Stanisław Bużeński

ZYWOTY ARCYBISKUPOW GNIEZNIENSKICH IV

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

LVI.

LVII.

LVIII.

LIX.

LX.

LXI.

LXII.

LXIII.

LXIV.

LXV.

LXVI.

POCZET ARCYBISKUPÓW TOMIE IV. [w oryginale]

ŻYWOTY ARCYBISKUPÓW GNIEŹNIEŃSKICH, PRYMASOW KORONY POLSKIEJ I WIELKIEGO KSIĘSTWA LITEWSKIEGO, OD WILIBALDA DO ANDRZEJA OLSZOWSKIEGO WŁĄCZNIE

Tom IV.

Bużeński Stanisław

Z rękopismu łacińskiego na język polski przełożył Michał Bohusz Szyszko

WSTĘP I WIADOMOŚĆ O ZAŁOŻENIU ARCYBISKUPSTWA, TUDZIEŻ O JEDENASTU PÓŹNIEJSZYCH PRYMASACH, DO ZGONU KSIĄŻĘCIA MICHAŁA PONIATOWSKIEGO, dodał Mikołaj Malinowski

LVI.

JAN WĘŻYK.

Rzadkie w owych czasach spotkało szczęście ziemię Sieradzką, że wielu z rodowitych ziemi lej mieszkańców zasiadało krzesła Senatorskie, tak ze stanu duchownego, jak świeckiego, których po imieniu wylicza w pięknie i uczenie napisanym wierszu: Sieradź tryumfujący (Seradia trabeata) Seweryn Karwat Zgromadzenia Jezusowego, biegły w naukach duchownych i świeckich, Spowiednik Królewski. Pierwsze pomiędzy nimi zajmuje miejsce Jan Wężyk, w upłynionym wieku z rodziców Hieronima i Doroty z Otoka Zaleskiej zrodzony. Braćmi stryjecznemi Wężykowej byli: Remigjusz Kasztelan Łęczycki Referendarz Koronny, którego nagrobek znajduje się w Kollegjacie Warszawskiej, Alexander toż Referendarz Koronny i Stanisław Sędzia Sieradzki Zalescy biegli w prawie krajowem. Po odebraniu początkowego wychowania w domu, rodzice nie szczędząc kosztu, wysłali młodego Jana na nauki do sławnej podówczas szkoły Jezuickiej w Kaliszu, później do Krakowa, tych oddawna kwitnących Aten Polskich, naostatek do Włoch dla nabycia zagranicznego poloni. Korzystnie obrócił on czas ten na nabycie nauk teologicznych, prawnych, a nawet medycznych. W Rzymie siedm lat spędził, gdzie niemniej starał się o nabycie nauki jak pobożności. Żył tam w przyjaźnych stosunkach z mężem rzadkiej świątobliwości Filipem Nerjuszem fundatorem Zgromadzenia Oratorji, i od niego przejął się duchem pobożności, którym tchnął do końca życia swojego. Nabywszy w Rzymie większego poloni i światła, po powrócie do Polski, chciał je obrócić na korzyść kraju. Z domu rodzicielskiego udał się tedy do Warszawy, i gdy przejeżdżał przez majętność Arcybiskupią Rogoźno, leżącą w kluczu Chroślińskim, zatrzymał się w domu jednego wieśniaka dla wzięcia posiłku, i w poufałej z nim rozmowie usłyszał od niego prorocze wyrazy, "i ty kiedyś będziesz Arcybiskupem." W żart to obrócił naówczas Wężyk, nie spodziewając się nigdy, żeby słowa prostego wieśniaka mogły kiedyś skutek otrzymać. Lecz później wyniesiony na Arcybiskupią katedrę troskliwie wybadywał się, azali żyje pomieniony wieśniak, i gdy mu doniesiono że żyje, przyzwanego do siebie hojnie obdarzył i od wszelkich robót uwolnił. Słyszałem tę anekdotę od wielu osób, a szczególniej od Alexandra Sielskiego Kasztelana Gnieźnieńskiego, człowieka niepospolitej prawości, i dla tego nie wahałem się przytoczyć ją tutaj. Po przybyciu do Warszawy zyskał względy Jana Tarnowskiego naówczas Biskupa Władysławowskiego. Zachęcił go Tarnowski, ażeby wstąpił do stanu duchownego i polecał mu do załatwienia interessa, które później mogły mu otworzyć drogę do dalszych zaszczytów. Stanisław Łubieński w uwagach swoich o należytem spełnianiu urzędu Biskupiego, wprowawadzając Macieja Pstrokońskiego Biskupa naówczas Przemyślskiego, rozmawiającego z Łubieńskiemi, następnie o Wężyku powiada: "Pochwalam bardzo, że nasz Jan Wężyk, z którym wy nie tylko jesteście wspólnego pochodzenia z ziemi Sieradzkiej, ale razem w szkołach nauki pobieraliście, nie śpieszy się do dworu, lecz woli zostawać przy boku Tarnowskiego, Biskupa Władysławowskiego; stawa w jego obronie po sądach i pomaga mu w pisaniu listów. Charakter jego bardzo mi się podoba; mało mówiący; lecz skoro się odezwie, lubo nieco zająkliwy, co należy przypisać raczej młodości, niżeli wadzie przyrodzonej, łatwo dostrzedz jego zdrowy sąd o rzeczach, gruntowną naukę, znajomość prawa Boskiego i ludzkiego. Słowem, on będzie nie tylko kiedyś wiele znaczącym na dworze, ale zajmie bez wątpienia ten stopień, na którym dopiero zostaje Tarnowski." Zostawał tedy w towarzystwie i przyjaźnych stosunkach z Tarnowskim, okazując w każdym razie swą prawość i biegłość w interessach, i za jego wstawieniem się otrzymał Kanonję Władysławowską. Później gdy Tarnowski przemieszczonym został na katedrę Arcybiskupią, powziął nadzieję osiągnienia wyższych zaszczytów, lecz ta go omyliła, gdyż w krótkim czasie Tarnowski życie zakończył. Damalewicz powiada, że jakoby przywiózł z Rzymu palljum dla Tarnowskiego; lecz to rzecz wątpliwa, chyba że drugi raz odbył podróż do Rzymu, o czem pewnych dowodów niema.

Po śmierci Tarnowskiego, wsparły protekcją niektórych osób, na dworze Królewskim szukał dalszej karjery, co mu pomyślnie poszło, gdyż Zygmunt sprzyjał ludzióm nauką i zdolnościami obdarzonym, i jak powiada znakomity Biskup i Senator Łubieński, rzadko Król rozdawał urzęda i nagrody tym, którzy w opinji publicznej nie zasługiwali na to. Stąd tedy i Wężykowi, posiadającemu wiele środków do ujęcia łaski Króla, łatwo było zapewnić sobie los pomyślny. Król cenił wysoko jego przymioty; cenił biegłość w sprawowaniu interessów. Poruczyl tedy naprzód jemu pisanie listów prywatnych i ułatwienie interessów tyczących się poselstwa Neapolitańskiego. Okazawszy w załatwieniu tych poleceń niepospolite swe zdolności, otrzymał od Króla Kanonję Krakowską, Probóstwo Sandomierskie, Archidjakonję Lubelską. Wkrótce potem Król otrzymawszy zezwolenie Papieża, oddał mu wakujące naówczas bogate Opactwo na Jasnej - Górze, później wyniósł go na katedrę Przemyślską z zatrzymaniem pomienionego Opactwa. Gdy zaś w roku 1623. Andrzej Opaliński Biskup Poznański życie zakończył, Zygmunt mianował Wężyka jego następcą. We dwa lata po objęciu rządów tej djecezji, zaledwo zajął się odnowieniem i ozdobieniem kościoła katedralnego przez pożar zniszczonego, gdy śmierć Henryka Firleja otworzyła mu drogę do katedry Arcybiskupiej. Mianowany przez Króla Zygmunta na tę godność, otrzymał w roku 1626. potwierdzenie Papieża Urbana VIII., który mu też przysłał palljum metropolitalne. W roku 1627. z Poznania udał się do Gniezna i odprawił wstęp uroczysty na katedrę, otoczony bardziej skromnym niźli świetnym orszakiem. W imieniu

Kapituły powitał go Andrzej Szołdrski Proboszcz Gnieźnieński, Poznański i Kruszwicki, który później po dwódziestu kilku leciech umarł będąc Biskupem Poznańskim: wzór hojnej dla Kościoła szczodrobliwości, oraz Senatorskich i obywatelskich zasług. Damalewicz powiada, że Wężyk mając wielu zawistnych, musiał walczyć z wielą przeciwnościami, nim osiągnął Katedrę Arcybiskupią; ale względy jakie posiadał u Króla, oraz umiarkowanie i prawość jego charakteru usunęły przeszkody, tak dalece, że ci którzy mu pierwej byli nieżyczliwi, stali się stałemi przyjaciółmi.

Prowadziła naówczas Rzeczpospolita pierwszą wojnę ze Szwecją, którą Gustaw Adolf, następca Karola Księcia Sudermanji na tronie Szwedzkim, wydał był Polakom. Za zgodą czy też wezwaniem Elektora Brandeburgskiego, Gustaw pierwszych dni Lipca 1626. roku wylądował w porcie Piławskim z małą garstką żołnierza. Nieprzestając na tem, że podczas wojny Tureckiej z Osmanem prowadzonej zajął był Inflanty, dopiero wbrew wszelkim traktatom wpadł zdradliwie do Pruss. Książe Pruski zostający dotąd w podległości Korony Polskiej, otwarcie wypowiedział jej posłuszeństwo, gdyż postępującemu w głąb Pruss Gustawowi kazał dostarczać oręża, koni i wszystkiego co do prowadzenia wojny potrzebnem było. Gustaw nie miał więcej z sobą jak 6, 000, piechoty i to kopaczów raczej niżeli żołnierzy, konnicy zaś nie więcej na okrętach sprowadził jak 30. Lecz wsparty posiłkami Elektora napadł naprzód na Brunsberg, owe Ateny Pruskie. Strwożone nagłym napadem wziął to miasto bez oporu i zostawiwszy w niem załogę, udał się do Frauenburga, gdzie się znajduje Kościół katedralny Biskupów Warmińskich, a zabrawszy pozostałe tam sprzęty kościelne, obrazy, dzwony, bibljotekę, przesłał na okrętach do Szwecji, z których część morze, brzydząc się tem świętokradztwem, w swojem łonie pochłonęło. Następnie opanował z łatwością Elbląg i Marienburg, które załogami swojemi opatrzył. Piasecki powiada, że Elbląg raczej zdradą radzców miasta niżeli dobrowolnem poddaniem się było opanowane przez Gustawa, który ciężką później na to miasto nałożył kontrybucję, kazał mu dostarczać żywności i broni dla wojska. Wkrótce Gustaw Adolf liczną uzbroił kawalerję, gdyż z Pruss Książęcych za dozwoleniem Elektora gromadnie zbierali się ochotnicy pod chorągwie jego. Chciał opanować Gdańsk, ale miasto to dało dowód nieposzlakowanej swej wierności dla Korony Polskiej, i żadnemi namowami nie dało się skłonić do poddania się. Tymczasem Zygmunt zebrał naprędce wojsko i wyruszył przeciwko stryjecznemu bratu swemu. Nad Mewą stoczył bitwę z nieprzyjacielem, lecz stanowczej wygranej nie otrzymał. Piasecki powiada, że w początkach tej bitwy nasi pomyślnie walczyli i lewe skrzydło Gustawa poniósłszy wielką stratę było się zachwiało i omal co nie poszło w rozsypkę; lecz Marszałek Koronny, który w nieobecności Hetmana dowodził wojskiem, nie będąc świadomy obrotów wojennych, kazał trąbić do odwrotu. Tymczasem z głębi Rusi z półkami kwarcianemi nadciągnął do Pruss Stanisław Koniecpolski naówczas Wojewoda Sandomierski Hetman Wielki Koronny, w miesiącu Październiku, gdy już nieprzyjaciel ustąpił i na wyspie Marienburgskiej rozłożył się na leże zimowe. Koniecpolski jednak przez całą zimę nie przestawał działań wojennych, obiegł Dirszawę i okoliczne miejsca od napadów Szwedzkich bronił. Lecz nie tylko Prussy były teatrem wojny; Wielkopolska też nie była wolną od klęsk podobnych; oddział wojska Szwedzkiego, tak nazwany Mansfelda, którego wodzeni był Baudissius, wpadłszy ze Szląska przez ziemię Kosteńską, wiele domów szlacheckich zrabował i znaczne dostatki Marka Łentowskiego Opata Paradyskiego zabrał. Przy końcu Listopada Król zwołał sejm walny do Torunia. Uchwalone zostały na sejm pobory dla odwrócenia grożącej klęski, które dla obrony lub odzyskania Inflant odmówione były. Na tymże sejmie Jan Lipski herbu Grabie Biskup Łucki Kanclerz Wielki Koronny wniósł, ażeby dla odwrócenia grożącej wojny, Król wcześnie mianował następcą swoim drugiego syna swego Jana Kazimierza. Z wielką niechęcią i oburzeniem Stany wniosek ten przyjęły i Lipski pociągniętymby zapewne został do odpowiedzialności wedle przepisu Ustaw, gdyby ówczesne okoliczności nie zmusiły do zaniechania surowszych środków i pokrycia wszystkiego milczeniem. Znajduje się w tym przedmiocie lisi Jerzego Księcia Zbarawskiego Kaszt. Krak. pełen uszczypliwych przymówek, w którym zamiar len gani, a nawet Arcybiskupowi Wężykowi zarzuca, że zdanie to podzielał; lubo rzecz niezawodna, że on zamiaru tego nie pochwalał, owszem radził Królowi, żeby przedsięwzięcie to, jako trudne do wykonania i swobody stanu rycerskiego naruszające, zaniechał, oraz żeby wojnę Szwedzką tak niebezpieczną i długi czas trwać mogącą, pod pewnemi korzystnemi warunkami ukończyć starał się; zwłaszcza, że Gustaw nie był dalekim od zawarcia pokoju i zgadzał się na oddanie zawojowanych prowincji, wyjąwszy Rygę, którą do ostatecznego rozstrzygnienia sporów o następstwo tronu Szwedzkiego, mającego nastąpić w przeciągu trzydziestoletniego rozejmu, chciał zatrzymać przy sobie. Król Zygmunt jednak nie zgodził się na zawarcie tak korzystnego pokoju, o czem obszernie opisuje Piasecki, który równie śmiało jak prawdziwie opisał ówczesne dzieje. W roku 1627. naznaczony był sejm do Warszawy, na którym znajdował się i Arcybiskup, oraz podpisał uchwaloną na tym sejmie ustawę mającą na celu zabezpieczenie stanu Państwa w czasie trwającej z Gustawem Adolfom wojny. W roku następnym 1628. zwołał Sobór Archidjecezalny do Łowicza nadzień S. Maja, gdzie wiele zbawiennych środków uchwalono dla utrzymania karności w. Duchowieństwie, oraz postanowiono, ażeby na odwrócenie niebezpieczeństw zagrażających Kościołowi i Rzeczypospolitej odprawiane były Msze śś. i modlitwy po całej Archidjecezji, również kazał zamieścić w akta Soboru list Pasterski jednego z poprzedników swoich Kardynała Bernarda Maciejowskiego, który później na Soborze prowincjonalnym całemu Duchowieństwu Korony i W. Księstwa Litewskiego za regułę postępowania przepisany został. Wkrótce polem tegoż samego roku zwołał Sobór prowincjonalny do Piotrkowa dnia 20. Maja i dla zatwierdzenia czynności takowego Soboru wysłał do Rzymu Jana Foxa Doktora obojga praw Archidjakona Krakowskiego, męża gruntownej nauki i doświadczonej prawości charakteru, który w otrzymaniu takowego potwierdzenia od Papieża Urbana VIII. okazał wiele roztropności i biegłości.

Tymczasem wojna w Prusiech ciągle trwała, gdzie rycerstwem Polskiem dowodził Koniecpolski i odebrał od Szwedów Mewę i Putzk. Półki Szwedzkie świeżo przez Gustawa w Niemczech i Marchji Brandeburgskiej zaciągnięte, w liczbie 5, 000. piechoty i 3, 000. jazdy, pod dowództwem Streffa i Teüfela zostające, Koniecpolski pod Hamersteinem doścignął i ze wszech stron opasał, tak dalece, że nie mogąc oprzeć się ani ratować się ucieczką, musiały zdać się na łaskę zwyciężcy. Cały ten rok prawie i większa połowa następnego przeszły na ciągłych utarczkach Polaków ze Szwedami. Polacy, częściej zwyciężcy niż zwyciężeni, odparli Szwedów od Torunia i Gdańska, a Gustaw ciężko raniony zaledwo nie był wzięty w niewolę. Obie strony jednak znużone nieustannemi walkami, żądały zawieszenia broni. Przeciwko Elektorowi Brandeburgskiemu powstały powszechne narzekania, że ten dostarczając nieprzyjacielowi potrzeb wojennych przyczyniał się do przedłużenia wojny, powodując się raczej prywatnym interesem niżeli publicznem dobrem. Stanisław Łubieński Biskup Płocki pisał w tym względzie listy do Elektora, które czytać można w dziełach jego pośmiertnych. Zawartym wkońcu został traktat za pośrednictwem Królów Francuzkiego i Angielskiego. Przyprowadzili go do skutku Jakób Zadzik Biskup Chełmiński W. Kancl. Kor., Jakób Sobieski, Krajczy Kor. Star. Krasnosl., Jerzy z Tęczyna Ossoliński Podstoli Kor. i Magnus Ernest Denboff Siar. Dorpacki. Na mocy takowego traktatu zawarte było pod pewnemi warunkami sześcioletnie zawieszenie broni, i Gustaw Adolf wedle życzenia pośredników obrócił swe siły na Cesarstwo i dom Austrjacki w celu nadwątlenia jego potęgi. Gdy pomieniony traktat przedstawionym został na potwierdzenie Stanów, Senat i koło rycerskie uważając go za nader korzystny w tak krytycznem położeniu Państwa, nie wahali się go potwierdzić; Król tylko długi czas zostawał w niepewności, aż nim skłoniony od Arcybiskupa Wężyka podpisał go.

Tymczasem klęski domowe, po ukończeniu wojny z obcym nieprzyjacielem, nie przestawały szarpać wnętrza Rzeczypospolitej. Jak po każdej prawie wojnie, tak i po tej Pruskiej wyprawie wybuchło zaburzenie w wojsku. Żołnierze zebrawszy się pod miasteczkiem Glinianami zuchwale domagali się opłacenia należnego żołdu. Koniecpolski mający wielką u wojska wziętość, pożyczonemi u Królowej Konstancji pieniędzmi i hojnemi obietnicami uśmierzył to groźne zaburzenie. Nie dość było Polsce na tych nieszczęściach; morowa zaraza rozszerzyła się w niej okropnie, mnóstwo wsi i miasteczek spustoszonych przez nią zostało. Król z żoną, unikając zarazy, udali się do Osieka, później do Tykocina, leżącego niedaleko granic W. Księstwa Litewskiego. Starosta tamtejszy Krysztof Wiesiołowski Marszałek Nadworny później Wielki W. Księstwa Litew., dla zachowania w potomne czasy pamiątki pobytu Króla w Tykocinie w czasie trwającej zarazy, kazał wiadomość o tem wyryć na marmurze i umieścić w kościele nieopodal zamku będącym XX. Bernardynów. Powiększył jeszcze tę klęskę głód i wynikła stąd drożyzna, tak dalece, że korzec Krakowski żyta przedawano po ośmnaście złotych dobrej ówczesnej monety. Stąd ubożsi, którzy nie mieli za co kupić żyta, karmili się otrębiami lub miękiną, a nawet pokrzywą i innemi trawami. Do miast i miasteczek mnóstwo zbierało się biednych, którzy śród ogólnego niedostatku nie mogąc wyprosić jałmużny, padali po ulicach i z głodu umierali. Śród tak powszedniej klęski, od której poddani dóbr Arcybiskupich wolni nie byli, Wężyk dal dowód wielkiej litości nad biednym ludem. Kazał ze spichrzów i gumien hojnie rozdawać zboże, dla poratowania zostających w niedostatku. Zgłodniałym, którzy do pałacu tłumnie się zbierali, kazał dawać podostatkiem pożywienia. Te i inne cnotliwe postępki Wężyka, zapewniły mu wdzięczną pamięć u ziomków. W następnym 1631. roku ustała wreszcie ta klęska, a pomyślny zbiór zboża zaradził powszechnemu niedostatkowi. Przy końcu tego roku Król zwołał sejm, na którym leż znajdował się Arcybiskup. Uchwały tego sejmu czytać można w Zbiorze praw, oraz w dziele Piaseckiego, który o nich obszernie pisał. Napastował w tym czasie Króla artrytyzm, ale pomimo doznawanych dolegliwości, nie przestawał zajmować się zwyczajnym porządkiem sprawami Państwa. Miał on we zwyczaju w pewnych oznaczonych godzinach zajmować się sprawami Państwa, podpisami, sądami, dawaniem audjencji. Choroba artytyczna niezmiernie mu utrudzała podpisywanie przywilejów i reskryptów wychodzących z kancellarji obu narodów; jakową pracę, gdy był zdrowym, zwykł był prędko załatwiać wnet po wysłuchaniu Mszy ś. Lecz gdy choroba coraz się powiększała, radzono Królowi (jak o tem wyczytałem w listach znakomitych w owym czasie mężów) przywrócić dawny zwyczaj podpisywania wszystkich przywilejów przez Kanclerzów za wiedzą i rozkazem Króla, jakowy zwyczaj zniósł był Zygmunt August, rozgniewany na Walentego Dembińskiego Kanclerza Wielkiego Koronnego za to, że podstępnie i przeciw woli jego podpisywał niektóre akta i postanowił nadal ażeby przywileje wychodzące z kancellaryi Królewskiej, wyjąwszy w niektórych umiej ważnych okolicznościach, nie inaczej miały walor, jak za podpisem samego Króla. Król Zygmunt jednak nie zezwolił na takowy projekt i dotąd przywileje wychodzą z własnoręcznymi podpisami Króla, co połączone jest z wielu niedogodnościami.

Tymczasem dwór i Państwo poniosło wielką stratę w osobie Królowej Konstancji, która po skończonym sejmie i przywróconym pokoju w Rzeczypospolitej, życie zakończyła. Pobożna ta Pani, jak wszystkie Księżniczki z domu Austrjackiego, towarzysząc uroczystej Processji w dzień Bożego Ciała, przeszedłszy do tysiąca kroków w wielki upał, będąc przytem dość otyłą, dostała zapalenia, a nieumiejętni lekarze przez nietrafne środki wpędzili w gorączkę, z której w dni kilka w nocy, dnia 10. Czerwca, kiedy nikt o grożącem niebezpieczeństwie nie domyślał się, ducha wyzionęła. Król Zygmunt skąd inąd nieumiejący panować nad sobą w spotykających go nieszczęściach, niezmiernie był zmartwionym po zgonie ulubionej małżonki. Wiek podeszły, osłabione zdrowie, które Królowa za życia swego troskliwie pielęgnowała, pomnażały wielkość jego straty.

W następnym 1632. roku, pierwszych dni Kwietnia, Król zwołał sejm walny do Warszawy, na którym szczególniej rzecz się toczyła o powiększeniu dochodów młodszych synów Królewskich, co z łatwością przez Króla otrzymanem zostało i wszystkie wakujące Starostwa w Koronie i W. Księstwie Litewskiem postanowiono pomiędzy nich rozdzielić, jak o tem czytać można w Konstytucjach tego sejmu. Przytem Jan Albert za zgodą Stanów przemieszczonym został z Katedry Warmińskiej na Krakowsko., która naówczas niezajętą była po śmierci Andrzeja Lipskiego herbu Grabie. Król chcąc się wywdzięczyć Stanom za takowa, przychylność dla jego familji okazany, ustąpił prawa swojego bicia monety Rzeczypospolitej, w chwalebnym celu, ażeby na przyszłość moneta bez żadnego sfałszowania odbijani) była; gdyż jak Piasecki powiada, Przełożeni Królewscy nad mennicą, dopuszczali się często nadużyć mieszając miedź ze srebrem. Lecz pomimo zrzeczenia się lego prawa przez Króla, nadużycia takowe nie usiały i dotąd z wielkim uszczerbkiem narodu trwają, gdyż złoto i srebro prawie zupełnie z obiegu wyszło, a natomiast sfałszowana moneta zalała kraj cały ze szkodą wielu, a pożytkiem małej liczby osób. O klęsce (ej krajowej niżej obszerniej mówić będziemy. Po skończonym sejmie, zdrowie Króla, które zdawało się poprawiać, znowu się pogorszyło. W tymże miesiącu robiąc przygotowania do odbycia obrzędu pogrzebowego po Królowej i mając się w tym celu udać do Krakowa, dla spróbowania sił swoich, czy podoła tej utrudzającej podróży, udał się do Opałowa majętności dziedzicznej Opackiego, dawnego sługi Królewskiego, który był później Wojewodą Dorpackim i tam dostawszy ciężkiego kataru, do którego się przyłączyło cierpienie artrytyczne, ze wszelką oznaką świątobliwości, życie zakończył, w roku 66. wieku swojego a 45. panowania. Pióra znakomitych autorów oddały mu wielkie i zasłużone pochwały. Byłto Monarcha pobożny i posiadający wszystkie przymioty potrzebne panującemu. Twarz i całą postać miał pełną ujmującej powagi, podobny zresztą do dziada swojego matczynego Zygmunta I. Urody był średniej, rysów twarzy regularnych, cery białej, rumieńcem okraszonej, nosa orlego, oczu szarych, włosów, nim osiwiał, ciemnych. W rysach jego twarzy i całem ułożeniu okazywała się jakaś majestatyczna powaga, która skłaniała do oddawania powinnej czci nietylko krajowców, ale cudzoziemców. Herezję w cichości potłumił i dał niemały dowód swojej pobożności w przywróceniu do dawnego sianu zachwianej wiary Katolickiej. Przy wstąpieniu jego na tron większa część Senatu składała się z różnowierców, przy zgonie zaś dwóch tylko znajdowało się: Zygmunt Grudziński Wojewoda Kaliski i Rafał Leszczyński Wojewoda Bełzki; pierwszy tajemną jakąś wyznawał sektę i tę przed śmiercią porzucił przyjąwszy Sakramenta śś., drugi był zwolennikiem Kalwina, ale obywatelem wielkich cnót i kochającym ojczyznę. Słusznie Zygmuntowi wdzięczna potomność za potłumioną herezję wzniosła wspaniały pomnik w Warszawie. Prawdziwie pobożny, w ciągu całego swojego panowania okazał niemałą gorliwość w rozszerzeniu wiary Katolickiej; kościoły wielkim kosztem stawiał, kollegja, klasztory dla zakonników fundował, sprawiedliwość wszystkim wymierzał, wedle chęci tych, którzy łakną i pragną sprawiedliwości. W rozdawaniu urzędów i nagród nie powodował się osobistą korzyścią, ale zasługą. Nie postępował nigdy wbrew zawartym układom, danego słowa nie łamał, przeznaczonych komu nagród lub zaszczytów drugim nie udzielał. Postępował zawsze wedle przestrogi Izokratesa danej Królowi Nikomedowi, ażeby usilnie starał się o to, iżby słowu jego większą wiarę dawano niżeli innych przysięgom. Prócz tego, panowanie swoje namiętną łaskawością i dobrotliwością odznaczył, tak dalece, że dla zbuntowanych, zwyciężonych i w nie. wolę wziętych poddanych łaskawym się okazywał i nawet dobrodziejstwy ich swemi osypywał: wojny szczęśliwie prowadził i tryumfy częste odnosił, o których dziejopisowie obszernie świadczą. Jedną tylko stratę kraj poniósł za panowania jego w oderwaniu Inflant, które Szwedzi podstępnie na Polakach zdobyli. Znakomici autorowie: Stanisław Łubieński Biskup Płocki i Jan Lipski Referendarz Koronny, później Biskup Chełmiński i Arcybiskup Gnieźnieński temu pobożnemu i świętemu Królowi oddali zasłużone pochwały, godne pamięci późnych poloników. Paweł Piasecki Biskup Przemyślski w swojej Kronice dziejów Europejskich opisał ze wszelką dokładnością czynności wielkiego Króla.

Gdy wieść o zgonie Króla doszła Arcybiskupa, przybył z pośpiechem do Warszawy i objąwszy wedle obowiązków urzędu swego wodze rządu, zajął się sprawami Państwa. Po odprawieniu obrzędów pogrzebowych za duszę Króla, z Senatorami, którzy na odgłos śmierci Królewskiej licznie zebrali się do Warszawy, przedsięwziął środki dla zabezpieczenia spokojności publicznej w czasie bezkrólewia, oraz przez wydrukowane odezwy oznajmił Stanom Koronnym i W. Księstwa Litewskiego o śmierci Króla i zawieszeniu z tego powodu sądów Ziemskich Kasztelańskich i Trybunalskich; gdyż wedle dawnego zwyczaju trzeba było urzędowego uwiadomienia Prymasa dla wstrzymania czynności sądowych. Przez też same odezwy Arcybiskup naznaczył Sejmiki po wszystkich Województwach i ziemiach na dzień 5. Czerwca, obrady zaś Sejmowe na dzień 26. tegoż miesiąca, na który Posłowie ziemscy mieli się do Warszawy zebrać. Tam miano naradzać się o miejscu i czasie elekcji nowego Króla, oraz o zabezpieczeniu granic Państwa od napadu nieprzyjaciół i sposobach zachowania spokojności wewnątrz kraju, jak równie zgodnego działania w obiorze Króla. Wielu bowiem znających okoliczności ówczesne lękało się straszliwych zaburzeń podczas bezkrólewia, jak to się zdarzało w uprzednich czasach. Stało się jednak inaczej i nadspodziewanie za łaską Niebios, bezkrólewie to nie było lak burzliwe jak dawniejsze., Wnosić należało, że Gustaw Adolf, tylą zwycięztwy w Niemczech odniesionemi pychą nadęty, będzie się ubiegał u tron Polski, jednak nie czynił żadnych w tym względzie zabiegów, a szlachta Wielkopolska, pomimo silnej w tamtych stronach partji różnowierców, ogłosiła za nieprzyjaciela ojczyzny każdego, coby Gustawa na tron chciał prowadzić. Gdy zaś, jak wyżej powiedzieliśmy, na sejmikach ziemi Sieradzkiej Wojewoda Sandecki Baranowski uczynił wzmiankę o wyborze obcego Króla, obudził na siebie niechęć i oburzenie całego sianu rycerskiego. Nadszedł tymczasem dzień sejmu konwokacyjnego, który Arcybiskup dawnym zwyczajem rozpoczął po odprawieniu Mszy ś. w kościele ś- Jana i zebraniu Członków Senatu w zamku Królewskim. Naradzano się naprzód o utrzymaniu spokojności publicznej w czasie trwającego sejmu i polecono Marszałkom wszelkie zawichrzenia i swawolę poskramiać. Posłowie ziemscy w miejscu zwykłych swoich posiedzeń przystąpili do obioru swojego Marszałka. Wedle przepisanej kolei, wybrać takowego należało z Litwinów, zgodnemi więc głosy obranym został Krzysztof Radziwił Książe na Birżach i Dubinkach, Hetman Polny Litewski, wychowany w Kalwinizmie, i będący na czele partji różnowierców. Pomimo to okazał się godnym takowego stopnia i troskliwy o zyskanie dobrej sławy i wziętości, z umiarkowaniem zachował się w rozstrzygnienia sporów religijnych, lubo współwyznawcy jego dawali często powód do żwawych utarczek i kłótni. Opisanie takowych sposobów podał do wiadomości potomnych Piasecki, jako Biskup i Senator, naoczny świadek ówczesnych wypadków. Różnowiercy żądali zupełnego przeistoczenia istnieącego porządku rzeczy i zapewnienia im nieograniczonej swobody w odprawianiu obrządków i czci religijnej; chcieli nadto iżby prawem postanowiono było, ażeby niektóre urzędy dworu królewskiego wyłącznie różnowiercom powierzane były. Żądania takowe popierali groźbą ufni w pomoc Gustawa Adolfa, który ze zwycięzkiem wojskiem niedaleko granic Państwa w Marchji Pomorzańskiej bawił. Arcybiskup jednak roztropnem swem postępowaniem poskromił ich zuchwałość i zniewolił do przyjęcia warunków ugody. Rzecz o tem toczyła się w pałacu arcypiskupim, gdzie się zebrali wszyscy Biskupi, wielu ze stanu senatorskiego i rycerskiego, tak katolików jak różnowierców. Na oświadczone przez tych ostatnich żądania, katolicy jakby jednemi usty odezwali się, że nigdy nie zezwolą na to, ażeby sekta obca i nieznana dawniej w kraju, miała głowę podnieść. Odrzucone tedy były ich żądania i polecono niektórym osobom, ażeby weszli w układ z nimi względem wolności odprawiania obrządków bez żadnego uszczerbku religji katolickiej. Podobny układ zalecono do skutku przyprowadzić z wyznawcami greckiemi, i tym sposobem rozjątrzone umysły do czasu uspokojone zostały, nim później z nową nie wybuchły zawziętością. Tym czasem mniej ważne sprawy załatwiane były przez oddzielne kommissje a Senat dawał posłuchanie posłom cudzoziemskim. Pomiędzy innymi posłami miał posłuchanie u Senatu poseł Elektora Brandeburgskiego Księcia w Prusiech, Wassala Korony Polskiej, który stosownie do dyplomatu wydanego niegdyś Margrabi Albertowi, przedtem Wielkiemu Mistrzowi Krzyżaków, odstępcy od wiary katolickiej, któremu Zygmunt z powodu związków pokrewieństwa, jako siestrzanowi swemu, nadał tytuł Księcia w Prusiech z prawem lennem, domagał się miejsca w Senacie i udziału w mającej nastąpić elekcji. Rzecz tak ważna w ówczesnem osieroceniu Rzeczypospolitej roztrzygniętą być nie mogła, przeto odłożonem to zostało do Sejmu koronacyjnego, tymczasem Arcybiskup w liście pełnym umiarkowania odmówił żądaniu Elektora, oraz napomniał żeby tego jako Wassal Korony nie domagał się co dotąd nie było we zwyczaju. Kopję tego listu widziałem; podpisany był przez Arcybiskupa i Jakóba Zadzika Biskupa Chełmińskiego Wielkiego Kanclerza Koronnego. Ofiarował również ten Książe pośrednictwo swoje do zawarcia pokoju ze Szwedami, którzy, jak powszechnie mniemano, na jego wezwanie wtargnęli do Pruss i wojnę Rzeczypospolitej wypowiedzieli. Przysłali też na ten Sejm delegatów swoich żołnierze kwarciani, czyli na żołdzie zostający, domagając się prawa głosowania, na przyszłym Sejmie Elekcyjnym, również Kozacy Zaporożcy z podobnem żądaniem; odpowiedziano im w imieniu Stanów żeby się w szrankach dawnej karności zachowali i przestając na swym żołdzie, który obiecano w zupełności wypłacić, pilnowali chorągwi swoich i gotowi byli do odparcia grożących ze strony nieprzyjaciół napadów. Zresztą przypisać to należy szczególniejszej Opatrzności Boskiej, że w tem osieroceniu Państwa równie wewnątrz jak zewnątrz był pokój. Zresztą kraj niemało był winien czujnej baczności Hetmana Wielkiego Koronnego Stanisława Koniecpolskiego naówczas Wojewody Sandomierskiego, który rozdzieliwszy wojsko na trzy części, jedną część rozlokował pod Skałą, drugą pod Winnicą, trzecią w kraju Kozaków Zaporozkich pod dowództwem Łukasza Żółkiewskiego i Mikołaja Potockiego dla strzeżenia granic od napadu Tatarów. Pomiędzy innemi przedmiotami narad tego Sejmu był następny: Król Zygmunt na krótki czas przed zgonem wakującą po śmierci Andrzeja Lipskiego katedrę krakowską za zgodą Stanów oddał synowi swojemu Janowi Albertowi, jak o tem czytać można w Zbiorze Ustaw Państwa; zaskoczony niespodzianą śmiercią niepodpisał aktu nominacji mającego się przesłać Papieżowi i Kapitule katedralnej krakowskiej. Naradzano się więc azali Senat w czasie bezkrólewia może przedstawić takową nominację. Po długich rozprawach postanowiono że Arcybiskup ją podpisze i na uwagę Kapituły przedstawi; jakoż stosownie do pomienionego aktu Kapituła Krakowska wybór swój na rzecz pomienionego Księcia uskuteczniła; gdyż nie było żadnej wątpliwości że to było wolą zmarłego Króla, której mający się obrać Monarcha odmienić nie zechce. Gdy nadszedł dzień na konwokację naznaczony i posłowie ziemscy z Marszałkiem swoim przybyli na miejsce obrad Senatu, rozpoczęła się żwawa utarczka względem artykułu o wolności sumienia, do której dał powód jeden z posłów katolickich w mowie zresztą nienagannej. Gdy czytano pomieniony artykuł, powiedział że takowe prerogatywy udzielają się heretykom przez pewien rodzaj pobłażania i niewglądanie w istotę rzeczy. Radziwiłł, który będąc Senatorem jako Marszałek siedział pomiędzy szlachtą w kole poselskim, powstał z oburzeniem na to, dowodząc, że takim sposobem różnowiercom nie zapewniono żadnych praw i prerogatyw, i że wszystko musiałoby się skończyć na próżnych wyrazach niemających znaczenia, wówczas gdy oni będąc obywatelami jednej Rzeczypospolitej, równe mają prawo z katolikami do wszystkich swobód i prerogatyw stanu szlacheckiego, i na to ze wszech miar zasługują. Na te słowa wielu z katolików uwiedzionych chwalebną gorliwością ku wierze katolickiej z gniewem i oburzeniem powstało przeciw różnowiercom. Pomiędzy temi Tomasz Zamojski naówczas Podkanclerzy Koronny w wybornej mowie godnej pamięci późnych potomków zbijał zarzuty przez Radziwiłła katolikom czynione. Dowodził w niej że herezję obcą, z cudzych krajów przybyłą żadną miarą porównać nie godzi się z prawowierną katolicką religją, czcigodną tej Rzeczypospolitej matką, która od tylu wieków, tyle świetności temu Państwu przyczyniła. Z równąż gorliwością i niemniej wymównie, otrzymawszy zezwolenie Marszałków, przemówił Aleksander Trzebiński Podkomorzy Lwowski, który później przywdział suknię duchowną, był Biskupem Przemyślskim oraz Podkanclerzym Koronnym, i słynął jako zawołany mówca i człowiek ukształcony w naukach w kraju i za granicą. "Nigdy Stany Państwa, mówił on, podstępnych i pozornych prerogatyw współziomkom swoim, chociaż różnej z nimi religji będącym, nie udzielały, owszem uważały ich za braci swoich i równo z innemi współobywatelami do prerogatyw szlacheckich przypuszczały. Związki krwi i inne cywilne stosunki nie są im zabronione: od urzędów, zaszczytów, narad publicznych w Rzeczypospolitej tej jako we wspólnej ojczyznie nie są wyłączeni. Zresztą herezja ich i odstąpienie od Kościoła prawowiernego tolerowaną jest raczej niżeli zatwierdzoną, gdyż nauczycielka błędów żadną miarą od prawdziwych katolików zatwierdzoną być nie może, i że nigdy na równi kłaść nie można z wiarą Katolicką, tą od wieków matką i karmicielką Państwa, herezji świeżo przez niegodziwego Apostatę wynalezionej, będącej ciągłą do kłótni i rozterków podnietą, od której różnowiercy heretykami nazywają się i inaczej jak heretykami nazywać się nie mogą." Na te słowa wszczął się rozruch pomiędzy różnowiercami, którzy starali się dowieść, że nie powinni być nazywani heretykami, lecz słabemi dowodami popierając swoje twierdzenie, zwrócili się później do innego przedmiotu. Skarżyli się na warunek położony przy podpisach ustawy zabezpieczającej pokój podczas bezkrólewia "wyjąwszy konfederację" i nalegali żeby warunek ten odmienionym został; Katolicy przeto zgodzili się na dodanie wyrazów: z zachowaniem w całości praw Kościoła Rzymsko-Katolickiego; i różnowiercy takowym dodatkiem zadowoleni zostali. Spory zaś w przedmiocie wyznania Greckiego odłożone zostały do przyszłego Sejmu elekcyjnego. Wiele innych uchwał stanęło na tym Sejmie, które Piasecki dokładnie opisał. Wszystkie one przyjęły moc obowiązującą za wiedzą i zezwoleniem Arcybiskupa, któremu wbrew dawnemu zwyczajowi dodano kilku Senatorów i ze stanu rycerskiego, dla pomocy i rady w załatwieniu stosunków z obcemi Mocarstwami i innych interessów w czasie bezkrólewia wynikających. Karnkowski dawny ów zwyczaj starał się w całej sile utrzymać i nie pozwolił na przydanie sobie osób do rady ze stanu senatorskiego i rycerskiego, powiadając, że nie potrzebuje pomocników, w razie potrzeby jednak zasięgał rady Senatorów. Do pisania listów i reskryptów był przy Arcybiskupie Wężyku wybornym stylem piszący Andrzej Szołdrski Proboszcz Gnieźnieński i Poznański, później Biskup Poznański. Główny przedmiot narad, dzień elekcji przyszłego Króla, wyznaczonym został na 26. Września; miejsce elekcji naznaczono na polu pod Warszawą pomiędzy Wolą i Powązkami, które kazano Podskarbiemu Koronnemu wałem otoczyć i miejsca osóbne dla Senatu i stanu rycerskiego przygotować. Tym sposobem Sejm ów konwokacyjny w zgodzie i spólnej jedności ukończonym został. Posłowie ziemscy na Sejmikach złożyli wyborcom swoim relację o skończonym Sejmie konwokacyjnym i naradzali się wspólnie o środkach zabezpieczenia spokojności publicznej; wybrani sędziowie dla sądzenia spraw w czasie bezkrólewia i karania popełnionych świeżo zbrodni z jak największą surowością. Władza tych sędziów lubo krótko trwająca była bardzo uciążliwa i mogła się równać z ową dziesięciu mężów w Rzymie (decemviralis) lub dyktatorską, przeto wielu przez nich ukrzywdzonych żądało jak najrychlejszego powrótu zwyczajnych Sądów królewskich oraz, ustanowienia na przyszłość ażeby władza tych sądów ograniczoną była, lecz to jeszcze do dziś dnia nienastąpiło. Po prowincjach dla bezpieczeństwa ściągniono żołnierza, który wiele nadużyć czynił pustosząc i niszcząc dobra królewskie i kościelne. Możniejsi pobłażali takowym nadużyciom, jako czynionym przez żołnierzy po największej części z dworskiej ich służby złożonych i w braku żołdu dozwalający im korzystać z cudzego dobra. Nadszedł wreście dzień na elekcję naznaczony, w którym licznie Senatorowie i stan rycerski się zebrał. Arcybiskup dla wezwania Ducha ś. odprawił mszę w kościele kollegjalnym ś. Jana, po skończeniu której wszyscy udali się na wyż rzeczone pole, gdzie stan rycerski wewnątrz wału pod gołem niebem, Senat zaś w umyślnie na to sporządzonej szopie narady swe rozpoczął. Wybor Marszałka Stanu rycerskiego, do którego wielu było kandydatów zajął dni kilka, wreście zgodnemi głosy wybrano Marszałkiem Jakóba Sobieskiego Krajczego Koronnego (jakowy urząd jest jeden z pierwszych na dworze królewskim) męża biegłego w polityce, wymównego, skromnych i łagodnych obyczajów i wielką wziętość u szlachty mającego. Czynności tego Sejmu dokładnie opisał Andrzej Trzebicki, naówczas Kanonik Płocki, przyjaciel Stanisława Łubieńskiego Biskupa Płockiego, który przed niewielą laty umarł będąc Biskupem Krakowskim i którego rękopism zdarzyło mi się czytać. Również Piasecki, będący jako Biskup obecny tym obradom, obszernie opisał je w swojej kronice. Po wielu wstępnych rozprawach toczyły się żwawe spory względem zapewnienia wolności sumienia różnowiercom wyznającym sektę Lutra i Kalwina. Powód do takowych sporów pierwszy dał Achacy Grochowski Biskup Łucki, który zaniósł oświadczenie przeciwko układowi zawartemu na przeszłym Sejmie z różnowiercami, jakowe wniósł nawet do ksiąg publicznych. Z tego powodu różnowiercy zaczęli się lękać ażeby zapewnione im prerogatywy tem oświadczeniem nadwerężone nie były, i domagali się nowego od Stanów zabezpieczenia. Stan duchowny i świecki z niemniejszą gorliwością jak wytrwałością opierał się lubo ze wszelkiem umiarkowaniem takowym żądaniom. Piętnaście dni trwały te spory, w przeciągu których żadna inna kwestja roztrząsaną być nie mogła. Wreście Katolicy widząc tak uporczywe i zuchwałe postępowanie różnowierców, którzy nawet groźbami starali się ich zastraszyć, na czynione im zarzuty odpowiedzieli: "że sekta ta obca i razem z innemi towarami przez cudzoziemców do kraju wniesiona, oraz tymczasowie w nim exystująca, nic więcej wymódz nie zdoła na prawej wiary wyznawcach, i każda choćby najmniejsza prerogatywa przez tę sektę otrzymana ma się uważać jako dobrowolnie przez Stany udzielona i z wdzięcznością ma być przyjęta. Jeśliby zaś zaniechawszy prawnych i spokojnych środków, chcieli użyć jakowych gwałtownych kroków, Rzeczpospolita połączonemi siłami stanie w obronie praw krajowych i dawnej przodków religji. "Niektórzy nawet radzili ażeby wszystkie prerogatywy udzielone dotąd różnowiercom uchylić i niezapewniwszy im żadnych swobód orężem do posłuszeństwa zmusić. Możniejsi z obywateli zamyślali o połączeniu nadwornych wojsk swoich, i mieli zamiar wyprowadzić w pole piętnaście tysięcy żołnierza przeciwko różnowiercom. Ci zaś ostatni, na których czele był Radziwiłł Hetman polny Litewski i Rafał Leszczyński Wojewoda Bełzki zaledwo 5, 000. żołnierza zebrać mogli. Dojrzalszej rady Senatorowie, szczególniej ze stanu duchownego, lękając się ażeby po wybuchnieniu wojny domowej, elekcja Króla na przewłókę nie poszła i Rzeczpospolita wystawioną nie była na długie zamieszania i rozterki; z czego wielu dla prywatnego interessu nieomieszkałoby korzystać, starali się drogą układów skłonić strony do pojednania. Książe Władysław, który naówczas przybył do Warszawy, przyczynił się wiele do usunienia tych sporów, i namówił różnowierców, ażeby przesiali na tem zabezpieczeniu praw swoich, jakie otrzymali na przeszłym sejmie, z dodaniem warunku, że żadne oświadczenie zabezpieczenia tego nadwerężyć nie może. Po załatwieniu upornych żądań różnowierców, stan rycerski zaczął wywierać zażalenia swoje na duchowieństwo, z powodu zrównoważenia dziesięcin, nabywania dóbr ziemskich, przedawnienia w sprawach o dobra kościelne, oraz innych pretensji przeciwnych prawom kościoła. Biskupi kwestję tę, jako tyczącą się praw i prerogatyw kościoła, zostawili uwadze i rozstrzygnienia Stolicy Apostolskiej z tem, ażeby Król nowo-obrany żądania takowe stanu rycerskiego w Rzymie popierał, i wszystko co tam postanowione będzie, za ważne uznał; Iakim sposobem zawiść i niechęć ku sianowi duchownemu uśmierzone zostały. W roku 1631. już takowy układ stanu rycerskiego z duchownym, po wielu uprzednich bezskutecznych usiłowaniach, odnowionym został; w tym roku Arcybiskup zjechał był do Warszawy dla załatwienia z deputatami od stanu świeckiego lak zawikłanego interessu, ale niewiadomo z jakich przyczyn takowe porozumienie nie przyszło do skutku. Zaniesioną była w tej mierze protestacja stanu duchownego pod dniem 17. Listopada na zamku króewskim w Warszawie, podpisana przez Arcybiskupa i deputatów stanu duchownego. Zresztą opuszczam inne kwestje, które były przedmiotem narad tego sejmu, umieszczam tylko to, co się odnosi do dziejów Arcybiskupa. Nie zachodziło żadnej trudności w wyniesieniu na tron Księcia, który Rzeczpospolitę zagrożoną napadem obcych nieprzyjaciół mógł w bezpieczeństwie i pokoju zachować. Władysław, najstarszy syn Zygmunta, nabywszy sławy wojennej w wyprawie Moskiewskiej, później Tureckiej przeciwko Osmanowi, uznanym był jednomyślnie za godnego piastować berło Polskie. Śród zgromadzenia Stanów stanęli czterej bracia Władysława, zrodzeni z drugiej żony Zygmunta, i w ich imieniu najstarszy Jan Kazimierz, w mowie pełnej skromności i umiarkowania, zalecał Stanóm wynieść na tron Władysława Króla Szwedzkiego. Po którym Henryk Firlej naówczas Biskup Przemyślski w obszernej i wybornej mowie popierał wybór Władysława, wyliczając zasługi jego Rzeczypospolitej wyświadczone, któremu w imieniu Senatu, Arcybiskupa i stanu rycerskiego odpowiedział Marszałek tegoż stanu. Wreście po długich rozprawach, wysłuchaniu poselstw zagranicznych, ułatwieniu interessów publicznych, których wielki był nawał, przepisaniu warunków (pacta conventa) przyszłemu Panującemu i zaprzysiężeniu onych za wspólną zgodą, w imieniu Władysława przez młodszych braci oraz delegatów jego, wedle formuły przez Kanclerzów obu narodów przepisanej, Arcybiskup Władysława Królem Polskim ogłosił. Pierwej jednak musiał z braćmi uczynić zrzeczenie wszelkich pretensij do tronu i tytułu Króla Szwedzkiego, ażeby tem łatwiej można było zawrzeć wieczny pokój pomiędzy obu Państwami. Zdarzyło mi się widzieć ten akt pisany własnoręcznie przez Jerzego Ossolińskiego Podskarbiego Nadwornego, który był poźniej Kanclerzem Wielkim Koronnym. Zobowiązanie to jednak dopełniónem nie było, co wplątało Rzeczpospolitę w długą wojnę, jak o tem niżej powiemy. Króla tedy zgodnemi głosy obranego, obwołali Marszałkowie obu narodów. Nazajutrz po odprawionem nabożeństwie w kościele katedralnym Warszawskim w licznem zebraniu Sianów Korony i W. Księstwa Litewskiego, Król na kolanach wykonał przysięgę wedle formuły, która się znajduje w akcie elekcji. Gdy Król po wykonaniu przysięgi powstał, Arcybiskup w imieniu Stanów oświadczył, że takowa przysięga nie nadweręża bynajmniej praw kościoła katolickiego, szczególniej co się tycze artykułu pokoju pomiędzy różnowiercami a wyznawcami prawowiernej religji. Rafał Leszczyński Wojewoda Bełzki zarzucił, że tym sposobem prawa udzielone różnowiercom są zachwiane i podane w wątpliwość. Arcybiskup odrzekł na to, iż on wie, że pokój heretykom zapewniono, ale o prawie publicznem, na któremby takowe zapewnienie się opierało, nie wie. Później zwróciwszy się do Króla miał mowę, która znajduje się w rękopiśmie, i w której wyraził, że dla tego poruczają się mu rządy Państwa przed ołtarzem Boga, ażeby wiedział, że tem jest obowiązany religji katolickiej, i dla tego zawsze miał na pierwszym względzie jej zachowanie i obronę. Po czem wręczył mu akt elekcji na pargaminie napisany, z podpisami i pieczęciami Senatorów Państwa. Gdy Marszałkowie Korony i W. Księstwa Litewskiego ze stopni ołtarza oznajmili ludowi oddanie aktu elekcji w ręce Króla, Arcybiskup zaintonował hymn: "Ciebie Boże chwalemy" któremu towarzyszyły głosy licznie zebranego ludu lak, że śród tych niezgodnych dźwięków, muzyka Królewska zupełnie zagłuszoną była. Dzień następny poświęcony był na załatwienie spraw publicznych w zaniku Warszawskim, gdzie pod prezydencją Arcybiskupa dawano posłuchanie posłom zagranicznym, oraz naznaczono termin sejmików przedsejmowych poprzedzających koronację Króla, mającą się odbyć 31. Stycznia 1633. roku, Tym czasem choroba Króla przerwała radość publiczną, i z lego powodu dzień koronacji odłożonym został na 11. Lutego. W tym też czasie zwłoki Króla Zygmunta i Królowej Konstancji, którym towarzyszyli młódsi Książęta, odwieziono do Krakowa i postawiono je w zamku Łobzowskim do czasu pogrzebania w grobach Królewskich.

Tym czasem za zbliżeniem się dnia przeznaczonego na koronację, gdy Król cierpiący na gorączkę nie mógł przybyć do Krakowa, wątpliwość zaszła, azali można sejm rozpocząć w nieobecności Króla. Arcybiskup zapobiegając, ażeby Senat i Posłowie, którzy się licznie zebrali, znudzeni przewłóka nie rozjechali się, po odprawieniu nabożeństwa w katedrze Krakowskiej dla uproszenia pomyślnego skutku narad publicznych, zagaił sejm w zamku Krakowskim i zajął się razem z Senatem roztrząsaniem spraw pozostałych od przeszłego sejmu. Koło też poselskie w miejscu swoich obrad, pod laską Jakóba Sobieskiego Krajczego Koronnego, rozpoczęło czynności swoje. Nadeszła tym czasem wieść radośna, że Król powstał z choroby i za trzy dni przybędzie do Krakowa. Przerwane tedy zostały obrady publiczne i wszyscy pośpieszyli na spotkanie Króla, który dnia 9. Lutego w oktawę uroczystości N. Maryi Panny z blizko leżącej wsi Prądnika, gdzie noc przepędził, w licznym orszaku wojska i znakomitszych Panów przybył do Krakowa. Przed bramą Ś. Florjana powitał go urząd miejski, który mu też wręczył klucze miasta na znak wierności i podległości. Następnie pod baldachimem prowadzony był do zamku, gdzie w bramie wyborną mową powitał Króla Tomasz Zamojski Podkanclerzy Koronny Starosta tego zamku, oraz wręczył mu klucze od niego. Później udał się do leżącego w pobliżu kościoła katedralnego, gdzie u grobu S. Stanisława Patrona Polski przyjął powinszowanie kapituły, w imieniu której miał mowę do niego Piotr Gembicki Dziekan później Biskup Krakowski; po czem odśpiewany był hymn dziękczynny S. Ambrożego. Następny dzień poświęcony był na odpoczynek i na przygotowanie do pogrzebu zmarłego Króla. Zwłoki Królewskie przeniesione były z zamku Łobzowskiego na przedmieście Kleparz do kamienicy leżącej w ogrodzie niegdyś Montelupjańskim. Dnia 10. Lutego odprawionym został obrzęd pogrzebowy, który dokładnie opisał Piasecki. Przodem szły zakony i świeckie duchowieństwo, za niemi Arcybiskup Gnieźnieński z Honorateni Vice-Komesem Biskupem Laryseńskim Nuncjuszem Apostolskim. Za wozem pogrzebowym, na którym były zwłoki obojga Królestwa, szli Książęta krwi, do których później przyłączył się Król oczekujący z siostrą swoją, na zbliżenie się orszaku pogrzebowego w domu Kanonickim Jana Foxa Archidjakona Krakowskiego, któremu assystował do kościoła katedralnego, gdzie mszę żałobną odprawił Arcybiskup; po czem Stanisław Łubieński Biskup Płocki w wybornej mowie, która zagranicą drukowani) była, stawił cnoty zmarłego Króla; później zaś obszerniejszą napisał, gdzie wystawił wzór dobrego Monarchy i tę na widok publiczny wydał. Wreście nadszedł dzień koronacji, którą Arcybiskup, wedle obrządku przez kościoł Rzymski przepisanego, dopełnił w niedzielę dnia 23. Lutego. Wynikła była sprzeczka pomiędzy Prałatami katedry Gnieźnieńskiej i Krakowskiej, z których tak jedni, jak drudzy chcieli wyłącznie Arcybiskupowi przy koronacji assystować; Krakowscy mianowicie z tego powodu, że w ich kościele obrządek ten miał się odbyć; Gnieźnieńscy, że przez ich djecezalnego zwierzchnika. Spór ten inaczej rozstrzygniętym być nie mógł, jak że wszystkich razem przypuszczono do assystencji Arcybiskupowi, gdyż wielu z nich w obu djecezjach miało swoje beneficja. Obecnemi byli przy tym obrzędzie: Jan Albert Książe Polski i Szwedzki, S. Kościoła Rzymskiego Djakon Kardynał Biskup Krakowski Książe Siewierski, Maciej Łubieński Biskup Wladysławowski, Adam Nowodworski Poznański, Stanisław Łubieński Płocki, Henryk Firlej Przemyślski, Jakób Zadzik Chełmiński, Wielki Kanclerz Koronny, Bogusław Boxa Radoszewski Kijowski Nominat Łucki, Paweł Piasecki Kamieniecki. Stronnictwo różnowierców, troskliwe o zachowanie wolności sumienia, sprawiło niejakie zaburzenie przy tym akcie. Gdy Arcybiskup mając włożyć koronę upominał stojącego przed ołtarzem Króla, ażeby bronił i rozszerzał wiarę katolicką, jako panującą w kraju Polskim i powierzającą Królóm koronę, z jakiego powodu i on przed ołtarzem prawowiernej religji namaszczonym zostaje świętym olejem; oraz błagał, ażeby prerogatywy udzielone heretykom podczas bezkrólewiów i na sejmie elekcyjnym dla dobra pokoju, nie miały mocy prawnej, różnowiercy oburzyli się na to i zanieśli skargę przed Króla, lecz wkońcu ażeby nie przerywać obrzędów świętych, usunęli się z zamiarem podania swej skargi do koła poselskiego. Jakoż wnieśli później zażalenie na sejmie przeciwko żądaniu Arcybiskupa i zmienionej jakoby formuły przysięgi, w której do wyrazów: "wiarę Katolicką" przydano: "Rzymską'', gdy len przydatek był nic nieznaczącym, albowiem ten co wyznaje wiarę Katolicką, wyznawać musi nie inną, jak Rzymską. Przez takowe próżne spory, połączone z zuchwałemi pogróżkami, przerywali bieg spraw publicznych, mających na celu dobro kraju. Niektórzy z gorliwszych Katolików z surowością wyrzucali różnowiercom te zamieszki; pomiędzy innemi Zebrzydowski Miecznik Koronny w te słowa przemówił: "dopóki różnowiercy żyli w szrankach zgody obywatelskiej, dopóty wyznanie ich cierpianem było; skoro cierpliwość Stanów Rzeczypospolitej do lego stopnia nadużywają, surowemi środkami powściągnieni być powinni." Poskromili wreście zuchwałość swoję heretycy, równie jak wyznawcy Greccy, których zażalenia przeciwko Grekom Unitom, Król odesłał na rozstrzygnienie następnego sejmu. Wyznaczeni też zostali na tym sejmie Kommissarze dla załatwienia sporów zachodzących pomiędzy stanem duchownym a świeckim, które później Stolica Apostolska najwyższą swoją powagą rozsądziła. Jerzy Ossoliński Podskarbi Nadworny wysłany został jako Poseł nadzwyczajny przez Króla Władysława dla złożenia hołdu Urbanowi VIII., oraz przełożenia na uwagę i sąd Papieża sporów zachodzących pomiędzy stanem duchownym a świeckim. Układy naówczas zawarte względem dziesięcin, oraz ograniczenia w nabywaniu dóbr ziemskich przez klasztory i inne rozporządzenia Stolicy Apostolskiej, znajdują się w aktach soboru Wężykowskiego drugiego.

Zresztą niesnaski wewnętrzne ucichły za nadejściem grożącego zewnątrz niebezpieczeństwa. Rusini przed wyjściem terminu traktatem oznaczonego, wedle zwyczaju niedotrzymywania wiary właściwego ludom dzikim, z silnem wojskiem wpadli w granice Państwa, i obronne miasto Smoleńsk ósmy już miesiąc trzymali w oblężeniu. Król po skończeniu sejmu jak najrychlej wyciągnął z wojskiem dla odparcia nieprzyjaciela, wysławszy naprzód Krzysztofa Radziwiłła Księcia na Birżach Wojewody Wileńskiego i Hetmana W. Litewskiego, który w kilku potyczkach pokonawszy nieprzyjaciela, odpędził go od oblężenia i Królowi wolną drogę do miasta utorował. Wymówne pióra dokładnie opisały tę wojnę chlubnie przez Króla prowadzoną, przeto my na powyższej wzmiance przestaniemy. Oprócz wojny z Moskwą prowadzonej, za namową Rusinów, Porta Ottomańska w jednym i tymże samym czasie dla rozerwania sił Polskich, całą potęgą Wschodu groziła. Abazy Basza z licznem Turków, Tatarów i Mołdawianów wojskiem wpadł na Podole i około Kamieńca spustoszenie rozszerzał. Koniecpolski Kasztelan Krakowski Hetman Wielki Koronny z garstką żołnierza rozpędził tłumy Tatarów, później samego Abazy Baszę, unikającego stanowczej bitwy, z pola spędził, i przez trzy mile goniąc, drogę trupem usłał. Śród tych pomyślnych dla Rzeczypospotej wypadków, niemałe zmartwienie spotkało Arcybiskupa z powodu pożaru, w którym całe prawie miasto Łowicz spłonęło. Bolał on nad stanem nieszczęśliwych mieszczan i ratował w nędzy pieniędzmi lub zbożem, oraz podawał środki dla wzniesienia nowych budowli. Zresztą, ażeby miasto to, po takiej klęsce, prędzej mogło przyjść do pierwiastkowego sianu, sprowadził z innych miast piwowarów, którzy robiąc wyborne piwa, wkrótce zwiększyli dochód stołu Arcybiskupiego i zamożność miasta. Wrócił tymczasem z Rzymu Ossoliński Podskarbi Nadworny, równie świetnem urodzeniem, jak zdolnościami i nauką znakomity, który wyjednał u Papieża Urbana VIII. ograniczenie niektórych prerogatyw, służących stanowi duchownemu. W tymże 1635. roku w miesiącu Lutym Król zwołał sejm walny do Warszawy, na którym radzono o środkach prowadzenia wojny ze Szwedami i oswobodzenia Pruss od ich napaści. Lecz głównym celem narad tego sejmu było odjęcie, na mocy wykrętnego tłómaczenia słów dyplomatu Papiezkiego, wszystkich swobód przez duchowieństwo używanych. Główną treścią rozporządzenia Papiezkiego było zabronienie niektórym zakonom kupowania, lub jakimkolwiek sposobem nabywania dóbr ziemskich. Przebiegli wykrętacze prawni, chcieli rozciągnąć takowe wzbronienia na cały stan duchowny, nawet na kapituły katedralne. Również żwawe wynikły spory względem taksy dziesięcin pod sporem będących w dobrach ziemskich, a nawet Królewskich, które nad przepis rozporządzenia Papiezkiego, chciano znacznie zmniejszyć, pomimo tego, że oddawna były w użyciu i zapewnione wyrokami sądowemi. Roztrząsano też kwestję względem appellacji Stolicy Apostolskiej w sprawach kryminalnych tyczących się osób sianu duchownego. Po wielu sporach tak tę ostatnią, jak wyżej wspomnianą kwestję o dziesięcinach zbożowych, rozstrzygniono prawem stosownem do rozporządzenia Papiezkiego, to jest, ażeby wynikłe z tego powodu spory odsyłano na decyzję sądów duchownych, a tym sposobem dawne prawo krajowe zatwierdzone zostało, które sprawy o dziesięcinach poddaje pod rozwagę sądów duchownych. Co się tycze dziesięcin, których taksa zostawała pod sporem, naznaczenie takowych wedle umiarkowanej ilości zostawiono Biskupóm djecezalnym. O nabywaniu dóbr ziemskich przez duchowieństwo toczyły się długie spory, i gdy Biskupi żadną miarą oporu Posłów Ziemskich przełamać nie mogli, stanęło prawo z uszczerbkiem kościoła, ażeby Prezydujący i Pisarze sądów grodzkich, nie przyjmowali do ksiąg publicznych zapisów i praw przedażnych na rzecz kościoła, prócz nielicznych wymienionych w tem prawie przypadków i opłat rocznych (annuat), a i te nawet obostrzono trudnemi warunkami. Tak więc w Państwie Katolickiem, pobożną hojność przodków na cześć Boga, Świętych i użytek sług kościoła, określono surowemi prawami. Był to nowy wynalazek polityków, czy leż półkatolików, którzy od pogan i różnowierców przejęli sposób ich postępowania. Na tymże sejmie radzono względem wyboru małżonki dla Króla Władysława. Niektórzy ze świeckich, a nawet jeden ze stanu duchownego, podawali radę, ażeby wybór ten padł na córkę Fryderyka Wojewody Reńskiego, przez buntowników Czeskich Królem obranego, siostry Karola Króla Angielskiego. Fryderyk ten był główną podnietą wojny, która przez lat górą dwadzieścia szarpała całe Niemcy. Król sam sprzyjał temu wyborowi, niby dla dobra kraju, to jest, w celu otrzymania przyobiecanych posiłków od Króla Angielskiego dla prowadzenia wojny ze Szwedami. Narady te toczyły się po odjeździe już Arcybiskupa, lecz nie miały pomyślnego skutku, gdyż inna małżonka z woli Niebios przeznaczoną była Władysławowi.

Po ukończeniu tego sejmu rozległ się w całej Polsce odgłos wzywający do broni przeciw Szwedom. Ściągano pod chorągwie żołnierza, robiono zapasy wojenne i wysyłano do Pruss. Król Władysław w połowie Czerwca z Warszawy udał się do Torunia, gilzie oczekiwał na chorągwie swoje nadworne. Skoro się zebrały, uczynił ich przegląd i po wyjściu terminu zawieszenia broni w świetnym i licznym orszaku Panów przybył do obozu pod Marienwerder, miasteczku Pruss Książęcych, gdzie bawił z wojskiem Stanisław Koniecpolski Hetman Wielki Koronny. Szwedzi tymczasem wzmacniali pozostałe w ich ręku, na mocy traktatu pod Altemarkiem, obronne zamki na Księciu Pruskim zdobyte: Marjenburg i Dersawę. Tak tedy obie strony czyniły wielkie przygotowania do wojny, która była blizką wybuchnięcia z nową zawziętością, gdy tymczasem posłowie Króla Francuzkiego i Angielskiego, oraz Rzeczypospolitej Hollenderskiej i Elektora Brandeburgskiego przybyli w celu pojednania stron wojujących. Wiele na tem zależało pomienionym dworom, ażeby oręż Szwedzki, przeznaczony na pognębienie domu Austrjackiego, nie doznał przeszkody od Polaków, albo, jak wnosić należało, do szczętu zniszczony nie był. Do zawarcia pokoju ze Szwedami wyznaczony był od sejmu walnego Jakób Zadzik Biskup Chełmiński Nominat Krakowski Wielki Kanclerz Koronny, oraz inni których imiona czytać można w aktach sejmu walnego Warszawskiego 1635. roku; ze strony zaś Szwedów Axel Oxenstierna z innemi przez Piaseckiego wymienionem!. Dla ułożenia warunków pokoju, zebrano się we wsi Stumdorff leżącej w prowincji Stumen niedaleko Marienwerder, gdzie były rozłożone obozy Polskie. Po wielu długich i żwawych spreczkach o prerogatywach i tytułach Monarchów, oraz pełnomocnictwach i treści poleceń, przystąpiono wkońcu do spisania warunków ugody. Zgodzono się obustronnie, ażeby wszystkie zachodzące między Polską a Szwecją spory ukończone zostały i pokój wieczny zawarty, któryby wszelką iskrę niezgody na przyszłość zagasił. Ale Król Władysław ze swojemi braćmi żadną miarą nie chciał zrzec się tytułu Króla Szwedzkiego i prawa do tronu, jak tego Szwedzi żądali; pomimo to, że podczas swej koronacji przyrzekł Polakom ustąpić praw swoich i dziedzictwa do tronu Szwedzkiego. Tak trudno było Królowi zrzec się tego tytułu, który nakształt owocu Tantala był przyczyną ciągłej niezgody pomiędzy obu Państwami i w końcu ściągnął na Rzeczpospolitę tę opłakaną i długo trwającą klęskę 1655. roku. Na mocy zawartego traktatu całe Inflanty tak niesłusznie przez Szwedów najechane, na wieczne czasy ustąpione im zostały, co zapewne nie było bez korzyści niektórych prywatnych osób, ale ze szkodą publiczną. Znajduje się w tym przedmiocie dziełko pewnego anonyma, w którym nie bez racji jednemu z współuczestników należącach do zawarcia traktatu, oraz innym osobom, zarzuca przedajność i powiada, że powszechna pogłoska naówczas chodziła, że u Polaków wszystko jest przedajnem, i że samego Chrystusaby przedali, gdyby im kto gotówką pieniądze zaliczył. Przejdźmy dopiero do opisania innych czynności Arcybiskupa Wężyka. Śród wrzawy wojennej rozlegającej się w Polsce na Wschodzie i Północy, Arcybiskup w roku 1634. miesiącu Listopadzie zwołał Sobór, na którym stanęły niektóre pożyteczne uchwały względem karności kościelnej. Najważniejszem zaś postanowieniem tego Soboru jest artykuł umieszczony na czele aktów tego Soboru pod tytułem: O nauce Chrześcijańskiej, gdzie przyłączone zalecenie Arcybiskupa zabraniające czytania Biblji w języku ojczystym wydanej w Gdańsku 1633. roku, przypisanej Królowi Władysławowi. Zalecenie to Arcybiskup sam napisał stylem pełnym powagi, gdzie przywiedzione są przykłady dawnych wieków, jak heretycy, których ś. Hieronim złodziejami Pisma ś. zowie, najżyżniejsze pastwiska Ksiąg świętych, wykrętnemi przekłady zdeptali i stratowali, a zbawienny ten pokarm chcą jakby przyprawami złagodzić dla przypodobania się możnym, które jednak przez Kościoł potępione i wywołane zostały. W aktach tegoż Synodu znajdują się pomieszczone rozporządzenia Stolicy Apostolskiej, określające przywileje Duchowieństwa we względzie dziesięcin i kupli dóbr ziemskich. Dla zatwierdzenia czynności lego Soboru Arcybiskup wysłał do Urbana VIII., który na Stolicy Apostolskiej przewodniczył wtedy Chrześcijaństwu, Stanisława Żychowskiego Archidjakona Kaliskiego Kanonika Łowickiego.

Skoro wieść o zawartym z nieprzyjaciółmi pokoju rozeszła się po Polsce, wszyscy napełnieni byli radością, a pióra wymownych Pisarzy złożyły powinszowania Królowi. Gdy zaś dobro publiczne wymagało, żeby Król wstąpił w związki małżeńskie, radzono na kogoby miał paść ten wybór. Córki Wojewody Reńskiego nie chciano prawie powszechnie, z tego powodu, że była wychowaną w Kalwinizmie, oraz jak gruntowniej myślący wnosili, że mogłoby to uwikłać Polaków w wojnę i przedłużać ją dawaniem posiłków. Niektórzy doradzali Królowi pojąć Księżniczkę Francuzką Nivernois; inni chcieli żeby Król we własnym kraju szukał małżonki dla siebie. Obszernie o tem opisuje Piasecki. Król na sejmie 1637. wysłuchawszy rozmaitych zdań w tym względzie, oświadczył, że pomyśli nad tem i wnet po skończeniu sejmu wysłał posłów, prosząc o rękę Cecylji Renaty córki Cesarza Ferdynanda II. Naprzód wysłał Król Maxymiljana Przerębskiego Kasztelana Sieradzkiego do Wiednia, dla ułożenia warunków ślubnych. Wkrótce po nim wysłani zostali Jan Lipski Biskup Chełmiński i Gasper Donhoff Wojewoda Sieradzki; we trzy dni po nich udał się tamże Książe Jan Kazimierz i Jerzy Ossoliński Wojewoda Sandomierski w licznym i świetnym orszaku dla powitania oblubienicy Królewskiej, która w miesiącu Wrześniu tegoż roku w assystencji Klaudji Medycei wdowy po Arcyksięciu Leopoldzie, oraz Księcia Kazimierza i posłów Królewskich przybyła do Krakowa, następnie do Warszawy, gdzie przez Arcybiskupa uroczyście Królowi poślubioną i koronowaną była. Opuśćmy dopiero rzeczy publiczne, a przejdźmy do opisania szczegółów tyczących się samego Arcybiskupa. Zdarzyło się naówczas, że Nuncjusz Apostolski wyjechał był do Rzymu i tam długi czas bawił; przeto pod niebytność jego, obowiązki jego spełniał Arcybiskup i słuchał examinu czterech Biskupów przez Króla naznaczonych: Krakowskiego, Władysławowskiego, Poznańskiego i Wileńskiego, a process takowych examinów przesłał na rozpatrzenie Stolicy Apostolskiej. Kollegjatę w miasteczku Chodecz ziemi Kaliskiej przez Andrzeja Lipskiego herbu Grabie Biskupa Krakowskiego ufundowaną i probóstwo ze znacznym dochodem potwierdził. Damalewicz wysławia jego gorliwość względem utrzymania powagi i przywilejów urzędu Metropolitalnego, oraz władzy sądowniczej Duchowieństwa; w sprawach jednak o dziesięciny powiada: że był nadto powolnym i niedbałym, być może, że z powodu rozporządzenia Papiezkiego o dziesięcinach, chciał zyskać przychylność szlachty, będącej zawsze uporną i nieużytą w oddawaniu dziesięcin w naturze, lubo jak świadczy tenże Damalewicz, w djecezji Krakowskiej nie zważając na szemranie szlachty według dawnego zwyczaju przysądzali dziesięciny w naturze Duchowieństwu i dotąd przysądzają. Jana Lipskiego Biskupa Chełmińskiego 13. Września 1636. roku, śród licznego zgromadzenia magnatów, w Kollegjacie Łowickiej wyświęcił. Tegoż roku w miesiącu Listopadzie wysłuchał zwyczajnej przysięgi dla Stolicy Apostolskiej Andrzeja Szołdrskiego Biskupa Poznańskiego. W miesiącu Marcu następnego roku, wyświęcił w Warszawie na Biskupa Przemyślskiego w przytomności Króla Władysława, Piotra Gembickiego naówczas Podkanclerzego Koronnego, oraz innych Prałatów, których po szczególe wymienia w swej mówie pogrzebowej po Wężyku Jan Różycki wówczas Kosteński, Srzemski, później Gnieźnieński Proboszcz, naostatek Biskup Chełmiński. We wsi Grabnie leżącej w ziemi Sieradzkiej, gdzie chrzest ś. przyjął, zrobił fundusz na śpiewanie Godzinek na cześć N. Maryi Panny. Błogosławionemu Iwonowi Odrowążowi Biskupowi Krakowskiemu w Presbyterjum Kościoła S. Trójcy XX. Dominikanów wystawił nagrobek marmurowy. Przy Kościele Metropolitalnym Gnieźnieńskim zakrystję nową i obszerną wymurował, wiele naczyń kosztownych temuż Kościołowi ofiarował, które łupieżcy Szwedzcy w roku 1655. zniszczywszy całą Polskę, z sobą unieśli. Zamek w Uniejowie nad rzeką Wartą leżący, niegdyś przez Jarosława Bogurję Skotnickiego, jednego z poprzedników swoich, wybudowany, przez Jawność zupełną ruiną grożący, w nowym guście naprawiać zaczął, a drugi po nim następca takową naprawę skończył. W zamku Łowickim bramę z wieżą wymurował i zegar na niej umieścił. Ogród przy tymże zamku zagranicznemi roślinami ozdobił, i w tymże ogrodzie nad bramą mieszkanie wiejskie urządził. Sprawy o granice dóbr stołowych Arcybiskupich ze szlachtą w sądach Trybunalskich zewszelką pilnością prowadził, i z wielkim kosztem Podkomorzych dla wyprowadzenia prawnych granic sprowadzał. Zabrane bezprawnie majątki nazad poszukiwał; klucz Grzegorzowski, którego dochody Gembicki przeznaczył był na odnowienie Kościoła Katedralnego pożarem zniszczonego, przed skończeniem fabryki, do dóbr stołowych Arcybiskupich nazad przypisał. Poddanych ze skargami z łatwością do siebie przypuszczał i podawane prośby sam czytał. Z natury był skłonnym do gniewu, lecz tę naganną skłonność umiał lak miarkować, że jeżeli którego ze służących przykrem słowem obraził, starał się później uprzejmem i łagodnem postępowaniem wynagrodzić. Dworską służbę porządnie utrzymywał: przyjaciół swoich ze stanu Duchownego poczciwych i uczonych na wyższe stopnie wynosił i beneficjami nagradzał. Od narad publicznych w czasie sejmów, lubo na artrytyzm cierpiący, nigdy się nie uchylał; dla Kościoła i Rzeczypospolitej tyle starań podejmował, że dotąd pamięć jego u wdzięcznych współziomków nie wygasła. O wyniesienie krewnych dbał nie wiele, dla jednego tylko synowca otrzymał Starostwo Sieradzkie od Króla Władysława i dochody jego powiększył. Pobożności szczególniej był oddany i gdy mu podagra dozwalała, zawsze odprawiał Mszę ś., a kiedy złożony był ciężką chorobą, kazał się zanosić do kaplicy domowej, oraz często miał zwyczaj spowiadać się i przyjmować Kommunję ś. Ostatnie jego dzieło dokonane na korzyść wiary i uświęcenia Bóstwa Chrystusowego, godne jest przekazania pamięci potomków. W roku 1638. pod koniec Marca Król Władysław zwołał był sejm walny, na który Arcybiskup, lubo cierpiący na familijną chorobę artrytyczną, pośpieszył, przekładając korzyść Kościoła i Rzeczypospolitej nad zachowanie własnego zdrowia. Sektarze Arjańscy, których bluźniercze dogmata wprowadził był w wieku przeszłym do Małej Polski Faust Socyn rodem z miasta Włoskiego Sjenny, założyli byli w miasteczku dziedzicznem Jakóba Sienieńskiego Rakowie, szkoły swojego wyznania, skąd szkodliwą naukę w około rozszerzali. W pomienionym wyżej roku młodzież szkolna za wiadomością i przyzwoleniem nauczycieli swoich Palladjusza i Andrzeja, dopuściła się niesłychanej zbrodni, która jako popełniona w Państwie Katolickiem, na najsurowsza, zasługiwała karę. Wizerunek Chrystusa Pana na krzyżu wiszącego, okrutnym i pogańskim obyczajem wywlókłszy za miasto, różnemi obelgami znieważyli. Jakób Zadzik Biskup Krakowski wezwał dziedzica tego miastu do stawienia się przed zgromadzonemi na sejmie stanami. Arcybiskup był obecny agitującej się sprawie i przyłożył się niemało do wymierzenia na zuchwalców surowej kary. Postanowieniem Królewskiem i Senatu, szkoła Rakowska rozszerzająca jad zepsucia, zamkniętą została. Drukarnia nawet znajdująca się w tem miasteczku, która wiele ksiąg bluźnierczych na świat wydawała, została zniesioną. W następnych leciech ta obmierzła sekta, wyznawająca podobną do Alkoranu Mahometa naukę, z całej Korony i należących do niej prowincji przeniosła się do innych krajów. Byli jednak niektórzy z mężniejszych różnowierców, a szczególniej przodkujący im Janusz Radziwiłł Książe na Birżach i Dubinkach Podkomorzy W. Księstwa Litewskiego, jeden z najpierwszych w tym kraju magnatów, którzy zanieśli przeciwko tej uchwale oświadczenia w Warszawie, Włodzimierzu i Żytomierzu i chcieli oną obalić. Ale za pomocą Bożą, syczenia tych wężów próżne były i usiłowania ich podobne do ruchów gadziny, której się głowa zetrze. Zresztą rzecz dowiedziona, że ci wszyscy sektarze religijni, byli zawsze zawziętemi nieprzyjaciółmi Chrystusa. Wkrótce po tym sejmie Arcybiskup, pomimo wszelkich usiłowań lekarzy w 63. roku życia, świat ten opuścił. Ze wszelkiemi oznakami świątobliwości umarł on w Łowiczu dnia 23. Maja. Przy zgonie jego znajdowało się wielu Kapłanów i OO. Jezuitów z Kollegium Rawskiego, którzy w ostatnich chwilach udzielali umierającemu pociechy duchownej. Konający kazał otworzyć drzwi pokoju, w którym leżał i sród wielkiego zgromadzenia ludzi ducha wyzionął. Powiada Piasecki, że Arcybiskup ten będąc w ścisłych stosunkach przyjaźni z Urbanem VIII. miał niezawodną nadzieję otrzymania purpury Kardynalskiej, a tak wysoko dla słodyczy i uprzejmości charakteru był cenionym od lego Papieża, że pisał do Króla, aby mu go przysłał w poselstwie. Był on, jak Piasecki powiada, godnym Kardynalskiej purpury. Objęcie miał żywe i łatwe, w naukach i polityce biegły, szczególnej w sprawowaniu interessów publicznych biegłości. Testament zostawił pełny pobożnych zapisów, którego wykonawcą naznaczył Andrzeja Szołdskiego Biskupa Poznańskiego. Kościołowi Metropolitalnemu poczynił znaczne dary, będące dowodem jego przychylności i życzliwych chęci. Nie wyliczamy ich tutaj, gdyż drapieżni Szwedzi żadnego z nich nie zostawili. Pochować siebie kazał w kościele Łowickim i na wybudowanie kaplicy przy nim w stronie południowej przeznaczył 30, 000. złotych. Tę do dziś dnia w pięknym guście wystawioną widzieć można, pokrytą blachą miedzianą, mającą na zewnętrznej ścianie tablicę marmurową z następnym napisem:

Na powiększenie chwały Boskiej,

Na rozmnożenie czci N. Maryi Panny,

Na ozdobienie tej kollegjaty,

Na korzyść własnej duszy,

Na pochowanie ciała,

Na przekazanie pamięci o sobie w potomne czasy

Tę kaplicę

Jan Wężyk

Arcybiskup Gnieźnieński Prymas i Książe Senatu

Wykonawcom testamentu wznieść i uposażyć zalecił.

Dokończona roku MDCXL.

LVII.

JAN LIPSKI.

Niesłusznie Euphormio uszczypliwy satyryk, przepełniony zawiścią ku narodowi Polskiemu, żartobliwie powiada: że Muzy młodziuchne dziewice chciały wstąpić na ziemię Polską, lecz na samym progu przestraszone odwiecznemi śniegami, cofnęły się nazad. Fałsz temu twierdzeniu zadaje tylu sławnych autorów, którzy w tej krainie dawnych Sarmatów, wykształceni na wzorach łacińskich i greckich, dowodnie okazali, że Polakom nie zbywa na chęciach i zdolnościach do nauk. Pomiędzy innemi służyć moie, za przykład Jan Lipski, zrodzony w zielni Rawskiej, należącej niegdyś prawem lennem do Książąt Mazowieckich; później, po wygaśnieniu ich linji, przyłączonej do Korony Polskiej. Ojciec jego Wawrzyniec był Sędzią ziemi Rawskiej, posiadał znaczne dobra i słynął znajomością prawa; matka Anna z Kołacina Nichcianka herbu Półkozice, której krewni za naszych już czasów posiadali znakomite Senatorskie urzęda. Gdy Jan był jeszcze w młodzieńczych leciech, wziął go do siebie dla dalszego kształcenia w naukach Franciszek Lipski Kanonik Gnieźnieński, Władysławowski i Łęczycki, siestrzan i Sekretarz niegdyś Jakóba Uchańskiego Arcybiskupa Gnieźnieńskiego. Ten, jak świadczy napis na nagrobku jego znajdującym się w kościele Krzemienieckim, który własnym kosztem wymurował i uposażył, gorliwie stawał w obronie praw i przywilejów Kościoła na Sejmach, Soborach i w Trybunałach. Bernard Maciejowski Kardynał i Arcybiskup Gnieźnieński ceniąc wysoko jego zdolności i naukę, użył go razem z innemi Prałatami do zawarcia na Soborze prowincjonalnym w Piotrkowie zgromadzonym ugody ze stanem świeckim. Poznawszy dostatecznie przymioty i zdolności synowca swojego, wysłał go do szkół Kaliskich 00. Jezuitów, które do dziś dnia są przybytkiem nauk i sztuk wyzwolonych. Gdy żywy i pojętny z natury dowcip wykształcił w literaturze i filozofji, dla nabrania zagranicznego poloni wysłał go stryj, nieżałując kosztu, do Włoch, gdzie jedynie można było nabrać wyższej oświaty. W tem ognisku Chrześcijańskiego świata wydoskonalił się w naukach teologicznych i prawnych, oraz nabył wprawy w pięknem i poprawnem pisaniu, torując tym sposobem sobie drogę do najwyższych godności. Albert Stanisław Radziwiłł Książe na Ołyce i Nieświżu Wielki Kanclerz Litewski mąż pobożny, uczony i zdaniem wszystkich wielki, w dziele swojem pod tytułem: Westchnienia duszy pobożnej, które przypisał Arcybiskupowi Janowi, następnie o nim w dedykacji powiada: "Kiedymprzed dwódziestą czterą laty przebywał razem z Tobą., widząc Twoję pilność w naukach i czytaniu ksiąg, oraz Twoję gorliwą pobożność, nie wahałem się równie z innemi wieszczym głosem nazwać Cię Rządzca (Regens). Wnioski nasze podwójnie uiszczone zostały, gdyż po powrocie do kraju wnet zostałeś Rządzca kancellarji Królewskiej; później przez Króla, umiejącego cenić ludzi pobożnych, wyniesiony zostałeś na urząd Referendarza i wtedy to mową, czynnościami i pismami tak dalece wsławiłeś imie swoje i Polski, że w Rzymie nawet, jak sam tego byłem świadkiem, brzmiały pochwały twojego rozumu i talentu. " Zasłużył on w całem znaczeniu na tę pochwałę wielkiego męża i w przyszłości uiścił aż nadto powzięte o nim nadzieje. Wnet po przyjeździe z Włoch otrzymał niniejsze beneficja: Kanonję Łęczycką, Probostwo w Mirakowie, Kanonję Gnieźnieńską i Kantorstwo Płockie. Zostawał wtedy na dworze Andrzeja Lipskiego Biskupa Łuckiego Kanclerza Koronnego, tegoż samego nazwiska, ale innego pochodzenia i herbu. Ten będąc surowego i nieprzystępnego charakteru, maki zdawał się cenić zdolności i wysokie ukształcenie jego, lecz gdy mu jeden z dworzan powiedział: że Jan posiada gruntowną i obszerną naukę, dla wypróbowania prawdy tych słów, polecił mu jakieś rozporządzenie do napisania, co on ze zwykłą sobie łatwością i wybornym stylem uskutecznił. Powziął tedy wielki dla niego szacunek i polecił względom Króla Zygmunta, który w osobach duchownych wysoko cenił naukę i pobożność. Jakób Zadzik, który po Stanisławie Łubieńskim Biskupie Płockim został Podkanclerzym, powierzył mu zarząd kancellarji, jakowego urzędu godnym się okazał i wkrótce potem mianowany przez Króla Referendarzem Koronnym, Sekretarzem Królowej Konstancji, Proboszczem katedralnym Krakowskim i Opatem Wąchockim. Zacząwszy tak pomyślnie zawód swój na dworze Zygmunta, niemniej szczęśliwym był za następcy jego Władysława i wkrótce dosięgnął najwyższych zaszczytów. Król Władysław niemniej biegły w literaturze jak sztuce wojowania, polecił mu napisanie mowy pogrzebowej po ojcu swoim Zygmuncie. A lubo Stanisław Łubieński Biskup Płocki, mąż w Kościele i Rzeczypospolitej znakomity, przyjął ten obowiązek na siebie i wybornym stylem mowę napisał, jednak i Jan Lipski napisaną przez siebie mowę, Królowi Władysławowi przypisaną, na widok publiczny wydał, która w Rzymie drukowaną była. Zwróciła ona na siebie uwagę pierwszych w Europie literatów, a znany w naszych czasach Filolog Eryk Puteanus, niezmiernie chwali w niej dobór wyrażeń i poprawność języka.

Po uspokojeniu Prusa w roku 1035. Król Władysław powrócił do Warszawy, i gdy wraz z narodem cieszy się z ustalonego pokoju, radość tę przerwała śmierć Księcia Alexandra Karola, najmłodszego z braci Królewskich, który w dwódziestym pierwszym roku wieku swojego życie zakończył. Okazywał on, jak powiada Piasecki, piękne zarody cnot rycerskich, więcej niźli inni bracia. Król Władysław powierzył Janowi Lipskiemu, naówczas Referendarzowi Koronnemu, zwłoki jego odwieść do Krakowa i pogrzeb sprawić; Lipski spełnił dokładnie dane mu polecenie, oraz napisał mowę pogrzebową po Księciu, którą drukiem ogłosił. Śmierć jakby zazdroszcząc laurów, któremi się okrył Król Władysław, powtórną ofiarę w domu Królewskim wybrała. Książe Jan Albert Kardynał Biskup Krakowski wyjechał był do Włoch i obrawszy mieszkanie w Padwie, zwiedzał stamtąd rozmaite miasta Włoskie; lecz wkrótce złożony chorobą, po kilku miesiącach, w samym kwiecie wieku żyd przesiał, z wielkim żalem Króla i magnatów, z których wielu nie pochwalało tej podróży Księcia, jako nieodpowiednej jego wysokiej godności. Po śmierci Jana Alherta osieroconą była Katedra Krakowska, na którą Król Władysław wyniósł Jakóba Zadzika Biskupa Chełmińskiego, W. Kanclerza Koronnego; Chełmińską zaś powierzył Referendarzowi Lipskiemu, a Papież Urban VIII. takowy wybór potwierdził. Jan Wężyk, śród licznego zgromadzenia magnatów, wyświęcił przyszłego następcę swego w kollegjacie Łęczyckiej dnia 13. Września 1636. roku. Djecezja ta podczas wojny ze Szwedami zniszczoną była, wsie przez mieszkańców, parafje przez Księży były opuszczone, przeto Lipski wnet po objęciu rządów gorliwie zajął się ulepszeniem ich bytu, tak dalece, że mieszkańcy do dziś dnia przechowują wdzięczną pamięć swego Pasterza. Cześć Świętych Pruskich Patronów troskliwie pielęgnował; w tym celu polecił Fryderykowi Szembekowi pobożnemu i uczonemu Kapłanowi zakonu Jezusowego opisać życie Błogosławionego Jana Lobedan Bernardyna w kościele Chełmińskim swojego zakonu spoczywającego; Bł. Doroty Prusaczki w kościele Katedralnym Poznańskim w Marienwerder, przez Lutrów na swój użytek obróconym, pogrzebionej, oraz Bł. Jutty de Sangerhausen w kościele Chełmińskim Katedralnym pogrzebionej. Zamyślał on o odnowieniu wielu gmachów publicznych, lecz krótkość rządów i zajęcie się ważniejszemi sprawami stanęło temu na przeszkodzie. Król Władysław w roku 1637. użył go do ważnego i kosztownego poselstwa do Wiednia dla proszenia o rękę Cecylji Renaty. Odprawił on to poselstwo razem z Janem Kazimierzem bratem królewskim i Gasprem Hrabią Dönhoffem Wojewodą Sieradzkim, oraz assystował oblubienicy królewskiej w podróży jej do Warszawy. Wyborne mowy jego miane do Cesarza i Cecylji Renaty wyszły na widok publiczny i dotąd wysoko cenione są w świecie uczonym.

Gdy w następnym roku Arcybiskup Wężyk umarł z choroby artrytycznej, dwór chciał wynieść na tę wysoką godność jak o tem wiem z pewnych dowodów) Piotra Gembickiego Biskupa Przemyślskiego W. Kanclerza Koronnego, lecz ten żadną miarą nie chciał przyjąć ofiarowanego mu zaszczytu. W razie jeśliby przyjął, pieczęć Wielką Koronną przeznaczano Lipskiemu, który, jak czytam w kopji listu jego do Jakóba Zadzika Biskupa Krakowskiego pisanego, wolałby do Kalkuty płynąć, niżeli na dwór powracać. Skoro tedy Gembicki nie chciał przyjąć ofiarowanego zaszczytu, a Jakób Zadzik nie starał się o pozyskanie jego, Lipski protegowany przez Królowę Cecylję Renatę wyniesiony został na godność Prymasowską, pomimo niechęci i szemrania wielu Prałatów, którzy dojrzalszego wiekiem i więcej zasłużonego chcieli widzieć na tej pierwszej w kraju katedrze. Czytałem w tym przedmiocie pisany list Stanisława Łubieńskiego Biskupa Płockiego, w którym powiada, że brat jego. Maciej Biskup Władysławowski, zmarły w Rzymie podczas wielkiego Jubileuszu w roku 1600. ze wszelką oznaką świątobliwości, starał się u Klemensa VIII. a podobno i wyjednał, że tylko z Katedry Władysławowskiej można było być przemieszczonym na katedrę arcybiskupią. Dwór jednak niezważając na to, Lipskiego mianował Arcybiskupem Gnieźnieńskim. Jerzy Ossoliński, naówczas Podkanclerzy Koronny, zostający z Lipskim w ścisłych stosunkach przyjaźni, wszelkich starań dokładał aby go wynieść na ten stopień, jak o tem świadczą listy Lipskiego, które mam pod ręką. Mm zaś opuścił katedrę Chełmińską, na której zaledwo trzy lata zostawał, napisał rozporządzenie względem przyprowadzenia tej djecezji, zniszczonej przez wojnę, do dawnego stanu, znajdujące się w aktach Biskupów Chełmińskich, które gdyby dokładnie spełnione zostało, djecezja ta i katedra w nader kwitnącym zostawałyby stanie. Nie spełniwszy przeto chwalebnych zamiarów swoich, dokonanie onych zostawił przyjaznemu sobie następcy Gasprowi Działyńskiemu; sam zaś otrzymawszy potwierdzenie stolicy Apostolskiej i przyjąwszy z rąk Macieja Łubieńskiego Biskupa Władysławowskiego przysłany mu od Urbana VIII. akt przemieszczenia i palljum, w roku 1639. objął rządy Archidjecezji. W tymże samym roku w licznym i świetnym orszaku panów i szlachty Wielkopolskiej przybył do Gniezna. Powitał go w imieniu Kapituły wyborną mową Stanisław Sławiński Kanclerz, Gnieźnieński, Poznański i Łęczycki Kanonik, dnia 22. Sierpnia, która wydaną została na widok publiczny. Z Gniezna udał się do miasta Srzody, gdzie wedle dawnego zwyczaju zagaił Sejmik Panów i Szlachty Wielkopolskiej, później znajdował się na Sejmie walnym przez Króla zwołanym. Okazał tam niepospolitą swą uprzejmość, wymowę, biegłość w sprawowaniu interesów i takowemi przymiotami zjednał powszechną miłość i szacunek. Nieco przedtem Książe Jan Kazimierz, następca Władysława IV. na tronie Polskim, uwięzionym został we Francji, jak o tem obszernie czytać można w dziele Everharda Vassemberga pod tytułem: Carcer Gallicus. Lipski oburzony na czyn tak niegodziwy pisał do Klaudjusza de Mesmes Konsula Francuzkiego w Hamburgu, którego przed kilka, laty poznał był w Prussiech, podczas toczących się układów w Stummdorff, zarzucając mu że jakoby za jego namową Książe uwięzionym został. Obszerny ten list pisany był z Lubawy, gdy jechał dla objęcia rządów Archidjecezji, i znajduje się równie jak odpowiedź nań P. de Mesmes w wyżej przytoczonem dziele. Przywiedzione tam jest zdanie niektórych osób, że Arcybiskup postąpił w. tym razie nieodpowiednie swojej wysokiej godności, wdając się w piśmienną korrespondencye z człowiekiem nie będącym ani świetnego rodu, ani wielkiego u dworu znaczenia, zajmującego się jedynie literatura., i którego rząd używał do interesów handlowych.

Za czasów tego Arcybiskupa Kalwiniści Wileńscy dopuścili się okropnej i oburzającej zbrodni. W pobliżu kościoła ś. Michała Archanioła Zakonnic reguły ś. Franciszka, fundacji sławnego bohatera Lwa Sapiehy Wojewody Wileńskiego, znajdował się pałac Radziwiłłowski, a w nim bożnica Kalwinistów, która zostając pod opieką możnego domu Radziwiłłów rozszerzała bezkarnie szkodliwą naukę w mieście Wilnie. Zdarzyło się pewnego razu, że jeden z Ministrów Kalwińskich obchodząc urodziny dziecka swojego, sprosił dużo gości, z których jedni zajęci byli wesołą biesiadą, drudzy dla zabawy zaczęli z łuku ciskać strzały do wizerunków Aniołów znajdujących się na froncie kościoła. Nie przestając na tem posunęli się dalej w swem szaleństwie i w przysionku kościoła zawiesili psa na krzyżu przybitego. Abraham Wojna, gorliwy Pasterz domu Bożego, dla poniszczenia się zadanej świętym obrazom i krzyżowi obelgi, zapozwał przed zgromadzone na Sejmie Stany Krzysztofa Radziwiłła Wojewody Wileńskiego. Obecnym był na tym Sejmie Arcybiskup, i w obszernej a wybornej mowie wystawił całą szkaradność tego występku, przywiódłszy na pamięć przykłady dawnych wieków, w których obelgi zadawane świętym obrazom sprowadzały straszliwą niebios karę. Radziwiłł jednak, przeciw któremu mowa ta skierowaną była, oraz inni różnowiercy zwolennicy jego zapobiegli temu, że przestępcy wedle całej surowości praw ukarani nie byli. Wszakże Arcybiskup z innymi Senatorami duchownego i świeckiego stanu dokazał tego, że bożnica ta zamkniętą została, a Kalwinistom pozwolono tylko na przedmieściu nabożeństwo swe odprawiać. Tym sposobem herezja stanowczym ciosem ugodzoną została, i po wygaśnieniu linji Radziwiłłów zwanej Czarną, straciła całą swą potęgę, i jakby po wyjęciu żądła stała się nieszkodliwą. Arcybiskup ten zamyślał o zwołanie Soboru prowincjonalnego dla odnowienia karności kościelnej i poprawy duchowieństwa; oraz dla uproszenia u Boga pomyślnego biegu spraw publicznych i obrad Sejmowych nakazał supplikacje po całej archidjecezji, ale te chwalebne czynności jego śmierć wczesna przerwała. Odprawił w Warszawie obrzęd chrztu Zygmunta Kazimierza syna Króla Władysława i Cecylji Renaty. Starał się ze wszelką przyzwoitością utrzymać powagę godności Prymasowskiej i napisał pochwałę onej, którą mi czytać zdarzyło się. Z znakomitemi w kraju osobami miał ścisłe stosunki przyjaźni, i z niemi naradzał się w ważniejszych interesach Państwa. Z liczby tych przedniejsi byli: Jerzy z Tenczyna Ossoliński naówczas Podkanclerzy Koronny, Jakób Sobieski naówczas Wojewoda Ruski, później Kasztelan Krakowski, ojciec szczęśliwie nam dziś panującego Jana III., Alexander Trzebiński Referendarz Koronny, później Biskup Przemyślski i Podkanclerzy Koronny. Jakóba Zadzika Biskupa Krakowskiego, od którego wiele pomocy doświadczył i sam był mu niemałą pomocą radą i piórem w czasie sprawowania przez niego urzędu Kanclerza, synowskiem kochał, że lak rzekę, przywiązaniem, i przypisał mu wydany przezeń roku 1628. krytyczny rozbiór dzieła pod tytułem: Panegiryk Gustawa, napisany przez Eljasza de Nukois czyli Daniela Kazimierza Kruzjusza rodem z Gdańska, zawierający uszczypliwą satyrę na Królów Polskich. Jak będąc Biskupem Chełmińskim dbał troskliwie o pomnożenie czci Świętych Pańskich, lak równie będąc Arcybiskupem niezaniechał tego świętego obowiązku. W Warcie w kościele XX. Bernardynów przed wielkim ołtarzem spoczywały od lat stu górą wielą cudami słynne zwłoki Bł. Rafała Proszowianina Minoryty, które Arcybiskup w czasie swojej bytności w Warcie, kazał ze sklepu wydobyć i śród licznego zgromadzenia ludu w grobie marmurowym złożył. Opisanie lego obrzędu wybornym stylem dokonane, wydane zostało na widok publiczny. Gospodarkę w dobrach arcybiskupich pilnie i umiejętnie prowadził; dworską służbę swoję na świetnej stopie trzymał i w każdym razie starał się utrzymać powagę prymasowskiej godności. Dla domowych był uprzejmym i łagodnym, oraz starał się los im zapewnić, uczonych szczególniej poważał i wspierał. Miał przy boku swoim doradcę i spowiednika Mikołaja Trzaskowskiego zakonu Jezuitów, sławnego Teologa, który na zjeździe w Toruniu był jednym z delegowanych i lam życie zakończył. Arcybiskup ten wiedząc że we wszystkich narodach utrzymywanie w dobrym stanie, i ozdabianie gmachów publicznych uważa się za niemała zasługę, a opuszczenie ich i zaniedbanie za niedarowaną winę i niedbalstwo, nietylko wzniesione przez poprzedników swoich gmachy utrzymywał w dobrym stanie, i kosztu na ozdabianie ich nie żałował, ale nadto nowe wznosił dla korzyści i wygody następców swoich. Pałac arcybiskupi w Warszawie powiększył i ogrodzenie które było z drzewa zrzucił a murem go opasał i bramę z ciosanego kamienia wyprowadził. W ogrodzie znajdującym się przy zamku Łowickim salę w pięknym guście wybudował. W Łyskowiczach pałac drewniany na podmurowaniu dość pięknej architektury wybudował i w nim wizerunki Arcybiskupów Gnieźnieńskich ze stosownemi napisami umieścił. Na froncie znajduje się następny napis: "Jan z Lipca Arcybiskup Gnieźnieński wzniósł tę budowlę dla swojej i następców swoich wygody i odpoczynku po pracach publicznych i zgiełku miejskim, oraz obrazami Arcybiskupów Gnieźnieńskich, ze starożytnych pomników zdjętemi, ozdobił, roku Pańskiego 1640. za sprawowania rządów Kościoła Rzymskiego przez Urbana VIII. za panowania Cesarza Ferdynanda III. i Króla Sarmatów Władysława IV." W majętności dziedzicznej Lipcu wystawił również pałac murowany. Gdy sprawował poselstwo do

Ferdynanda III. dla pozyskania w imieniu Króla Władysława ręki Cecylji Renaly, otrzymał tytuł Hrabiego ś. Cesarstwa Rzymskiego dla siebie, braci swoich i ich prawnego potomstwa. W dyplomacie nadającym mu ten tytuł jest wzmianka o protoplascie Arcybiskupa Jarosławie z Lipca Podskarbim Ziemowita Księcia Mazowieckiego, ojca Cymbarki żony Ernesta Arcyksięcia Austryackiego a matki Cesarza Fryderyka III., który wiele się przyczynił do zawarcia pomiędzy wyżej wspomnionemi osobami ślubów małżeńskich.

Tymczasem śmierć nielitościwą zajrzała tego męża tylą zdolnościami obdarzonego Kościołowi i Rzeczypospolitej, i w kwiecie wieku, po dwuletniem sprawowaniu rządów Archidjecezji, wydarła przyjaciołom i podwładnym. W roku 1641. przybył do Gniezna w zamiarze zwiedzenia Kościoła Metropolitalnego i oddania czci zwłokom ś. Patrona, gdy dotkliwe cierpienia pochodzące z kamienia, ostrzegły go o zbliżającym się kresie żywota. Osłabiony chorobą zawieziony został do Łyskowic ulubionego przez się miejsca, i tam po zrobieniu testamentu i przygotowaniu się na śmierć przez spowiedź i przyjęcie Sakramentów śś. ze wszelką świątobliwości oznaką życie zakończył dnia 13. Maja w dzień ś. Serwacego Patrona kościoła metropolitalnego i całej Archidjecezji, pod koniec mszy ś. którą odprawiał spowiednik jego Mikołaj Trzaskowski. Jerzy Ossoliński Podkanclerzy Koronny, dowiedziawszy się o niebezpiecznej chorobie jego, przybył jak najrychlej z Warszawy, ażeby drugą połowę duszy swojej mógł przed śmiercią uścisnąć, lecz nie znalazł go przy życiu, i rzewnemi łzami opłakał śmierć przyjaciela. Tak bowiem ścisła pomiędzy temi znakomitemi ludźmi panowała przyjaźń, że z najsławniejszemi starożytnemi wzorami w porównanie iść mogła. Ażeby zaś temu związkowi przyjaźni tem większą trwałość nadać, Jerzy Ossoliński synowicę swoję córkę Maxymiljana Podskarbiego Nadwornego połączył związkiem małżeńskim z synowcem Arcybiskupa Janem Albrychtem, który był później Wojewodą Rawskim. W testamencie swoim przeznaczył 15, 000. złł. na wzniesienie marmurowego nagrobku ś. Wojciechowi, które wątpię żeby w zupełności użyte były na ten jaki dopiero widzimy; chyba że synowiec jego Konstanty Arcybiskup Lwowski Administrator Opactwa Andrzejowskiego ma zamiar kosztowniejszym upominkiem ozdobić grób Świętego. Arcybiskup Jan pochować siebie kazał w Łowiczu, i na ten cel wybudować kaplicę naprzeciw Wężykowskiej pod wezwaniem Bożego Ciała, oraz na śpiewanie w niej mszy ś. w tydzień pewną summę przeznaczył. Kaplica ta blachą miedzianą kryla znajduje się w północnej stronie kościoła. Prócz innych pobożnych zapisów w testamencie jego wyrażonych, które Symon Okolski w tomie 2-m dzieła swego Świat Polski, wymienia, zapisał annuaty dla kościoła metropolitalnego 2, 000. złotych. Pogrzeb, stosownie do woli jego odbył się w Łowiczu, a zwłoki do czasu wybudowania kaplicy złożone były w sklepie kaplicy Arcybiskupa Uchańskiego, z którym połączony był związkiem pokrewieństwa. Wzrostu był wysokiego, rysów twarzy przyjemnych i rumieńcem ozdobionych, włosów ciemnych, w ostatnich leciech siwizną przyprószonych, które dawnym strzygł zwyczajem i w górę po austrjacku zaczesywał. W jedzeniu, jak Piasecki powiada, był wstrzemięźliwym, lecz gdy gości u siebie przyjmował, umiał połączyć wytworność z obfitością. Mowę pogrzebową przy wyprowadzeniu ciała miał Stanisław Tomisławski Zgromadzenia Jezusowego Kaznodzieja królewski. Znajdował się na tym obrzędzie obecnym Jerzy Ossoliński, który brata zmarłego Arcybiskupa Filipa Scholastyka Gnieźnieńskiego Kanonika Płockiego i Sandomierskiego, później Administratora Opactwa Wąchockiego, oraz innych krewnych Arcybiskupa wziął pod swą protekcję, i w każdym razie okazywał im wielką pomoc. Miał też i Ossoliński jako niepospolity mówca, pochwalną mowę na cześć zmarłego Arcybiskupa. Kończąc wreście opisanie dziejów Arcybiskupa Lipskiego którego pochwałę zostawujemy bieglejszym piórom, przystępujemy do opisania dziejów następcy jego.

LVIII.

MACIEJ ŁUBIEŃSKI.

Nie będę zagłębiać się w badania początkowych dziejów herbu Pomian, ani śledzić w szczątkach starożytności Polskich pochodzenia familji herb ten noszących Jarandów i Hebdów z Niewiesa, oraz czy ród Łubieńskich w prostej linji od nich pochodzi, przestaję na tem, że Maciej Łubieński, którego życie i dzieje mamy następnie opisać, urodził się w ziemi Sieradzkiej, tem siedlisku znakomitych ludzi przeszłego i teraźniejszego wieku. Rodzice jego posiadający niewielki majątek byli: Swientosław i Barbara z Zapolic, cioteczna siostra Macieja z Bużenina Pstrokońskiego, naprzód Biskupa Przemyślskiego Kanclerza Wielkiego Koronnego, później Biskupa Władysławowskiego i Pomezańskiego, kobieta staroświeckich obyczajów, jak o tem czytać można na nagrobku jej znajdującym się w kościele katedralnym, matka dziesięciorga dzieci.

Pomiędzy temi Maciej i Stanisław zasiadali Biskupie katedry. Albert chociaż mógł przez protekcje braci dosięgnąć podobnego zaszczytu, wolał przestać na kanonji Krakowskiej i probóstwie Półtowskiem, i nie ubiegał się o wyższe w kościele stopnie. Marcin w młodzieńczym wieku wstąpił do zakonu OO. Jezuitów, w którym nabywszy znajomości litteratury i teologji, był Przełożonym Kollegjum i domu Professów w Krakowie, oraz słynął z świątobliwości swojej; siostra była zakonnicą Cysterką w zakonie Ołobockim, później jako Przełożona rządziła tym klasztorem z równąż roztropnością jak łagodnością. Maciej Lubieński urodził się w Łubnie majętności dziedzicznej swoich rodziców w roku 1572. dnia 2. Lutego w uroczystość N. Maryi Panny Gromnicznej, ochrzczony w kościele parafjalnym Wąglczowskim, gdzie później kościoł wymurował, jak o tem niżej powiemy. Gdy doszedł lat młodzieńczych, Albert Zajączkowski Opat Wągrowski poznał zdolności jego, i wziąwszy z domu rodziców, zajął się jego wychowaniem. Oddał go naprzód do szkoły parafjalnej Sieradzkiej, później do Kollegium Poznańskiego 00. Jezuitów, które niedawno przedtem Adam Konarski Biskup Poznański był ufundował, gdzie ćwiczył się w literaturze i teologji. Następnie Maciej Pstrokoński wysłał kosztem swoim jako siestrzana do Niemiec i Włoch, gdzie nabywszy znajomości prawa kanonicznego powrócił do Polski i zostawał przy wuju swoim, którego był Sekretarzem, oraz nabył tam takiej biegłości w sprawowaniu interessów, że później przez własne zasługi otworzył sobie drogę do dalszych zaszczytów. Był świadkiem bitwy z rokoszanami pod Guzowem, który się może nazwać Farsalją Polską, razem z Pstrokońskim i młodszym bratem, który był poźniej Biskupem Płockim i tę wojnę domową opisał. Został później za staraniem wuja Sekretarzem kancellarji Królewskiej. Król Zygmunt nagradzając jego cnoty i prawość charakteru, uposażył go bogatem probostwem Łęczyckiem. Wczesna śmierć Pstrokońskiego zdawała się mu zagradzać drogę do dalszego wyniesienia się; lecz Król Zygmunt znając, jak wiele na tem zależy, ażeby łudzi zdolnych i cnotliwych wedle zasług nagradzać, Łubieńskiego, pozbawionego swego Protektora, używał do ważnych interessów w zamiarze wyniesienia go później na katedrę Biskupią. Tym czasem oprócz probostwa Łęczyckiego, kanonji Gnieźnieńskiej i Krakowskiej, katedry Sandomierskiej, powierzył mu w zarząd zupy solne Krakowskie; jakowy obowiązek przez lat kilka z wielką bezinteressownością spełniał, i gdy dla drugich było to środkiem prędkiego zbogacenia się, on zaniechał wszelkich nieprawych korzyści. Król Zygmunt dla wynagrodzenia zasług jego, po przemieszczeniu Henryka Firleja Podkanclerzego z katedry Łuckiej na Płocką, powierzył mu roku 1616. wakujące opactwo Miechowskie Kanoników regularnych od Grobu ś., i zalecił obiór jego na Opala zakonnikóm tego klasztoru. W tym razie Łubieński okazał wielką skrupulatność, gdyż nie chciał z polecenia Papieża (per commendam) piastować tej godności, ale przyjął na siebie suknię Kanoników regularnych, i odbywszy rok nowicjatu 28. Sierpnia 1618. roku, jako w dzień poświęcony czci Wielkiego Doktora Kościoła Ś. Augustyna, którego regułę zakon ten wyznaje i uważa go za założyciela swego, złożył uroczyste śluby w ręce Tomasza Oborskiego Biskupa Laodycejskiego i od niego w tenże sam dzień, wedle przepisu Papieżów, wyświęcony na Opata Infułata, w obecności brata jego Stanisława Łubieńskiego Opata Tynieckiego, oraz Bogusława Radoszewskiego Opata ŚtoKrzyzkiego na Łysej Górze; później przez włożenie rąk na głowę potwierdzony na Przełożonego tego zakonu przez Marcina Szyszkowskiego Biskupa Krakowskiego Księcia Siewierskiego. W sprawowaniu tych rządów zjednał sobie wielką wziętość przez łagodność obyczajów, ścisłe zachowanie reguły zakonnej, rzadką hojność dla kościoła i zakonu. Obszernie i dokładnie opisał to wszystko w swojej Miechowii Samuel Nakielski Doktor Teologji członek tegoż zgromadzenia, Proboszcz Ś. Jadwigi przy moście Królewskim w Krakowie.

Tak znakomite cnoty musiały otworzyć mu drogę do wyższych w kościele zaszczytów. Jakoż Zygmunt Król mając zawsze na pierwszym względzie, ażeby godnym poruczać wysokie zaszczyty i urzęda, i umiejąc trafnym sądem ocenić zasługi Łubieńskiego, wyniósł go w roku 1020. na wakującą po śmierci Jerzego Zamojskiego katedrę Chełmińską, oraz polecił go względóm Papieża Pawła V., który pozwolił mu z powyższą katedrą, nieposiadającą znacznych dochodów, zatrzymać opactwo Miechowskie. Ostatnich dni Października tegoż roku, Marcin Szyszkowski Biskup Krakowski w assystencji Jana Wężyka Biskupa Przemyślskiego i Tomasza Oborskiego Biskupa Laodycejskiego Suffragana Kanonika Krakowskiego, wyświęcił go na Biskupa w kościele katedralnym Krakowskim. Po dokończonym obrzędzie wyświęcenia, pośpieszył dla objęcia rządów djecezji i odprawił wstęp na katedrę w kościele Chełmińskim Kanoników regularnych, gdyż ani w Krasnostawiu, ani w Chełmnie nie było naówczas kościoła katedralnego. Uprzejmością, grzecznością, pobożnością swoją zjednał przychylność wszystkich Panów i szlachty tej prowincji. Tomasz Zamojski naówczas Wojewoda Kijowski, później Wielki Kanclerz Koronny, Pan obszernych w tamtych stronach włości, tak wysoko cenił prawość charakteru i przyjazne dla siebie chęci Biskupa Łubieńskiego, że w księgach publicznych i robionym przed śmiercią testamencie mianował go opiekunem jedynego syna swego Jana, który był później Wojewodą Sandomierskim. Jak zaś chwalebnie sprawował rządy djecezji, wspomina o tem brat jego Stanisław Biskup Płocki w dziele: o należytem sprawowaniu urzędu Biskupiego, gdzie obracając mowę do niego lak powiada: "Jak tylko przyjąłeś na siebie urząd Biskupi, całą swą usilność obróciłeś na dokładne spełnienie jego obowiązków, trawiąc na tem swe dzienne i nocne godziny. Sam lego świadkiem byłem, że w ciągu lal dwóch od czasu kiedyś przyjął na siebie obowiązek Pasterski, zwiedziłeś całą djecezję, nie zostawiwszy żadnego miejsca, żadnego najodleglejszego kątka, któregobyś nie obejrzał, gdziebyś zbawiennych przestróg i nauk nie zostawił." To chlubne świadectwo, wymównem piórem brata oddane, jest niezaprzeczonym dowodem jego Pasterskiej czujności. Do dziś dnia widzieć można w Krasnostawiu piękną architekturą wystawiony przez niego kościoł katedralny, w miejscu dogodnem i niezbyt od Chełmna oddalonem. Sprawował rządy lej djecezji z przykładną gorliwością lat siedm; po upłynieniu których, w roku 1626. Król Zygmunt przemieścił go na katedrę Poznańską, jako stopniem i dochodami znakomitszą, wakującą po przemieszczeniu Jana Wężyka na Arcybiskupstwo Gnieźnieńskie. Zwołał był wtedy Król sejm walny do Torunia dla naradzenia się o środkach prowadzenia wojny z Gustawem Adolfem synem Karola Księcia Sudermanji, który opanowawszy tron Szwedzki, Zygmuntowi prawem następstwa należący, zagarnął Inflanty, prowincję Polską, i tegoż samego roku zwrócił swój oręż na Prussy, gdzie mu dostarczył koni, wojska i potrzeb wojennych Jerzy Wilhelm Elektor Brandeburgski Książe lenny w Prusiech, oraz pozwolił zająć port Piławski; wsparty takowemi posiłkami Gustaw Adolf, groził niebezpieczną dla Polski wojną. Przybył na ów sejm i Łubieński, ażeby radą pomódz zagrożonej Ojczyznie, gdy tym czasem Jan Wężyk Biskup Poznański, po śmierci Henryka Firleja, przemieszczonym został na katedrę metropolitalną; wakujące przeto Biskupstwo Poznańskie Król powierzył Łubieńskiemu. Rzadkie szczęście spotkało Wężyka, że tak dostojnego i w obyczajach podobnego sobie zostawiał następcę, ale Łubieński równie godnego zostawiał następcę na katedrze Chełmińskiej w osobie Remigjusza Koniecpolskiego, ze znakomitych pochodzącego przodków, brata rodzonego Stanisława Kasztelana Krakowskiego i Hetmana Wielkiego Koronnego, tylą zwycięztwy wsławionego, oraz Krzysztofa Bełzkiego i Jana Sieradzkiego Wojewodów. Na opactwie Miechowskiem miał następcę Achacego Grochowskiego Biskupa Przemyślskiego Nominata Łuckiego, który dlatego zgromadzenia równie był przychylnym i hojnym jak Łubieński. Otrzymawszy od Urbana VIII. potwierdzenie przemieszczenia swego objął rządy djecezji i prawością charakteru, oraz staroświecką szczerością zjednał wkrótce przychylność Senatorów i szlachty. Znalazł kościoł katedralny okropnie zniszczony przez pożar, który miał miejsce za czasów Andrzeja Opalińskiego poprzednika Wężyka. Był on, jak słyszałem od Jana Lubrańskiego znanej pobożności Biskupa, kryty blachą miedzianą, którą płomień wraz z całym dachem albo w niwecz obrócił, albo stopił, a sklepienie kościoła po większej części zapadło. Pilnie zajął się był Łubieński odnowieniem kościoła i zaczął był już skupować blachę miedzianą na pokrycie dachu, gdy tym czasem po śmierci Marcina Szyszkowskiego Biskupa Krakowskiego i wyniesieniu na tę katedrę Andrzeja Lipskiego herbu Grabie, wakującą katedrę Władysławowską Król jemu powierzył; tak tedy zamiar odnowienia kościoła katedralnego Poznańskiego musiał zostawić następcy swemu Adamowi Nowodworskiemu, który większą część dachu pokrył blachą miedzianą, a następca jego Andrzej Szołdrski z królewskim przepychem dzieła tego dokończył, i kościoł ten lak ozdobnie upiękrzył, że każdy z późniejszych następców podziwiać, a nie dorównać jest w stanie. Nadto tenże Szołdrski kapitule katedralnej, posiadającej szczupłe dochody, zapewnił znaczne fundusze i zostawił pamiątkę po sobie, jako kapłan za dni swoich wielki, dbający o dobro kościoła i chwałę domu Bożego. Lecz wróćmy do opisania dalszych dziejów Łubieńskiego. Przemieszczenie jego na katedrę Władysławowską potwierdził Papież Urban VIII. Z jaką Pasterską pieczołowitością rządził tą djecezją, jak wdzięczną po sobie zostawił pamięć, jak hojnym był w ozdobieniu oblubienicy swojej kościoła katedralnego, świadczą do dziś dnia ślady rządów tego pobożnego i prawego Pasterza.

Nie miał zamiaru Łubieński starać się o wyższe szczeble w hierarchji kościelnej, i umyślił do końca życia zostawać na tej katedrze, jak o tem przekonywa nagrobek, który kazał sobie postawić w kościele katedralnym Władysławowskim. Zdarzyło się tym czasem, że Jan Wężyk w samej sile wieku wzorowe życie zakończył świątobliwą śmiercią. Po zgonie jego Władysław IV. chciał powierzyć Prymasowską dostojność Jakóbowi Zadzikowi Biskupowi Krakowskiemu, jak o tem przekonałem się z kopij listów, które miałem pod ręką, Króla, oraz Jerzego Ossolińskiego naówczas Podkanclerzego Koronnego i odpowiedzi na nie Zadzika, w której z powodu podeszłego wieku wymawia się od przyjęcia wspomnionego urzędu, oraz wymienia inne przyczyny, które zniewalają go do odrzucenia łaski Królewskiej, a przy tem radzi Królowi, ażeby Łubieński wiekiem i dawnością wyświęcenia najstarszy z Biskupów, był wyniesiony na katedrę metropolitalną. Łubieński ze swej strony, jak to widać z listu jego do Biskupa Krakowskiego pisanego, który w kopji miałem, radził mu ażeby nie zaniechał przy tej okoliczności korzystania z prerogatywy od dawna służącej Biskupom Krakowskim postępowania na katedrę Arcybiskupią, o potwierdzenie jakowej poprzednik jego Hieronim Rozrażowski starał się w Rzymie, i której zaniedbanie przypisywane będzie jego niedbałości. Ale gdy Biskup Krakowski stanowczo odmówił takowego zaszczytu, a Piotr Gembicki Biskup Przemyślski Wielki Kanclerz Koronny, któremu wedle prawa i urzędu stopień ten należał, również żadną miarą niedał się nakłonić do przyjęcia go, Łubieńskiemu zaś dwór był nie przychylny, Jan Lipski protegowany przez Królowę Cecylję Renatę z katedry Chełmińskiej przemieszczony został na metropolitalną, co dało powód do niejakich zażaleń ze strony Macieja Łubieńskiego i brata jego Stanisława Biskupa Płockiego. Po krótkiem jednak sprawowaniu rządów metropolitalnych przez Lipskiego, Łubieński, siedmdziesięcioletni już starzec, bez żadnych o to starań wyniesionym został na godność Arcybiskupią. Władysław IV. w nagrodę długoletnich zasług jego dla kościoła i Rzeczypospolitej wyświadczonych, ofiarował mu tę godność, i na potwierdzenie Papieża Urbana VIII. w roku 1641. przedstawił. W roku następnym otrzymał przysłany z Rzymu akt przemieszczenia i dla objęcia rządów Archidjecezji przybył do Łowicza, gdzie z rąk Andrzeja Szołdrskiego Biskupa Poznańskiego w roku 1642. w tamtejszej Kollegjacie przyjął palljum, jako oznakę metropolitalnej godności. W tymże roku odprawił uroczysty wstęp na katedrę w uroczystość przeniesienia zwłok Ś. Patrona Wojciecha, przybywszy do Gniezna, w skromnym lecz przyzwoitym orszaku, któremu niemało świetności przydali: Andrzej Szołdrski Biskup Poznański i Piotr Gembicki Przemyślski, Nominał Krakowski Wielki Kanclerz Koronny. Z magnatów Wielkopolskich jeden tylko znajdował się obecnym Hieronim Radomicki Wojewoda Inowładysławowski, oraz liczna szlachta z Wielkopolski i ziemi Sieradzkiej. W imieniu Kapituły powitał go Albert Grabowski Kanonik Gnieźnieński i Poznański, który był później Biskupem Ermeńskim, Suffraganem Poznańskim, Kanclerzem Arcybiskupa Wacława Hrabiego na Lesznie i umarł w Łyszkowicach 1660. roku, Prałat znany z rozumu i prawości charakteru. Zaraz po objęciu rządów Metropolji postanowił zwiedzić całą Archidjecezję i dał znać Archidjakonom, aby mu w tej podróży towarzyszyli. Były to wstępne przygotowania do Soborów Archidjecezalnego i Prowincjonalnego, które Arcybiskup zwołać zamierzył. A naprzód Archidjecezalny na dzień 7. Lipca 1643. roku zwołał do Uniejowa, którego uchwały i postanowienia zmierzające do utrzymania karności w Duchowieństwie drukiem są ogłoszone, przeto ich tu nie powtarzamy. Dołączone jest do nich Kazanie Sebastjana Victora Kanonika Łowickiego: "o godności i należytem spełnianiu urzędu Kapłańskiego" godne uważnego czytania i zgłębiania. Wkrótce po zakończeniu lego Soboru, zwołał Sobór prowincjonalny do Warszawy na dzień 8. Listopada tegoż roku, o czem dał znać wszystkim djecezalnyni Biskupom. Na dzień naznaczony zebrali się wszyscy prawie Biskupi, wyjąwszy Stanisława Grochowskiego Arcybiskupa Lwowskiego, który przysłał delegata swojego. Znajdowali się na tym Soborze narodowym osobiście Biskupi: Piotr Gembicki Krakowski, Mikołaj Albert Gniewosz Władysławowski, Andrzej Szołdrski Poznański, Andrzej Gembicki Łucki, Alexander Trzebiński Przemyślski Podkanclerzy Koronny, Jerzy Tyszkiewicz Zmudzki, Paweł Piasecki Chełmiński, Alexander Sokołowski Kijowski, Andrzej z Leszna Kamieniecki, Mikołaj Krasnowski Wendeński Administrator Opactwa Czerwieńskiego. Inni przysłali delegatów swoich, jak również Kapituły katedralne; prócz tego wielu znajdowało się Opatów na tym Soborze, który posiedzenia swoje odbywał w kollegjacie Warszawskiej ś. Jana. Ponieważ akta tego Soboru drukiem ogłoszone, nie mamy potrzeby ich tu przytaczać. Dla zatwierdzenia czynności lego Soboru Arcybiskup wysłał do Rzymu Jana Judyckiego Doktora Obojga praw, Archidjakona Pomorzańskiego Kanonika Gnieźnieńskiego, po przybyciu którego do Rzymu Papież Urban VIII. życie zakończył, przeto u następcy jego Innocentego X. po ułatwieniu niektórych zarzutów i sporów, otrzymał żądane potwierdzenie, które Łubieński w roku 1646. drukiem ogłosił. Przedtem nieco nim Sobór ten odprawionym został, Jan Kazimierz Królewicz później Król Polski powziął zamiar wstąpienia do stanu duchownego. Zrazu miał on na myśli wstąpić do zakonu Karmelitów Bosych, jak o tem przekonywam się z Dziennika domowego OO. Karmelitów klasztoru Warszawskiego, lecz go surowa reguła tego zakonu odstręczyła; udał się przeto do Włoch i tam w Lorecie wstąpił do zgromadzenia OO. Jezuitów, a dla odbycia nowicjatu przybył do Rzymu, gdzie wszystkich napełnił podziwieniem, że Książe tylu Monarchów potomek, obrał sobie stan lak skromny i Królewską purpurę zamienił na ubogi habit. Żył naówczas jeszcze i kierował łódką Piotrową Urban VIII, który pisał do Króla Władysława o takowej zmianie stanu przez Księcia Jana Kazimierza, oraz winszował mu, że brat jego wstąpiwszy do lak świątobliwego zgromadzenia, największe jakie być może odniósł zwycięztwo, bo zwycięztwo nad samym sobą. Na list ten odpowiedział Król Władysław gorzko użalając się na swego brata: "nie dla tego, słowa są listu, że uważa rodzaj życia który obrał Książe Jan Kazimierz, za poziomy i poniżający, ale że potomek tylu Monarchów nie powinien był zamykać się w murach klasztornych, owszem na wysokim stopniu korzystniej dla narodów działać i siać się dla nich przykładem." Oświadczył przytem niechęć swoję ku Jenerałowi zakonu, że bratu, synowi i wnukowi tylu Królów i Cesarzów, bez jego wiedzy, otworzył podwoje Kollegjum Rzymskiego. Całe zgromadzenie 00. Jezuitów w Polsce doznało skutków gniewu Królewskiego, gdyż wiele obowiązków i urzędów Duchownych przez Członków tego zakonu przez lat wiele spełnianych im odjęto, a drugim oddano. Nie przestał na tem Król Władysław, że przed Papieżem żal swój wynurzył, ale polecił nadto Alexandrowi Trzebińskiemu Biskupowi Przemyślskiemu Podkanclerzemu Koronnemu złożyć w jego imieniu skargę przed soborem na Członków zakonu, że Księcia przyjęli do swego zgromadzenia, oraz żeby obmyślili jaki sposób zaradzenia temu. Sobór czyniąc zadość woli Królewskiej, napisał do Kardynała Sauelli Protektora Korony Polskiej, ażeby wdał się powagą swoją, iżby Książe przed terminem, to jest, przed upłynieniem dwóch lat, nie był przypuszczonym do wyrzeczenia ślubów i do przyjęcia święcenia kapłańskiego. Innocenty X., który po Urbanie VIII. wstąpił na Stolicę Apostolską, dowiedziawszy się o tem, nie dopuścił Księcia do wyrzeczenia ślubów, a chcąc mu odpowiedni urodzeniu zapewnić stopień, wyniósł go w roku 1646. na godność Kardynała ś. Kościoła Rzymskiego. Wkrótce jednak, jak powiada sławny ówczesny autor Filip Brietius, nie był ani Jezuitą, ani Kardynałem, ale Królem Polskim, przeznaczonym do wycierpienia wielu klęsk i nieszczęść różnego rodzaju.

Oświadczył też Król Władysław na tym Soborze, że żądaniem jego jest, ażeby różnowiercy tak Lutrzy jak Kalwini, jakimkolwiekbądź sposobem przy wiedzeni zostali do zgody i jedności z Kościołem Rzymsko-katolickim, żądał przeto ażeby Sobór obmyślił środki do takowego celu służące. To chwalebne żądanie wielkiego Króla z niezmierną radością przyjęte było od Soboru, który następnie oświadczył, że dla złożenia wspólnej z różnowiercami narady w miejscu przez Króla mającem się naznaczyć, wybiera z pomiędzy członków swoich Jerzego Tyszkiewicza Biskupa Żmudzkiego, który był później Biskupem Wileńskim. człowieka uczonego i w dysputach religijnych wyćwiczonego i Alexandra Sokołowskiego Biskupa Kijowskiego. Z nich pierwszy tylko był przytomnym na zjeździe pomienionym jazem z dwoma z każdej djecezji wybranemi Teologami, oraz z deputowanemi Akademji Krakowskiej, gdzie z powodu łagodności i prawości charakteru, zjednał przychylność nie tylko Katolików, ale różnowierców. W roku następnym 1644. Król Władysław przez list odkryty dattowany z Wilna dnia 20. Marca i tamże drukowany wezwał wszystkich różnowierców Korony, W. Księstwa Litewskiego i należących do nich prowincji do narady przyjacielskiej i braterskiej na dzień 10. Października, mającej się odbyć sposobem i porządkiem w tym liście opisanym. Podobnyż list napisał Łubieński wzywając różnowierców na dzień przeznaczony przez Króla do Torunia. Przed upłynieniem takowego terminu, różnowiercy zebrawszy się w miasteczku Orle leżącem w Województwie Podlaskiem, dali odpowiedź na oba pomienione listy z zarzutami przeciwko stolicy Apostolskiej i z wyliczeniem krzywd im zadanych, dattowaną dnia 3. Września i podpisaną przez Janusza Księcia na Birżach i Dubinkach Radziwiłła, Hetmana Polnego Litewskiego, głównego przewódzcy na tym zjeździe i przedniejszego obrońcy tej nowej piątej Ewanielji. Za nadejściem dnia do narady przeznaczonego, zebrali się licznie do Torunia tak Teologowie Katoliccy, jak równie Lutrzy, Kalwini i Dogmatyści; Arjanie zaś i nowochrzczeńcy od takowej narady wyłączeni byli. Jerzy Ossoliński Wielki Kanclerz Koronny, prócz znakomitego urodzenia posiadający niepospolity dar wymowy, w wybornej mowie oświadczył myśl i zamiar Króla w zwołaniu lego zjazdu. Umieszczamy tu treść jego mowy, godnej wiekopomnej sławy, przez znakomitego autora Pawła Piaseckiego w jego Kronice pomieszczonej. Wyliczył on w niej i opisał bohaterskie czyny, zwycięztwa i cnoty godne uwielbienia późnych potomków Króla Władysława, na których on nieprzestając, chce się w sławie zrównać z wielkim Cesarzem Konstantynem przez rozszerzenie wiary Chrześcijańskiej, oraz pogodzenie niezgodnych opinji, zachęcał przeto, ażeby stosując się do chęci wielkiego Monarchy, zebrane na tym zjeździe stronnictwa religijne zbliżyły się i porozumiały z sobą, a usunąwszy nieporozumienia w rzeczach wiary, ze wszelką słusznością, umiarkowaniem i ufnością, zawarły przyjazną pomiędzy sobą ugodę. Po rozpoczęciu narad Ossoliński nie mógł dłużej bawić na tym zjeździe, z powodu innych spraw publicznych, które mu załatwić należało; przeto Król naznaczył innego w imieniu swojem delegata Jana Hrabi Leszczyńskiego, naówczas Kasztelana Gnieźnieńskiego, później Wojewodę Łęczyckiego i Poznańskiego, Podkanclerzego i Wielkiego Kanclerza Koronnego, naostatek Wojewodę Krakowskiego, człowieka biegłego w sprawach publicznych, rzadkiej i prawdziwie wzorowej prawości, Katona, że tak rzec można, Polskiego, który przez cały czas trwającego zjazdu przewodniczył stronie Katolickiej; ze strony zaś różnowierców, na czele Kalwinistów był Zbigniew Gorajski Kasztelan Chełmiński, pomimo błędów religijnych, człowiek światły i w polityce biegły; Lutrom zaś, czyli zwolennikom wyznania Augsburgskiego, przewodniczył Zygmunt Guldenstein Starosta Stumeński, później Kasztelan Gdański. Z jakim skutkiem zjazd ten dokonanym został i jak przebiegłość różnowierców zniweczyła chwalebne zamiary Króla, o tem dostatecznie przekonywają akta tego zjazdu, oraz pomysł narady przyjacielskiej z rożnowiercami w Toruniu mianej, dzieło przez Hieronima od ś. Hjacynta Karmelity Bosego, pobożnego i uczonego Teologa napisane. Zebrali się byli na ten zjazd z dalekich nawet prowincij nowych nauk mistrzowie, których imiona pomieszczone w aktach tego zjazdu. Tak szeroko wieść o nim się rozeszła, że Hugo Grotius, człowiek znany w świecie uczonym, wybrał się ze Szwecji, dokąd przeniósł się na mieszkanie z Hollandji, ażeby być przytomnym na tym zjeździe, lecz w drodze życie zakończył. Przytaczam tutaj co o nim powiada w Rocznikach swoich znakomity autor Filip Brietius zgrom. Jezusowego. "Był on, powiada, ozdobą i chlubą nauk, któremu umrzeć w wierze Katolickiej nie na chęci, ale na możności zbywało. W duszy bowiem wyznawał tęż samą wiarę co i my ( jak sam się przedemną przyznał ), lecz nie chciał lego publicznie czynić pierwej nimby wielu do tego kroku nie skłonił. Tym sposobem myśląc o innych, zapominał o sobie i być może, nędznie zginął." Koszta, na utrzymanie znajdujących się na tym zjeździe Teologów ze swej Archidjecezji, podejmował Arcybiskup Łubieński; Teologów z innych djecezji, Biskupi djecezalni. Tegoż samego roku, w którym z woli Króla Władysława zjazd w Toruniu się odbył, dnia 22. Marca z wielkim żalem dworu i Państwa wczesną śmiercią zeszła ze świata Cecylja Renata. Pani ta dla swych cnót znakomitych, godną była ze wszech miar dłuższego życia; do niej można zastosować co Vellejanus o jednej powiedział: że potęga jej nie dała się uczuć innym sposobem, jak, albo wybawieniem od niebezpieczeństwa, albo pomnożeniem czci i dostatków. Król ulubionej małżonce sprawił wspaniały pogrzeb w Krakowie. W tymże samym roku umarł Urban VIII. Papież, w 21. roku od wstąpienia na stolicę Apostolską, w 77. wieku swojego. Następcą jego z grona Kardynałów wybranym został Jan Chrzciciel Pamphili, który przybrał imię Innocentego X. Król Władysław wysłał do niego Filipa Lipskiego Administratora Opactwa Wąchockiego Scholastyka Gnieźnieńskiego dla powinszowania mu tej najwyższej na ziemi godności, oraz złożenia mu hołdu posłuszeństwa. Od tegoż Papieża, jak wyżej powiedzieliśmy, Łubieński, przez pośrednictwo Jana Mateusza Judyckiego Archidjakona Pomorzańskiego Kanonika Gnieźnieńskiego, otrzymał potwierdzenie Soboru prowincjonalnego.

Zamyślał tymczasem Król Władysław wstąpić w powtórne związki małżeńskie; o czem dwór Francuzki uwiadomiony, ze zwykłą sobie zręcznością i znaną w rzeczach politycznych przezornością przez umyślnie wysłane poselstwo ofiarował rękę swojej dziewicy-bohatera Ludwiki Marji Karola Gonzagi Mantuańskiego we Włoszech Księcia, oraz Niwerneńskiego we Francji córki, a lubo dwór Austrjacki życzył wydać za Króla Polskiego córkę Arcyksięcia Tyrolskiego Leopolda, lecz partja Francuzka przemogła. Wysłany był jak najśpieszniej do Francji Gerhard Dönhoff Wojewoda Pomorski, dla zawarcia w tym względzie umowy z dworem Francuzkim. Wkrótce po nim wysłani do Francji znakomici urodzeniem i zaszczytami Senatorowie: Wacław Leszczyński Biskup Warmiński i Krzysztof z Bnina Opaliński Wojewoda Poznański, którzy w roku 1646. z wielkim przepychem i okazałością odbywszy poselstwo do Francji, przez Belgję i Niższą Saxonję sprowadzili Królewską oblubienicę do Polski. Skoro przybyła na Pomorze, będące częścią Pruss Królewskich, spotkali ją z wielką okazałością w klasztorze Oliwskim: Karol Ferdynand Książe Polski Biskup Płocki i Wrocławski, Mikołaj Albert z Wielkich Olekszów Gniewosz Biskup Władysławowski i Pomorski, oraz Kazimierz Lew Sapieha Podkanclerzy Litewski, którzy w imieniu Króla assystowali jej naprzód do Gdańska, gdzie z wielką wspaniałością przez miasto przyjętą była, później do Warszawy. Skoro tam przybyła, Jan de Torres Arcybiskup Adrjanopolilański Nuncjusz Apostolski pobłogosławił w kościele S. Jana Chrzciciela małżeństwo Królewskiej pary przez posła zawarte. W tym zaś dniu, kiedy Ludwika Marja przybyła do Warszawy, to jest, dnia 9. Marca, Stanisław Koniecpolski Kasztelan Krakowski Wielki Hetman Koronny, mąż wielce zasłużony w Rzeczypospolitej, wkrótce po zawarciu powtórnych zwitków małżeńskich z Zofją z Bnina Opalińską, życie skończył. Paweł Piasecki Biskup Przemyślski w Rocznikach swoich słusznie powiada, że śmierć tego wielkiego męża była wróżbą przyszłych niepomyślnych wypadków, co i samo nazwisko jego oznaczać zdaje się; jakoż we dwa lata później spełniła się smutna przepowiednia, jak to w dalszym ciągu zobaczemy. Tegoż samego roku Król Władysław z małżonką, w dojrzałym już wieku będącą, z wielką wspaniałością przybył do Krakowa, gdzie dnia 14. Lipca odbyła się jej koronacja. Koronę Ludwice Marji, która później w smutnych okolicznościach kraju wszechwładną Panią była, w kościele katedralnym Krakowskim włożył Arcybiskup Łubieński. Przy tym obrzędzie jednak nie wielka liczba znajdowała się magnatów. Wśród tych uroczystości ważne przedsięwzięcie zajmowało umysł Króla, którego uczestnikiem i doradzcą, prócz kilku innych, był zmarły niedawno przedtem Koniecpolski. Zamyślał Król o wyprawie na Taurykę Chersonezką czyli Krym, gniazdo szarańczy Tatarskiej, w celu uwolnienia Rzeczypospolitej od haniebnego haraczu, który corocznie tym łupieżcom opłacać musiała, a tym sposobem własnym kosztem pomnażała klęski swoje. Wtedy polega Ottomańska znacznie zostałaby osłabioną, gdyż ta dzicz w każdym razie dawała Porcie rychłą i skuteczną pomoc. Król tedy wziąwszy posag po żonie, nie zaciągnąwszy rady Rzeczypospolitej, zaciągnął wojsko, spodziewając się, zesłany Państwa takowy zaciąg uchwałą swoją zatwierdzą. Niektórzy z posłów zagranicznych doradzali Królowi jak najrychlej szlachetny ten zamiar do skutku doprowadzić; szczególniej Jan Tiepoli Poseł Wenecki, którego kraj uwikłany był wtedy w wojnę z Turcją, otrzymał polecenie swego rządu, ażeby najusilniej starał się nakłonić Króla Polskiego do rozpoczęcia wojny na Wschodzie. Zresztą, stanom Państwa niezmiernie się niepodobało, że Król bez zasiągnienia rady Rzeczypospolitej przedsiębrał lak trudne i pełne niebezpieczeństw dzieło. Łubieński w tym razie nie uchybił obowiązkowi swemu i Prymasowskiej godności, do której należy upominać i oświecać Króla, napisał bowiem do niego list, gdzie przywodząc dawne prawa i uchwały krajowe, któremi zastrzeżono, ażeby Król bez wiedzy Rzeczypospolitej wojny nie rozpoczynał, ani żołnierza nie zbierał; upominał ażeby Król zwołał sejm i za zgodą stanów obmyślał środki do prowadzenia wojny, że tym sposobem zapewni pomyślny skutek wyprawy, w przeciwnym razie więcej ojczyźnie niżeli nieprzyjaciołom zaszkodzi. Zdanie to Prymasa poparło wielu ze znakomitszych Senatorów stanu duchownego i świeckiego, szczególniej Piotr Gembicki Biskup Krakowski i Stanisław Lubomirski Wojewoda Krakowski z większą może gorliwością niżeli umiarkowaniem, przekładając Królowi wstrząśnienie obecnego stanu rzeczy i nadwerężenie swobód narodowych. Król z oburzeniem powstawał na ten opór stawiany jego chlubnym zamiarom, lecz gdy cała Rzeczpospolita głośno narzekała na czynione do tej wojny przygotowania i łaski przez Króla hojnie świadczone rozdraźnionych umysłów złagodzić nie mogły, Król musiał naleganiom ustąpić i zwołał sejm walny do Warszawy w miesiącu Październiku, w którym zamiar przedsięwziętej wyprawy znalazł wielu niechętnych. Przewodniczył na nim stanowi rycerskiemu Mikołaj Stankiewicz, który był później Pisarzem W. Księstwa Litewskiego. Po wielu sporach stanęło na tem, ażeby Marszałek w imieniu sianu rycerskiego prosił Króla o rozpuszczenie zaciągniętego żołnierza, a gdy do lego zdania i Senat przychylił się, Król z wielkim smutkiem musiał zadość uczynić woli narodu; wysłane tedy zostały Królewskie uniwersały, któremi zaciążnemu wojsku rozejść się kazano. Tym sposobem ucichł szczęk oręża na wschód skierowanego i wywołał niektóre uszczypliwe przycinki satyrycznych dowcipów. Opłakany był skutek tego oporu stanów w uskutecznieniu tak zbawiennego przedsięwzięcia, gdyż w lat dwa niespełna, po wybuchnięciu buntu Kozackiego, Rzeczpospolita postawioną była nad brzegiem przepaści, z tego szczególniej powodu, że Tatarzy pomagali zbuntowanym. Lecz przejdźmy dopiero do opisania czynności Arcybiskupa Łubieńskiego w sprawowaniu rządów kościoła.

Znalazł on kościół katedralny Gnieźnieński opuszczony i zdezolowany, a lubo Wawrzyniec Gembicki zaczął odnawiać go, jednak żaden z następców jego nie dokończył łych robót, już to z powodu krótkiego trwania ich rządów, już z przyczyny obracania dochodów na potrzeby kraju. Arcybiskup Łubieński wspaniale kościoł ten zewnątrz i wewnątrz ozdobił, tak jak go dziś widzimy. Wieżę jedną, która była zwaloną, wzniósł z fundamentów; drugą przez pożar nadwerężoną Gembicki odnowił. Front kościoła pomiędzy temi wieżami w pięknym guście ozdobił. Kaplice wszystkie, źle zbudowane i dachówką kryte, przerobił i blachą miedzianą pokrył. Roboty te trwały przez lat kilka, nawet śród zachwianego i zagrożonego stanu Państwa po śmierci Władysława. Grób ś. Wojciecha prostą, staroświecką robotą zrobiony i laty nadwątlony miał przerobić i odnowić, lecz sukcessorowie poprzednika jogo oparli się temu, chcąc, wedle rozporządzenia testamentu Arcybiskupa Lipskiego, robotę takową do skutku doprowadzić; jednak więcej obiecali niżeli w istocie dopełnili. Oddalony Archidekanat Kamieński, w siedmdziesiąt szóstym roku wieku swojego, zwiedził, niezważając na niewygodne drogi, podeszły wiek swój i skwarne letnie upały. Mieszkańcy stron tych, zewsząd heretykami otoczeni, niezmiernie byli uradowani widokiem swojego pobożnego i cnotliwego Pasterza, tem bardziej, że od najdawniejszych czasów niepamiętano, ażeby który z Arcybiskupów strony te zwiedził. Przybywszy na miejsce, Duchowieństwo lego Archidekanatu, składające się z czterech dekanatów, zwołał do Kamienia i Sobór w kościele tamtejszym odprawił dnia 18. Sierpnia 1647. roku. Akta tego Soboru, mającego na celu poprawę Duchowieństwa, zostającego śród napływu heretyków, drukiem są ogłoszone. Kościół parafjalny Kamieński w kollegjalę obrócił i Proboszczowi onej Kanonję Gneźnieńską ze znacznym dochodem, Doktorom tylko udzielaną, przeznaczył. W tymże kościele ufundował drugą Kanonję mąż niezgasłej pamięci Albert Stanisław Radziwiłł Książe na Ołyce i Nieświżu Wielki Kanclerz Litewski i kilką tysiącami złotych ją uposażył; niektórzy też Proboszczowie ze składki utworzyli kilka prebend czyli Kanonij, lecz summy te ulokowane na dobrach przedtem długami obciążonych, po większej części zginęły z wielką szkodą Duchowieństwa i krzywdą tego kościoła. W tymże kościele Kamieńskim górą 2, 000. przyjęło od niego Sakrament Bierzmowania. Stamtąd udał się w sam głąb Archidjecezji do miasteczka Człuchowa. Znaczne starostwo to posiadał naówczas Jakób Weicher Wojewoda Marjenburgski, który w pomienionym miasteczku wymurował kościół, hojnie kościelnemi szalami i naczyniem opatrzony przez żonę jego Annę, z katolickiej familji Schafgotzych pochodzącą. Kościół len Łubieński poświęcił i wielu mieszkańców tamtejszych Sakramentem Bierzmowania opatrzył. Zwiedzając leżące w temże starostwie miasteczko Konicz, w kościele tamtejszym odprawił nabożeństwo solenne w dzień ś. Bartłomieja, na które wielu różnowierców się zebrało, wiedzionych chęcią oglądania Rzymskich obrzędów i wspaniałości Mszy Biskupiej nigdy dotąd w owych stronach niewidzianej. Będący przy nim Kaznodzieja przemówił do ludu, napojonego po większej części błędnemi naukami, wzywając ich do powrócenia na drogę religji przez ojców ich wyznawanej; sam też Arcybiskup starał się skłonić Urząd miasta do zaniechania nauki przeciwnej wierze Rzymsko-katolickiej, i powrócenia do jedności i prostoty wiary w Jezusie Chrystusie. Zwiedził także sąsiednie miasteczko Tuchol, a w nim kościół i szkoły założone i dochodem uposażone przez Bartłomieja Nowodworskiego Kawalera Maltańskiego, zostające pod zarządem Akademji Krakowskiej, gdzie upomniał stan nauczycielski, ażeby należycie obowiązki swoje pełnił kształcąc młodzież w obyczajach, pobożności i naukach. Zakłady szpitalne pilnie rozpatrzył i dozorców ich upomniał, żeby potrzeby ubogich zaspakajali. W tymże, czy leż uprzednim roku, poświęcił kościół w Zaderzynie majętności dziedzicznej Alexandra z Otoka Zaleskiego Referendarza Koronnego, pod wezwaniem ś. Męczennika Wacława przez niego wymurowany i dochodem opatrzony. Około tegoż czasu Alexander Sokołowski Biskup Kijowski, człowiek burzliwego charakteru, życie zakończył. Z powodu szczupłych dochodów tego Biskupstwa, dał mu był Król Władysław Opactwo Trzemeszeńskie, po przemieszczeniu Jana Gembickiego naówczas Sekretarza Koronnego na Probostwo Miechowskie. Za koadjutora tego Opactwa przybrał on Karola Niewiarowicza, którego przodkowie z Województwa Krakowskiego do Litwy się przenieśli. Po śmierci Sokołowskiego wdział habit Kanoników regularnych i w Rzymie wyświęcony był na Opata. Tymczasem Król nieuznając prawa, jakie rościł do lego Opactwa Niewiarowicz, powierzył je Marcinowi Starczewskiemu Referendarzowi Koronnemu siestrzanowi Łubieńskiego. Niewiarowicz zbrojną ręką chciał przeciwnika swego rugować, lecz był pokonany i wzięty w niewolę razem z kilką członkami zakonu Kanoników regularnych; musiał przeto zrzec się wszelkich praw do tego Opactwa i otrzymał inne beneficja w Wielkiem Księstwie Litewskiem, gdzie później był Referendarzem.

Zresztą po rozpuszczeniu zaciągniętego przez Króla na wojnę z Talarami wojska, Rzeczpospolita niespokojną była ażeby sąsiednie narody nie były urażone za powyższe przygotowania do wojny; przeto Stany Państwa nakłoniły Króla do zwołania nowego Sejmu, na którym wszelkie kroki wojenne ze szkodą Państw okolicznych przedsiębrane, były wzbronione. Akta tego Sejmu są drukiem ogłoszone, przeto ich tu nie powtarzam. Król żądał zwrotu kosztów poniesionych na zaciągnienie wojska, jak to przed sześcią laty uczynionem było, i żeby stan duchowny do takowego wynagrodzenia przyczynił się, ale tą razą nic od Stanów otrzymać nie mógł. Znajdował się na tym Sejmie Łubieński i po raz ostatni pożegnał Króla. Wkrótce bowiem po tym Sejmie Król życie zakończył, strapiony klęskami, jakich we własnej familji, i z powodu nieszczęść kraju doświadczył, gdyż losy jakby sprzysięgły się na Polskę i ciągle od lat czterdziestu nowemi klęskami ją obarczają. Stracił naprzód jedynego potomka, którego miał z Cecylji Renaty świątobliwej niewiasty, Zygmunta Kazimierza, niedorosłego jeszcze, lecz wielkich nadziei młodzieńca. Umarł on 7. Sierpnia 1647. roku z wielkim żalem Króla, dworu i całego Państwa. Młody ten Książe był niemałą dla niego pociechą śród cierpień ciała i duszy, śród tylu przeciwności, których doświadczał u upornej szlachty. Zbliżał się i on powoli do ostatecznego kresu, który miał być hasłem wielu nieszczęść i klęsk dla Rzeczypospolitej. W tym już roku zaczęło się było burzyć Kozactwo, które jak przedtem wiele krwi kosztowało, tak i dopiero po wezwaniu na pomoc posiłków Tatarskich zagrażało ostateczną zgubą Rzeczypospolitej, i Koronę oraz Wielkie Księztwo Litewskie pożogą i mordami napełniło. Niepowinieniem przemilczeć tutaj, że na powyższym Sejmie, ostatnim za panowania Władysława, Daniel Żydkiewież Instygator Koronny pociągnął do prawa Jonasza z Bukowic Schlichtinga, naczelnika sekty Arjanów czyli Socynjanów, za wydanie na widok publiczny dzieła przepełnionego niegodziwemi bluźnierstwy przeciwko bóstwu Zbawcy naszego Jezusa Chrystusa. Gdy zapozwany lękając się ciężkiej odpowiedzialności nie stanął, dzieło jego wyrokiem Sejmu uznane zostało za godne kata nie czytelnika, i na rynku warszawskim przy odgłosie trąby spalonem było. W jesieni tegoż roku wieża w ratuszu łowickim runęła, co mogło się uważać za przepowiednię klęsk grożących Rzeczypospolitej. W roku następnym 1648. Król Władysław wyjechał do Litwy, gdzie miał zwyczaj często dla zabawienia się łowami i odetchnienia po trudach przebywać. Zatrzymał się nieco w Grodnie, stamtąd w połowie postu udał się razem z królową do Wilna, gdzie z wielką okazałością przyjętym został przez Magnatów Litewskich, szczególniej Książąt Radziwiłłów i Sapiehów, i przebawił tam resztę postu oraz święta Wielkanocne. Tymczasem Mikołaj Albert z Olekszów Gniewosz następca Łubieńskiego na katedrze Kujawskiej, wytoczył przeciw niemu proces za pozostawienie jemu nie całego i zbyt uszkodzonego inwentarza, a niespodziewane się w kraju dojść pretensji swojej, zapozwał go do Rzymu. Król Władysław oburzył się na takowy postępek Biskupa Kujawskiego, i ochraniając Prymasa, napisał do Papieża, prosząc ażeby sprawa ta zostawioną była do wspólnej ugody, jako nie będąca tej wagi, aźeby przez Stolicę Apostolską rozsądzoną była. Tymczasem Król przy końcu Kwietnia wyjechał z Wilna i przepędziwszy niejaki czas na łowach po różnych miejscach, przybył do Merecza, miasteczka leżącego w przyjemnem położeniu przy ujściu Mereczy do Niemna. Tam choroba Króla, pochodząca z kamienia, powiększyła się i przeszła w silną gorączkę, a nieumiejętni lekarze niestosownem użyciem antimonium stan jego pogorszyli. O świcie tedy dnia 17. Maja w Mereczu życie zakończył z powszechnym żalem poddanych, oraz bojaźnią grożących niebezpieczeństw ze strony zbuntowanych Kozaków i posiłkujących im Talarów Krymskich. Zaburzenia w owym czasie wszczęte, pomimo tylu kosztów i krwi rozlewu, do dziś dnia uśmierzone nie zostały. Przy zgonie Króla znajdował się sławny Teolog Jerzy Schönhoft Zgromadzenia Jezusowego, który wysłuchawszy spowiedzi i opatrzywszy śś. Sakramentami, wyprawił go na drogę wieczności. Był to Monarcha straszny nieprzyjaciołom, miły poddanym, szczęśliwy w sprawowaniu rządów, lubo pod koniec panowania, uniesiony żądzą chwały wojennej, ściągnął niechęć Rzeczypospolitej, a wczesną śmiercią prawie ostateczny cios jej zadał. Takowe pochwały oddaje mu znany w świecie uczonym Joachim Pastorjus w dziele swojem Florus polonicus.

Na krótki czas przed śmiercią Króla, rozeszła się wieść o wybuchnieniu buntu Kozackiego, dla uśmierzenia którego Mikołaj Potocki Kasztelan Krakowski Wielki Hetman Koronny, wysłał syna swojego z pewnym oddziałem Kozaków, zostających na żołdzie Rzeczypospolitej (co Władysław zganił przed śmiercią swoją), nie wiedząc nic jeszcze o połączeniu się Kozaków z Tatarami. Ci tedy Kozacy zamordowawszy dowódzców swoich, których uważali za wiernych Rzpltej, zbiegli do nieprzyjaciela i połączyli się z przeniewierczym Chmielnickim. Młody Potocki otoczony pod Żółtemi wodami przeważnemi siłami nieprzyjacioł, musiał uledz liczbie. Następuie sam Hetman Potocki i Marcin Kalinowski Wojewoda Czernihowski Hetman Polny Koronny wystąpili przeciw buntownikom ze zwyczajnym Kwarcianym wojskiem; lecz nierównie słabsi w siłach zostali pobici pod Korsuniem, a oba wodzowie, oraz dowódzcy chorągwi wzięci w niewolę i zaprowadzeni do Krymu.

Skoro Arcybiskup dowiedział się o zgonie Króla Władysława, zwoławszy Senatorów, którzy w pobliżu się znajdowali do Łowicza, i złożywszy z nimi naradę wydał uniwersał donoszący o śmierci Króla zaszłej śród tak nieprzyjaznych okoliczności, oraz zapowiedział zawieszenie sądów i termin Sejmu konwokacyjnego. Chmielnicki, którego zuchwałość powiększoną była odniesionemi zwycięztwy, wstrzymany został od dalszych napadów wdaniem się i perswazją Adama Kisiela Wojewody Bracławskiego tęż samą grecką wyznawającego wiarę. Pomimo to Krzywonos za zgodą i pobłażaniem Chmielnickiego z niesłychaną wściekłością rozszerzał po kraju spustoszenia, grabieże i pożogi. Nie było nikogo ktoby się oparł tej wściekłej dziczy, aż wreście wystąpili przeciwko niej Jeremi Michał Książe Wiśniowiecki Wojewoda Ruski i Janusz Tyszkiewicz Wojewoda Kijowski, bohaterowie od młodości w bojach wyćwiczeni. Wystał też Łubieński na pomoc im chorągiew pieszą zmarłego Króla, której dowódzcą był Samuel Osiński Oboźny Litewski. Wysłał nadto Leszkwana z kilku chorągwiami rajtarji zmarłego Króla, lecz ten zapoźno na pole bitwy przybył. Wiszniowiecki i Tyszkiewicz oraz Osiński zabiegli drogę Krzywonosowi pod Konstantynem, i lubo odparli go, jednak dla braku sił dostatecznych nie mogli zupełnie pokonać, i musieli się cofnąć na bezpieczniejsze miejsca. Po ogłoszeniu przez uniwersały śmierci królewskiej, Arcybiskup przybył do Warszawy dla naradzenia się z Senatem, o środkach zachowania w całości Rzpltej, śród tylu grożących jej niebezpieczeństw. A lubo termin na konwokację przeznaczony jeszcze był nie nadszedł, smutne okoliczności, w których Rzplta zostawała wymagały prędkiego ratunku. W ciągu takowych narad postanowiono wybrać trzech dowódzców i powierzyć im naczelną władzę nad wojskiem. Dowódzcy ci byli następni: Władysław Dominik Książe na Ostrogu i Zasławiu Wojewoda naówczas Sandomierski, Mikołaj Hrabia Ostrorog Podczaszy Koronny i Alexander Koniecpolski Chorąży Koronny syn sławnego wojownika. Podstarości tego ostatniego w Starostwie Perejasław skini Czapliński był pierwszą przyczyną buntu Kozaków, rozgniewawszy Chmielnickiego odjęciem u niego pewnych gruntów, za jakową krzywdę i łakomstwo prywatne, Chmielnicki pomścił się niezliczonemi klęskami. Wielu było tego zdania ażeby Wiśniowiecki w tak niebezpiecznym stanie Rzpltej objął dowództwo nad wojskiem. Lecz prywatne nieporozumienia z jednym z Ministrów stanu, oraz zasłużona wziętość u narodu, jaką posiadał Wiśniowiecki, stały się przeszkodą, że mu nieporuczono naczelnego dowództwa. Akta takowych narad są drukiem ogłoszone, podpisane nawet przez tych, którzy nie mieli prawa zasiadać w radzie publicznej. Zresztą skutek okazał jak takowe środki były niedostateczne i wielką dla potomności zostawił naukę, że wielu wodzów w działaniach wojennych więcej szkodzi niżeli pomaga. Czytamy w jednym autorze greckim, że ile razy Ateńczykowie wysłali kilku wodzów, tyle razy niepomyślnie skończyli wyprawę; skoro zaś jednemu dowództwo poruczyli, zawsze odnieśli zwycięztwo. Łubieński po ukończeniu wspomnionych wyżej narad oczekiwał w Warszawie na Sejm konwokacyjny. Przed rozpoczęciem lego Sejmu przywieziono z Litwy zwłoki Króla Władysława, i gdy orszak pogrzebowy dość liczny zatrzymał się na Pradze, Arcybiskup z innemi Senatorami wyszedł przeciwko niemu i ciało królewskie wprowadził do zaniku.

Po nadejściu terminu na Sejm konwokacyjny naznaczonego, Łubieński zagaił posiedzenia Stanów wzywając tak Senatorów jako szlachtę, aby w tak krytycznem położeniu Państwa obmyślili środki ratunku. Marszałkiem Koła rycerskiego obranym został Bogusław Leszczyński Starosta Jeneralny Wielkopolski, później Podskarbi Koronny, naostatek Podkanclerzy, mąż wymówny i biegły w prowadzeniu interesów. Skoro Posłowie Ziemscy przybyli do Izby senatorskiej, różnowiercy zaczęli mięszać trwającą dotąd spokojność i dopominać się potwierdzenia praw im służących. Na czele ich byli: Janusz Radziwiłł Książe na Birżach i Dubiukach, Starosta Żmudzki, Hetman Polny Litewski, Gierard Dënhoff Wojewoda Pomorski i Zbigniew Gorajski Kasztelan Chełmiński. Nie zbywało też na Senatorach w stanie duchownym i świeckim, którzy zamachy te różnowierców starali się w niwecz obrócić i wiarę katolicką, tę odwieczną kraju matkę, ochronić od przywłaszczeń nowowprowadzonej wiary. Pomiędzy temi odznaczał się Jerzy Ossoliński Wielki Kanclerz Koronny, który Radziwiłła silnie popierającego sprawę różnowierców, zwięzłą i wyborną mową do milczenia przywiódł; wkońcu gorliwość różnowierców ostygła i wiara Rzymsko-Katolicka tryumf odniosła. Na tymże Sejmie uchwalono pobór dla opłacenia żołdu żołnierzowi pełniącemu służbę wojskową przeciw zbuntowanemu Kozactwu. Naradzano się długo kogo miano wybrać za głównego dowódzcę. Radziwiłł wszelkiemi siłami starał się ażeby Jan Karol Chodkiewicz, główno dowodzący w bitwie pod Chocimem, objął główne dowództwo w tej wojnie. Jednak nie miano względu na jego propozycję, odrzucono również projekt wyniesienia na dowódzcę Księcia Wiśniowieckiego, męża doświadczonego przeciw buntownikom męztwa; pominąwszy tych obu podobało się Stanom Państwa potwierdzić obiór trzech uprzednio mianowanych dowódzców, oraz dodać im niemałą liczbę radców. Pomiędzy innymi którzy popierali to zdanie był Marcin Szczucki Sędzia Ziemski Sandomierski, człowiek niepospolitej wymowy i wielkiej wziętości u szlachty, który przywodząc dawne z dziejów przykłady dowodził jak szkodliwą jest zmiana wodzów podczas wojny, oraz jak niechlubnie i niekorzystnie byłoby dla Rzpltej odejmować im powierzoną władzę. Elekcja nowego Króla za zgodą Stanów wyznaczoną była na pierwsze dni miesiąca Października. Po skończonym Sejmie wojsko nowo zaciążne z Małopolski zbierało się pod znaki wyżej pomienionych wodzów, i złączywszy się pod Glinianami o pięć mil ode Lwowa, stanęło obozem pod Piławcami, gdzie od 20. do 23. Września staczając z Kozakami i Tatarami dość pomyślne walki, wreście 23. wieczorem (że użyję tu słów znakomitego autora Piaseckiego) na pogłoskę mylnie rozniesioną, że jakoby 60, 000. Talarów nadciągało, całe wojsko poszło w rozsypkę, zostawiwszy obóz, wszystkie wojenne zapasy i niemało bogatych sprzętów na łup nieprzyjacielowi. Tak tedy ów tryumwirat z taką usilnością na Sejmie utrzymywany, przyprawił o wieczną hańbę i szkodę kraj cały. A jak ów Cezar nie darmo się skarżył, że wielka liczba lekarzy o śmierć go przyprawia, tak równie tutaj wielość wodzów wielką klęskę na kraj sprowadziła. Zresztą Kozacy, którzy się już byli do ucieczki zabierali, widząc rozsypkę naszych, rzucili się na rabunek obozów, później wezwawszy na pomoc większą liczbę Talarów pod wodzą Sułtana Gałgi, zaczęli posuwać napady swoje aż pod Lwów, Zamość, Krasnystaw, Brześć Litewski, Przemyśl, Jarosław, niszcząc te kraje ogniem i mieczem, oraz uprowadzając mnóstwo niewolnika. Klęski te są przez wielu znakomitych autorów opisane, przeto nie rozszerzam się nad ich powtarzaniem. Zresztą Łubieński, śród tak krytycznych okoliczności nie zaniechał niczego coby kraj zasłonić mogło od dalszych nieszczęść, a tocząc częste narady z Senatorami nie widział pewniejszego ratunku dla Rzpltej jak co najrychlejszy obiór nowego Monarchy. Sejm elekcyjny rozpoczął się dnia 6. Października, na którym odebrano naprzód dowództwo trzem wyżej pomienionym osobóm, a powierzono je Księciu Jeremiemiu Michałowi Wiśniowieckiemu od młodości w bojach wyćwiczonemu, któremu Siany tak jednozgodnie dowództwo przyznały, że kiedy kilka głosów z Senatu się odezwało, żeby się z tem zatrzymać lub komu innemu dowództwo poruczyć, zewsząd powstały groźne okrzyki a nawet porwano się do szabel. Za kollegę przydany jemu został Andrzej Firlej Kasztelan Bełzki, później Wojewoda Sandomierski znakomitego urodzenia i biegły w sztuce wojennej, który wkrótce potem żyć przestał, przetrwawszy niestety! do końca życia w błędnej nauce Kalwina.

Zresztą wielu było tego zdania, że elekcja Króla jedynie może zapobiedz dalszym nieszczęściom kraju. Obaj Książęta Polscy: Jan Kazimierz, który po śmierci ojca przyjął tytuł Króla Szwedzkiego i Karol Ferdynand Biskup Płocki i Wrocławski, byli Kandydatami do tronu, i mieli każdy swoich stronników pomiędzy Senatorami i Szlachtą, czyniących niezawodną nadzieję osiągnienia tronu, a nawet doradzających użycia gwałtowniejszych środków.

Wyznaczony był dzieli dla wysłuchania posłów przez kandydatów do tronu przysłanych, a naprzód od Króla Szwedzkiego Jana Kazimierza. Na ich czele był Jerzy Tyszkiewicz Biskup Żmudzki, mąż pobożnością i nauką znakomity. Na czele poselstwa drugiego Księcia był Stanisław z Kalinowa Zaremba Biskup Kijowski Administrator Opactwa Sulejowskiego, własną i przodków cnotą znakomity. Po uczynionej przez nich przemowie, w których wyliczyli zasługi Książąt swoich, Arcybiskup odpowiedział im w imieniu Senatu, w imieniu zaś Sianu rycerskiego Marszałek Sejmu Filip Obuchowicz Poseł Mozyrski, który był później Wojewodą Smoleńskim, jeden ze stronników Kazimierza Lwa Sapiehy Podkanclerzego Litewskiego, męża pobożnością, hojnością ku czci Boskiej, biegłością w sprawowaniu interesów, męztwem na wojnach po wszystkie wieki sławnego. Ten odpowiedź Posłom Książęcym, według tego jak Joachim Pastorjusz w swojej historji polskiej powiada, dał następnej treści: "Berło polskie po Bogu zależy od wolnych głosów obywateli, i wkrótce z jednomyślnej zgody Stanów okaże się kto wedle woli Boskiej przeznaczonym jest to berło piastować. Oświadczenia jednak obu Książąt przyjęte są od Stanów z wielkiem zadowoleniem, i też Stany oświadczają im hołd czci i uszanowania jako dla potomków domu Jagiellońskiego." Gdy stronnictwo Jana Kazimierza okazało się silniejszem i Jerzy Ossoliński Wielki Kanclerz Koronny z Arcybiskupem trzymali stronę jego, niektórzy z Senatorów stanu duchownego i świeckiego skłonili Karola Ferdynanda, najlepszego, najpobożniejszego Księcia, żywy obraz ojca swojego Zygmunta, do zrzeczenia się berła polskiego na rzecz brata, o co listownie Stany sejmujące upraszał, oraz pewne prerogatywy dla siebie i stronników swoich zastrzegł. Po usunieniu tedy tej. przeszkody i zaszłej ugodzie pomiędzy bracią, Arcybiskup Łubieński Jana Kazimierza, jako wolą obu narodów zgodnie obranego Królem ogłosił dnia 17. Listopada w uroczystość ś. Jerzego Cudotwórcy. We cztery dni potem w dzień Ofiarowania N. Maryi Panny w Kościele Warszawskim ś. Jana po odprawieniu mszy ś. przez Łubieńskiego i wymównem kazaniu przez Jana Stefana Wydżgę, naówczas Administratora Opactwa Sieciechowskiego. później Biskupa laickiego, Warmińskiego, naostatek Arcybiskupa Gnieznieńskiego, nowo obrany Król spotkany przez Arcybiskupa i Marszałka koła rycerskiego, wykonał wedle dawnego zwyczaju na kolanach przysięgę, wedle roty czytanej przez Wielkiego Kanclerza Jerzego Ossolińskiego, a następnie Arcybiskup po krótkiej przemowie wręczył mu akt elekcji na pargaminie napisany, przez wielką liczbę Senatorów i szlachty podpisany. Po Arcybiskupie, obszerniejszą i w dobranych wyrazach miał mowę Filip Obuchowicz z okoliczności oddania powyższego aktu; na obie te mowy Król w krótkich słowach odpowiedział; Bogusław zaś Leszczyński naówczas Jenerał Wielkopolski obszerniej w imieniu Króla przemówił. Dzień następny przeszedł na rozmaitych radach, a mianowicie wyznaczono termin na pochowanie zwłok zmarłego Króla, to jest 12. Stycznia 1649. roku; koronację zaś Króla na dzień 14. tegoż miesiąca. Zwłoki tymczasem królewskie odwieziono do Krakowa i tam złożono w ogrodzie Mountelupjańskim, który dopiero należy do OO. Jezuitów, później zaś przeniesiono na Cmentarz N. Maryi Panny w cyrkule krakowskim. Dniem przed naznaczonym terminem Król w świetnym orszaku Panów i Szlachty z Zaniku Łobzowskiego gdzie się był zatrzymał, przybył do miasta i pod baldachimem, który nieśli urzędnicy Państwa, przyszedłszy do zamku, siadł na dzielnego konia i udał się stamtąd do katedry, gdzie u grobu ś. Stanisława powitany został przez Kapitułę, a ucałowawszy święte relikwje i wysłuchawszy hymnu ś. Ambrożego o zachodzie słońca wrócił do zamku. Dnia następnego odbył się pogrzeb zmarłego Króla, który ponieważ przez innych dokładnie jest opisanym, my rozszerzać się nad tem nie będziemy. Po zbliżeniu się orszaku pogrzebnego do katedry zwłoki królewskie spotkane zostały przez Arcybiskupa, oraz Biskupów Krakowskiego Piotra Gembickiego i Władysławowskiego Mikołaja Alberta Gniewosza. Nabożeństwo żałobne odprawił sam Arcybiskup. Mowę pogrzebową miał Andrzej Szołdrski Biskup Poznański, która później była drukiem ogłoszoną. Za nadejściem dnia na koronację naznaczonego Król z zamku swego krakowskiego udał się do katedry, gdzie prowadzony od dwóch Biskupów, przystąpił do wielkiego ołtarza i przed siedzącym, w pontyfikalne szaty ubranym Arcybiskupem wykonał przysięgę, przy której dla wysłuchania artykułu tyczącego się różnowierców znajdował się obecnym Bogusław Radziwiłł jeden z Książąt Słuckich Koniuszy Wielki Litewski. Pod koniec uroczystości koronacji, a nawet nazajutrz rozrzucane były w kościele przez Maxymiljana Ossolińskiego Podskarbiego Koronnego medale, mające po jednej stronie herb domu Wazów Snopek, a w górze rękę z obłoków wychodzącą, trzymającą koronę z napisem: "Bóg przyjął mię" z drugiej strony wyobrażony był mąż zbrojny trzymający zamek w ręku, na którym sztucznie ułożonemi literami był napis: Jan Kazimierz. Po dwóch dniach rozpoczął się Sejm walny, na którym długo spór toczył się o wyborze Marszałka, niektórzy bowiem z będących w bitwie pod Piławcami, chcieli ten urząd osiągnąć. Więcej dni óśmiu spory te trwały, wkońcu obrany jednozgodnie Marszałkiem Franciszek Dubrawski Podkomorzy Przemyślski, mąż na wojnie i sprawach publicznych biegły, który w pełnej uszanowania mowie Królowi osiągnienia berła winszował. Po przełożoniu przez Jerzego Ossolińskiego Wielkiego Kanclerza Koronnego treści mających się toczyć narad, Arcybiskup przebiegł czynności upłynionego bezkrólewia, oraz zastanowił się nad stanem Państwa śród tych smutnych okoliczności. Dokładnie wypadki te opisali dziejopisowie Polscy Joachim Pastorjusz i Wespazjan Kochowski. Arcybiskup był obecnym do końca tego Sejmu i mieszkał blizko zamku w domu kanonickim zwanym Górków. Po skończeniu Sejmu odjechał do Łowicza gdzie, rów nie jak w Skwierniewiczach, najczęściej przebywał. Supplikacje ciągłe nakazał po całej Archidjecezji, dla odwrócenia klęsk grożących Rzpltej. Król w tymże samym roku zasięgał rady Senatu względem wstąpienia w związki małżeńskie. Wszyscy prawie byli tego zdania, oprócz Pawła Piaseckiego Biskupa Przemyślskiego, ażeby Król, po otrzymaniu dyspensy Stolicy Apostolskiej, wstapił w związki małżeńskie z Marją Ludwiką wdową po Królu Władysławie. Miano w tem niby na celu dobro publiczne i szkodę mogącą wyniknąć dla kraju z innych związków.

Jan Mambreques kapłan Zgromadzenia Jezusowego wysłany był do Rzymu dla otrzymania od Papieża żądanego pozwolenia, jakowe bez trudności udzielono, i ułatwienie całej tej sprawy powierzono przez Stolicę Apostolską Janowi de Torres Arcybiskupowi Adrjanopolskiemu. Łubieński przybył do Warszawy na ów akt, odbyty bez wielkich okazałości, śród burzliwego i zachwianego stanu Państwa. Po skończonych obrzędach ślubnych, naradzano się nad tem jak zapobiedz wojnie, która pod dowództwem Bogdana Chmielnickiego na Rusi wybuchnęła. Jakim sposobem postąpiono w tym razie można czytać w dziejopisach polskich. My tylko wspomniemy że wypadki współczesne Łubieńskiemu, ugoda Zbarawska i zwycięztwo pod Beresteczkiem, mało korzyści przyniosły dla dobra publicznego. Za czasów też Łubieńskiego nastąpiło wywołanie Hieronima Radziejowskiego Podkanclerzego i wyrok skazujący na gardło i utratę czci, w skutku jakowego wyroku musiał ustąpić z kraju. Boleśnie wspominać jakie później klęski kraj obarczyły, lecz tych Arcybiskup Łubieński już nieoglądał, gdyż przed wybuchnieniem wojny Szwedzkiej życie zakończył.

Umieszczamy tu niektóre wyjątki z dziejopisów polskich odnoszące się do sposobu jego życia i prawością odznaczonego charakteru. Był szczery i otwarty, sprawiedliwy, pobożny tak że rzadko który dzień mijał żeby nie miał mszy ś., skromny w ubiorze i mowie. Pewnego razu Biskup jeden chwalił się przed nim ze złotych krzyżów drogiemi kamieniami sadzonych oraz bogatych pierścieni, na co on zdjąwszy pierścień z palca tak dalece zużyty, że go potrzeba było jedwabiem obwijać, żeby się na palcu trzymał: "Oto, rzekł, pierścień ten który od czasu mego wyświęcenia do dziś dnia na palcu noszę." Ubior jego lubo niewytworny, odpowiedni był wysokiej jego godności; w siole był dostatek bez zbytku, oszczędność bez skępstwa. Dla zakonników i ubogich był nadzwyczajnie hojnym; kościoł metropolitalny Gnieźnieński przepysznie ozdobił, kaplice wszystkie pokrył miedzianą blachą, wieżę jedną wzniósł z fundamentów, front kościoła z wielkim kosztem odnowił. Grób ś. Wojciecha miał zamiar w nowym guście odnowić, ale Jan Lipski dziedzic jego poprzednika wziął to na siebie, lecz przedsięwzięcia do skutku niedoprowadził. Pochować siebie kazał w tymże kościele w kaplicy Arcybiskupa Andrzeja Krzyckiego, którą pięknie ozdobił, równie jak drugą krewnych swoich Hebdów. Miał we zwyczaju corocznie odprawiać pielgrzymkę do cudownego obrazu N. Marji Panny na Jasnej Górze, od trzech wieków cudami słynącego. Kaplicę, gdzie się cudowny obraz Matki Boskiej znajduje, wielkim kosztem odnowił; w czasie zaś trwającej fabryki obraz ten znajdował się w Presbyterjum kościoła na wielkim ołtarzu, po skończeniu której z wielką uroczystością przeniesiony na dawne miejsce, w obecności Arcybiskupa Łubieńskiego i Piotra Gembickiego Biskupa Krakowskiego. Przy obrzędzie tym miał wymowne kazanie Djonizy Łobziński zakonu Paulinów, które drukiem ogłosił. Prócz tej kaplicy na cześć N. Marji Panny wyporządzonej, będąc jeszcze Biskupem Władysławowskim, razem z bratem swoim Stanisławem Biskupem Płockim wymurował kościoł we wsi królewskiej Wąglczowie, gdzie był ochrzczonym i uposażywszy go należycie, oddał pod zarząd Kanoników Regularnych od grobu Pańskiego. O założeniu i fundacji takowego kościoła obszernie pisze w swej Miechowii Samuel Nakielski członek tegoż Zgromadzenia, i powiada, że fundacja takowa potwierdzoną została przez Arcybiskupa Jana Wężyka. Znajdują się i inne dowody rzadkiej hojności Łubieńskiego dla rozmaitych kościołów. Testamentem swoim rozporządził, ażeby w Łowiczu zniesiono gmach dawnej kollegjaty wiekiem nadwątlony, a wymurowano inny z dwiema wieżami i dachem blachą krytym, co też uskutecznionem zostało. Nad wielkiemi drzwiami położono następny napis:

D. O. M.

Ktokolwiek bądź spoglądasz na tę wspaniałą budowę

wiedz że jest

pomnikiem czci ku N. Maryi Pannie

Macieja Pomian Łubieńskiego Arcyb. Gnieźnień: wiecznego sługę

Maryi;

który

ozdobiwszy i wzniósłszy za życia na Jej cześć wiele kościołów,

mając lat górą ośmdziesiąt po zniesieniu dawnego budować

pod wezwaniem Wniebowzięcia N. Maryi Panny

zacząwszy

dokończenie onego testamentem

swoim sukcessorom przekazał.

Roku Pańskiego MDCLII.

Również kollegjatę w Uniejowie wiekiem nadwerężoną odnowił i nowem sklepieniem ozdobił. We wsiach Arcybiskupich Wojkowie i Bełchowie drewniane kościoły pobudował. Kollegjacie Łęczyckiej, której był niegdyś Proboszczem, opuszczonej i nadwerężonej, nie więcej jak 500. złotych zapisał. W stawianiu innych budowli lubił łączyć wspaniałość z użytkiem. Zamek w Uniejowie przez swego poprzednika Jana Wężyka rozpoczęty dokonał; w Kempinie, Cbroslinie domy mieszkalne pobudował. W Gnieźnie postanowił był zamieszkać do końca życia i wybudował tam wygodny dóm drewniany, który później oddany został na użytek Kanoników. W roku 1652. na krótki czas przed śmiercią w kościele Czernińskim Kanoników regularnych obchodził Jubileusz kapłaństwa swojego. Nim przystąpimy do opisania ostatnich chwil życia lego Pasterza, musiemy wymienić tutaj mężów, którzy w domu jego brali wychowanie i pierwszy swój zawód rozpoczęli. Z pomiędzy tych celniejsi są wiekopomnej sławy mężowie: Andrzej Trzebicki przedtem wychowaniec i powiernik brata jego Stanisława Łubieńskiego Biskupa Płockiego, później Sekretarz jego nadworny, Podkanclerzy Koronny, Przemyślski, później Krakowski Biskup, Andrzej Olszowski toż Sekretarz nadworny po śmierci Łubieńskiego przeniósłszy się na dwór Królewski, był Referendarzem, później Biskupem Chełmińskim, Podkanclerzym, następnie szóstym po Łubieńskim Arcybiskupem. Obaj oni tak ze sposobu życia, jak z prawości charakteru, gruntownej nauki i wieloletniego doświadczenia w sprawowaniu interessów publicznych, nabyli nieśmiertelnej sławy. Siestrzana swego Marcina Starczewskiego wyniósł na godność Referendarza i Opata Trzemeszeńskiego, prócz tego chciał wyrobić dla niego u Króla Biskupstwo Przemyślskie, po śmierci Pawła Piaseckiego wakujące, lecz Król uznał być godniejszym takowej katedry Jana Chrzciciela Zamojskiego Bakowskiego w Wołoszech Biskupa, który był członkiem Zakonu Kaznodziejskiego. Następnie po śmierci Andrzeja Szołdrskiego Biskupa Poznańskiego zmarłego w Kwietniu 1050. roku, Łubieński usilnie prosił Króla o postąpienie tej katedry swemu siestrzanowi, lecz i tą razą nadzieja go omyliła, gdyż Król stosując się do chęci Alberta Stanisława Radziwiłła Księcia na Ołyce i Nieświżu W. Kanclerza Litewskiego, poruczył tę katedrę niestarającemu się o to, ani pokazującemu się bynajmniej u dworu Kazimierzowi Florjanowi Księciu na Klewaniu Czartoryskiemu Kanonikowi Krakowskiemu, którego Łubieński w tymże roku w Łowiczu wyświęcił; Starczewski zaś zawiedziony w nadziejach swoich, wkrótce po Łubieńskim życie zakończył. Przystąpmy wreście do opisania ostatnich chwil tego Arcybiskupa. Miał on już więcej jak lat 80., kiedy w roku 1652. osłabiony wiekiem i rozwolnieniem żołądka, poczuł zbliżającą się ostatnią chwilę i przygotował się do śmierci, jak przystało na pobożnego i prawego Pasterza. Otrzymawszy od Urbana VIII. pozwolenie przez Adama Kazimierza Oporowskiego Łowickiego i Łęczyckiego Kanonika Pisarza swego nadwornego Protonotarjusza Apostolskiego, rozpisania testamentem funduszu swego na cele dobroczynne, kościoł metropolitalny dziedzicem swoim naznaczył, i opatrzony Sakramentami śś. życie zakończył w dzień S. Augustyna, którego regułę za młodu był przyjął, gdy był Opatem Miechowskim, jak wyżej powiedzieliśmy, przez Króla mianowany. Zwłoki z Łowicza przeniesione do Gniezna i pochowane w grobie, który zażycia sobie przygotował. Mowę pogrzebową przy wyprowadzeniu zwłok miał Kazimierz Florjan Książe na Klewaniu Czartoryski Biskup Poznański i oddał ostatnią posługę temu, który go mało co przedtem był wyświęcił. Napis na nagrobku w pomienionej kaplicy znajduje się następny:

D. O. M.

Maciej Łubieński Świętosława i Barbary z Zapolic syn, Stanisława Biskupa Płockiego, Alberta Proboszcza Pułtowskiego Kanonika Krakowskiego, Zofji Przełożonej Klasztoru Ołobockiego i Marcina Teologa Zgromadzenia Jezusowego brat rodzony — Na dworze Zygmunta III. przebywał, gdzie niniejsze beneficja strzymał, był rządcą Kancellaryi, Proboszczem Miechowskim Zakonników od grobu Zbawiciela, których regułę był przyjął. Później przez Papieża Grzegorza XV. wyniesiony na katedrę Chełmińską, a przez Urbana VIII. na Poznańską, następnie na Władysławowską. Wkońcu mianowany przez Władysława IV. na Arcybiskupstwo Gnieźnieńskie, otrzymał tę pierwszą w kraju godność.

Był

wielkiej ku Bogu pobożności, rzadkiej pokory, dla wszystkich wzorem będący, miły wszystkim dla swej otwartości, Ludwikę Marję żonę pomienionego Króla koronował, Jana Kazimierza Królem ogłosił i koronował, kościoł len ku upadkowi schylony odnowił i ozdobił, oraz dochody jego powiększył, wieżę północną z fundamentów wybudował i blachą miedzianą pokrył, wkońcu kościołowi temu, o którego ozdobę zawsze był troskliwym, testamentem cały fundusz swój zapisał.

Wreście

z wielkim żalem krewnych swoich i exekutorów testamentu Alberta Łubieńskiego Kasztelana Sieradzkiego Starosty Przedeckiego synowca, Marcina Starczewskiego Administratora Opactwa Trzemeszeńskiego Referendarza Koronnego siestrzana, oraz Andrzeja Trzebickiego Podkanclerzego Proboszcza Płockiego, pełen wieku i sławy w Łowiczu spokojnie w Bogu zasnął 28. Sierpnia 1652. roku.

Przy drzwiach tejże kaplicy na marmurze znajduje się następny napis:

D. O. M.

Maciej Łubieński herbu Pomian z Bożej i Stolicy Apostolskiej łaski Arcybiskup Gnieźnieński, Legat Apostolski, Prymas i pierwszy Książe Korony Polskiej, odnowiwszy i blachą pokrywszy wiele kaplic w tym kościele, tę szczególniej Krzyckiego wiekiem nadwątlona, na nowo wyporządził, ołtarzem, malowidłami i marmurem ozdobił, oraz fundusz dla kapłanów powiększył z obowiązkiem śpiewania codzień Mszy S. na cześć N. Maryi Panny; również zwłoki swoje w tej kaplicy umieścić zalecił, gdzie też popioły pobożnej swej matki Barbary z Zapolic przenieść rozkazał w roku 1652., w którym obchodził Jubileusz Kapłaństwa swojego przy wielkiem zgromadzeniu ludu w roku ośmdziesiąt pierwszym wieku swojego.

Koniec wersji demonstracyjnej.

LIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POCZET ARCYBISKUPÓW TOMIE IV. [w oryginale]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej