woli królewskiej, przyłożywszy pieczęć do przywilejów Akademji.

Tymczasem Król mając zamiar prowadzić dalej wojnę z Moskwą, zwołał w roku 1579. Sejm walny do Warszawy, po ukończeniu którego i uchwaleniu żołdu dla wojska, udał się do Wielkicki Łuk. Gdy to miasto w oblężeniu trzymał, Paweł Uchański synowiec Arcybiskupa, w imieniu Papieża Grzegorza XIII., złożył Królowi w podarunku poświęcony kapelusz i miecz, które później w przytomności Jana Andrzeja Caligario Biskupa Brytonowskiego legata Apostolskiego, Melchjor Giedrojć Biskup Żmudzki uroczystym obrzędem wręczył Królowi. Arcybiskup zaś Uchański, jako w podeszłych będący leciech, coraz więcej upadał na zdrowiu i wkrótce życie zakończył. Przysposobił on był sobie Koadjutora z zapewnieniem przyszłego następstwa, Stanisława Czarnkowskiego Referendarza Koronnego i przysposobienie takowe, Król Henryk, po ucieczce już z kraju, był potwierdził; ale Czarnkowski trzymając się gorliwie partji austrjackiej, po wstąpieniu Stefana na tron zaniechał przejednać go i pozyskać jego względy, czem uraził na siebie samego Uchańskiego. Z tego powodu miał zamiar, w miejscu Czarnkowskiego, naznaczyć Koadjutorem i następcą swoim Karnkowskiego; ale tego do skutku nieduprowadził, gdyż w tę porę, kiedy Król oblegał Wielkieluki, Arcybiskup w Łowiczu dnia 5. Kwietnia 1581. roku, we środę, życie zakończył. Rządził Kościołem Metropolitalnym lat ośmnaście; pochowany wedle ostatecznej woli swojej w testamencie wyrażonej, w Łowiczu, w kaplicy po prawej stronie kollegjaty znajdującej się, przez wykonawców testamentu wzniesionej, ale żadnym dochodem nie opatrzonej. Widzieć tam można do dziś dnia wizerunek Arcybiskupa z alabastru rznięty, pomiędzy kolumnami z czerwonego marmuru. Na nagrobku nie masz żadnego napisu. Na zewnętrznej ścianie kościoła, znajdują się w języku łacińskim następnej treści wiersze, na kamieniu ryte:

Przechodniu! co się dziwisz tym z marmuru głazom,

Pomnieć na śmieie, posłusznym bądź Boskim rozkazom;

Uchański mąż pobożny i podpora kraju,

W ten sposób sobie drogę torował do raju.

Czasy jego były bardzo nieszczęśliwe i grożące ostateczną Kościołowi ruiną. Tyle potwornych herezji, które pwstały w łonie Katolickiego Kościoła, nie mogły go jednak w otchłań zguby pogrążyć. Szeroko rozsiane zgubne nauki Lutra i Kalwina, oraz Arjanów, którzy połączywszy się z Nowochrzczeńcami, odnowili w Wielkopolsce, Małopolsce, oraz Wielkiem Księstwie Litewskiem dawno zapomnianą bluźnierczą sektę, wielu pociągnęli do podzielania swych przewrotnych zasad. A lubo, jak wyżej powiedzieliśmy, za staraniem i poradą Arcybiskupa Uchańskiego, Zygmunt August surowym wyrokiem wywołał z kraju przedniejsze narzędzia szatana: Ochina, Alejata, Gentilisa, Socyna, Ateuszów Włoskich, pozostało jednak do naszych czasów plemię tych niedowiarków, wywierających jad swój na Bóstwo Chrystusa, jak o tem w swojem miejscu powiemy. Niemniej godna obrzydzenia sekta Nikolaitów, która chciała znieść bezżeństwo Księży, była się niemało rozkrzewiła za czasów Uchańskiego. Należący do tej sekty Andrzej Duditsch, Biskup pięciu Kościołów w Węgrzech, o którym wyżej wspomnieliśmy, przybywszy do Polski, pojął dwie żony: jedną z domu Strusiów, a po jej śmierci drugą z familji Zborowskich. Z niższego duchowieństwa wielu też zawarło nieprawe związki; lecz ich imiona warto zostawić w wiecznej niepamięci, o niektórych wyżej wspomnieliśmy.

Ula oblubienicy swojej Kościoła Metropolitalnego, zostawił Uchański w dowód swoich życzliwych chęci: kielich złoty, laskę pasterską srebrną pozłacaną, trzy pierścienie i kilka szat kapłańskich. Kollegjum Mansjonarjuszów, dla śpiewania godzin na cześć Najświętszej Marji Panny w kościele parafialnym Piotrkowskim ustanowił. Tamże w roku 1578., dołożył starania, jak powiada Damalewicz, ażeby ogłoszoną była ustawa przeciwko związkowi różnowierców, ziem żeby każdy, jakiegokolwiekby to był stanu człowiek, który związek w czasie bezkrólewia przed elekcją Henryka, pomimo oporu stanu duchownego i katolików, utworzony, w celu dozwolenia wierzenia w co się podoba, bez żadnej odpowiedzialności przed jakimkolwiek urzędem, chwalił, bronił, lub zgodę swą Dań oświadczał, jeśliby to był duchowny, wtenczas ściągał na siebie klątwę z uchyleniem od obowiązku i postradaniem posiadanego beneficjum, jeśliby zaś był świecki, to ipso facto stawał się wyklętym. Tenże Arcybiskup w części niższej zamku Łowickiego, przybudował niektóre mieszkania, które przez jego następców wyporządzone i ozdobione, najazd drapieżnych Szwedów w roku 1655. do szczętu zniszczył.

L.

Stanisław Karnkowski.

Henryk Spondauus Biskup Apamejski we Francji w swoich Rocznikach Kościelnych powiada pod rokiem 1072. o ś. Piotrze Damiani Kardynale i Biskupie Ostjeńskim, że Bóg go zesłał na świat w owym opłakanym wieku, kiedy wszystko groziło upadkiem Kościołowi, ażeby on niewinnością życia, przepowiadaniem słowa i pismami poskromił nadużycia wieku i walczył zwycięzko przeciwko szerzącej się naówczas przedajności urzędów i beneficjów kościelnych (Symonji); toż samo, rozpatrując się w życiu Arcybiskupa Karnkowskiego, mogę powiedzieć o nim i powyższą pochwałę wyjętą z pomienionego wielkiej powagi pisarza, zastosować do niego. Albowiem jak Piotr Damiani zabłysnął jakby świetna gwiazda na widnokręgu Kościoła, ażeby rozproszyć nagromadzone przez przedajnych sług Kościoła cienie" tak równie Karnkowski, światło w owym wieku Kościoła Katolickiego, postawione na tak wysokim świeczniku, prawością charakteru, gruntowną nauką i rzadką gorliwością ku wierze Katolickiej, jakby wiatr palący rozproszył chmury heretyckich błędów. A ponieważ, jak powiada wymowny pisarz Kardynał Sforzia Pallavicini w dziejach Soboru Trydenckiego, wszystkie w Kościele nieszczęścia stąd powstały, że ludzie niecnotliwi i nieumiejętni zasiadali biskupie katedry, tak przeciwnie pobożność i nauka Biskupów nadaje nowy wzrost i siłę Kościołowi. Takim był za dni przodków naszych Arcybiskup Karnkowski, herbu Junosza, którego życie mamy następnie opisać.

Urodził się on w ziemi Dobrzyńskiej we wsi dziedzicznej rodziców jego Karnkowie. Matka jego była z domu Olszewskich herbu Lis, z Województwa Płockiego, i żyła jeszcze kiedy syn został Arcybiskupem. Powiada o niej Paweł Piasecki Biskup Przemyślski, że Wincenty Oczko Kanonik Gnieźnieński, Doktor Medycyny i w swej sztuce niepospolicie biegły, opowiadał jemu i innym kilku osobom wtedy obecnym, że jej dziewiędziesięcioletniej nowe wyrosły zęby: co bynajmniej nie jest przeciwnem prawom natury, gdyż widzimy że wiek zgrzybiały nabywa wiele własności wieku dziecinnego, i dla tego starych zdzieciniałemi pospolicie nazywają. Wychowanie i naukowe ukształcenie odebrał pod przewodnictwem stryja swojego Jana Karnkowskiego Biskupa Władysławowskiego. Za jego staraniem naprzód w Uniwersytecie Krakowskim, później w Padewskim nabył gruntownej znajomości nauk i zostawszy Doktorem Teologji wrócił do kraju, gdzie policzony pomiędzy Sekretarzy królewskich, odznaczał się na dworze Zygmunta Augusta prawością charakteru i nauką. Otrzymawszy pierwej niższe stopnie Kantora Gnieźnieńskiego i Scholastyka Łęczyckiego, wyniesiony był później na stopień Referendarza Państwa, gilzie roztropnością i biegłością w sprawowaniu interesów zjednał wszystkich szacunek i uznany był za godnego otrzymania wyższych dostojeństw. Zdarzyło mi się czytać w Metryce święceń wyższych Stanisława Falenckiego Biskupa niegdyś Teodozyjskiego, Sufragana Gnieźnieńskiego, Opata Sulejowskiego, że Karnkowski będąc Referendarzem, to jest Patronem ubogich, okazał na tym urzędzie wielką zdatność i biegłość; przeto po śmierci Mikołaja Wolskiego herbu Półkozice, wyniesiony został przez Króla na Katedrę Władysławowską, i za jegoż poleceniem od Pjusa V. w roku 1567. potwierdzony, objąwszy rządy tej djecezji, rozwolnioną przez powolność dawnych Biskupów karność duchowieństwa, w dawne karby przywrócił i świętsze obyczaje wprowadził. Upomniony listem Apostolskim Pjusa V., Audrzeja Frycza Modrzewskiego zawziętego heretyka wygnał, oraz dochody z dóbr stołowych Biskupich, przez Uchańskiego jemu nadane, odjął. Pomiędzy wszystkiemi innemi djecezjami, Kujawska i granicząca z nią Pomorska najwięcej zarażone były błędami różnowierców, tak dalece, że wiele kościołów w ziemi Kujawskiej było splugawionych i obróconych na bożnice heretyckie, z których wiele Karnkowski od nieprawych posiadaczów odebrawszy, na dawny użytek obrócił, oraz ubiorami i obrazami świętemi one opatrzył. Sobór djecezalny zwołał i na nim nadużycia, które się były wkradły do dworu uprzednich Biskupów, zniósł; oraz administrację Sakramentów, wspólnie z Marcinem Kromerem Koadjutorem Biskupstwa Warmińskiego, wedle obrządku Kościoła Rzymsko-katolickiego, wprowadził. Katechizm dla nauczania ludu tajemnic wiary Chrześcijańskiej napisał i drukiem ogłosił. Seminaijum, wedle przepisu świętego Soboru Trydenckiego, dla wychowania młodzieży do stanu duchownego przeznaczonej, ustanowił i część dochodów z dóbr stołowych Biskupich, oraz kapitulnych na ten cel przeznaczył, również Opatów djecezalnych, jako posiadających znaczne dochody, do opłacania corocznie pewnej summy na rzecz tegoż Seminaijum, zobowiązał. Damalewicz powiada, że wiele innych chwalebnych rozporządzeń poczynił w djecezji, odnoszących się do karności kościelnej, do potłumienia chytrych zabiegów różnowierców i do sprostowania obyczajów wiernych. Staraniem i usilnością swoją dokazał tego, że klasztor zakonników Dominikanów w Gdańsku, który ufundował w tem mieście ś. Hjacynt, Gdańszczanie w roku 1507. wrócić musieli. We dwa lata później, to jest, w 1569. Gdańsk znakomite miasto handlowe, zaczęło być szarpane wewnętrzną niezgodą pomiędzy urzędem miejskim a mieszkańcami, z nadwerężeniem praw i przywilejów Królewskich, jak o tem obszernie opisuje Bielski w księdze 5 tej. Dla uśmierzenia tych rozruchów i przywrócenia spokojności Król naznaczył Kommissarzy: Biskupa Władysławowskiego Karnkowskiego, Wojewodę Łęczyckiego Jana Sierakowskiego, i Kasztelanów: Gdańskiego Jana de Stangeubergk Kostkę, Wiślickiego Mikołaja Firleja i Inowłodzkiego Symona Szubskiego. Po ich przybyciu, gdy mieszczanie zuchwałej zaczęli postępować przeciwko Magistratowi i groźby na niego miotać, nim Kommissarze wstapili do miasta, Magistrat przez wysłanych delegatów oświadczył, że tylko pod pewnemi warunkami dozwoli im pobytu w mieście. Kommissarze oburzeni na ten postępek, niechcąc wchodzić w dalsze układy, wrócili się nazad i przed Królem zanieśli skargę, żaląc się na wyrządzoną im zniewagę, oraz popełnioną przez Gdańszczan zbrodnię obrażonego majestatu tem, że Kommissarzy od Króla naznaczonych do miasta jemu podległego, nie przyjęli. Król usłyszawszy to, niezmiernie był rozgniewany i groził ostateczną ruiną miastu, oraz żadnych wymówek, z ich strony czynionych, przyjąć nie chciał. Wpuszczeni wkońcu Konimissarze do miasta, wysłuchali skarg i zażaleń mieszczan przeciwko Magistratowi: od Radzców i Magistratu żądali zdania rachunku z użytych przez nich publicznych pieniędzy, niektórym rzemieślniczym cechom, jako to: rzeźników i piwowarów, udzielili, w imieniu Króla, większych przywilejów i skassowali uprzednie umowy przez nich z Urzędem miejskim zawarte. Port przy ujściu Wisły kazali murem obwarować, na co pierwej jeszcze przeznaczone były pieniądze z dochodów portowych, których część do skarbu królewskiego wnosić zalecili; oraz inne liczne rozporządzenia poczynili, które czytać można w akcie Kommissji, oraz w dziejopisach Polskich. Tym sposobem wrócony był pokój temu miastu i gniew Króla przebłagany, za staraniem i rostropnem postępowaniem Karnkowskiego, który dzieła tego z chlubą dla siebie i kolegów swoich dokonał. Na sejmie walnym Warszawskim w roku 1570. w obec zgromadzonych Stanów zdał sprawę z pomyślnie ukończonej Kommissji; za co złożone mu zostało podziękowanie w imieniu Króla przez Walenlego Dembińskiego wielkiego Kanclerza, a w imieniu Senatu przez Arcybiskupa Gnieźnieńskiego Uchańskiego. Od stanu rycerskiego, czyli zgromadzenia posłów ziemskich, podobneż podziękowanie złożył Marszałek Bonawentura Potworowski Sędzia Kaliski.

Wkrótce polem Zygmunt August, ostatni z Jagiellonów familji, lat tyle w Polsce panującej, żyć przestał; w czasie tego smutnego bezkrólewia, gdy Król z trzech małżeństw nie zostawił żadnego potomstwa, Karnkowski okazał wielką pilność i rozsądek w obronie wiary Chrystusa i stolicy Piętrowej od napaści heretyków, oraz w obiorze Króla katolickiego, co lubo od innych obszernie opisano, nie wypada i nam o tem zamilczeć. Niektórzy z Biskupów mało dbając o dobro publiczne, uchylali się od obrad Senatu, a przestraszeni groźbami i zuchwałością heretyków nie chcieli wchodzić z nimi w żadne układy i woleli zajmować się prywatnemi interessami: czego naocznym świadkiem był Antoni Marja Graziani, Pisarz życia Kardynała Kommendoniego. Albowiem Franciszek Krasiński, który po śmierci Padniewskiego został Biskupem Krakowskim, cały oddany był Janowi Firlejów i Wojewodzie Krakowskiemu, który był głową różnowierców. Piotr Myszkowski Biskup Płocki, człowiek rozumny i biegły w literaturze, sprzykrzywszy, jak powiadał, wewnętrzne zamieszki i kłótnie, uchylił się od spraw publicznych i zajął się powiększeniem swych zbiorów. O sposobie myślenia Uchańskiego wyżej powiedzieliśmy; inni Biskupi, wyjąwszy Karnkowskiego Władysławowskiego i Adama Konarskiego Poznańskiego, poszli za przykładem znakomitszych, albo z przyczyny, czy pod pozorem niedostatku, nie wydalali się z domu. Odznaczał się przed innemi Karnkowski, który i wielkie znaczenie w rzeczypospolitej posiadał i z wielką gorliwością popierał stronę prawych katolików, nie żałując ni pracy, ni pieniędzy; a będąc biegłym w sprawach publicznych i umiejąc kierować obrotami, według powszechnego mniemania, nabyłby więcej popularności, gdyby jej mniej żądał; albowiem chcąc przypodobać się szlachcie, nieraz odstępował najlepszych zamiarów i nie umiał trzymać się średniej drogi: gdy raz był nadto pewny i zaufany w sobie, drugi raz przygnębiony i zdesperowany, według tego jak opinja powszechna na tę lub na drugą przeważała się stronę; zresztą chciwym był znaczenia, ale zawsze wolał go nabyć godziwemi środkami. Poważał on bardzo Kommendoniego i we wszystkich czynnościach swoich, starał się zyskać jego zezwolenie, a Kommendoni ze swej strony, znając charakter człowieka, tak go potrafił zobowiązać, że zawsze był mu powolnym i stosując się do jego rady, często się wstrzymywał od postępków, mających jedynie na celu zyskanie większej wziętości. Pomiędzy Senatorami katolickiemi ze stanu świeckiego, był jednym z najznakomitszych Albert Łaski Wojewoda Sieradzki. Ten przed niewielą laty zebrawszy wojsko własnym kosztem i dla własnych widoków" chciał opanować Wołochy i nabył w tej wojnie sławy doświadczonego i biegłego wodza, a rozdając hojne podarunki, wielu przychylność zjednał dla siebie, szczególniej wojskowych; przytem odznaczając się na sejmach i naradach wymową, zyskał względy szlachty Polskiej, tak dalece, że uważany był pomiędzy pierwszemi mogącemi być wyniesionemi na tron, jeśliby Polakom podobało się raczej krajowca uczynić Królem, niżeli cudzoziemca, gdzieś daleko z większym kosztem niżeli pożytkiem szukać. Jego więc i Karnkowskiego Kommendoni połączył związkiem ścisłej przyjaźni, tak dalece, że w jego obecności jeden drugiemu przyrzekli i przysięgli to stwierdzili, że nie inaczej jak jednozgodnie Króla wybiorą; jeśliby zaś zgodzić się z sobą nie mogli, ostateczną decyzję Kommendoniemu zostawią. Kommendoni starał się usilnie oto, ażeby co najwięcej katolików, szczególniej Andrzeja Zborowskiego, do tego związku nakłonić; a tym sposobem partji katolickiej na potłumienie zuchwałości heretyków, na wodzach nie zbywało i wybór Króla katolika był zapewnionym; wreszcie Kommendoni w obronie prawowiernej religji przeciwko napadom różnowierców, uważany był nie tylko za uczestnika partji katolickiej, ale za jej naczelnika i rządzcę. Są listy Kommendoniego i Stanisława Hozjusza pisane do Karnkowskiego, w których upominają go, ażeby swą radą i doświadczeniem niósł pomoc zagrożonej religji: jakowe listy ponieważ wyszły na widok publiczny, przeto ciekawego czytelnika do nich odsyłamy. W początkach bezkrólewia, gdy prerogatywę Prymasowską Jan Firlej z wielkiemi zabiegami sobie przyswoić żądał, Karnkowski poskromił ten zuchwały zapęd i podawał Uchańskieimi rady, które wniwecz obróciły zamysły przeciwników. Czytać można w tym przedmiocie dzieło jego: o pierwszeństwie w Senacie Królestwa Polskiego.

Gdy zaś zbliżył się czas obioru nowego Króla i kandydaci do tronu przez swoich posłów na polu elekcyjnem ubiegali się o przychylne głosy Stanów Państwa, ażeby zapobiedz chytrym zabiegom różnowierców i bliżej dać poznać Stanom Państwa tych, którzy się o tron ubiegali, wyżej pomieniona katolicka partja naznaczyła każdemu z kandydatów mówcę, jako to: Ernestowi synowi Cesarza Maxymiljana, Piotra Myszkowskiego Biskupa Płockiego, Henrykowi Księciu Andegaweńskiemu, Stanisława Karnkowskiego, Janowi Królowi Szwedzkiemu, Mikołaja Mieleckiego Wojewodę Podolskiego. Gdy więc tak znakomite w kraju osoby, każdy za swoim kandydatem, obszernie w obec Stanów przemówiły i tak korzyści jak niedogodności z obioru każdego z nich wskazały, przychylność stanów, a szczególniej licznej szlachty, która się na ów sejm zebrała, skłaniała się widocznie ku Henrykowi, którego sprawę Karnkowski usilnie popierał i gdy dwukrotnie zebrano głosy z pojedyńczych województw, okazało się, że prawie wszyscy, oprócz małej liczby, byli za Henrykiem. Nim zaś przystąpiono do ogłoszenia nowo obranego Króla, różnowiercy, jak wyżej wspomnieliśmy, utworzyli konfederację dla zapewnienia sobie wolności wierzenia w co się podoba. Karnkowski z całą usilnością i nieporównaną gorliwością opierał się temu bezbożnemu związkowi i żadną proźbą ani groźbą nakłonić się nie dał, ażeby wnaszaną przez tych odszczepieńców ustawę podpisać i zgodzeniem się swojem zatwierdzić. Za takowy postępek przez kapitułę katedralną Krakowską zostało mu złożone podziękowanie w pięknie napisanym liście, pod dattą G. Marca 1573. roku, w którym nieznacznie zrobiono wymówkę Krasińskiemu Biskupowi Krakowskiemu, który takową konfederację bez rozwagi podpisał.

Gdy Henryk, nowo obrany Król Polski, w przejeździe swoim z Francji zastanowił się w Międzyrzeczu miasteczku Wielkopolskiem, Karnkowski, który był wyjechał na jego spotkanie, powitał go uczoną i ozdobną mową, która pod tytułem: Panegiryk do Henryka Walezjusza Króla Polskiego, wyszedł z diuku w Paryżu. Król Karnkowskiemu po włosku w krótkich słowach odpowiedział; lecz Faure de Pibrac w odpowiedź na mowę Karnkowskiego obszernie i ozdobnie przemówił. Później Karnkowski towarzyszył Królowi aż do Krakowa i wszędzie po drodze odbierał wielkie pochwały od wszystkich, że się przyczynił do obioru Króla, którego cnoty i zdolności pod niebiosa wynaszano. Jak zaś krótką i niepomyślną była przychylność ludu dla lego Króla i jak powszechne okrzyki wesołości zamieniły się wkrótce na smutne narzekania, czytać można obszernie w dziejopisach Polskich. Nie zasięgnąwszy rady żadnego z Senatorów Polskich, Henryk potajemnie nocą z Polski uszedł i nie zastanowił się aż za granicami Państwa. Stąd tedy Senatorowie, którzy stronę jego przy obiorze popierali, źle bardzo u narodu widziani byli; również kto więcej zdawał się posiadać względów zbiegłego Króla, ten był wystawiony na większy gniew i nienawiść ludu. Karnkowski zasmucony niezmiernie tak nagłym i niespodzianym oddaleniem Króla, chciał go z początku dopędzić; lecz ubiegłszy napróżno mil dziesięć, nie mogąc go dognać, wrócił nazad razem z innemi, którzy przyczynili się do obioru Francuza, a pomiędzy temi znakomitym był Piotr Zborowski Wojewoda Krakowski, który najwięcej niechęć narodu obudził na siebie. Mielecki Wojewoda Podolski otwarcie w obec stanów wyrzucał Zborowskiemu tak nietrafny wybór; Karnkowski zaś nie tylko od Jana Myszkowskiego publicznie obelżywemi traktowany był wyrazami, ale nadto koń, na którym siedział, od rozjuszonego pospólstwa był raniony. Nie przestał jednak wszelkiemi sposobami starać się, ażeby Henryk do Polski powrócił i w tym celu wysłał do Francji Jana Demetrjusza Solikowskiego, który dognawszy Króla w Chambery, gdzie u Księcia Sabaudzkiego zabawiał się lancami, znalazłszy zręczność pomówienia z nim, ze wszelką skromnością i umiarkowaniem wymawiał Królowi tak niewczesny odjazd, tudzież polecenia, jakie otrzymał od Karnkowskiego, jemu przełożył i niektóre rady podawał, których Król i Królowa matka z wielką uprzejmością wysłuchali. Towarzyszył później Królowi do Francji i był obecnym na obrzędzie koronacji w Reims, która miała miejsce w rok po koronacji Henryka na Krola Polskiego; zostawał jeszcze czas niejakiś na dworze Królewskim, lecz gdy ciągłe zamieszki nie dozwalały myśleć o powrócie Henryka do Polski, a sprawa Polska na dworze Francuzkim była dość lekceważoną; przytem gdy przyszła wiadomość do Francji o naradach toczących się względem obrania nowego Króla, Solikowski pożegnawszy Henryka, wrócił do Polski i Karnkowskiemu obszernie zdał sprawę z danego mu polecenia..

Po powrócie z Francji, partja różnowierców nie przestawała prześladować Solikowskiego, nawet czyhała na życie jego. Krasińskiego Biskupa Krakowskiego namówili, ażeby go poróżnił z Arcybiskupem, czego on uczynić nie zaniechał. Gdy zaś pewnego wieczora znajdował się w mieszkaniu swojem, leżącem niedaleko gospody, gdzie różnowiercy schadzki swe mieli, wystrzał z muszkietu ledwo nie przyprawił go o utratę życia. Chcąc więc uniknąć grożącego mu niebezpieczeństwa, oraz napomniony przez Arcybiskupa i Biskupa Krakowskiego, udał się do Karnkowskiego, bawiącego naówczas w Wolborzu, gdzie za radą przyjaciół, oczekiwał skutku narad publicznych. Tam gdy Karnkowski naradzał się z Solikowskim o obecnym sianie Rzeczypospolitej, uznał z nim razem za godnego tronu Alfonsa Księcia Ferrarskiego; lecz wkrótce potem stronę jego popierać zaniechał. Zdarzyło się tym czasem, że Marcin Gerstman Biskup Wrocławski wysłany przez Cesarza na czele poselstwa na sejm elekcyjny, czy to przez własną nierostropność, czy w skutek danych mu poleceń, czy też z powodu nieszczęśliwego składu okoliczności, przejeżdżając przez Wolborz, zaniechał odwiedzić bawiącego lam naówczas Karnkowskiego właściciela owego miejsca. Stąd tedy stronnictwo Cesarskie zostało w wielkiem podejrzeniu u Karnkowskiego, jako czyniące swe zabiegi bez jego wiedzy, lub leż z lekceważeniem jego osoby; tem bardziej, gdy się dowiedział, że nie żadnego z synów Cesarskich, ale samego Cesarza na tron prowadzą. Arcybiskup Uchański do tyla sprzyjał partji Austijackiej, że pomimo usilnych nalegań Karnkowskiego, nakłonić się nie dał do podzielenia zamiarów, będących z większem dobrem Rzeczypospolitej i mających na celu zachowanie swobód narodowych. Postanowił był sam Karnkowski udać się do Warszawy, ażeby poróżnione umysły pojednać; ale Solikowski i inni prosili go, ażeby się jeszcze nieco zatrzymał, że bez wątpienia wkrótce przeciwne sobie partje będą u niego rady i wsparcia zasięgać, i że to właśnie była od Boga zdarzona okoliczność, która miała potłumić tę niechęć, jaką wybor Henryka powszechnie ku niemu obudził. Istotnie tak się stało, że zaledwo Karnkowski odłożył swój wyjazd, wezwanym został naprzód przez stronnictwo Batorego, później przez stronników Cesarza. Karnkowski życzył i radził, ażeby obie strony wysłały posłów do swoich Kandydatów, i żeby raczej opuściwszy obu pomienionych, zgodzili się na kogo trzeciego; w tym celu udał się do Łowicza, niezbyt odległego od Wolborza, ażeby naradzić się w tej mierze z Arcybiskupem; ale ten żadną miarą nie chciał odstąpić raz powziętego zamiaru, a nawet wysłał do Batorego synowca swego Jakóba Worowieckiego, radząc mu i przekładając, ażeby nie słuchał niczyich namów, i nie chciał napróżno przeszkadzać pierwej obranemu Monarsze do osiągnienia tronu. Ale wówczas widocznie się okazało, jako Królowie i Królestwa od Boga są naznaczeni, i że losy Rzeczypospolitej nie od ludzi zależą. Stronnictwo Batorego coraz się wzmagało i wszystko rokowało dla nich pomyślną przyszłość. Należący do lego stronnictwa niczego nie zaniechali, ażeby zyskać zgodę całej Rzeczypospolitej, i naprzód na sejmikach prowincjonalnych, później na walnym sejmie w Jędrzejowie starali się o potwierdzenie uczynionego wyboru. Wezwany na ów sejm Karnkowski, stawał w obronie swobód narodowych, i na nim elekcja Batorego została potwierdzona, a pretensje Cesarza do tronu usunione. Działo się to w roku 1575.; znajdowali się na nim posłowie Króla Stefana, i warunki przez niego przyjęte i zaprzysiężone złożone zostały przez Filliponiego, który razem zawiadomił o mającem rychło nastąpić przybyciu Króla. Karnkowski otwarcie tedy sprzyjać zaczął stronnictwu Batorego, i za jego poradą naznaczony został dzień koronacji, oraz listy i poselstwa do Stefana i sąsiednich Monarchów uchwalone i wysłane; gdy zaś w tym czasie wrzuconą była kwestja względem konfederacji przez różnowierców, z największym uszczerbkiem religji katolickiej utworzonej, Karnkowski potężnie stawał w obronie praw kościoła i zapewnieniu ich nietykalności. Sród powszechnego zamieszania i walki przeciwnych stronnictw, Karnkowski pierwszy z Biskupów przyłączył się do partji Batorego, i to wielki wpływ wywarło na pomyślny stan kościoła, jak to czas następny i rzecz sama wkrótce dostatecznie okazały. Rzecz była niewątpliwa, że Stefan wybrany został w skutek zabiegów partji różnowierców, którzy wnosili, że on ich błędy podziela, i w takowem mniemaniu utwierdzeni byli przez niegodziwego i do bluźnierczej Antytrynitarzy sekty należącego Blandratę, wysłanego na sejm elekcyjny przez Batorego, który wmówił heretykóm, że Monarcha ten będzie wyłącznie im sprzyjać. Karnkowski przeto miał na pierwszym względzie, nim Batory wstąpi na granice Państwa, dowiedzieć się z pewnością w jakiej był wychowany religji i jaką wiarę wyznaje, i jeżeliby był Katolikiem, silniej popierać jego stronę, jeżeliby zaś był zarażony heretyckiemi błędami, starać się go, jako niegodnego tronu, od niego usunąć. W porę tym czasem zdarzyło się, że nowo-wybrany Król w liście do Karnkowskiego pisanym wzywał, ażeby spotkał go na granicy Państwa; ale ważne okoliczności wstrzymywały Karnkowskiego od tej podróży, szczególniej bojaźń zwrócenia znowu na siebie niechęci narodu. Wezwawszy tedy listownie Solikowskiego, wysłał go na spotkanie Stefana; gdyż niemałe niebezpieczeństwo groziło od stronników Cesarskich, ale daleko większe, gdyby Król po przybyciu do kraju cały się oddał w ręce heretyków i wyłącznie rady od nich zasięgał. Solikowski otrzymawszy od Karnkowskiego potrzebne instrukcje, spotkał Króla po wstąpieniu jego w granice Państwa w Sniatyniu, i powitawszy w imieniu Biskupa, radził mu co było z większem dobrem Rzeczypospolitej, o czem sam Solikowski obszernie pisze w kommentarzach swoich o rzeczach Polskich. Ale co najważniejsza było to, że Stefan oświadczył, iż jest Katolikiem i uczynił powszechne wyznanie wiary przed Solikowskim: czem go tak zobowiązał, że wszystkiego dobrego po nim na przyszłość się spodziewał i doniósł o tem jak najśpieszniej Karnkowskiemu. Przywiózł był z sobą Solikowski przysłanego od Karnkowskiego kapłana z całym apparatem potrzebnym do służby kościelnej, którego przy Królu zostawił. Następny dzień był niedzielny, i Król wstawszy rano, słuchał z wielkiem nabożeństwem i nawet ze łzami w oczach Mszy Ś., podaną sobie księgę Ewanielji z wielkiem uszanowaniem pocałował i przez cały ciąg świętej Ofiary modlił się klęcząc. Zresztą posłowie wysłani na spotkanie Króla przez Stany Państwa, wyjąwszy jednego czy dwóch, wszyscy byli zarażeni błędnemi naukami, i w czasie odprawiania Mszy Ś., będąc w przedpokoju królewskim, głośno szemrali, że księża potrafili już opanować Króla. Tym czasem wszyscy z wielką niecierpliwością czekali przybycia nowo-obranego Monarchy, i Karnkowski otrzymawszy listy Solikowskiego, które dokładnie opisywały znakomite duszy i ciała przymioty nowego Króla, oraz rozum, dojrzałą rozwagę i doświadczenie jego, rozgłosił wszędzie tak pożądane wieści, i tem powiększył chęć oglądania co najprędzej tyle chwalonego Monarchy. Postanowił był Król przybyć do Krakowa przed uroczystością Wielkiejnocy, ale z powodu choroby, musiał zatrzymać się w klasztorze na Jasnej-Górze, o milę od Krakowa odległym. Karnkowski lubo przedewszystkiem żądał dać się poznać nowemu Królowi i powitać go, jednak żeby się nie narazić na obmowę ludzką, postanowił czekać go w Krakowie; nie przestał jednak troskliwie zajmować się tem, co mogło być przyjemnem Królowi i posłużyć do zapewnienia jemu wiecznego zbawienia. Wybrał tedy trzech Teologów z Uniwersytetu Krakowskiego: Marcina Pilśniańskiegc, Stanisława Sokołowskiego i Marcina Kłodawitę Kaznodzieję zmarłego Zygmunta, i wysłał ich do Króla, ażeby wszystkich trzech, lub jednego z nich wybrał Kaznodzieją swoim. Król wybrał Sokołowskiego, pobożnego i uczonego kapłana, i zatrzymał go przy sobie, którego później wymównych kazań w języku łacińskim miewanych, przez lat pięć pilnie słuchał. Wreście Król w połowie Marca, z podobnym jak Henryk przepychem, wjechał do Krakowa. Na polu przed bramą Ś. Florjana z wielką czcią spotkany został przez Senat i licznie zebrany stan rycerski, czyli Posłów Ziemskich. Karnkowski w imieniu wszystkich powitał go, na którego mowę sam Król odpowiedział. Gdy Arcybiskup Uchański dla dopełnienia obrzędu koronacji przybyć nie chciał i upornie trzymał się stronnictwa Austrjackiego, za zgodą Stanów, na mocy postanowionej uchwały, zastrzegającej prawa i przywileje Arcybiskupa Gnieźnieńskiego, Karnkowski dopełnił obrzędu koronacji, oraz połączył związkiem małżeńskim Króla z Królewną Anną, którą iakże koronował. Byli tacy, którzy radzili Królowi pojąć inną małżonkę, ale Karnkowski z innemi dobrze myślącemi oparł się temu i trzymał stronę Królowej, która naprzód w elekcji powołaną została na tron, oraz dowodził, że pomimo podeszłego wieku, należy ten ostatni szczep tak długo panującego w Polsce Królewskiego domu na tronie utrzymać i w początkach nowego panowania nie powierzać rządów obcym tak Królowi jak Królowej. Ale co się tycze koronacji Stefana, Reinhold Heidenstein, powiernik i doradca wielkiego bohatera Jana Zamojskiego, w swojej historji Polskiej pomieścił szczegóły, które uważamy za rzecz stosowną przytoczyć tutaj. "Pod względem koronacji Stefana, powiada on, wynikły niektóre trudności, które wstrzymały spełnienie tego aktu; albowiem nie tylko wedle dawnego zwyczaju, ale na mocy nie dawno przedtem wydanego prawa przez Zygmunta Augusta, prawo koronowania Króla należało do Arcybiskupa, lecz gdy len należał do stronnictwa przeciwnego, wielu było tego zdania, ażeby po odjęciu jemu godności Arcybiskupiej, prerogatywa ta przeniesioną została na Biskupa Kujawskiego, obecnie naówczas przy Królu znajdującego się i odznaczającego się w naradach sejmowych roztropnością i gorliwością dla dobra ogólnego. Gdy od zgromadzenia Posłów ziemskich publicznie Królowi projekt ten był podanym, Król odpowiedział, że woli uzdrowić, aniżeli zgładzić Arcybiskupa; a co się tycze życzliwych ich chęci dla Karnkowskiego, tym zapewne Uchański będący już w podeszłym wieku, śmiercią swoją wkrótce zadość uczyni. Zresztą królewskim wyrokiem prawo Zygmunta Augusta objaśnione zostało w len sposób, że do Arcybiskupa wtedy tylko należy prawo koronowania Króla, jeśli ten nie odstąpi od wspólnej zgody ze szlachtą. " Ale wróćmy do opisania dalszych dziejów Karnkowskiego. Arcybiskup Uchański, jak wyżej powiedzieliśmy, za sprawą Karnkowskiego przybył do Warszawy, i z innemi Magnatami, którzy sprzyjali partji Austrjackiej, wykonał przed Królem przysięgę na wierność i tym sposobem pozyskał jego względy i łaskę, których następuie ciągle doświadczał. Wkrótce idąc za radą Karnkowskiego, Arcybiskup zwołał sobór, na którym uchwalony był dobrowolny podatek Królowi na wojnę Gdańską, i takowe pieniądze Król pod Gdańskiem otrzymał, jak o tem wyżej powiedzieliśmy. W czasie przygotowań Króla do wojny Gdańskiej, Franciszek Krasiński Biskup Krakowski, który w pomoc Królowi wysłał był na tę wojnę 200. piechoty, umarł z gorączki 14. Marca 1577. roku. Powiadają, że przed śmiercią z wielkim żalem mówił, że wolałby żeby nigdy nie był Biskupem, jak że będąc nim, podpisał akt konfederacji heretyków, i z tej nawet przyczyny pogrzeb swój, nie w Krakowie, ale w Bodzentynie odprawić kazał. Katedrę tę po śmierci Krasińskiego chciał osiągnąć Karnkowski w chwalebnym celu przyniesienia więcej korzyści kościołowi i podźwignienia upadającej Akademji. Gdy takowe żądanie przez Solikowskiego Królowi oświadczył, Król odpowiedział, że woli żeby on był Arcybiskupem, tak dla dobra kościoła i Rzeczypospolitej, jak dla większego jego samego zaszczytu. Na katedrę zaś Krakowską wyniesiony został Myszkowski Biskup Płocki, który wszedł na nią przez złotą bramę, albowiem jak Starowolski w żywotach Biskupów Krakowskich powiada, sześćdziesiąt tysięcy złotych pożyczył Królowi; i tym sposobem wytargował przemieszczenie swoje na katedrę Krakowską. Gdy zaś Gdańszczanie pomimo kilkakrotnych odezw przez Króla i Magnatów czynionych, szczególniej za pośrednictwem Mikołaja Kossobudzkiego Pisarza ziemi Płockiej, człowieka wielkich zdolności, krewnego Karnkowskiego, żadną miarą nakłonić się nie dali do uznania władzy Króla Stefana i do wykonania przysięgi na wierność, oraz czynili przygotowania do wojny, wznosząc okopy i sprowadzając nowo-zaciężnych żołnierzy z Niemiec, Król wiedząc o tem, zwołał sejm do Władysławia w roku 1577. około świąt Wielkonocnych, na co Karnkowski w pisanym z lego powodu liście mocno się uskarża. List ten czytać można w ks. 3. zbioru listów sławnych mężów, wydanych przez niego na widok publiczny; w liście tym prosi Króla, ażeby miejsce przyszłego sejmu naznaczył w Brześciu albo Płocku, jako miastach w których dowóz żywności jest łatwiejszy. Powodem do takowej skargi była litość nad ubogiemi, którym jak Karnkowski w pomienionym liście powiada, poczet Królewski stawał się bardzo uciążliwym. "O to jedynie proszę, powiada, i w imieniu nieszczęśliwych rolników wołam, ażeby miano więcej względu na ich ubóstwo, niżeli dotąd, gdyż ludzie Królewscy wsie pustoszą, poddanych krzywdzą, dobytek im zabierają, i dla tego daruje mi W. K. Mość co powiem, że źle trzymają o sprawiedliwości W. K. Mości, zwłaszcza, że pomiędzy żołnierzami niema żadnej karności, żadna rzecz niema pewnej ustanowionej taksy, żadna własność nie jest zabezpieczoną, nadto w czasie odbywania drogi uciskani są i krzywdzeni od osób otaczających W. K. Mość. Z lego powodu przytomność W. K. Mości zamiast tego, coby radość wszystkim przynosić miała, napełnia wszystkich smutkiem i bojaźnią, i od którego obrony doświadczaćby powinni, doznają gwałtów i krzywdy. " Czytać jeszcze lam można wiele innych rzeczy w podobnym duchu pisanych, i z tą otwartością, jaka przystoi dla urzędu Biskupa. Zresztą jakim sposobem Król ukończył tę wojnę z Gdańszczanami, jaki zawarł pokój, o tem dokładną wiadomość znaleść można w dziejopisach Polskich. Zaledwo ta wojna ukończoną została, Król gotował się na nową wyprawę do Moskwy, która zabrawszy Połock i najechawszy Inflanty, obelżywie z Posłami Królewskiemi postąpiła i gotowała się uczynić napad na Litwę. Również o tej wyprawie, tak pomyślnie przez Króla Stefana ukończonej, dokładną znaleść można wzmiankę w dziejopisach Polskich; ja zaś przystępuję do opisania dalszych dziejów Karnkowskiego. Złożonym był wtedy chorobą Walerjan Biskup Wileński, a czując się być blizkim śmierci, przysposobił, czyli zrobił swym Koadjutorem z zapewnieniem przyszłego następstwa, Jerzego Radziwiłła Księcia na Nieświżu i Ołyce. Ażeby rzecz ta wzięła pożądany skutek, Karnkowski usilnemi prośbami polecił ją Papieżowi Grzegorzowi XIII., oraz Kommendoniemu, za którego staraniem Papież zezwolił na przysposobienie młodego Księcia Radziwiłła, który po nastałej w roku 1574. śmierci Biskupa Walerjana, objął rządy Wileńskiej djecezji. Jakby pochodnia wzniesiona na tym świeczniku, przyświecał on wszystkim cnotą, czystością obyczajów i uprzejmością. W nagrodę jego rzadkiej prawości i cnót znakomitych, Grzegorz XIII. wyniósł go na stopień Kardynała pod wezwaniem ś. Syxtusa, poźniej zaś przez Zygmunta III. przeniesiony na katedrę Krakowską, zrobił przegląd całej djecezji i w duchowieństwie tak świeckiem jak zakonnem dawną karność przywrócił, wreście umarł w Rzymie w czasie wielkiego Jubileuszu w roku 1600.

Był naówczas w Polsce legat Apostolski Grzegorza XIII. Wincenty Laureus Biskup Regiomontański któremu Ojciec ś. polecił, ażeby zwrócił pilna, baczność, azali po klasztorach zachowywaną była w całej ścisłości stosowna do pierwotnej reguły karność. Gdy zaś sam - w tak obszernych granicach Państwa Polskiego wszystkich miejsc obejrzeć nie mógł, polecił Karnkowskiemu w imieniu Papieża, ażeby przyjął na siebie część tych trudów. Nietylko zaś poruczył mu zwiedzić klasztory w jego własnej zostające djecezji, ale nadto klasztor na Jasnej-górze pod Krakowem, gdzie znajduje się sławny cudami obraz N. Marji Panny, zakonników ś. Pawła pierwszego pustelnika, oraz Święto-Krzyzki na Łysej górze zakonników Benedyktynów, jakowe klasztory obejrzawszy dawną karność klasztorną w nich przywrócił. Za jego też czasów, gdy był Biskupem Władysławowskim, obszerny i starożytny klasztor w Oliwie, przez Książąt Pomorskich niegdyś blizko Gdańska założony, Gdańszczanie w kilku dniach, jak sam o tem Kardynałowi Kommendoniemu donosi, znieśli i z ziemią zrównali. Takowy bezbożny postępek, połączony był z największem okrucieństwem, albowiem zakonników jednych pozabijali, drugich obdarli i z sobą uprowadzili, a sukniami ich nietylko żołnierzy, ale nawet zwierzęta pookrywali, i z tem się, jakby z odniesionego wielkiego tryumfu, chlubili. Lecz wracam do opisania dalszych wypadków zaszłych po wstąpieniu Karnkowskiego na katedrę arcybiskupią.

Gdy Król, jak wyżej powiedzieliśmy, prowadził wojnę z Moskwą i leżał obozem pod Wielkiemi Łukami w roku 1580., trzymając w oblężeniu to miasto, przyszła do obozu wieść o śmierci Uchańskiego, który usunąwszy uprzedniego swego koadjutora Czarnkowskiego, lubo len zyskał był potwierdzenie Henryka będącego już w drodze do Francji, mianował zaś na jego miejscu Koadjutorem Karnkowskiego i następcą go swym naznaczył, jak Solikowski w kommentarzu swoim pisze; po śmierci więc jego Król mianował Arcybiskupem Karnkowskiego, i gdy dotąd w miejscu Arcybiskupa zajmował się on sprawami publicznemi, dopiero zaczął spełniać sam obowiązki przywiązane do godności Prymasa, lubo w bardzo trudnych okolicznościach z taką ścisłością i rotropną bacznością, że w późnej potomności zasłużył na wdzięczną pamięć. Przemieszczenie jego na katedrę metropolitalną, za staraniem Króla Stefana, Papież Grzegorz XIII. potwierdził i palljum, jako oznakę metropolitalnej godności, przysłał. W roku następnym, (o jest 1581. 21. Kwietnia w świetnym orszaku przybył do oblubienicy swojej Kościoła metropolitalnego. Powitał go w imieniu Kapituły Łukasz Podoski Proboszcz Gnieźnieński Kanonik Krakowski, zwięzłą i uczoną mową. Podoski ten ćwiczył się w naukach w kraju i za granicą; był uczniem sławnego w literaturze Franciszka Robotelli rodem z Utyny, a Zygmunt August niejednokrotnie wysyłał go w poselstwie do rozmaitych dworów. Karnkowski więc jak był żywego i czynnego umysłu zaraz zajął się sprawami Kościoła i Rzeczypospolitej, i w wykonaniu obowiązków wysokiego swego urzędu, nieczego nie opuścił co należało do dobrego Pasterza i Książęcia Senatu Polskiego. Uchański, jak wyżej wspomnieliśmy, przybrał był sobie za Koadjutora i przyszłego następcę Stanisława Czarnkowskiego Referendarza Państwa, którego Król Henryk po ustąpieniu z państwa w tej godności był potwierdził. Uchański na krótki czas przed śmiercią swoją chciał przysposobienie to za nieważne uznać a na to miejsce Karnkowskiego następcą naznaczyć. Starania jednak w tej mierze w Rzymie czynione nie miały pożądanego skutku, czy to z powodu zaszłej śmierci Uchańskiego, czy też z powodu przychylności domu Austrjackiego dla Czarnkowskiego. Zmarły Arcybiskup dał jemu w posiadłość klucz Zneński, który on trzymał po wstąpieniu nowego Arcybiskupa na katedrę i z Karnkowskim process rozwinął. Karnkowski pozwał go przed Sejm walny do Warszawy w roku 1582. zwołany. Zresztą Czarnkowski popadł był w niełaskę u Króla, już to dla tego że upornie sprzyjał partji Austrjackiej, już to że po przebłaganiu nawet Króla, należał, wedle powszechnej opinji, do poburzenia umysłów przeciwko Monarsze. Skoro tedy Karnkowski dokazał tego w Rzymie, że Koadjutorja Czarnkowskiego, protegowanego przez obce dwory, skassowaną została, z łatwością u Sejmu wyjednał że klucz Zneński wrócić mu kazano, który Karnkowski do innych dóbr stołowych arcybiskupich przyłączył. W tymże prawie czasie Karnkowski niektórych ze znakomitszej szlachty powołał przed sąd królewski, za to że uwiedzeni błędnemi heretyków naukami, bezbożnem świętokradztwem znieważyli kościoły i naczynia poświecone; pozwani lękali się o siebie tem bardziej że rozeszła się pogłoska jakoby Król postanowił na gwałcicieli kościołów surowe odtąd wydawać wyroki. Niemało przyłożyło się do utwierdzenia ich w tem mniemaniu i to, że Król bawiąc się polowaniem niedaleko od posiadłości Arcybiskupa, zaproszony od niego, wstąpił do Łowicza i przez kilka dni ze wszelką uprzejmością traktowany, poufale z Arcybiskupem sam na sam przestawał; stąd większej nabawieni byli bojaźni, ażeby Król surowiej nie karał tej obrzydłości spustoszenia, która w owym wieku niestety! często miała miejsce. Jednak były to jeszcze czasy kiedy duchowieństwu z trudnością przychodziło opierać się szeroko rozgałęzionym błędom heretyckim i stawać w obronie Kościoła i wiary Chrystusa. Wiele jednak przyczynił się Karnkowski, jak o tem niżej powiemy, rozszerzając z wielką gorliwością i nakładem cześć i chwałę Najwyższego, do tego że bezbożność heretyków, która z wściekłością rzucała się na obalenie Kościoła i wiary Chrystusa, utraciwszy swe skrzydła, jak drugi Ikar, na dno przepaści runęła.

Tymczasem Król Stefan ukończył pomyślnie wojnę z Moskwą, która poniósłszy wiele klęsk, a lękając się gorszych jeszcze następstw, udała się do Papieża Grzegorza XIII., ażeby za jego pośrednictwem mógł stanąć pokój ze Stefanem czy to wieczny, czy też do pewnego czasu. Dla ułatwienia tej sprawy, wysłał Papież Antoniego Possewina rodem z Mantui, Zgromadzenia Jezusowego, nauką i prawością znakomitego i zdolnego do wypełnienia tak ważnych peleceń, który nie bez wielkich trudności przyprowadził do skutku traktat pokoju pomiędzy temi Monarchami. Na mocy takowego traktatu Moskwa obowiązała się ustąpić z całych Inflant, które miały przejść pod panowanie Króla. Prowincja ta długoletnią wojną była niezmiernie zniszczona, a Moskwa z wielką srogością tak dalece zgnębiła religję katolicką, że zaledwie ślady jej pozostawały. Król tedy Stefan wszelkich starań dołożył, ażeby przywrócić w tej prowincji do dawnego stanu oddawna kwitnący Katolicyzm. Wiele kościołów, a nawet prawie wszystkie były przez różnowierców zajęte i w nich błędna nauka wykładana. Król Stefan zrobił to, że niektóre z nich oczyszczone zostały od kwasu Luterskiego, i oddane na użytek wyznania Katolickiego. W prowincji tej zkądinąd dosyć obszernej, oprócz Arcybiskupstwa Ryskiego, znaczne posiadającego dochody, były niegdyś, ustanowione cztery Biskupstwa: Dorpackie, Rewelskie, Oeselskie i Kurlandzkie czyli Kurowskie, które się dopiero Pillyńskiem czyli Inflanckiem nazywa, jakby nowo ustanowione przez prawo 1683 roku, do którego na Biskupa niedawno przeznaczony został Mikołaj Popłański, człowiek niepospolitej prawości i nauki. Gdy zaś pomienione Arcybiskupstwo i Biskupstwa za wzrostem Luteranizmu zniesione zostały, a dochody ich rozerwane i na inne cele obrócone, przeto Król naznaczył Mikołaja Firleja Kasztelana Bieckiego i Jana Demetrjusza Solikowskiego, ażeby obejrzawszy i zlustrowawszy całe Inflanty wynaleźli fundusze dla mającego się ustanowić Biskupstwa. Po dokonanej lustracji Król wyznaczył dla ustanowionego w Wendzie Biskupa następne majętności: Wolmar, Burtniki, Frykat, Odempense, Wrogel, Moysa, i Rodempense. Tak tedy w miejscu Arcybiskupstwa i czterech Biskupstw jedno tylko było Biskupstwo na całe Inflanty i to niezbyt wielkiemi uposażone dochodami; przytem ufundowane i dochodami opatrzone Kollegjum Kanoników. Grzegorz XIII. potwierdził nowo założone Biskupstwo, mające stanowić nową winnicę w tych stronach zarażonych herezją Lutra. Za staraniem Piotra Dunina Wolskiego Biskupa Płockiego posła królewskiego w Rzymie, pierwszym Biskupem Inflanckim z woli królewskiej został Albert Miliński Opat Trzemeszeński, ze znakomitej w Wielkopolsce pochodzący familji, który Arcybiskupa Gnieźnieńskiego jako Suffragan z następcami swojemi za zwierzchnika metropolitalnego uznał. Obszernie opisuje o tem Reinhold Heidenstein w ks. 7. dziejów polskich, również znaleść można o tem wiadomość w Konstytucjach Inflanckich, po odebraniu tego kraju od Moskwy przez Króla Stefana nadanych. Działo się to w roku 1583. Nieco przedtem Grzegorz XIII. ogłosił był poprawę Kalendarza, przez którą dziesięć dni z miesiąca Października były wyrzucone, dla poprawienia dawnego błędu i zapobieżenia podobnemu na przyszłość. Kalendarz ten w czasie sprawowania rządów Kościoła metropolitalnego przez Karnkówskiego, ogłoszony został po całem Państwie, oraz przez legata Apostolskiego Kardynała Alberta Bologneto, w Wilnie naówczas bawiącego, wysłany dla opublikowania i wprowadzenia w użycie do Inflant, gdzie po wsiach, miastach i miasteczkach przyjętym został bez żadnego oporu, nawet lam gdzie odmawiano czci należnej Chrystusowi Panu. Jedni tylko Ryżanie nie przyjęli wspomnionego Kalendarza, jako rzeczy niezwykłej, i prosili o użyczenie im czasu do namysłu. Tak dalece śmiesznym jest zapęd heretyków, że wolą w widocznem zostawać błędzie, niżeli rozumieć jedno z Papieżem. Zresztą, religja Katolicka w Inflanciech, za czasów Karnkowskiego, dziwnie rozszerzać się zaczęła, szczególniej za staraniem Solikowskiego, którego Karnkowski miał zawsze w wielkiem poważaniu i po śmierci Jana Siennieńskiego, wyniesionego przez Króla Stefana na Arcybiskupstwo Lwowskie, wyświęcił w Kaliszu roku 1583. Również przysłani od Marcina Kromera Biskupa Warmińskiego do Wendy i Wolmara kapłani, starannie uprawiali nową winnicę. Kapłani też Zgromadzenia Jezusowego, na których czele był Piotr Skarga, człowiek ducha Apostolskiego i rzadkiej czystości obyczajów, za wezwaniem Króla, założywszy Kollegja w Wilnie, Rydze Dorpacie, Wendzie, wiarę Katolicką z wielką gorliwością rozszerzali, i w utrzymywanych przez się szkołach Inflancką młodzież w cnotach i nauce kształcili. Tym sposobem pewną można było mieć nadzieję, że prowincja ta prawem wojny i traktatów odzyskana na Moskwie, coraz pomyślniejszego doznawać będzie losu i po burzy wojennej przyjemniejszej dozna pogody, jednakowoż inaczej się stało, i za naszych już czasów prowincja ta oderwana od Korony Polskiej, przeszła w obce zamorskie panowanie, o której odpadnięciu na swojem miejscu mówić będziemy.

Po zawarciu pokoju z Moskwą, Król naznaczył Sejm walny do Warszawy w roku 1582., na którym pomiędzy innemi przedmiotami, miała być traktowaną kwestją, na przeszłym Sejmie nie rozstrzygnięta: o sposobie wyboru Króla. Przedmiot ten lubo bardzo ważny i wymagający, wedle powszechnego zdania, rozpatrzenia stanów, lecz że był wniesionym przez Króla, u wielu obudził podejrzenie że Król w nagrodę swoich świetnych czynów wojennych dąży do lego, żeby albo Andrzej Batory w Polsce wychowany i naówczas przez Grzegorza XIII. do godności Kardynalskiej wyniesiony, albo Baltazar brat jego, był mianowany następcą tronu. Podejrzenie to zwiększeniem zostało z następnego powodu: Król przed rozpoczęciem Sejmu wezwał był do Warszawy Karnkowskiego; lecz gdy ten się ociągał i do Króla przybyć nie chciał. Król sam z Kanclerzem Zamojskim przybył do Łowicza, gdzie ze wszelką uprzejmością od Arcybiskupa przyjęty, kilka dni zabawił. Zresztą, Sejm ów prywatne niezgody zerwały i kwestja o wyborze Króla, od wielu źle widziana, rozstrzygniętą na nim nie była.. Wprawdzie wieść ta, która się była powszechnie rozeszła, że Stefan chciał zapewnić następstwo tronu synowcowi swemu Andrzejowi, który jak powiedzieliśmy ozdobiony był purpurą kardynalską, nie była bezzasadną, a nawet, jak powiada Reinhold Heidenstein w kommentarzu swoim do dziejów polskich, Jan Zamojski przyrzekł Królowi w tym razie swoję pomoc. Zamiary te jednak nie przyszły do skutku, jak o tem czytać można w dziejopisach polskich. Sród zamieszek z tego powodu wynikłych, oraz niezgod i wzajemnych podejrzeli zgubnych dla Rzeczypospolitej, Król Stefan synowicę swoję Gryzeldę Batorównę, córkę Krzysztofa Wojewody Siedmiogrodzkiego wydał za Jana Zamojskiego Kanclerza i Wielkiego Hetmana Koronnego. Wielu obszernie opisało świetne zabawy i prawdziwie królewski przepych na tem pamiętnem weselu. Znajdowali się na niem obecni Zborowscy, Jan Kasztelan Gnieźnieński, Andrzej Marszałek Nadworny i Krzysztof, który niedawno był z Niemiec powrócił. Ten ostatni przez Zamojskiego chciał otrzymać u Króla pewne Starostwo wakujące po śmierci Sperwaniego Prusaka wojskowo służącego; gdy zaś to jemu odmówionem zostało, powziął wielką nienawiść ku Zamojskiemu, która stała się przyczyną zgubnych dla rzeczypospolitej zamieszek. Zborowscy, którzy własnem, można powiedzieć, staraniem Króla na tron wynieśli, spodziewali się od niego odpowiednej za tak wielką zasługę nagrody; lecz skoro postrzegli, że skutek oczekiwaniom ich nie odpowiada, zaczęli poburzać umysły przeciw Królowi. Samuel brat ich za zabicie Wapowskiego przez Króla Henryka na wygnanie skazany, za wstawieniem się Zamojskiego otrzymawszy od Króla Stefana list żelazny, wrócił do Polski; lecz gdy w ziemi Krakowskiej zuchwale i z nadwerężeniem spokojności publicznej postępował, Zamojski, na którego bez tego urażeni już byli Zborowscy, kazał go schwytać pod miasteczkiem Proszowicami i przywiedzionego do Krakowa śmiercią ukarać. Nieco przedtem sługa Krzysztofa Zborowskiego z listami do brata pisanemi, czy to chcąc się zemścić za srogość pana, czy namówiony przez kogo, zbiegł do Króla i listy mu wydał, z których odkryły został pewien rodzaj spisku. Zborowscy przemożni byli bogactwy i urzędami, oraz tak obszerne mieli stosunki, że w skutek ich zabiegów, Henryk i Stefan otrzymali berło Polskie. Tak haniebna śmierć brata wielkim smutkiem i zgrozą ich napełniła, również tych, którzy połączeni byli związkami krwi, jako Stadniccy i Stanisław Hrabia Górka Wojewoda Poznański, obszernych włości dziedzic. Zresztą, jak nigdy nieszczęście jedno nie przybywa, tak i dom Zborowskich w zadanej ranie świeżą odniósł ranę; Król albowiem rozgniewany na nich, zwołał Senat do Lublina i tam na tajnej radzie z wielkiem ubolewaniem skarżył się na spiski przez Zborowskich przeciw jego majestatowi i osobie czynione i składał za dowód listy przejęte, przez Krzysztofa do brata Samuela pisane. Dodał nadto, że od znakomitej osoby, bo od Arcybiskupa Gnieźnieńskiego, przestrzeżonym został, że wielkie niebezpieczeństwo grozi jemu ze strony Zborowskich. Król sam, jako posiadający niepospolity dar wymowy, rzecz całą Senatowi przełożył i prosił, ażeby obmyślone były środki dla zabezpieczenia spokojności publicznej i własnej jego osoby. Wszyscy oświadczyli smutek swój z tego powodu i powiększając jeszcze ciężkość przewinienia byli tego zdania, żeby rzecz tak wielkiej wagi zostawić do dalszej rozwagi. Nie był obecnym na tych naradach Karnkowski, czy to, że mu stan zdrowia nie pozwalał, jak się sam w liście do Króla pisanym tłumaczy, czy też dla jakiej innej przyczyny. Nie zaniechałby zapewne przybyć i należeć do toczących się narad, gdyby wiedział, że Król przytaczał jego świadectwo w dowód czynionego przez Zborowskich zamachu. Wszyscy w Senacie, nawet ci, którzy nie sprzyjali Arcybiskupowi, mieli to za złe Królowi, że sprawę samą przez się tak haniebną, popierał świadectwem czy też donosem Arcybiskupa; również żaden z Senatorów nie podzielał zdania Królewskiego w użyciu surowych przeciwko Zborowskim środków, szczególniej Jan Demetrjusz Solikowski Arcybiskup Lwowski, w wybornej mowie, radził Królowi okazać się w tym razie łaskawym i przytaczał przykłady wielkich Monarchów, którzy w podobnych razach albo nie przedsiębrali żadnych poszukiwań, albo zwlekali do czasu; opisywał przytem stan i położenie Państwa, w którem daleko korzystniejsze są dla panujących umiarkowanie i łagodność, niżeli zbytnia surowość. Ze wszech miar warta czytania ta mowa Solikowskiego, znajduje się w Kommentarzu do dziejów Polskich napisanym przez niego i w roku 1647. w Gdańsku drukiem ogłoszonym. Pomimo to jednak Król chwycił się surowszych środków; Andrzej Zborowski Marszałek Nadworny i brat jego Krzysztof, na instancją Instygatora Państwa Andrzeja Rzeczyckiego, powołani zostali do stawienia się na sejmie, który zwołanym był przez Króla w zimowej porze roku 1585. i który był ostatnim za jego panowania. Król na ów sejm przybył z Litwy z licznym pocztem żołnierza i gdy się zbliżał do Warszawy, Zamojski spotkał go także na czele niemałego oddziału wojska. Karukowski lubo rozgniewany był na Króla, że go nieobecnego w Lublinie jako delatora zamieszał do sprawy Zborowskich, przygotowany jednak na wszystko i gotów wszystko dla dobra publicznego wycierpieć, przybył także na ów sejm. Zresztą we wszystkich województwach, gdzie się odbywały sejmiki przedsejmowe, wielkie wynikły zaburzenia i kłótnie z powodu terminu naznaczonego Zborowskim dostawania na sejmie; szczególniej dziejopisowie Polscy obszernie opisują burzliwe narady, jakie z lego powodu miały miejsce w województwach ziem Ruskich i Krakowskiem. Stadniccy Zmigrodzcy, połączeni związkiem krwi z Zborowskienii, z rozkazu Króla pozwani byli przed sąd za zerwanie sejmików w Wiśniczu; lecz za wstawieniem się Arcybiskupów: Karnkowskiego i Solikowskiego, Król dał się przebłagać i dalszych kroków prawnych przeciw nim czynić zaniechał. Nie powtarzam tutaj, jako rzecz przez innych dokładnie opisana, całego przewodu sprawy Zborowskich i jaki w niej zapadł wyrok. Przewód takowy i wyrok Królewski znajduje się w aktach publicznych grodu Warszawskiego. Również drukiem ogłoszone zostały trzy zaskarżenia przeciwko Krzysztofowi Zborowskieimi, zaniesione przez Instygatora Andrzeja Rzeczyckiego. Zresztą, z jaką usilnością. Karnkowski popierał sprawę Zborowskich przed Królem, Solikowski, który był temu obecnym, dokładnie opisał w swoim Kommentarzu. "Nie przestawał, powiada on, Arcybiskup Gnieźnieński razem z Arcybiskupem Lwowskim odwiedzać codziennie Króla i prosić go o ułaskawienie Zborowskich. " Tymczasem Krzysztof przestrzeżony był od kogoś, czy to mylnie uwiadomionego, czy to, że istotnie tak było, iż list żelazny, który od Króla otrzymał, bynajmniej nie zapewni bezpieczeństwa jego osoby, lecz że w zamku Królewskim, nim przystąpi do Króla, ma być zabitym; co jednak ludzie z dojrzalszą rozwagą, uważali za szczerą potwarz. Niezwłócznie więc, nieczekając przyszłego wyroku, ze swoim i przyjaciół swoich orszakiem wyjechał przede dniem z Warszawy i miotając pogróżki przeciw Królow i udał się do Moraw. Nie wiedział Karnkowski, że Zborowski wydalił się z Warszawy, a chcąc Króla koniecznie do przebaczenia nakłonić, udał się do niego razem z Solikowskim i gdy niewiedząc o niczem stawał w obronie jego i obiecywał posłuszeństwo, byle tylko wina darowaną mu była, Król sam powiedział mu, że on z wielkiemi pogróżkami wydalił się z Warszawy. Zatem jak porządek prawny wymagał, po zaniechaniu przez krewnych i przyjaciół Zborowskiego dalszej obrony, zapali na niego wyrok niestanny, którym za pozbawionego czci uznanym został. Karnkowski lubo na konwokacji Lubelskiej przedstawiony był przez Króla jako delator w sprawie Zborowskicb, jednak w całym ciągu sprawy żadna wzmianka o nim uczyniona nie była i rzecz cała milczeniem pokryta. Nie mały dowód umiarkowania i rozsądku dał w tym razie Karnkowski, bo chociaż mógł śmiało w obec wszystkich wymówić Królowi za wyrządzenie sobie krzywdy, jakoby sprzysieżenie Zborowskich miał przed nim odkryć, jednak wolał pokryć to milczeniem, niechcąc poszukiwać swej krzywdy, ażeby nie rozjątrzać więcej stron obu i prywatną swoją pretensją nie powiększać zgubnych dla rzeczypospolitej zamieszek. Zresztą niczego nie opuścił Karnkowski, ażeby nakłonić Króla do łaskawości i powolności w sprawie Zborowskich, dowodząc, że tem więcej utwierdzi panowanie swoje, aniżeli gdyby miał surowemi środkami ich prześladować; jakoż następstwa wkrótce okazały skutek takowej surowości. Roztrząsaną była na tymże sejmie kwestją względem układu pomiędzy stanem duchownym a świeckim, również względem konfederacji w rzeczach religijnych, którą różnowiercy koniecznie utrzymać chcieli. Ale gdy ów sejm z powodu sprawy Zborowskich był niezmiernie burzliwy, pełen kłótni i niezgód; przeto zwykłym u Polaków trybem, kwestje te nie były rozstrzygnięte, lecz odłożone do następnego sejmu. W czasie tego sejmu przybył do Senatu Albert Bolognetto Kardynał Biskup Mossański, legat stolicy Apostolskiej, który w wybornej mówie żądania duchowieństwa polecał uwadze Króla, szczególniej co się tycze wypłaty dziesięcin i juryzdykcji sądów duchownych. Drugą mowę podobnejże treści w imieniu duchowieństwa miał Wawrzyniec Goślicki Dziekan Płocki Kanonik Krakowski, który później był Biskupem Poznańskim, mąż w naukach duchownych i świeckich niepospolicie biegły. Obie te mowy wydrukowane są w zbiorze dokumentów, tyczących się układu pomiędzy stanem duchownym a świeckim, wydrukowanych z rozkazu Jana Andrzeja Prochwickiego Arcybiskupa Lwowskiego. Przeciwko owym żądaniom, które naówczas duchowieństwo Polskie u stóp tronu złożyło, wyszło pisemko uszczypliwe bezimiennego autora, należącego do jednej z licznych sekt heretyckich, które hardziej spalenia niżeli czytania godne. Na zbicie błahych dowodów tego pisemka za poradą Karnkowskiego Wawrzyniec Artur Fauntey Anglik, zgromadzenia Jezusowego kapłan, prawością życia i gruntowną nauką znakomity, napisał traktat, który się znajduje w pomienionym wyżej zbiorze. A lubo Karnkowski wypełniał wszystkie obowiązki dobrego Pasterza i jako Prymas spełniał z chlubą godność przewodnika Senatu, nie uniknął jednak uszczypliwych zarzutów, które czynione mu były słownie i na piśmie na sejmie Wielkopolskim w Srzodzie. Wspomina o tem Stanisław Reszka Sekretarz wielkiego Kardynała Hozjusza i w liście pisanym do Karnkowskiego z Krakowa, który pomieszczonym jest w ks. I. zbioru listów, tak pisze: "Zdarzyło mi się tu widzieć pewne artykuły przeciwko Przewielebności Waszej na sejmie we Srzodzie postanowione, które zapewne po pijatyce były ułożone i przez pijanych napisane, a przez niezupełnie trzeźwych ogłoszone, duchem heretyków tchnące, którzy wszystko chcą zamieszać i przeistoczyć. Ale nagany i obelgi od takowego rodzaju ludzi ponoszone, przynoszą większą chlubę i zaszczyt. "

Tymczasem Papież Grzegorz XIII. pełne zasług życie zakończył, któremu w licznych pismach zasłużone pochwały oddano. Zgromadzenie Kardynałów wybrało następcą jego Syxtusa V. zakonu Minorytów konwentualnych. Król Stefan dla oświadczenia posłuszeństwa swego nowemu Papieżowi, wysłał do Rzymu Solikowskiego Arcybiskupa Lwowskiego. A ponieważ powziął wkrótce zamiar odnowić wojnę z Moskwą, która nie chciała zachować warunków zawartego przedtem traktatu, wysłał do Rzymu Kardynała Andrzeja Batorego, któryby zasięgnął rady Papieża względem mającej się rozpocząć wyprawy na Moskwę. Z wielką przyjemnością Papież wiadomość tę otrzymał i mianował Stefana Najwyższym wodzem wojsk dla prowadzenia wojny świętej na Wschodzie, oraz znaczną summę pieniężną na koszta wojenne wypłacić zobowiązał się. Zamiary takowe Króla zapewne doszłyby do skutku, gdyby sejm walny przez Króla zwołany czynności swe dokończył. Na sejmikach ziemskich, które poprzedziły sejm walny, szlachta jakby zmieniwszy swój sposób myślenia, okazała się dość skłonną do zadość uczynienia woli Królewskiej i jednomyślną zgodą postanowiła uchwalić pobór na tę wojnę. Lecz gdy wszelkie zamiary ludzkie są niepewne i skutek ich jedynie od Boga zależy, tak i dopiero śród przygotowań wojennych, Król został złożony chorobą, wynikającą jak powszechnie mniemano, z przeziębienia, którego nabył na łowach, i we cztery dni w Grodnie, mieście Litewskiem, gdzie chętnie przebywał, życie zakończył dnia 13. Grudnia. Z jakiego rodzaju choroby umarł, dotąd jeszcze z pewnością niewiadomo, lubo lekarze w swoim czasie wielki spór o to wiedli i dzieł niemało pisali, które wyszły na widok publiczny. Leczyli zaś Króla: Mikołaj Buccella rodem z Padwy i Symon Symonowicz z Łucka. O Symonowiczu powiada Heidenstein w ks. 7., że gdy Jerzy Radziwiłł Kardynał na krótki czas przed zgonem Króla, wybierając się do Rzymu, był u niego na pożegnaniu, Symonowicz powiedział jemu, że Król niedługo żyć będzie. O Buccellim, Krzysztof Zborowski powiadał, że jakoby przyrzekał mu za pewną nagrodę zgładzić Króla, lecz że on tę propozycję odrzucił. Dodaje Heidenstein, że widział i czytał listy Księcia Pruskiego, w których ostrzega Króla, ażeby się miał na ostróżności od niezgodnych rad swoich lekarzy. Ale o prawdzie tych wszystkich pogłosek, które się po śmierci Króla rozeszły, trudno dopiero cóś pewnego stanowić.

Po zgonie tedy Króla Stefana, Karnkowski w tem niespodzianem osieroceniu rzeczypospolitej, spełniając obowiązek Prymasa, doniósł Stanom Państwa tak Korony jak W. Ks. Litewskiego o zaszłej śmierci Króla i sejm konwokacyjny do Warszawy na tenże czas zwołał, kiedy miał się odbyć sejm walny, gdyby Król przy życiu zostawał, to jest w Poniedziałek po Niedzieli Quadragesima. Wielu znakomitych dziejopisów opisało zaburzenia trwające naówczas z powodu niezgody magnatów; my więc z tłumu ówczesnych wypadków wyciągniem to tylko, co się odnosi do życia i dziejów Karnkowski ego. Zawzięta nieprzyjaźń, która panowała między domem Zborowskich a Zamojskim i jego stronnikami, z powodu ukarania jednego z nich śmiercią, drugiego wygnaniem, wybuchnęła z nową mocą po śmierci Króla, jak ogień tlejący pod popiołem za dmuchnięciem wiatru w płomień się zajmuje. Pomimo tak zachwianego stanu rzeczy, Karnkowski przybył w roku 1587. na sejm konwokacyjny do Warszawy. Roztrząsanem było na tym sejmie o miejscu i czasie wyboru nowego Króla i o sposobach zachowania spokojności publicznej, oraz wzajemnej zgody w tak smutnem położeniu reczypospolitej. Względem naznaczenia czasu i miejsca elekcji żadnej nie było trudności, zgodzono się jednomyślnie naznaczyć ostatni dzień miesiąca Czerwca tegoż roku na obiór nowego Króla. Pod względem ustawy zmierzającej do zapewnienia spokojności publicznej, zaszły niemałe trudności ze strony różnowierców, którzy wielką wrzawę podnieśli chcąc utrzymać wolność sumienia. Albowiem w pierwiastkach wprowadzenia religji Rzymsko-katolickiej do Polski, błędne nauki o wierze surowo karcone były, a uchwałą sejmu Korczyńskiego srogie kary na heretyków przepisano, jako: konfiskata dóbr, kara śmierci, wieczne wygnanie i odjęcie czci; jednak gdy w owym wieku sekty heretyków coraz bardziej się rozszerzały i liczyły w swem łonie znakomitsze familje z Korony i W. Ks. Litewskiego, przeto po śmierci Zygmunta Augusta, różnowiercy przemożni liczbą i wpływem, zaczęli się starać o złagodzenie lub zupełne zniesienie praw powyższych. A jak w czasie elekcji Henryka i koronacji Stefana, różnowiercy korzystając z niedbalstwa katolików, którzy lekceważyli sprawę swojej religji lub stosując się do ducha czasu, chcieli pognębić stan duchowny, zyskali potwierdzenie bezbożnego związku, który, idąc za przykładem buntowniczych Hollendrów, powstających przeciwko prawemu Monarsze, konfederacją nazwali, pomimo oporu Biskupów, z których jeden, jak wyżej powiedzieliśmy, owe niegodziwe sprzysiężenie swoim podpisem zatwierdził: tak również dopiero na tym sejmie konwokacyjnym, wszelkich starań dokładali, ażeby owa rozpasana wolność sumienia zatwierdzoną była. Biskupi i cały stan duchowny żadną miarą nie chcieli zezwolić na takową ustawę, mającą być hasłem nieograniczonej swobody w rzeczach wiary; stan więc rycerski, który po większej części składał się z różnowierców, widząc, że żadną miarą nakłonić ich do przyjęcia tej ustaw y nie można, oświadczył, że każdy, co jej nie podpisze, uważany będzie za nieprzyjaciela porządku i spokojności publicznej. Karnkowski tym czasem złożony był ciężką chorobą, i nie mógł się znajdować na toczących się w tym przedmiocie naradach, a gdy słabość jego coraz się powiększała, musiał opuścić Warszawę. Piotr Dunin Wolski Biskup Płocki i Albert Baranowicz Przemyślski, Podkanclerzy Państwa również pod pretekstem choroby uchylili się od zasiadania na tym sejmie. Hieronim Rozrażowski Biskup Władysławowski, mąż pełen skromności i powagi, nie mogąc znieść zuchwalstwa i obelżywej mowy heretyków, również sejm opuścił i do swojej djecezji odjechał. Jan Demetrjusz Solikowski Arcybiskup Lwowski, który wysłany był przez Króla Stefana w poselstwie do Papieża Syxlusa V., i w czasie trwającego sejmu z Rzymu powrócił razem z Wawrzyńcem Goślickim Biskupem Kamienieckim sami tylko na owym sejmie pozostali i wystawieni byli na wszelkie pociski ze strony różnowierców. Przez cały dzień toczyły się spory o podpisanie pomienionej konfederacji, i taka była uporczywa zawziętość heretyków i mniej gorliwych katolików, że oświadczyli wkońcu Solikowskiemu i Goślickiemu, że jeżeli nie podpiszą konfederacji, na nich jedynie spadnie wina zerwanego sejmu. Z wielką stałością i wytrwałością obaj odrzucili niesłuszne żądania, a w końcu Solikowski zrzuciwszy z siebie mucet i pierś swoję obnażywszy zawołał: że pierwej zrzecze się godności Arcybiskupiej i narazi się na utratę życia, aniżeli tak niesłuszną ustawę przeciwko Bogu i dawnym prawom, zabezpieczającym dobro kraju, podpisze. Biskup Kamieniecki tego/ samego był zdania co Arcybiskup, i późniey do końca tych burzliwych narad sam jeden opierał się wszelkim naleganiom przeciwnej strony. Arcybiskup Gnieźnieński był nieobecnym, i zwątpiono nawet o jego życiu; Arcybiskup Lwowski unikając dalszych sporów, oddalił się z Warszawy, a nawet Biskup Kamieniecki, chociaż miał assystować dalszym naradom, jednak nagle wyjechał z Warszawy i udał się do majętności Dziekanowa, którą niedaleko Warszawy w dekanacie Płockim posiadał. Gdy więc żaden Biskup na sejmie się nie znajdował, chciano wysłać delegatów, ażeby wezwać Arcybiskupa Lwowskiego, lecz niektórzy odradzili powiadając, że napróżno go wzywać, gdy on tak staie i uporczywie wzbrania się podpisać żądaną ustawę. Wkońcu Goślicki widząc, że z powodu nieobecności Biskupów, którzy w każdym razie zwykli naprzód zdanie swe otwierać, Rzeczpospolita narażonąby została na wielkie niebezpieczeństwo, czy to gdyby sejm był zerwany, czy też gdyby świeccy jedynie stanowili prawa w czasie bezkrólewia, w jakowym razie duchowni wyłączeniby zostali od prerogatyw takowemi prawami zastrzeżonych, gdyż w ustawach sejmowych zwykły się pomieszczać następne wyrazy: "że to wszystko pod wiarą, czcią i sumieniem zachować obiecujemy, a ktoby śmiał wbrew takowemu prawu postępować i pokój publiczny naruszać, na zagładę jego wszyscy powstać mamy;" mając tedy to na względzie Goślicki, równie jak inne ważne powody, wrócił się na ów sejm, i będąc obwołany od wszystkich ojcem ojczyzny, podpisał uchwały na nim postanowione z tem zastrzeżeniem, że to czyni dla dobra pokoju; nie mógł jednak uniknąć nagany innych Biskupów, a szczególniej Arcybiskupa Karnkowskiego, który mu to publicznie na sejmie elekcyjnym wyrzucał, a nawet przed Stolicą Apostolską oskarżony był o zmowę z heretykami, co mu utrudniło osiągnienie wyższych stopni w hierarchji kościelnej. Tak tedy roztropne postępowanie Goślickiego, który musiał uledz konieczności nieznającej prawa, było źle od innych uważane, lubo zkądinąd Goślicki znany w świecie literackim, jako człowiek niepospolitej nauki i wymowy, często na sejmach z wielką gorliwością bronił praw kościoła i wiary katolickiej przeciw heretykom i niegodnym imienia chrześcijan politykom. Tak dalece więc niepomyślny był wypadek owego sejmu przez Arcybiskupa zwołanego, co bardzo źle wróżyło o mającym nastąpić wkrótce elekcyjnym sejmie. Tym czasem Karnkowski z wielką usilnością pracował nad tem, ażeby zawziętych na siebie Zamojskiego i Zborowskich do zgody nakłonić, jak o tem czytać można w ks. VIII. dzieła Reinholpa Heindenstejna o dziejach Polskich. I nie tylko sam starał się ugasić te iskry, czyli raczej płomień niezgody, jako wspólny wszystkich ojciec, radząc obu stronom większe umiarkowanie i wzgląd na dobro publiczne, ale nadto po sejmie konwokacyjnym wysłał do Zamojskiego Marszałka dworu swojego Kasztelana Inowłodzkiego Szupskiego który miał polecenie nakłonić Zamojskiego do zgody z Zborowskiemi i okazać jemu warunki takowej zgody: przez sejm potwierdzone; Zamojski ze swej strony w liście pisanym do Arcybiskupa, zarzuca mu, iż obiecał, że Górka zawołany stronnik Zborowskich na sejm konwokacyjny nie przybędzie, jakby nie życzył sobie żeby i Zamojski na nim się znajdował. On jednak zapobiegając temu, żeby na nieobecnego nie zapadł jaki surowy wyrok, lub żeby przeciwnicy nie zarzucali mu braku odwagi, był obecnym na sejmie i nieustraszony, z wielkiem umiarkowaniem znosił zuchwałe postępowanie przeciwników.

Co się tycze sejmu elekcyjnego, dziejopisowie Polscy dokładnie i wymównem opisali piórem, jak burzliwe były jego posiedzenia; pomimo to nie uważam za rzecz zbyteczną przytoczyć tu w krótkości to, co się ściąga do dziejów Arcybiskupa Karnkowskiego. Licznie zebrali się na ów sejm tak Senatorowie, jak stan rycerski. Wodzowie partji Zborowscy i Górka ukazali się na nim otoczeni zbrojnym żołnierzem i opatrzeni we wszelkie potrzeby wojenne. Zamojski, na którego zgubę szczególniej fakcja Zborowskich czyhała, przybył także, lubo nie z tak licznym, ale daleko silniejszym pocztem żołnierza, bo złożonym z weteranów, którzy już nie jedną pod nim wyprawę odbyli. Tak tedy Rzeczpospolita szarpaną była przeciwnemi fakcjami, i Karnkowski napróżno usiłował za pośrednictwem osób neutralnych, przywieść do zgody nieprzyjazne stronnictwa; gdyż Zborowscy, pełni dumy i wyniosłości, na żadne warunki ugody przystać nie chcieli.

Arcybiskup i Senatorowie, którzy jednego z nim byli zdania, obwołali, że żadna partja z uzbrojoną służbą nie będzie się mogła znajdować w miejscu obrad publicznych, ale to zaledwo kilka dni trwało. Albowiem kiedy ustawa sejmu konwokacyjnego względem określenia władzy Wielkiego Hetmana, z woli Górki i jego stronników, jakby dyktatorską władzą postanowiona, nie podobała się wielkiej części zgromadzonych Sianów, którzy ją chcieli usunąć, Zborowscy z licznym oddziałem żołnierza przybyli na miejsce obrad, i swem zuchwałem postępowaniem cały sejm zaburzyli i prawie rozproszyli; w jakowem zamieszaniu niektórzy nawet życie utracili, jako to: Brzeziński Kanonik Władysławowski i Kanclerz Biskupa, oraz Wacław Wąsowicz szlachcic z ziemi Sandomierskiej. Tak gwałlownem postępowaniem Zborowscy rozpędziwszy sejm ów, obrali inne miejsce do swoich narad, i pod pretekstem obrony uciśnionej wolności, związek swój, podobnie jak buntownicy Węgierscy, rokoszem przezwali.

Hasło to wojny domowej napełniło wielką niespokojnością wszystkich dobrze myślących Senatorów i szlachtę, a szczególniej Karukowskiego, który innego środka nie widział na potłumienie tych zaburzeń, jak zwołanie na nowo sejmu. Senatorowie i szlachta licznie się zebrali, wyjąwszy tych, którzy albo związkami krwi, albo przyjaźni połączeni byli z Górką i Zborowskiemi. Senatorowie i stan rycerski Wielkiego Księstwa Litewskiego rozlokowali się za Wisłą pod wsią Kamieniem, i tam posiedzenia swe odprawiali. Tak tedy Rzeczpospolita podzielona była na trzy oddzielne partje i wystawiona na ostateczną zgubę, z powodu niezgod prywatnych osób i małego baczenia na dobro publiczne i bezpieczeństwo kraju. Zresztą, następni byli kandydaci, którzy po śmierci Stefana ubiegali się o berło Polskie: Maxymiljan Arcyksiąże Austrjacki, brat Cesarza Rudolfa II., którego sprawę popierali: Annibal de Capua Arcybiskup Neapolitański, poseł Papieża Syxtusa V. i Stanisław Pawłowski Biskup Ołoniuniecki poseł Cesarski; byli też obecni posłowie Jana Króla Szwedzkiego, którzy przemawiali za Zygmuntem synem jego i Katarzyny Jagiellonki siostry Zygmunta Augusta i Królowej Anny; przybyli również posłowie Teodora Wielkiego Księcia Moskiewskiego, któremu niektórzy sprzyjali z tego powodu, że pochodził z jednego rodu Sławiańskiego, że mówił językiem podobnym do polskiego, nakoniec że czynił obietnice, na których jednak nie można było wiele liczyć, że obszerne posiadłości Moskiewskie przyłączy do korony Polskiej; ale zupełne odróżnianie się w wierze, w której ten Monarcha i jego poddani zostają, oraz wrodzona temu narodowi dzikość, przecięły wszelkie dalsze projekta względem wyniesienia Wielkiego Księcia Moskiewskiego na tron. Posłowie Batorych, widząc zawziętość, z jaką Zborowscy prześladowali pamięć zmarłego Króla, oraz Zamojskiego powiernika jego, byli raczej widzami, niżeli współubiegającemi się o berło, i tylko upominali się o pozostaie po Królu Stefanie sprzęty, jako własność ich panów. Niektórzy proponowali Piasta, lecz śród walki zawziętych stronnictw, mało znalazło się sprzyjających wyborowi robaka. Po usunieniu więc Moskwy i Piasta, wdzięczność publiczna z powodu wielkich zasług przez zmarłego Króla Rzeczypospolitej wyświadczonych, wymagała, ażeby najbliższy krewny jego, zkądinąd przymiotami sami godny tego zaszczytu, wyniesiony był na tron, tem bardziej, że w historji Polskiej był przykład podobnego wyniesienia w osobie Ludwika siestrzana Kazimierza Wielkiego. Ale przeciwna fakcja pałając nienasysoną zemstą, żadną miarą na wybór krewnego zmarłego Króla przyzwolić nie chciała. W tak nieszczęśliwym stanie Rzeczypospolitej, Królowa Anna starała się zjednać przychylność Stanów -Państwa dla Zygmunta Księcia Szwedzkiego siestrzana swego, za pomocą urzędników królewskiego dworu, oraz łych, którzy obowiązani jej byli za doznane od niej dobrodziejstwa, których liczba była niemała lak w senacie, jak w kole rycerskiem. Tym czasem Zborowscy nie przestawali wichrzyć i mieszać spokojności publicznej, chcąc gwałtem dopiąć zamiarów swoich, tak zaś zawziętą pałali nienawiścią ku Zamojskiemu, a nawet ku tym, którzy do żadnej wyłącznie strony nie należeli, że postanowili siłą oręża zmusić ich do poddania się. Gdy Jan Dolski Wielki Podskarbi Koronny na prośbę Zamojskiego miał w imieniu jego na radzie ogólnej, którą czarną nazywano, oświadczyć posłuszeństwo i wierną służbę jego Senatowi, zaczął od lego, że Zborowscy z Górką robią wojenne przygotowania przeciwko Senatowi i czarnej radzie; wszyscy więc zostali przejęci trwogą na tak blizkie i jawne niebezpieczeństwo. W powszechnem zamieszaniu i trwodze wszyscy wsiadają na koń. Wojsko Kanclerza lubo nieliczne, lecz doskonale wyćwiczone występuje z obozu i staje jak do boju, również inni Magnaci którzy nie trzymali ze Zborowskiemi, wyprowadzają swe zbrojne hufce. Karnkowski siadłszy na koń ze znakomitszemi z sensu, jeździł od jednej do drugiej strony i zaklinał na wszystko ze łzami w oczach, ażeby mieli na względzie dobro współziomków i nie plamili krwią bratnią miejsca poświęconego naradom. Tym sposobem w chwili prawie zaczynającej się rzezi, Karnkowski przytomnością umysłu i odwagą odwrócił grożącą wojnę domową. Zresztą po uśmierzeniu tej burzy, gdy Zborowscy w prywatnej rozmowie z Arcybiskupem, chcieli wybadać go, kogoby on życzył mieć Królem, nic stanowczego nie powiedział; ale znając życzenia narodu, dodał, że nie chciałby z Królem Niemcem wracać do domu; gdy któś z przytomnych zapytał go, czy i Szweda liczy do Niemców, odpowiedział, że Zygmunt rodzi się z matki Polki, zresztą że Szwedzi są zupełnie różnym od Niemców narodem. Tym czasem z wielkiemi zabiegami i usilną namową Nuncjusz Apostolski Annibal de Capua Arcybiskup Neapolitański, cały oddany partji Austrjackiej, chciał przeciągnąć Karnkowskiego i innych Biskupów do stronnictwa Maxymiljana, lecz żadną miarą tego dokazać nie potrafił, gdyż gwałtowne postępowanie stronników Maxymiljana wszystkich odstręczyło. Jeden tylko Kardynał Radziwiłł podzielał zdanie Nuncjusza Apostolskiego, i jak Heidenstein w ks. 8. dziejów Polskich powiada, za jego radą przyłączył się do partji Austrjackiej i był jednym z najczynniejszych sprawców ogłoszonej później elekcji Maxymiljana. Zborowscy niczego nie zaniechali, ażeby Karnkowskiego, pomimo nawet woli jego, przeciągnąć do swego stronnictwa, i w tym celu krok bardzo nierozważny uczynili. Karnkowski mieszkał w klasztorze zakonników Ś. Franciszka ścisłej reguły, leżącym nad Wisłą niedaleko zamku. Zborowscy tedy gotowali barkę, na której ludzie ich mieli podpłynąć same mury klasztoru, i zabrawszy Arcybiskupa, oddać go w ręce Zborowskich. Ale Zamojski będąc bardzo przezornym w odkryciu planów przeciwnej partji, dowiedziawszy się o tem, wysłał ze Stanisławem Pękosławskim Starosta. Sandomierskim oddział wojska dla strzeżenia tego klasztoru, a tym czasem namówił Karukówskiego, żeby się przeniósł w bezpieczniejsze miejsce do zamku królewskiego. Heidenstein powiada w wyżej przytoczonem dziele, że Karnkowski w tak zawichrzonym i niebezpiecznym stanie Rzeczypospolitej nie był dalekim od tego, ażeby się przyłączyć do partji Zborowskich: już to wiedziony bojaźnią grożących Rzeczypospolitej niesnasek, już zwabiony czynionemi przez nich obietnicami; ale gdy w Senacie pewnego razu toczyła się rzecz niezbyt wielkiej wagi, i Karnkowski w tej mierze był różnego od Zborowskich zdania, Górka Wojewoda Poznański, uniesiony gniewem, a nieumiejący miarkować zapędów swoich, obelżywemi słowy przemówił do Karnkowskiego, czem go tak zniechęcił, jako człowieka pełnego umiarkowania i powolności, że wbrew powszechnemu mniemaniu, przyłączył się do stronnictwa Zamojskiego, i zebrawszy Biskupów bez trudności nakłonił ich, że przyrzekli mu zgodzić się na wybranego przez niego Króla, a mając wielki wpływ i znaczenie jako Głowa Senatu i Metropolita całego duchowieństwa, pozyskał wkrótce głosy całego stanu duchownego na korzyść Zygmunta Księcia, Szwedzkiego. Senatorowie i stan rycerski Wielkiego Księstwa Litewskiego, jak wyżej wspomnieliśmy, odbywali narady swoje w osobnem miejscu za Wisłą, przeto Karnkowski w tak niebezpiecznem położeniu udał się do ich obozu, który już byli bliżej rozłożyli, w uroczystość Ś. Wawrzyńca i zachęcił ich do jednozgodnego wybrania Króla. Albowiem śród lak burzliwych narad i starcia się rozmaitych partji, gdy po długich sporach nic dla dobra ogółu nie zrobiono, uważał za rzecz nieodbicie potrzebną sprzecznym dążeniom nadać jeden kierunek. Gdy, jak wyżej powiedzieliśmy, Rzeczpospolita na trzy części rozdzieloną była, i w trzech oddzielnych miejscach naradzano się o obiorze Króla, a niemała była tych liczba, którzy należeli do rady, tak nazwanej czarnej, Karnkowski uczęszczał zawsze do koła zbierającego się w miejscu początkowo na obrady przeznaczonem. Na tem też miejscu postanowił Króla ogłosić, albowiem miał to na względzie, że jeżeli w innem miejscu wybór ogłosi, przeciwna partja może zarzucić, że Król prywatnie był ogłoszonym. Po zmarnowaniu więc długiego czasu na próżnych sporach, widząc, że czas już przyśpieszyć elekcję, Karnkowski w obszernej mowie otworzył swe zdanie względem obioru Króla. Na Wielkiego Księcia Moskiewskiego zgodzić się nie chciał; wyniesienie rodaka śród tylu sprzecznych i niezgodnych z sobą partji miał za niepodobne; z Niemcem nie chciał mieć żadnego doczynienia; pozostawał więc tylko jeden Książe Szwedzki, zdolny do rządzenia krajem, i którego rządy mogły być z wielką korzyścią i sławą Rzeczypospolitej. Na te słowa Arcybiskupa, powstał rozruch w zgromadzeniu, po uśmierzeniu którego, Andrzej Zborowski Marszałek Nadworny zapytał Karnkowskiego, czy on nie radząc się zdania innych, ogłaszał już Króla z własnego wyboru? Na co Karnkowski odpowiedział, że on nie ogłasza, ale tylko otwiera zdanie swoję. Zbliżył się wreście stanowczy dzień obioru Króla, i dozwolono naprzód Posłom przemawiać za współubiegającemi się do tronu. Każdy z nich czynił niezmierne obietnice i zapewniał niepoliczone korzyści w razie obrania swego Pryncypała; lecz gdy te przyrzeczenia po większej części próżne były i żadnego skutkuby nie miały, nie będę się nad tem rozszerzał, szczególniej, że o tem znaleść można dokładną wiadomość w dziejopisach Polskich. Karnkowski wszelkiemi sposobami starał się o przyśpieszenie elekcji: już to dla tego, że lękał się nowych zamachów ze strony przeciwnej partji Górki i Zborowskich, rozgniewanych na niego, że wbrew danemu słowu opuścił ich stronnictwo; już to chcąc korzystać z rozpołożenia umysłów skłonnych do zgody, — udał się tejże samej nocy przede dniem do Andrzeja Opalińskięgo Wielkiego Marszałka i Jana Zamojskiego, i przełożył im konieczną potrzebę korzystania z jednomyślnej zgody zgromadzonych Stanów, oraz zapowiedział gotowość swoję do ogłoszenia Króla. Korzystając więc z czasu, postanowili nazajutrz obwołać nowo obranego Króla, i takowy zamiar z wielką stałością, pomimo grożących niebezpieczeństw, do skutku doprowadzili. Rano tedy 19. Sierpnia Senatorowie i szlachta licznie się zebrała na miejscu obrad, do których tylko stronnictwo Zborowskich nie należało. Obecnym był na tem zgromadzeniu tak sam Arcybiskup, jak wszyscy inni Biskupi, oprócz Kardynała Jerzego Radziwiłła, który się został w obozie Litewskim i Jakóba Woronieckiego nie wyświęconego jeszcze Biskupa Kijowskiego, który należał do stronnictwa Zborowskich. Wysłano delegatów do obozu Litewskiego, wzywając Litwinów do wspólnych obrad, którzy odpowiedzieli, że wkrótce przybędą, lecz że muszą pierwej pewne warunki do wspólnej ugody pomiędzy sobą ułożyć. Gdy wszelka zwłóka groziła niebezpieczeństwem, albowiem partja Górki i Zborowskich z uzbrojonemi hufcami niedaleko stała, przeto Karnkowski wskazując ręką na ich obóz: "widzicie mię tutaj, rzekł, bez pancerza i broni żadnej, jedynie licząc na waszę jednomyślną zgodę, stanąłem pomiędzy wami, korzystajcie więc z mojej gotowości służenia Ojczyznie, gdy jest czas po temu. " Ponieważ każdy znał to dobrze, jak powiada Heindeustein, że Arcybiskup nie napróżno się lęka, przeto nie czekając przybycia Litwinów, postanowiono przystąpić do elekcji. Marszałkiem koła rycerskiego obranym był na tym sejmie Paweł Orzechówski Podkomorzy ziemi Chełmińskiej; ten tedy na wezwanie Arcybiskupa zaczął zbierać głosy z pojedyńczych Województw, i gdy się okazało, że wszyscy prawie byli za Zygmuntem, Arcybiskup zapytał: czy Zygmunta Księcia Szwedzkiego chcą mieć Królem? wszyscy zgodnie zawołali że chcą; przeto Karnkowski o godzinie pierwszej z południa ogłosił Zygmunta, życząc mu szczęśliwego i długiego panowania, Królem Polskim i Wielkim Księciem Litewskim. Litwini, którzy przez len czas w osóbnem miejscu narady swe toczyli, rozgniewani byli, że bez ich współuczestnictwa elekcja dokonaną została, i że w dyplomacie elekcji umyślnie, czy też przypadkiem opuszczone były wyrazy: Stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego, — co zdawało się być zerwaniem istniejącej pomiędzy obu narodami unji. Byli oni tego zdania, jak powiada Piasecki, żeby elekcja odłożoną była na czas dalszy; lecz po obiorze Króla, nie dokonawszy zamiarów swoich, do domów wrócili. Po koronacji zaledwo Zygmunta wysłali do niego poselstwo z oświadczeniem poddaństwa i posłuszeństwa wybranemu i koronowanemu Królowi. Na czele tego poselstwa był Jan Hlebowicz Wojewoda Trocki, Leon Sapieha Podkanclerzy W. Księstwa Litewskiego i inni ze stanu rycerskiego. Dziś jeszcze czytać można mowę Hlebowicza mianą do Króla, która była drukowaną, i gdzie pomieszczone są imiona tych którzy należeli do lego poselstwa. Co zaś uczynionem było po elekcji przed koronacją Króla, czytać można w dziełku drukowanem naówczas za rozkazem Sianów, mieszczącem w sobie wszystkie poselstwa, listy i odpowiedzi od różnych osób.

Po dokonaniu elekcji wyznaczeni zostali posłowie na spotkanie nowo obranego Króla, mającego przybyć morzem ze Szwecji do Gdańska, oraz przedstawić jemu do podpisania ułożone przez Siany warunki ugody (pacia conventa). Do takowego poselstwa wybrani zostali: Hieronim Rozrażowski Biskup Władysławowski, Albert Baranowski Biskup Przemyślski, Podkanclerzy Państwa oraz inni Senatorowie ze stanu świeckiego. Jaka zachodziła trudność względem pomieszczonego w paktach konwentach obowiązku zwrótu Estonji, na co Szwedzi, będący przy Królu, żadną miarą zgodzić się nie chcieli, dokładnie opisuje Heidenstein współczesny tym wypadkóm i powiernik Zamojskiego, w ks. 8. dziejów polskich. Wreście Zygmunt 7. Października wysiadłszy na ląd, udał się do klasztoru Oliwskiego i w tamtejszym kościele słuchał mszy ś., którą celebrował Rozrażowski, a po jej ukończeniu Albert Baranowski przeczytał formułę przysięgi, podług której Król takową wypełnił: lecz względem powrótu Estonji zaniósł donośnym głosem oświadczenie, że do lego co nie jest w iego mocy, żadną miarą obowiązywać się nie może; Baranowski ze swej strony wezwał na świadectwo Króla i towarzyszów poselstwa, ażeby w swoim czasie przyświadczyli, jako on niczego nie zaniechał z tego to mu było za zgodą Stanów poleconem. Poczem Król przystąpił do wielkiego ołtarza i gdy na stopniach jego ukląkł, Rozrażowski w imieniu stanu duchownego i wszystkich katolików zaniósł protestację przeciwko bezbożnej ustawie zabezpieczającej wolność sumienia dla różnowierców; przeciw tej protestacji jeden z różnowierców Stanisław Przyjemski zaniósł reprotestację. Zresztą dopełnione tam były inne formalności według dawnego zwyczaju w podobnych razach zachowywane. Gdy zaś żaden z Marszałków nie był obecnym, Jan Dolski Podskarbi Państwa zgromadzonej szlachcie oznajmił o przybyciu nowo obranego Króla; jakowa wiadomość głośnemi oznakami radości przyjętą została. Nazajutrz Król w okręcie przybył do miasta i następnego dnia w niedzielę, 11. Października, przed wielkim ołtarzem w kościele XX. Dominikanów przeczytanym został akt elekcji i Zygmunt publicznie Królem powitany. Zabawiwszy niejakiś czas w Gdańsku 18. Października przez Marjenburg, Stumę, Graudent i Toruń udał się prosto do Piotrkowa. Dwóma dniami przed odjazdem z Gdańska, otrzymał list od ojca Jana Króla Szwedzkiego, który wzywał go do śpiesznego powrótu do Szwecji. Ale gdy już przysięgę wykonał i ofiarowane sobie Królestwo przyjął, nie zdawało się towarzyszącym mu Szwedom rzeczą stosowną i bezpieczną powracać nazad. Przeto w orszaku zostających przy boku jego Szwedów i Senatorów Polskich udał się w dalszą drogę, a po przybyciu do Łęczycy spotkanym został przez Arcybiskupa Karnkowskiego, który przyjazdu jego tam oczekiwał i po przyjęciu z wielką okazałością odprowadził go w towarzystwie kilku chorągwi pancernych do Krakowa. Przeciwna partja wysłała była podjazdy dla zamitrężenia podróży Króla, lecz zamiary ich spełzły na niczem. Szczęśliwą dla przyszłego panowania było wróżbą, że przed przyjazdem Króla Maxymiljan musiał odstąpić od oblężenia Krakowa, nie bez wielkiej straty swojego wojska; Zygmunt zaś 19. Grudnia z Korczyna przez Kazimierz przybył do Krakowa i stanął na Kleparzu. Przed wstąpieniem do miasta, powitał go w imieniu Stanów, wyborną mową w polskim języku miana Wawrzyniec Goślicki Biskup Kamieniecki, któremu Król krótko ale w polskim języku odpowiedział; wszystkich to napełniło wielką radością, że nowo obrany Król rodowitym językiem przemawiał, i z tego powodu każdy zapominał trudów i niebezpieczeństw, przy wyborze jego na tron podjętych. Lecz nim przystąpiono do aktu koronacji, Zamojski i niektórzy inni Senatorowie chcieli wymódz na Królu potwierdzenie artykułu względem powrótu Estonji, lecz Król oświadczył że raczej zrzecze się korony niżeli żeby się miał na ten warunek zgodzić. Gdy Zamojski żadną miarą nakłonić Króla nie mógł, a przeciwnicy jego starali się go oczernić przed Królem, że chciał go niedopuścić do tronu, a wynieść nań jednego z Batorych, przytem niebezpieczeństwo Rzeczypospolitej groziło od współzawodnika do tronu, który się pretensji swoich był nie zrzekł, przeto po zostawieniu do dalszej decyzji pomienionego artykułu, Król 28. Grudnia 1582. roku uroczystym obrzędem koronowanym został przez Arcybiskupa Karnkowskiego, w assystencji Biskupów: Piotra Myszkowskiego Krakowskiego, Hieronima Rozrażowskiego Władysławowskiego, Alberta Baranowskiego Przemyślskiego, Melchjora Giedrojcia Żmulzkiego i Wawrzyńca Goślickiego Kamienieckiego, oraz wielu Senatorów świeckich. Jak zaś podczas koronacji Henryka i Stefana różnowiercy z wielką usilnością nalegali na Króla, ażeby potwierdził konfederację zawiązaną w celu zabezpieczenia wolności sumienia, tak również dopiero nieprzestawali o to się upominać. Nuncjusz Apostolski, Karukowski i obecni Biskupi radzili Królowi, ażeby, wyrzuciwszy ten artykuł, wykonał przysięgę; ale różnowiercy mając wiele znakomitych osób w Senacie i kole rycerskiem, po długich sporach dokazali tego, że Król przysięgą stwierdził ich bezbożny związek.

Skoro się rozeszła wieść w kraju Polskim i należących do niego prowincjach o dopełnionym obrzędzie koronacji, wielu ze stronnictwa Maxymiljana przeszło na stronę królewską i złożyło Królowi przysięgę wierności i posłuszeństwa. Ustąpił już był Maxymiljan z wojskiem swojem z województwa krakowskiego, ale zostawał jeszcze wewnątrz kraju na granicy Szląska, czekając na posiłki z Niemiec: a nawet pograniczne miasto Wieluń, siłą czy też zdradą opanował. Zygmunt tedy dopóty nie mógł być pewnym tronu, dopóki tak potężny współzawodnik zostawał w granicach Państwa i osłabione przy oblężeniu Krakowa siły na nowo wzmacniał. Na Sejmie więc koronacyjnym Stany Państwa poleciły Zamojskiemu, ażeby Maxymiljana z granic Państwa rugował; jakowe polecenie Zamojski tem ochotniej przyjął, że w osobie Arcyksięcia miał do pokonania przeciwników swoich Zborowskich.

Z największą tedy szybkością zebrał wojsko i zrobił onego przegląd, a niektórzy z Magnatów przysłaniem swoich chorągwi zwiększyli jego liczbę; pomiędzy innemi Karnkowski własnym kosztem uzbroił i wysłał pod dowództwem Chańskiego oddział jazdy. Bez zwłoki więc Zamojski poprowadził wojsko przeciwko nieprzyjacielowi, który był- ustąpił z granic Państwa i w Szląsku na własnej już ziemi, mając daleko liczniejsze od Zamojskiego wojsko, oczekiwał na jego przybycie. Mógł on zapewne przeszkodzić Zamojskiemu do przekroczenia granicy i niedozwolić mu dalej postępować, ale lekceważeniem sił nieprzyjaciela, czy też zbytniem zaufaniem w swoje, pozwolił mu wstąpić w głąb kraju, ażeby tem świetniejsze nad nim odnieść zwycięztwo; lecz los bitwy przechylił się na stronę Zamojskiego. Pod Byczyna" stolicą niegdyś katedry biskupiej, nim ta przeniesioną została do Wrocławia, stoczoną została uporna walka, która się zakończyła zupełną porażką wojska Maxymiljana; sam on zbliska będąc świadkiem bitwy, gdy po przegranej nie widział innego sposobu ratunku, rzucił się do miasta Byczyny opasanego murem, rozumiejąc, że Zamojski nie zechce łamać istniejących pomiędzy obu narodami traktatów i zaniecha oblężenia, lecz ten korzystając z rzuconego popłochu, kazał czynić przygotowania do szturmu i groził ostateczną ruiną miastu. Maxymiljan wysłał delegację do Zamojskiego, chcąc wyjednać dla siebie swobodne wyjście z miasta, lecz nic u zwyciężcy otrzymać nie mógł, który chciał koniecznie żeby Arcyksiąże się poddał; po długiem tedy ociąganiu się wyszedł z miasta i przywitany uprzejmą mową przez Zamojskiego, zaprowadzonym od niego został do obozu Polskiego. Tamże wzięci byli w niewolę: Stanisław Hrabia Górka Wojewoda Poznański, Andrzej Zborowski Marszałek Nadworny, Jakób Woroniecki Nominat Biskup Kijowski i Alexander Książe Proński Starosta Włodzimierski. Tak tedy szczęśliwie stoczoną bitwą pod Byczyną 1588. roku, utwierdzonem zostało panowanie Króla Zygmunta, a Maxymiljan słuchając rad niewczesnych, uległ losowi nieodpowiednemu świetności jego urodzenia. Więcej roku zostawał on jeńcem w Krasnostawiu, majętności Zamojskiego o 6. mil od Lublina odległej, gdzie z monarszym przepychem był utrzymywany; wkońcu za wstawieniem się Papieża Syxtusa V., który przysłał był do Polski legata swego Kardynała Hippolila Aldobrandini, wyniesionego wkrótce na tron papiezki pod imieniem Klemensa VIII. Ten, mając sobie polecone od Papieża ułatwienie lego interessu, zręcznem wdaniem się i zabiegami dokazał tego, razem z posłami Cesarza Rudolfa II. i przyczynieniem się Króla Zygmunta, że Maxymiljan uwolniony został z owego więzienia i zabezpieczony mu powrót do kraju; jak o tem czytać można w akcie zawartego naówczas traktatu, który wyszedł na widok publiczny. Po ukończeniu pomyślnem tak trudnych układów, Kommissarze czyli Posłowie Zygmunta z Bendzina, wtedy właśnie gdy Sejm się odprawował, do Warszawy wrócili. Na ich czele był Hieronim Rozrażowski Biskup Władysławowski; wszyscy Senatorowie i cały dwór królewski, oprócz Arcybiskupa Karnkowskiego, wyszedł na ich spotkanie. Traktał ten zawarty z domem Austrjackim potwierdzony został przez Stany Państwa na tymże Sejmie 1589. roku. Kommissarzom czyli Posłom w imieniu Senatu złożył dzięki Karnkowski.

Na tymże Sejmie przeciwko Zborowskim stanęły surowe postanowienia; wykonanie dekretu na Samuelu Zborowskim, przed kilką laty ściętym, domierzone, potwierdzone zostało i że słusznie śmiercią ukaranym został — prawem ogłoszono. Andrzej Zborowski, który w bitwie pod Byczyną razem z innemi stronnikami Maxymiljana wzięły został w niewolę, złożony z urzędu Marszałka Nadwornego; jakowy urząd powierzonym został przez Króla Stanisławowi Przyjemskiemu Staroście Komnieńskiemu. Krzysztof brat ich, popędliwego i zapalczywego charakteru, do czci przywróconym został, skazany jednak przez Króla na dwódziestoletnie wygnanie za buntownicze zamachy przeciwko Zygmuntowi, których on był sprawcą i podżegaczem. Tak więc dóm Zborowskich, kwitnący przedtem bogactwy, zaszczytami i stosunkami, uległ zupełnej ruinie i został uderzającym przykładem zmiennej kolei losów ludzkich, oraz smutnych następstw zaburzeń politycznych i oporu Monarchom stawianego. Miały być jeszcze rozpatrywane i osądzone sprawy innych stronników Maxymiljana, lecz za poradą Karnkowskiego i innych Senatorów stanu duchownego, Król łagodnie z nimi postąpił, chcąc oznaczyć tym przykładem łaskawości początek panowania swojego. Roztrząsaną była też na tym Sejmie kwestja względem elekcji Króla, w razie przypadłego bezkrólewia, gdyż Monarchowie są śmiertelni, Rzeczpospolita wieczna. Przedmiot ten czas długi był przedmiotem żwawych rozpraw, szczególniej ze strony Arcybiskupa, Wojewodów Krakowskiego' i Wileńskiego, oraz Jana Zamojskiego Wielkiego Kanclerza. Arcybiskup był zatem, żeby w Polsce Król Katolik zawsze panował i chciał żeby wyraźnie prawem postanowiono było, ażeby ktokolwiek on będzie, wyznawał wiarę Rzymsko-Katolicką. Zamojski zaś był tego zdania, że dosyć iżby prawem zastrzeżono było, żeby był Katolikiem, i tem samem ma się rozumieć, że nie inny jak wychowany w rzymskiem wyznaniu. Z tego powodu zaszły nieporozumienia pomiędzy Karnkowskim a Zamojskim, zwłaszcza że ten ostatni chciał koniecznie dom Austrjacki na zawsze od tronu polskiego oddalić; a ponieważ Karnkowski był temu przeciwnym, przeto z powoda niezgody prywatnych osób rzecz tak wielkiej wagi żadnego skutku nie miała i odłożoną została do przyszłego Sejmu. Po uwolnieniu Arcyksięcia Maxymiljana z więzienia, w którym go trzymał Zamojski, z odpowiednem stanowi jego utrzymaniem, Król przez Wielkie Księstwo Litewskie i Inflanty udał się do ojca swego Jana Króla Szwedzkiego, który nań oczekiwał w Rewia. Tymczasem Tatarzy w wielkiej liczbie wypadłszy z Tauryki Chersonezkiej na Podole i Ruś, cały ten kraj mieczem i ogniem wzdłuż i wszerż spustoszyli i zapędziwszy się aż pode Lwów, będąc o cztery mile od tego miasta, wrócili się nazad do swych kryjówek, uprowadziwszy z sobą wielką ilość niewolnika. Wieść o tem doszła Króla w Wilnie i napełniła go smutkiem; lecz nie odwróciła go od zamierzonej podróży; gdyż napisawszy listy do Senatu i Szlachty, w których przestrzegał ich o grożącem niebezpieczeństwie, sam udał się w dalszą podróż, albowiem otrzymał wiadomość, że Król Szwedzki przebył już morze, i z tego powodu, jak powiada Solikowski, ściągnął na siebie wielką naganę od narodu, jakoby mało dbał o dobro publiczne. Wielka też nastąpiła trwoga, gdy się wieść potwierdziła, że Hadar Basza Beglerbeg Sylistrji z potężnem wojskiem Tureckiem zbliżał się do granic Państwa. Arcybiskup Lwowski przez umyślnego gońca dał znać o tem Karnkowskiemu, i prosił go ażeby obmyślił środki dla zapobieżenia grożącemu niebezpieczeństwu. Sam Arcybiskup Solikowski przybył na zjazd do Opatowa, miasta leżącego w ziemi Sandomierskiej, i znaczną otrzymał pomoc pieniężną. Karnkowski w tak niebezpiecznym stanie Rzeczypospolitej, zwołał Stany Wielkopolskie do Łęczycy, gdzie Senatorowie i Szlachta w znacznej liczbie się zebrali. Karnkowski, jako Prymas Państwa i w nieobecności Króla stojący na czele rządu, w pełnej mocy i powagi mowie zaklinał wszystkich, ażeby nieśli pomoc braciom i całej Rzeczypospolitej, oraz podawał środki jak najłatwiej można zapobiedz grożącemu niebezpieczeństwu. Za zgodą tedy wszystkich uchwalony pobór ziemski, z dziesięciu morgów po jednym uzbrojonym jezdcu, a z miast i miasteczek pewną liczbę pieszych, z naznaczeniem stosownego żołdu, którzy jak najśpieszniej mieli być wysłani do Wielkiego Hetmana. Uchwały tego Sejmu, jak powiada Solikowski, wniesione były do akt grodzkich Łęczyckich. Burza ta jednak tą razą nie przyniosła wielkiej szkody, gdyż Beglerberg spaliwszy leżące niedaleko granic Wołoch miasteczko Sniatyń w czasie jarmarkowym, gdzie wiele ludzi, którzy się na jarmark zgromadzili w niewolę zabrał, wrócił nazad, przestrzeżony od Wojewody Wołoskiego, że Hetman Zamojski z wielkiemi siłami nadciągał. Tak tedy groźna burza przeminęła i spokojność przywróconą została. Król tymczasem z Rewia powrócił i dla odnowienia traktatów z Portą Ottomańską, wysłał Pawła Uchańskiego Wojewodę Płockiego.

Powiedzieliśmy wyżej że pomiędzy Karnkowskim a Zamojskim zaszło było nieporozumienie, które wkrótce bardziej się zwiększyło z tego powodu, że Arcybiskup pojednał się i zaprzyjaźnił ze Stanisławem Hrabią Górką Wojewodą Poznańskim, zawziętym Zamojskiego przeciwnikiem, i głową fakcji Zborowskich. Król naznaczył Sejm walny w roku 1590., którego czynności obszernie opisał Piasecki. Najważniejszym przedmiotem narad tego Sejmu było obmyślenie środków obrony przeciwko potędze Tureckiej, gdyż Turcy ciągle wojną grozili, z tego szczególniej powodu że Kozacy napadami swemi pustoszyli ich ziemie nad morzem Czarnem: naznaczone więc na tym Sejmie, w razie wojny z Turkami, oprócz innych poborów, pogłówne, mające się wybierać według stanu każdego z mieszkańców. Ale nieprzyjaciele Zamojskiego korzystali z tej okoliczności dla zmniejszenia znaczenia i wziętości jego w narodzie, usiłując wmówić łatwowiernym, że postrach wojny Tureckiej umyślnie rzuconym był przez Zamojskiego dla zebrania pieniędzy, które chciał obrócić na utrzymanie własnej potęgi. Potwarz takowa ściągnęła powszechne oburzenie na Zamojskiego, którego dumne jakoby zamiary chciano powściągnąć, tem bardziej że Arcybiskup Karnkowski zawistnem spoglądając okiem na nieprzerwany bieg pomyślnych dla Zamojskiego wypadków, rozszerzał też same o nim pogłoski i razem z Górką wszelkiemi sposobami starał się mu zaszkodzić. Po zakończeniu tedy walnego Sejmu warszawskiego, Karnkowski idąc za poradą tych, którzy zazdrościli świetnych jego przymiotów i naśladując, jak powiada Piasecki, bezecny przykład tych, którzy powstawali przeciw prawej władzy, wbrew przyjętemu zwyczajowi i z naruszeniem praw majestatu, zwołał Sejm dla Województw Wielkopolskich do miasteczka Koła leżącego w ziemi Kaliskiej, w celu roztrząśnienia postanowień uprzednich Sejmów. Zebrało się wielu do naznaczonego miejsca ze stanu senatorskiego i rycerskiego, którzy z wielką skwapliwością chwycili się projektu skasowania uchwalonego na przeszłym Sejmie podatku i nieprzyłożenia się w niczem do dobra ogólnego. Po dokonaniu takowego bezprawia, głównie przewodzący na tem zebraniu, przy pomocy i współdziałaniu Karnkowskiego, zwrócili całą swą usilność, choć w rzeczy zupełnie postronnej i do obrad publicznych nie należącej, na zmniejszenie znaczenia i władzy Zamojskiego. Dowodzili tedy że to jest wielkie nadużycie, z niebezpieczeństwem Rzeczypospolitej połączone, że Zamojski posiadał dwa tak wysokie urzęda Wielkiego Hetmana i Wielkiego Kanclerza, i że należy takową zbyteczną władzę prawem ograniczyć; projekt do takowego prawa widzieć można u Piaseckiego pod rokiem 1590. Nadto wrzucono kwestję o zdobyczy, którą Zamojski po zwycięztwie pod Byczyną na nieprzyjacielu zdobył, i dowodzono, że to należy się Królowi i Rzeczypospolitej; przeto że jej należy poszukiwać na Zamojskim, jako przywłaszczającym dobro ogółu. Wiele leż innych materji roztrząsano na owem zebraniu, jako to: sposób dawania głosów przy elekcji Króla, poprawa niektórych ustaw i prawie zupełne przekształcenie dotychczasowego porządku rzeczy. Powiada Piasecki, że Karnkowski będąc wesołego u stołu humoru, rzekł z chlubą do Górki: "Dopiero gdy potrzeba będzie Króla obierać, my we dwóch go obierzem. " Przewodzący na tem zebraniu mieli nadzieję że cała Rzeczpospolita zatwierdzi to przekształcenie zasadniczych ustaw Państwa, i pójdzie za ich przykładem; lecz inaczej się stało, gdyż Karnkowski ściągnął przez to na siebie ogólną niechęć, jako nadużywający prerogatywy Prymasowskiej i postępujący przeciw woli powszechnej, wyrażonej w ustawach sejmowych; z tej nawet przyczyny cały stan duchowny niemało ucierpiał i Biskupi musieli ostre znosić przymówki od Senatorów świeckich. W następnym 1591. roku w ostatnich dniach Grudnia Król zwołał sejm walny do Warszawy. Na tym sejmie Karnkowski miał bronić uchwał na zjeździe w Kole postanowionych; ale gdy postrzegł, że te zasłużyły na powszechną naganę, zaniechał tego, a za radą i za staraniem wspólnych przyjaciół, odnowił przyjacielskie stosunki z Zamojskim, przeciw któremu szczególniej postanowienia powyższego zjazdu były wymierzone. Wziętości powszechnej jaką miał Karnkowski, przypisać jedynie należy, że czynności owego zjazdu nie były potępione publicznym dekretem, ale rzecz cała milczeniem pokryta. Zresztą, niewybranie poboru, uchwalonego przez sejm walny na opłacenie żołdu, a skassowanego lub opóźnionego uchwałą na zjeździe w Kole postanowioną, było przyczyną nieukontentowania wojska, które dla nieopłaconego żołdu napadło i złupiło dobra Królewskie i duchowne. Dobra nawet szlacheckie nie były bezpieczne od grabieży; ale szczególniej w Samborzu żołnierstwo zabrało znaczną część dochodów Królewskich i w krótkim czasie z wielką swawolą przemarnowało. W końcu nadużycia te ukrócone zostały opłatą żołdu, zebranego sposobem przez sejm walny obmyślonym.

Po ukończeniu sejmu, Król przybywszy do Krakowa, złożył radę względem zawarcia związków małżeńskich. Niektórzy z Senatorów byli tego zdania, ażeby Król nie brał małżonki z domu Austrjackiego; lecz będący przeciwnego zdania przemogli, którzy z powodu zawartego z Cesarzem w Bendzynie traktatu, wnosząc o życzliwych chęciach domu Austryackiego dla Króla, radzili mu pojąć w małżeństwo Annę córkę Karola Arcyksięcia Graetzu; przeto Król wysłał Kardynała Jerzego Radziwiłła, któremu po śmierci Piotra Myszkowskiego poruczył katedrę Krakowską, ażeby wybadawszy sposób myślenia dworu Austrjackiego, oświadczył chęć Króla do zawarcia pomienionego małżeństwa, które też w roku następnym uskutecznione zostało. Podczas odprawowania wesela Królewskiego w Krakowie, wszczął się w mieście wielki tumult, w którym dwie bożnice heretyków umyślnie podłożonym ogniem były ze szczętem spalone. Jedna z nich była na ulicy Śto - Jańskiej, na której po wielu leciech, kosztem znakomitego męża Stanisława Lubomirskiego Wojewody i Jenerała Krakowskiego wystawiony był kościół i klasztór XX. Franciszkanów. Druga na ulicy S. Ducha, gdzie dopiero klasztór XX. Karmelitów pod wezwaniem S. Tomasza Apostoła. Zniszczenie owych bożnic przez pospólstwo, złożonem zostało na uczniów Uniwersytetu; a różnowiercy urażeni tem niezmiernie, złożyli radę w miasteczku Chmielnikach i wysłali stamtąd delegację do Króla, skarżąc się na wyrządzoną im krzywdę; odpowiedziano im ostro z przyganą przekroczenia prawa zabraniającego wszelkich prywatnych zjazdów. Nie pozwolono im później stawić nowych bożnic, a na ich miejscu dzisiaj stoją kościoły, w których się odprawia prawowierna służba Boża. Gdy zaś wieść w kraju się rozeszła o zawartej umowie ślubnej Króla Zygmunta z córką Arcyksięcia Graetzu, po wielu miejscach zgromadziły się prywatne zjazdy, szczególniej w Jędrzejowie, gdzie radzono o tem, czyby nie należało rozstawić uzbrojonych pocztów po drodze od Szląska i Węgier, ażeby nie dozwolić narzeczonej Królewskiej wstępu do kraju; oraz roztrząsano niektóre zażalenia przeciw Królowi, a szczególniej, że jakoby wszedł w tajemną zmowę z domem Austrjackim o odstąpienie jemu Państwa Polskiego. Nie mogę twierdzić, azali istotnie tak było i nie chcę przytaczać tutaj rozmaitych zdań w tym względzie wielu znakomitych autorów. Czytałem jednak w pewnych rękopismach kopję listu Klemensa VIII., w którym napomina Króla i po ojcowsku przestrzega, żeby takowego zamiaru zaniechał. Znajduje się też dość śmiała mowa Karnkowskiego do Króla, w którym potępia ów zamiar Królewski. Król publicznie na sejmie zapewniał, że nic podobnego nie zamyślał, i że nigdy nie myślał się wdawać w podobnego rodzaju intrygi. My nie rozszerzając się nad tem, co od innych obszernie jest opisane, zlekka tylko dotknęliśmy tych wypadków, jako współczesnych Karnkowskiemu. Zresztą, pomimo zjazdów prywatnych, a szczególniej Jędrzejowskiego, oblubienica Królewska z nielicznym, lecz świetnym orszakiem, w assystencji Kardynała Jerzego Radziwiłła Biskupa Krakowskiego, oraz z towarzyszami poselstwa przez Króla jemu dodanemi, z odpowiednią stanowi swojemu okazałością, przyjechała do Krakowa. W roku 1592. dnia 31. Maja Kardynał Radziwiłł legat de latere pobłogosławił i potwierdził ślub Królewskiej pary, a obrzędu koronacji Królowej dopełnił Hieronim Rozrażowski Biskup Władysławowski. Wedle dawnego zwyczaju należało, ażeby akt ten dopełnił Arcybiskup Karnkowski, lecz złożony chorobą nie mógł być obecnym na tej uroczystości. Jan Demetrjusz Solikowski Arcybiskup Lwowski mocno był zażalony, że usuniony został od należenia do takowego obrzędu, zwłaszcza w nieobecności Prymasa Państwa. Ale prawem i dawnym zwyczajem zastrzeżono było, żeby koronę Królowi lub Królowej wkładał Senator stanu duchownego z Wielkopolski, ponieważ klejnoty Państwa przeniesione były stamtąd do Małopolski. Nadto przy koronacji Króla Stefana, gdy Arcybiskup Uchański należał do stronnictwa Austryackiego, nastała uchwała Senatu i Stanów Państwa, którą dopełnienie tego obrzędu poruczone Biskupowi Władysławowskiemu; o czem czytać można w ks. 3 ciej zbioru listów znakomitych ludzi, wydanych na widok publiczny za staraniem Karnkowskiego. Zresztą jakie zamieszkaj niezgody wznieciło w Państwie małżeństwo Króla, które wielu Senatorów i szlachty uważało z najgorszej strony, jako w kraju; gdzie podejrzenia zwykły się mieszać do narad publicznych, obszernie opisał Piasecki pod rokiem 1592 i Heidenstein w ks. IX. My to tylko przytoczym, co się ściąga do dziejów Arcybiskupa Karnkowskiego.

Po ukończeniu, jak wyżej powiedzieliśmy, obrzędów ślubnych w roku 1592. Król w miesiącu Wrześniu zwołał sejm walny do Warszaw y i przybył nań razem z Królową. Przezwanym on został sejmem inkwizycyjnym przeciw Królowi, a dwie na nim przeciwne sobie fakcje rozdzielały i trapiły rzeczpospolitę. Ci, którzy należeli do stronnictwa Królewskiego zwali się Regalistami, ci co trzymali stronę Kanclerza, Kanclerzystami. Czytelnik może znaleźć u Piaseckiego pod rokiem wyżej wspomnionym również w dziele Heidensteina, powiernika Zamojskiego i naocznego świadka tych wypadków, zarzuty jakie czyniono Królowi i na jakich opierano je dowodach. Był obecnym na tych obradach Arcybiskup Karnkowski i w mowie swojej dość uszczypliwemi słowy przymawiał Królowi, tak dalece, że Król rozgniewany napomniał go, żeby z większem mówił umiarkowaniem; jakoż Arcybiskup postrzegłszy się, złagodził wyrażenia swoje. Treść tej mowy była następna: po długich rozprawach w przedmiocie tajnych związków przez listy i poselstwa z dworem Austrjackim i Szwedzkim, zastanawiał się nad czynnościami obecnego sejmu i jako wspólny ojciec wszystkich, gorliwie upominał do wzajemnej zgody i miłości; wreszcie zakończył tem, że niechce dalszem śledzeniem zamiarów i wyjazdu Króla do Szwecji oburzać na siebie Monarchę i pozbawiać się łaskawych względów; że radzi śledzenia podobnego rodzaju zaniechać, a zwrócić wszystkie usiłowania ku temu, ażeby rzeczpospolitę po tylu zaburzeniach, do spokojnego i pomyślnego doprowadzić stanu. Po zbliżeniu i zagodzeniu tym sposobem rozjątrzonych umysłów, sejm ów został rozwiązany, a ważniejsze sprawy odłożone do sejmu następnego, który miał się odbyć przy końcu następującego roku; ale Król z powodu nastałej śmierci ojca swego Jana, zwołał go do Warszawy na miesiąc Maj 1594. roku. Pomimo silnego oporu Senatorów i odradzania Karnkowskiego, Król otrzymał pozwolenie Stanów wyjechać do Szwecji, z tem zastrzeżeniem, że w ciągu jednego roku powróci, i że po ułatwieniu interessów Szwedzkich w Polsce przemieszkiwać będzie. Po ukończeniu sejmu, Król zajął się przygotowaniem do podróży Szwedzkiej. Przy końcu miesiąca Lipca z Warszawy na statkach zbożowych Wisłą odpłynął razem z Królową do Gdańska. Gdy mijał Płock, miasto leżące nad Wisłą, spotkał go Arcybiskup Karnkowski, i gdy wysiadł na ląd, powitał uprzejmą mową, w której życzył mu pomyślnego ukończenia tak długiej i niebezpiecznej podróży. Stamtąd w licznym Senatorów orszaku płynął koło miast Pruskich Torunia i Elbląga, gdzie zabrane przez różnowierców kościoły i długi czas przez nich trzymane, Katolikom wrócić kazał. Lękano się lego i w Gdańsku, zwłaszcza, że Rozrażowski Biskup Władysławowski, do którego diecezji miasto to należało, otrzymał wyrok Królewski, którym kazano wrócić Gdańszczanom zabrany przez nich pierwszy w mieście kościół; lecz wykonanie tego dekretu, z powodu zawikłanych interessów Szwedzkich i rozszerzonego w tym kraju luteranizmu, zostało zawieszonem i dotąd zostaje. Gdy wyjazd i pobyt Króla w Szwecji wielu znakomitych autorów wybornym opisało stylem i gdy to przechodzi granice zakreślone pracy naszej, powracamy do opisania dalszych dziejów Karnkowskiego, zaszłych pod nieobecność Króla. Po wyjeździe Monarchy, Rudolf Cesarz przysłał do niego, jako do Prymasa Państwa, poselstwo, mające dwa główne przedmioty do załatwienia: jeden o niedozwoleniu Tatarom przejścia przez Polskę do Węgier, drugi, o naznaczenie miejsca i czasu dla przysłania posłów do zawarcia wspólnego traktatu przeciwko Turkom. Listy Cesarskie Karnkowski odesłał do Króla w Szwecji bawiącego; oraz konwokację Senatorów dla dania Cesarzowi odpowiedzi zwołał na dzień 17. Kwietnia do Warszawy. Postanowiono na niej dać następną odpowiedź Cesarzowi: że bez Króla Stany nic nie mogą o Talarach stanowić, lecz że przejściu ich przez Państwo zapobieżonem będzie. Na tejże konwokacji zaniesiona była skarga na Chłopickiego, który zostając przedtem na dworze Króla Stefana, później Cesarza Rudolfa, zobowiązał się był temu ostatniemu poburzyć Kozaków do napadu na ziemie Tureckie. Takowe związki poddanych Polskiego Króla z dworami zagranicznemi, oraz przyjmowanie od nich znaków wojennych, zdawało się być rzeczą nader niebezpieczną i mogącą naruszyć istniejące z Portą Ottomańską traktaty. W tym też czasie przybył Czansz z listami Cesarza Tureckiego do Króla i Ferat Baszy do Senatu, w których do odnowienia dawnej przyjaźni i wytrwania w niej zachęcali, oraz donosili o wysłanem pod dowództwem Synan Baszy wojsku do Węgier, w końcu żądali ażeby Han Tatarski w przejściu swojem od Kozaków nie był niepokojonym. Co do istniejącej pomiędzy obu narodami przyjaźni, uprzejmemi słowy Turkom odpowiedziano; co się tycze Kozaków, ludzi wałęsających się bez stałego siedliska, nie można było za nich ręczyć; obiecano tylko, że zalecono będzie pogranicznym Starostom, ażeby wedle możności utrzymali ich w karbach porządku. Dołączone przytem zostały skargi na Talarów za wyrządzone przez nich krzywdy. Nadto z polecenia tego sejmu, Karnkowski wysłał listy do Króla, prosząc, ażeby po załatwieniu interessów Szwedzkich, jak najśpieszniej powracał do Polski. Tegoż 1594. roku Klemens VIII. Papież ś. Hjacynta Odrowąża towarzysza i ucznia ś. Dominika, przed trzechset górą laty zmarłego, 15. Kwietnia w Niedzielę biała, uroczystym obrzędem w kościele ś. Piotra w poczet świętych policzył. Karnkowski z innemi Biskupami dołożył wszelkich starań do załatwienia (ego świętego i pobożnego dzieła, jak o tem świadczy dziełko Ks. Sewenni Teologa Krakowskiego, z tegoż zgromadzenia Kaznodziejskiego, w Rzymie drukowane, przypisane Zygmuntowi III. Wysłał był Król w tym celu do Rzymu Stanisława Mińskiego Wojewodę Łęczyckiego, męża niepospolitej nauki i wymowy, który później był Podkanclerzym Koronnym i ten dokonawszy tak ważnego dzieła, 7. Lipca powrócił do Polski z wesołą i pożądaną wieścią o policzeniu w poczet świętych Hjacynta, oraz chorągiew z wyobrażeniem tego świętego, na której spotkanie wyszli: Wawrzyniec Goślicki Biskup Przemyślski i Mikołaj Zebrzydowski Wojewoda Lubelski, z wielką uroczystością do Krakowa wprowadził i w kościele ś. Trójcy, gdzie się znajduje grób świętego, umieścił. Bawił jeszcze Król w Szwecji, gdy tymczasem pod niebytność jego, Chłopicki, o którym wyżej mówiliśmy, pieniądze i chorągiew od Cesarza Rudolfa dla Kozaków wyjednał, z tem, ażeby na korzyść Cesarza na posiadłości Tureckie napadli. Uznano to za rzecz bardzo szkodliwą, że bez zezwolenia Stanów, prywatną powagą, wojsko pobiera żołd od obcego Monarchy i od niego odbiera rozkazy wojny lub pokoju; zresztą, że obce znaki, obca władza w granicach Państwa mają miejsce. Przeto, gdy Kozacy niosąc pomoc innym, narażali Rzeczpospolitę na niebezpieczeństwo, zjazd ów Senatorów przez Arcybiskupa do Warszawy zwołany, postanowił napisać listy do Cesarza, których wysłanie Karnkowskiemu poruczono. Cesarz całą winę na Chłopickiego zwalił, powiadając, że on zapewniał go, że Kozacy są ludem swobodnym, pod niczyją władzą nie zostającym i z Państwem Polskiem nic wspólnego nie mającym.

Wkrótce polem Król powrócił ze Szwecji, i gdy bawił w Krakowie, nadeszła smutna w ieść, że Turcy zdobywszy Rabę, grozili zagładą całym Węgrom. Król był naówczas na radzie Senatu, gdy przyniesiono listy uwiadamiające o lej klęsce i gdy je publicznie przeczytano, obudziły one powszechną boleść, tak dalece, że się zdawało, iż nie jaką warownię Węgierską, ale przedmieście Krakowskie Turcy zdobyli; naznaczone tedy były publiczne modły dla uproszenia n P. Boga odwrócenia Tureckiego oręża. W następnym 1595. roku Król w miesiącu Lutym zwołał sejm walny, dla obmyślenia środków do odwrócenia grożącego ze strony Turków niebezpieczeństwa. Papież takoż Klemens VIII. usilnie nalegał, ażeby Polacy nie zostawali bezczynnemi wśród tej burzy nad Chrześcijaństwem wiszącej. Wysłał leż był i Cesarz na ten sejm Biskupa Ołomumieckiego i Wacława Berkę, lecz gdy ci za późno przybyli i nie byli opatrzeni dostatecznem pełnomocnictwem, którego Cesarz, ściśniony naówczas zewsząd, przysłać nie mógł, tak ważną i trudną do rozstrzygnienia sprawę postanowiono odłożyć do następnego nadzwyczajnego sejmu. W. tym też czasie sąsiednia i podległa Państwu Polskiemu Wałachja czyli Mołdawja zawojowaną była przez Batorego Księcia Siedmiogrodzkiego. Niemało przyczynił się do tego Stefan Raduła, który Awarona wodza wojsk Mołdawskich wydał w ręce Batorego. W nagrodę zdrady tenże Raduła postanowiony Wojewodą Mołdawskim, pod pozorem wielkiej mającej stąd wyniknąć korzyści dla Chrześcijaństwa. Zamojski chcąc dawne prawo Króla na Wołochy w całej zupełności utrzymać, z silnym oddziałem wojska wszedł do tej prowincji, Radułę jako nieprawego wdziercę z niej wyrzucił, a na jego miejsce Wojewodą naznaczył Jeremiego Mobile, człeka doświadczonej ku Państwu Polskiemu wierności. Przybyły na pomoc Radule liczne poczty Tatarów, lecz te Zamojski szczęśliwie pokonał i do uznania nowego władzcy ich zmusił. Zresztą, rzeczy pomyślnie w Wołoszech dokonane, nie wszystkich pochwałę zjednały; sam Król był tylko rad z czynności Zamojskiego, życzył jednak, ażeby on działał z większą ostrożnością, iżby nie oburzyć na siebie Turków i nie podać im jakowej przyczyny do zerwania traktatów. Karnkowski nie tylko własne swe zdanie przeciwne tej wyprawie otworzył, ale nadto żądania niektórych zjazdów Prowincji Wielkopolskiej Królowi przełożył. Dowodził, że rzecz dotąd niesłychana i mogąca być złym przykładem dla innych, takowe przywłaszczenie prawa pokoju i wojny bez zgodzenia się stanów i najście z wojskiem na sprzymierzoną prowincję: żądał tedy ażeby Zamojski z wojskiem, zostający już za granicami Państwa, był odwołany nazad; lecz nim to do skutku przyszło, Zamojski dokonawszy szczęśliwie wyprawy, uśmierzył bojaźń, która do takowych narad była powodem. W czasie tej wojny, za granicami Państwa prowadzonej, Król i cały dwór Królewski napełnionym był radością z powodu szczęśliwego rozwiązania Królowej Anny, która w miesiącu Czerwcu wydała na świat syna; nadano mu na chrzcie ś. imię Władysława Zygmunta; on to po śmierci ojca swojego był na tronie Polskim lubiącym pokój Salomonem, i o nim nieraz w dalszym ciągu będziemy mieli zręczność mówić.

Należy i to pomieścić w dziejach z czasów Arcybiskupa Karnkowskiego, że w roku 1595. w miesiącu Sierpniu, różnowiercy zwołali niby synod do Torunia. Z oburzeniem Katolicy patrzali na takową śmiałość heretyków, i Król za porada. Karnkowskiego, surowo ich za to upomniał, oraz przypomniał im ostre kary postanowione przeciwko tym, którzyby samowolnie z nadwerężeniem praw Majestatu podobne związki czynili. Wydał przytem rozkaz do urzędu miejskiego Toruńskiego, ażeby podobnych zgromadzeń nie dopuszczał. Akta tego heretyckiego zjazdu były drukiem ogłoszone, z wyliczeniem nazwisk tych, którzy się na nim znajdowali. Nie mniej i to zajmowało uwagę Karnkowskiego i zwracało jego pilną baczność, jako troskliwego o jedność kościoła, jakim sposobem obrządek Grecki rozszerzony w Litwie i po całej Rusi, przyprowadzić do jedności z kościołem Rzymsko-katolickim. Gdy i Król z wielką gorliwością sprzyjał temu przedsięwzięciu, Karnkowski zwołał w tym celu sobór do Brześcia Litewskiego. 6-go tedy Października pomienionego wyżej roku rozpoczął się ów sobór w Brześciu, któremu zastępując miejsce Karnkowskiego przewodniczył Jan Demetijusz Solikowski Arcybiskup Lwowski, oraz Biskupi: Bernard Maciejowski Łucki i Stanisław Gomoliński Chełmiński. Od Króla wysłani byli posłowie: Mikołaj Krzysztof Książe na Ołyce i Nieświżu Radziwiłł Wojewoda Trocki, Lew Sapieha Kanclerz W. Księstwa Litewskiego i Demetrjusz Chalecki Podskarbi W. Ks. Lit. Biskupi obrządku Greckiego, którzy się do zwołania soboru za wiedzą Króla i zgodą Karnkowskiego, oraz do połączenia się z kościołem katolickim najwięcej przyłożyli, byli: Michał Rahoza Arcybiskup czyli Metropolita Kijowski, Hipacy Pociej Biskup Włodzimierski i Brzeski, Cyryli Terlecki Łucki i Ostrogski, Jan Nohol Piński i Turowski, i Dyonizy Zbiernyski Chełmiński i Bełzki Biskupi. Przywołany też był na ów sobór i za rozkazem Królewskim przybył, sławny z cnót swoich Ztotousty Polski Piotr Skarga, Zakonu Jezusowego, Kaznodzieja Królewski, razem z Justem Rabem, sławnym tegoż Zgromadzenia Teologiem. Nie płonna była nadzieja, że cały kraj Ruski i W. Ks. Litewskiego, który po większej części wyznawał wiarę wschodnią, połączy się z kościołem katolickim. Jednak temu świętemu i chwalebnemu dziełu stanęli na przeszkodzie wyznawcy greckiego kościoła, których opiekunem i protektorem ogłosił się Konstanty Książe Ostrogski Wojewoda Kijowski. Większa jednak część dobrze myślących przyłączyła się do linji i zgodziła się na wysłanie Biskupów swego obrządku dla otrzymania potwierdzenia Papieża. Hipacy Pociej Biskup Włodzimierski i Brzeski, oraz Cyryli Terlecki Łucki, udali się w tę podróż, i przyjęci z ojcowską łaskawością od Papieża, wedle danego im polecenia, złożyli w sali Konstantyna pałacu Watykańskiego, wyznanie wiary zgodne z obrządkiem Rzymskim, oraz podpisali je w imieniu swojem i kollegów swoich. Na pamiątkę dnia tego Papież kazał wybić medale z wyobrażeniem po jednej stronie popiersia Papieża, po drugiej Rusinów oddających hołd posłuszeństwa Stolicy Apostolskiej. Wielka jednak ich część żadną miarą nie chciała się dać nakłonić do odstąpienia Patriarchy Konstantynopolitańskiego, i po dziśdzień trwa w tem zaślepieniu, uznając władzę Turko-Greckiego Patriarchy i podzielając nawet błędy Lutra i Kalwina; oraz taką nienawiścią pałając ku zamierzonemu zjednoczeniu, że w dawniejszych i dzisiejszym czasie stali się przyczyną wielu z tego powodu zamieszek i krwi rozlewu. Czynności wyżej pomienionego soboru opisał dokładnie Piotr Skarga, wielkich mu udzielając pochwał, jakowe opisanie czytać można w tomie IV. dzieł przypisanych Piotrowi Tylickiemu Biskupowi Krakowskiemu. Pociej, który pochodził z jednego z najznakomitszych domów w W. Ks. Litewskiem, po powrócie z Rzymu, obudził na siebie nienawiść wyznawców Greckich, ale pomimo to po śmierci Michała Rahozy Arcybiskupa czyli Metropolity Kijowskiego i całej Rusi, wyniesionym był na tę katedrę. Gdy zaś wyznawcy Greccy upornie trzymali się dawnych zasad swoich, cała Ruś i wielka część W. Ks. Litewskiego podzieloną była na dwa stronnictwa Unitów i Nalewajków, to jest wyznawców Greckich, którzy do dziś dnia to nazwanie zatrzymali. Przemożna opieka Księcia Ostrogskiego, mającego obszerne dobra i stosunki, do tyla zwiększyły zawziętość Rusinów, że lubo za staraniem pobożnego Króla Zygmunta III. zwoływane były na ten cel sobory do Wilna i Lwowa, jednak usiłowania ich były daremne, a nawet sam Pociej ledwo nie padł ofiarą powszechnej nienawiści, będąc w Wilnie na ulicy ciężko raniony w głowę przez podmówionych od przeciwnej strony zbirów. Zresztą rzecz powszechnie wiadoma, jak to ważne dzieło połączenia kościoła wschodniego z Rzymsko-katolickim za błogosławieństwem Boskiem do dziś dnia pomyślnie się odbywa. Kler Unicki odbiera staranniejsze wychowanie, gruntowniejszą naukę, szczególniej w szkołach Zgromadzenia Jezusowego; stronnictwo zaś Nalewajków pogrążone jest w swej zupełnej niewiadomości i dzikości. Niemniej, prawowierna religja katolicka uciśniona przedtem przy wzmagającej się herezji, nowych sił i świetności nabrała za staraniem Karnkowskiego, który chytre podstępy różnowierców odkrył i potłumił. Oprócz zaraźliwych nauk Lutra i Kalwina, jadowita trucizna Nowochrzczeńców ( Anabaptistów ), przez Fausta Socyna z głębi piekieł na nowo wydobyta, szeroko się rozlała po Wielko i Małopolsce. Sekta ta założyła gniazdo swoje w Smiglu, miasteczku dziedzicznem dopiero Hrabiego Rafała Leszczyńskiego Wojewody Poznańskiego. Hieronim Powodowski, naówczas Poznański, później Gnieźnieński i Krakowski Kanonik, oraz Archipresbyter umyślnie zwiedzał to miasteczko, i jako był mąż niepospolicie biegły w Teologji, starał się w toczonych rozprawach z Arjanami przekonać ich w błędzie, jakowe rozprawy wyszły na widok publiczny, oraz kazania jego podobnej treści noszące tytuł: Wędzidło Arjanizmu. Towarzyszem tak chwalebnych usiłowań Powodowskiego był Jan Zdzieseka Ostrowski Opat Przemeteriski, kłóry w rozprawach i pismach swoich starał się pokonać tę niezbożność. W Małopolsce Adrjan Radzimiński Zgromadzenia Jezusowego, znakomity Teolog, w Lublinie i Lewantowie z Kalwinami i Aijanami miał schadzki, gdzie wytykając ich błędy, dowodził prawdy i dawności religji katolickiej, i taką przewagę wziął nad owemi głosicielami fałszywych dogmatów, że publicznie wyznali się być pokonanemi. Rozprawy te wyszły na widok publiczny i przyjęte z wielkiemi od Katolików pochwałami. Niemniej szczęśliwie w W. Ks. Litewskiem w Nowogródku wiodł spór z Autytrynitarzami Marcin Smiglecki Zgromadzenia Jezusowego, biegły w naukach świeckich i duchownych, z wielka, dla Katolików pociechą. Wystąpił był z nim do dysputy Jan Licinius Minister Nowochrzczeńców czyli Arjanów; ale uległ i pokonanym został, wedle zeznania samych arbitrów z jego stronnictwa przy tej dyspucie obecnych: Bazylego Zienkiewicza i Mokłoka. Dysputa wyszła na widok publiczny w Wilnie 1594. roku w języku ojczystym napisana.

Przystępujemy dopiero do opisania zamierzonego związku przeciwko Turkom, którzy byli najechali Węgry, jak o tem wyżej wspomnieliśmy. Papież Klemens VIII. przerażony grożącem kwitnącemu niegdyś Państwu niebezpieczeństwem, wysłał swego legata de latere Kardynała Henryka Cajetani, oraz Benedykta Mandine Biskupa Kazertańskiego Zakonu XX. Teatynów, w poselstwie do Polski w tym celu, ażeby razem z posłami Cesarza Rudolfa tak ważne dzieło połączenia sił zbrojnych przeciwko Turkom do skutku przywiedli. Wyszła na widok publiczny mowa Biskupa Kazertańsklego, męża cnotliwego i uczonego, w której z wielu ważnych powodów radzi zawarcie przymierza przeciwko Turkom. Było to przepowiednią, czyli wyrocznią tego, co w późniejszym czasie nastąpiło, gdy Turcy pomimo istniejących traktatów zabrali Kamieniec i całe Podole: Karnkowski jednak na tak ważne narady nie przybył, pod pozorem choroby czy innych ważnych przyczyn; zresztą był przeciwnym takowemu stowarzyszeniu i one odradzał. W tymże prawie czasie wyszło dziełko wymierzone przeciw temuż stowarzyszeniu z dewizą: "śpiesz się powoli", w którem zebrane i pomieszczone zostały zdania i dowody tych, którzy za czasów Zygmunta I- podobną wojnę odradzali. Wielu było tego zdania, że pisemko to ogłoszone zostało z rozkazu Karnkowskiego. Obszernie opisuje o tem Heidenstein w ks. X. Gdy zaś w owym kwitnącym naówczas stanie Państwa przymierze to przeciwko poganom nie przyszło do skutku, oby Bóg dozwolił, ażeby w sród tych niepomyślnych i grożących zagładą krajowi okoliczności, szczęśliwie i z dobrem Państwa zawarte zostało!

Przebieżmy tym czasem inne czynności Karnkowskiego godne pamięci potomstwa. Stan kościoła na ostateczne narażony niebezpieczeństwo, za jego staraniem, przy pomocy Boskiej, świetniejszym blaskiem zajaśniał. A jak przedtem różnowiercy coraz bardziej się rozmnażali w Koronie i Wielkiem Księstwie Litewskiem, rozsiewając obce fałszywe nauki, tak za czasów Karnkowskiego zmniejszać się zaczęli, i w skutek jego troskliwych starań, herezja, która w locie swoim wysoko była się wzbiła, zaczęła pełzać po ziemi. Zwoływał on nieraz sobory Archidjecezalne, a nawet prowincjonalny w roku 1590., którego akta przez Syxtusa V. zatwierdzone, w Pradze wyszły na widok publiczny. Wiele na nich postanowiono ustaw, ściągających się do odnowienia dawnej karności kościelnej, gdyż troskliwa czujność tego Pasterza zwróconą była szczególniej na zachowanie pokoju w kościele, oraz porządku i karności w duchowieństwie.

Nie pośledniem dziełem Karnkowskiego było założenie w Kaliszu sławnej szkoły i Kollegjum Zakonu Jezusowego, z wielkim nakładem i przepychem wzniesionych. Kościoł pod 'wezwaniem ŚŚ. Adalherta i Stanisława, jak równie Kollegjum szkoły z muru wyprowadził, oraz dostatecznym uposażył dochodem, konwikt dla wychowania młodzieży owej prowincji założył, i za zgodą kapituły metropolitalnej wieś Marchwacz onemu nadał. Naokoło w tej stronie rozszerzyła się była herezja. Szkoła Kozminiecka o dwie mile od Kalisza odległa, założoną była przez Ostrorogów, dziedziców tej majętności; druga Secymiuska w ziemi Sandomierskiej za czasów Piotra Gamrata przez Szafiańców założona. Naradzano się na soborach, jakim sposobem te stolice niedowiarstwa zniszczyć; nadszedł wreszcie dzień pożądany, w którym te gniazda bezbożności zniesione zostały, błędnych nauk bałamutni nauczyciele wyrzuceni i obrzędy katolickie znowu przywrócone. Bożnice heretyckie w sąsiedztwie Kalisza, Gołuchowska, Hrabiów Leszczyńskich i Pleszowska, Jana Zborowskiego Kasztelana Gnieźnieńskiego, oraz po innych miejscach herezją zarażonych, za staraniem Zgromadzenia Jezusowego gorliwie rozszerzającego w takowych stronach wiarę katolicką, albo zupełnie zniesione, albo obrócone na obrządek katolicki. Nadto Karnkowski założył w Kaliszu Seminarjum wedle przepisu Ś. Koncyljum Trydenckiego, na dwódziestu Kleryków i opatrzył je dostatecznym dochodem, w tym celu, ażeby młodzież duchowna, przeznaczona do służby kościoła, łatwiej mogła nabywać nauk i pobożności. Seminarjum takowe czwarty po nim następca, dla większej ozdoby kościoła, przeniósł do Gniezna. Wielkie i liczne owoce ta hojność Karnkowskiego dla kościoła do dziś dnia wydaje. Ludzie prości w wierze dotąd się oświecają, chwiejący się wzmacniają błądzący zwracani na dobrą drogę, przewrótni nowych nauk stronnicy tak zgnębieni, że dotąd na jaw okazać się nie śmieją. Wszystko to jest dziełem Zgromadzenia Jezusowego, które rozgłasza chwałę Imienia Pańskiego u narodów, i które w tem mieście ufundowane było staraniem i kosztem Arcybiskupa Karnkowskiego, i do dziś dnia nie przestaje uprawiać winnicy Pańskiej. Po dokończeniu budowy kościoła, Karnkowski uroczystym obrzędem poświęcił go w miesiącu Wrześniu 1596. roku, i miał dość długie jak zwyczajnie przy poświęceniu kościoła kazanie: o dwojakim kościele, które wydrukować kazał i przypisał Królowi Zygmuntowi III. Przy kościele metropolitalnym, opatrzywszy fundusze, powiększył liczbę księży, i tenże kościoł ozdobił nowemi szatami i wielkim ołtarzem bardzo pięknym na owe czasy, który niedawno został zniesiony, a na jego miejsce ozdobniejszy w nowym guście postawiony. Powiada Grotkowski w rękopiśmie o Arcybiskupach Gnieźnieńskich, których dzieje do swoich czasów doprowadził, że Karnkowski nauką, przykładem i pasterską gorliwością wielu przywiódł tak w Koronie, jak W. Ks. Litewskiem do wyrzeczenia się błędów heretyckich i powrócenia na łono katolickiego kościoła, a nawet ludzi znakomitego urodzenia i stopnia. Wnosić należy, że nie bez wiedzy Karnkowskiego Piotr Skarga Zgromadzenia Jezusowego, mąż pobożny i uczony, przez lat wiele Kaznodzieja na dworze Królewskim, wyjednał to u Króla Zygmunta, że żaden heretyk nie mógł osiągnąć Senatorskiej godności. Ten chwalebny wynalazek jak pomyślnie się udał, rzecz powszechnie wiadoma. Piasecki powiada, że gdy Król dla rozrywki zajmował się grą w piłkę, dość używaną naówczas we Włoszech i Francji, w Polsce zaś samym dzieciom zostawioną, Arcybiskup Karnkowski, jako Prymas, śmiało go upomniał żeby się wstrzymał od podobnej zabawy niezgodnej z dostojnością Monarchy. Zresztą Arcybiskup ten wiele kościołów w Archidjecezji przez różnowierców zabranych, pomimo stawianych z ich strony przeszkód z powodu przedawnienia, własnem staraniem i kosztem nazad odebrał i na użytek wyznania Katolickiego obrócił.Śród tak licznych zajęć i troskliwości o dobro Kościołów, rzecz dziwna, że mu pozostawało tyle czasu dla poświęcenia go naukóm i pisaniu dzieł. Dowodem jego płodnego i bujnego umysłu są następne dzieła: Księga listów znakomitych mężów; O prawie prowincjonalnem ziemskiem miast Pruskich; Kazania dla Proboszczów; Messjasz czyli o Sakramencie Ciała i Krwi Pańskiej; Panegiryk do Króla Henryka, który mówił po przyjeździe tego Monarchy do Polski, wydrukowany, w Paryżu razem z odpowiedzią P. du Faure w imieniu Henryka mianą. Jan Leopolita Professor nauk duchownych w prześwietnej Akademji Krakowskiej, Archipresbyter tamtejszy, przed wielą laty przełożył był na język ojczysty Księgi Święte Starego i Nowego Testamentu, lecz egzemplarze tego dzieła były bardzo rzadkie, przytem język twardy i który staroświeczyzną trącił, przeto za staraniem Karnkowskiego, Jakób Wujek z Wągrowca Zgromadzenia Jezusowego, znakomity Teolog, przejrzał ów dawny przekład, poprawił znajdujące się w nim uchybienia i nakładem Karnkowskiego wydał na widok publiczny z drukami Jezuickiej w 1599. roku, oraz przypisał Zygmuntowi III. Na początku tego dzieła znajduje się pięknie napisana przedmowa Karnkowskiego do czytelnika. Wydał był naówczas na widok publiczny Kardynał Cezar Baronjusz 12. tomów roczników Kościoła, dzieło ze wszech miar chwalebne, napisane dla potłumienia błędów heretyckich, które jednakże Mateusz Illiricus Flaccus jeden z najzawziętszych Luteranów w swoich Centurjach Magdeburgskich ośmielił się krytykować, jakoby niewiernie skreślony obraz dawności i jedności Kościoła, zuchwale i przewrótnie wystawiony. Za staraniem tedy Karnkowskiego, Piotr Skarga sławny podówczas Kaznodzieja, ogromne to dzieło w języku ojczystym w skróceniu wydał i Karnkowskiemu przypisał, jako za jego staraniem i nakładem wydrukowane. Karnkowski listownie o tym przekładzie Kardynała Baronjusza uwiadomił, co jemu wielką sprawiło przyjemność, jak o tem czytać można w liście do dzieła jego dołączonem. Katechizm Rzymski z rozkazu Papieża Pjusa V. napisany, na język polski przełożyć kazał i dodawszy przedmowę do Proboszczów, do druku podał. Stanisław Łubieński Biskup Płocki, który za młodu znał był jeszcze Karnkowskiego, w Przestrogach swoich o należytem sprawowaniu Biskupiego urzędu, autor zkąd inąd krytyczny, wielkie pochwały oddaje Karnkowskiemu uważając go za wzór Biskupów; wysławia jego pobożność, hojność, wymowę w czasie obrad Senatu i wziętość, którą w tak wysokim stopniu zjednać sobie umiał, że w jego obecności żaden z religijnych nowatorów, ani też podkopywaczów praw Kościoła z jednem słówkiem wymknąć się nie śmiał. Dwór jego był placem świątobliwego szermierstwa dla młódszego duchowieństwa, które pod tak znakomitym mistrzem kształciło się w cnotach i pobożności, gdyż on niedozwalał nikomu przepędzać czasu w lenistwie i próżnowaniu; był niezmiernie pilnym i biegłym w kształceniu młodzieży stosownie do ich zdolności i charakterów, wielu z nich do dworu swojego przyjmował, częścią przeznaczonych do święceń, częścią już wyświęconych, których nazywał swoją rotą Pretorską, i takowy orszak więcej mu blasku dodawał, aniżeli nie wiem jakie hufce zbrojne. Wielu wychowańców z pod jego dozoru wyszłych dosięgło najwyższych szczeblów w hierarchji Kościelnej i dostatecznym zostało dowodem pożytecznych zabiegów Karnkowskiego. Wspomina jeszcze Łubieński o wielu innych jego zaletach, do którego czytelnika odsyłamy. Tak zaś powszechnie cenioną była gruntowna nauka Karnkowskiego, nieporównana gorliwość jego o dobro Kościoła, pobożność i rozsądek w potocznej rozmowie, że przez Papieżów Pjusa V. Grzegorza XIII. Syxtusa V. i Klemensa VIII. był wysoko szacowany i w wielu ważnych interessach listownie do udzielenia rady wzywany. Żyjący ów wzór świątobliwości ś. Karol Boromeusz Kardynał częste z nim miewał korrespondencje, które później drukiem ogłoszone zostały.

Nie wielą laty przed zgonem jego, Kardynał Andrzej Batory Biskup Warmiński, złożywszy togę kardynalską, z większą lekkomyślnością niż zastanowieniem, objął rządy Księztwa Siedmiogrodzkiego, po zrzeczeniu się onych przez brata jego stryjecznego Zygmunta. Lecz Michał Wołoszyn wszedłszy z wojskiem Cesarskiem do ziemi Siedmiogrodzkiej ukarał takową ambicję jego, gdyż zdradzony przez swoich, okrótnie zamordowanym został. Dopełniwszy lak okrótnego czynu Michał, zebrawszy liczne wojsko, napadł na sąsiednie Polsce, Wołochy i Wojewodę tej prowincji Polsce podległej, Jeremiego Mohiłę, i brata jego Symeona z Mołdawji wygnał. Był to człowiek rycerski i srogi, który po odniesionem nad Kardynałem Batorym zwycięztwie w pychę wzbity, uierozmyślnie działając, chciał wielkich rzeczy dokazać. Było też na Rusi polskiej wielu ludzi niespokojnego ducha, i z powodu wyznania greckiego skłonnych do odmian, którzy pokładali swe nadzieje w Michale, jako w swym mścicielu i protektorze wyznania Greckiego. Tymczasem Sejm owego roku, z powodu kłótni prywatnych osób, zerwanym został, bez żadnego zaopatrzenia Rzeczypospolitej. Zamojski tedy, któremu z urzędu należało mieć baczność na to, ażeby granice Państwa bezpieczne były od nieprzyjaciół, zebrawszy skąd mógł pieniądze a conto Rzeczypospolitej, postanowił zapobiedz grożącemu od tak potężnego nieprzyjaciela niebezpieczeństwu i po przyłączeniu niektórych oddziałów uzbrojonych kosztem prywatnych obywateli, wyruszył z niemi śpiesznym pochodem do Mołdawji, chcąc napaść na nieprzygotowanego nieprzyjaciela. Rozłożył się on był obozem nad rzeką Telezynem, mając z sobą jak wieść niosła, 60, 000. wojska. Przy pierwszem spotkaniu, gdy los wojny przechylił się na naszą stronę i więcej tysiąca łudzi legło, reszta poszła w rozsypkę i okolicznie postrach rozniosła. Michał sam widząc porażkę swoich, z niewielu towarzyszami szukał ocalenia w ucieczce, a obie prowincje Wołoskie, w których on był zaburzenie wzniecił, uspokojone zostały przez Zamojskiego i rządy onych poruczone Jeremiemu i Symeonowi braciom Mohiłom. Pogodził się już był Zamojski z Karnkowskim i w tem wojsku które przeciw Michałowi w pole wyprowadził, znajdował się synowiec Karnkowskiego syn Kasztelana Lendzkiego Dadzibóg, który później był Wojewodą Dorpatskim. Po stoczeniu tak pomyślnej bitwy, gdy ze zwycięzkiem wojskiem wracał do obozu, kapłani, którzy assystowali wyprawie, wyszli przeciwko niemu na spotkanie; Zamojski, jako był człowiek pobożny, padł natychmiast na twarz, składając dzięki Bogu, i nie pierwej z ziemi, powstał aż cały hymn dziękczynny odśpiewanym został. A ponieważ to znamienite zwycięztwo, odniesione nad tak potężnym nieprzyjacielem, przypadło w dzień przeniesienia zwłok ś. Adalberta, przeto wszystkie chorągwie wojskowe na polu bitwy zdobyte, prócz tych które żołnierze rozchwytali, w liczbie 95. Zamojski Karnkowskiemu przesłał, które on w licznem zebraniu szlachty z wielką uroczystością przyjął i w kościele metropolitalnym pod sklepieniem zawiesić kazał. Gdy zaś Zygmunt brat stryjeczny zabitego Kardynała Andrzeja Batorego bezskutecznie kusił się odebrać Księztwo Siedmiogrodzkie, osadzone żołnierzem Cesarza, szukał przytułku u Króla Polskiego Zygmunta i prosił żeby mu miasto jakie w Prusiech na pobyt naznaczył. Król uważał to słusznie za rzecz niemałej wagi, potrzebującą namysłu; przeto zasięgał w tym względzie rady Senatu, a szczególniej Karnkowskiego jako Prymasa Państwa. Osądzono za rzecz bardzo niebezpieczną użyczać prawa gościnności temu, który bez wiedzy Króla z Polski, gdzie pierwej przebywał, ustąpił i ściągnął na siebie zawzięty gniew Cesarza. Pierwszy tedy Karnkowski otworzył swe zdanie w tym względzie, nie radząc dawać mu przytułku, z tego szczególniej powodu, że to mogło uwikłać w wojnę z Cesarzem lub Portą Ottomańską,

Powiada Heidenstein, że Zamojski prowadząc wojnę z Karolem Sudermańskim, który Państwo Szwedzkie, należące do prawego dziedzica Zygmunta Króla Polskiego, był opanował i do Inflant z siłą zbrojną wtargnął, radził się przez listy Karnkowskiego o prowadzeniu dalszej wojny w Inflanciech, i o zasobach do tej wojny nieodbicie potrzebnych. Od czasu nastałej zgody, o której wyżej wspomnieliśmy, Karnkowski po dawnemu zostawał w ścisłej przyjaźni z Zamojskim i wspólnemi siłami niósł z nim pomoc Rzeczypospolitej. Dla utrwalenia takowych związków przyjaźni, za synowca Karnkowskiego Dadziboga wydaną została Gryzelda Sobieska, córka Marka Wojewody Lubelskiego, blizka krewna Zamojskiego a ciotka szczęśliwie nam dzisiaj panującego Króla Jana III. Arcybiskup ten gmachy w dobrach arcybiskupich w dobrym porządku utrzymywał; w zamku Łowickim gdzie najczęściej przebywał, niższą część, przez poprzednika jego Uchańskiego rozpoczętą, dokończył, którego dzisiaj po wojnie Szwedzkiej zaledwo gruzy pozostały. Do klasztoru Łowickiego XX. Dominikanów przyłączył probóstwo Zduńskie z całym jego dochodem. Niewiadomo mi jakich mianowicie wyświęcił Biskupów, krom Jana Demetijusza Solikowskiego Arcybiskupa Lwowskiego, o którym wyżej mówiliśmy, wnosić jednak należy, że wielu osobóm udzielił charakteru Biskupiego. Zakonnikom Minorytom, którzy wyznają regułę ś. Franciszka, w Kaliszu i Łowiczu wiele świadczył, oraz klasztory im pobudował. W Kamieniu miasteczku arcybiskupiem kościoł murowany pod wezwaniem śś. Apostołów Piotra i Pawła wystawił, księży przy nim ustanowił i dochodem opatrzył, oraz miasteczku całemu przywileje wyrobił. A ponieważ okolica ta graniczy z częścią, Pruss nazwanych Pomorzem, z wielką usilnością zapobiegał temu, żeby herezja stamtąd nie wkradła się do tej prowincji. Zjechawszy na miejsce, zwołał duchowieństwo owego Archidekanatu i na publicznem zebraniu po ojcowsku ich upominał, ażeby lud pieczy ich powierzony od fałszywych nauk różnowierców strzegli, oraz słowem i przykładem przewodniczyli ludowi na drodze przykazań Pańskich. Dwóma laty przed zgonem Karnkowskiego, na początku XVII. wieku, Klemens VIII. ogłosił Jubileusz powszechny, jakowej łaski chcąc być uczęstnikiem Kardynał Jerzy Radziwiłł udał się do Rzymu i tam życie zakończył. Następcą jego na katedrę Krakowską Król naznaczył Bernarda Maciejowskiego Biskupa Łuckiego, którego leż Papież policzył w liczbę Kardynałów. Przedtem jeszcze gdy Zamojski o tym zamiarze Papieża dowiedział się, naradzał się w tym względzie z Nuncjuszem Apostolskim Klaudjuszem Rangonim Biskupem Regijskim, oraz wstawiał się sam do Papieża prosząc za Karnkowskim. Wprawdzie sprzyjał on dosyć Maciejowskiemu, ale był tego zdania, że słuszniej należy się ta godność Karnkowskiemu, jako Arcybiskupowi Gnieźnieńskiemu, który miał pierwszy głos po Królu, i gdy wedle prawa za Kazimierza wydanego, nikt bez zgody Senatu godności tej otrzymać nie może, wnosić należało, że Arcybiskup jeden, jako naczelnik Senatu, nie będzie miał w nim przeciwników. Radziwiłł zaś jako potomek przemożnej Litewskiej familji, stanowił wyjątek od tego prawidła i był jakby innego kraju obywatelem; tem bardziej Batory, jako w Węgrzech zrodzony mogł być od tego prawidła wyłączonym. Zresztą łatwo było przewidzieć że Maciejowski usilnie starać się będzie, ażeby wszędzie mieć pierwszy krok przed Arcybiskupem Gnieźnieńskim, jak tego wymagało uszanowanie należne Stolicy Apostolskiej. Lecz Karnkowski w krótkim czasie życie zakończył, to jest 8 Czerwca 1603. roku w Łowiczu w klasztorze zakonu ś. Franciszka reguły ścisłej, w tychże pokojach, które sam wybudował i które do dziś dnia zowią się Arcybiskupiemi. Miał górą lat ośmdziesiąt, lecz czerstwej i rzeźwej do końca starości; przed zgonem opatrzony został ŚŚ. Sakramentami. Wykonawcami ostatniej woli swojej naznaczył Kardynała Bernarda Maciejowskiego Biskupa Krakowskiego i Jana Tarnowskiego, którego za następcę swego obrał. Zwłoki jego przeniesione zostały do Kalisza i tam w kościele Zgromadzenia Jezusowego pochowane. Biegłe pióro Stanisława Łubieńskiego Biskupa Płockiego taką mu skreśliło pochwałę w dziele: o rozruchach krajowych ks. I., gdzie czyni wzmiankę o śmierci jego: "Mąż z powodu świątobliwości życia swojego, gruntownej nauki, wspaniałości umysłu, równy owym ojcom Apostolskim, którzy na barkach swoich dźwigali niegdyś. Kościoł Chrystusow. " Reinhold Heindenstejn w ks. XII. dziejów polskich wspominając o zgonie Karnkowskiego z pewną naganą, następne zdanie o nim załącza: "Przyrodzenie tak chciało, że nikt bez wad się nie rodzi; przeto i w Karnkowskim wielu widzieć żądało więcej stałości w przedsięwzięciach; jeśli zaś pomniąc na ułomność ludzką, będziemy mieli wzgląd na cnoty jego, musimy przyznać że był wielkim Senatorem i kochającym kraj swój współrodakiem. " Na nagrobku leżącym blisko wielkiego ołtarza po lewej stronie, znajduje się następny napis:

D. O. M.

W dowód wdzięczności, pobożności, pamięci;

Stanisławowi z Karnkowa

Arcybiskupowi Gnieźnieńskiemu, legatowi Stolicy Rzymskiej, Prymasowi Królestwa Polskiego i pierwszemu Książęciu.

Z dawnego i świetnego Karnkowskich rodu, w pokoju i wojnie znakomitego, zasługami i urzędami zaszczyconego, po zachowaniu w całości w czasie trzech smutnych bezkrólewiów praw i porządku publicznego, po utrzymaniu w dawnej świetności religji, po przywróceniu pokoju i spokojności w Rzeczypospolitej, po wyświadczeniu wielu usług ojczyznie radą i pomocą, po ustanowieniu pożytecznych zakładów szczególniej dla młodzi szlacheckiej, Kollegjów, Burs, Seminarjów świętobliwie zmarłemu, Kapituła Kościoła Metropolitalnego Gnieźnieńskiego, przez wdzięczność i na wieczną pamiątkę dla dobroczyńcy swojego, w Świątyni tej na pomnożenie czci Boskiej, pożytek dusz i pochowanie zwłók swych przez niego wystawionej, pomnik ten wznieść kazała, w roku ósmym od śmierci ukochanego' Pasterza, a w roku 1611. od narodzenia Zbawiciela Pana. Umarł MDCIII. Czerwca VIII. dnia, w ośmdziesiątym trzecim roku wieku swojego, a dwónastym od wstąpienia na Katedrę Arcybiskupią.

W kościele metropolitalnym dla zachowania w potomne czasy pamięci tak zasłużonego męża, Kapituła metropolitalna na marmurze umieszczonym blizko sali posiedzeń Prałatów, kazała wyryć następny napis:

D. O. M.

Na wieczną pamięć sławnego Pasterza i Zwierzchnika Stanisława Karnkowskiego Arcybiskupa Gnieźnieńskiego, Prymasa Królestwa

Polskiego i pierwszego Senatora, przedniejszego w dawaniu pożytecznych rad dla Kościoła i Rzeczypospolitej, szczęśliwego w sprawowaniu rządów, w dopełnieniu obowiązków stanu i urzędu swojego, fundatorowi Kollegjum Zgromadzenia Jezusowego w Kaliszu, oraz Bursy zwanej Karnkowskiego i Seininarjum Archidjecezalnego, oszczędnemu i rozważnemu w szafowaniu dochodów Arcybiskupich, hojnemu dobroczyńcy Kościoła Metropolitalnego, Kapituły i całego duchowieństwa, który dochody kościoła pomnożył, szatami do obrzędów świętych służącemi opatrzył, ołtarz wielki wspaniałemi obrazami ozdobił, wiele darów kościołom, klasztorom i probostwom poczynił, całemu duchowieństwu ojcowskiej pieczołowitości i miłości dał dowody, Kapituła Prześwietnego Metropolitalnego Gnieźnieńskiego Kościoła, dla zapewnienia pokoju duszy jego, na wieczne czasy postanowiła co miesiąc odprawiać ofiarę Mszy Ś. przed grobem ś. Adalberta i w oznakę wdzięcznej pamięci pomnik ten ku czci jego wystawiła.

Grotkowski w niewydanym dotąd rękopiśmie zawierającym Żywoty Arcybiskupów Gnieźnieńskich, w którym ostatni znajduje się żywot Arcybiskupa Karnkowskiego, powiada że on godność Prymasowską do dawnej przywrócił świetności, i że tytuł pierwszego Książęcia Polskiego przez poprzednika swego Uchańskiego przeciwko napadom i obelgom heretyków, jak wyżej wspomnieliśmy, zwycięzko broniony, który od lat górą trzystu był nieodłączny od tytułu Arcybiskupów Gnieźnieńskich, nieugiętą mocą charakteru utrzymał i następcóm swoim przekazał, oraz rozprawą w tym przedmiocie przez siebie napisaną pod tytułem: o pierwszeństwie w Senacie Królestwa Polskiego, w roku 1593. w Poznaniu na widok publiczny wydał. Ale czas nam zakończyć tę przydłuższą wiadomość o życiu i dziejach Arcybiskupa Karnkowskiego. Kończę tedy słowami Tacyta, który zamykając opisanie życia Juljusza Agrykoli następnie o nim powiada: "Wszystko to co kochaliśmy w tym niepospolitym mężu, wszystko cośmy w nim podziwiali, zostaje i zostanie na wieki w duszach ludzkich, w pamięci przyszłych pokoleń. "

Koniec wersji demonstracyjnej.

LI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POCZET ARCYBISKUPÓW W TYM TOMIE ZAWARTYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej