Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

ŻALE NA ŚMIERĆ XIĄŻĘCIA ALANSONU

ROZPRAWA PIRWSZA

STARE RYMY O GRZE MIŁOŚCI, KTÓRE NALAZŁEM W DAWNYCH PAPIERACH

ROZPRAWA WTÓRA

WPROWADZENIE W MATERYĄ

ARTYKUŁ PIRWSZY

O SŁOWIECH W MIŁOŚCI

ARTYKUŁ TRZECI

ROZPRAWA TRZECIA

O URODZIE PIĄKNEJ NOŻKI Y O POWABACH IEY, IAKIE MA

ROZPRAWA CZWARTA

O NIEKTÓRYCH BIAŁYCH GŁOWIECH SZEDZIWYCH, KTÓRE ŁASE SĄ NA MIŁOWANIE NIEGORZEY MŁÓDEK

ROZPRAWA PIĄTA

O TYM, IAKO PIĘKNE Y GODNE BIAŁE GŁOWY MIŁUIĄ WALECZNYCH MĘŻCZYZN, ZASIĘ DZIELNI MĘŻCZYŹNI MIŁUIĄ DAMY ODWAŻNEGO SERCA

ROZPRAWA SZÓSTA

O TYM, IAKO NIE LZA IEST MÓWIĆ KIEDY ŹLE O BIAŁYCH GŁOWACH, Y SKUTKI, IAKIE STĄD PRZYCHODZĄ

ROZPRAWA SIÓDMA

O BIAŁYCH GŁOWACH ZAMĘŻNYCH, WDOWACH Y DZIEWCZYNACH, KU POZNANIU, KTÓRE Z NICH BARZIEY SĄ GORĄCE W MIŁOWANIU OD INYCH

ARTYKUŁ PIRWSZY

ARTYKUŁ DRUGI

ARTYKUŁ TRZECI

ŻYWOTY PAŃ SWAWOLNYCH

Pierre de Brantôme

tłum. Tadeusz Boy Żeleński

IEGO KRÓLEWSKIEY WYSOKOŚCI NAYDOSTOYNIEYSZEMU XIĄŻĘCIU ALANSONU, BRABANCYEY Y GRABIEMU FLANDRYEY, SYNOWI A BRATU NASZYCH KRÓLÓW WASZA KRÓLEWSKA WYSOKOŚCI!

Iako iż w.k.w. czyniła mi nieraz ten zaszczyt, aby ugwarzać ze mną na dworze barzo poufale o wielu trefnych rzeczeniach a opowiastkach, które W.K.W. są tak przyrodzone a zwłasne, rzekłbyś, iż rodzą się Iey w uściech w iednem mgnieniu oka, tak dowcip W.K.W. iest rozległy, bystry a subtylny y rzeczenie również takie, a przy tym barzo ozdobne, iąłem się składać oto, tedy y owędy, nalepiey iako mogłem, one niektóre rozprawki, iżby, ieśli nieiakie z nich przypadną do smaku W.K.W., dały Iey wdzięcznie przepędzić czas y przypomnieć Iey o mnie y o naszych pogwarkach, iakiemi W.K.W. raczyła niekiedy poczcić mnie, swego powolnego dworzanina.

Przypisuję przeto W.K. Wysokości te xięgi y błagam Ią, aby raczyła wesprzeć ie swoiem imieniem, a powagą, zanim przyłożę się do rozpraw w statecznieyszey materyey. Uźrzy hnet W.K.W. iednę, będącą nie prawie na ukończeniu, gdzie wywodzę porównanie sześci wielgich xiążąt a hetmanów górujących dziś w naszem krześciiaństwie, którzy są: król Hendryk III, brat W.K.W., Wasza Królewska Wysokość, król Nawarry, szwagier W.K.W, xiążę Giz, xiążę Menu y xiążę Parmeńskie, przytaczając wszytkich Waszych Dostoyności co naypięknieysze cnoty, ozdoby, przewagi a zacne uczynki, w których osądzeniu zdaię się na godnieyszych, lepiey to zdołaiących uczynić ode mnie.

Podczas, Wasza Królewska Wysokości, proszę Boga, aby Ią pomnażał zawżdy w Iey wielgości, pomyślności, a dostoieństwie, którey iestem na zawsze nayniższym a naypowolnieyszym poddanym y barzo przywiązanym sługą

Bourdeille

ŻALE NA ŚMIERĆ XIĄŻĘCIA ALANSONU

Przypisałem był ona drugą część xiąg o białych głowiech naydostoynieyszemu xiążęciu Alansonu, iako iż wyrządzał mi tę cześć, iż mnie miłował y rozmawiał barzo poufale ze mną y chciwy był słyszeć dobre opowiastki; owo, chocia iego wspaniałe a mężne y szlachetne ciało spoczywa iuż w ziemi pod iego zasłużonym mieczem, nie chciałem wszelako odwoływać moiego daru, ieno oddalę go iego dostoynym popiołom y boskiemu duchowi, o którego cnotach y wielgich uczynkach a przewagach mówię osobno, iako o inych znacznych xiążętach a hetmanach: bowiem, wierę, był miedzy nimi godny iak mało kto we świecie, chocia pomarł barzo młodym.

Owo dość mówić o rzeczach żałosnych, godzi się nieco pomówić o wesołych.

ROZPRAWA PIRWSZA

O białych głowiech, które paraią się postronnem miłowaniem y małżonki swe kładą pomiędzy rogale

Iako iż białe głowy uczyniły fundacyą stanu rogatego y ony to mężczyzn czynią rogalami, umyśliłem włożyć tę rozprawę w one xięgi o paniech, chocia rzecz w niey będzie po równi o mężczyznach, co o białych głowiech. Wiem, iako ważę się na nie lada dzieło y iako nigdy bych mu nie podołał, gdybych chciał uporać się z niem do końca; bowiem na wszytkim papierze pariskiey kamery rachmistrzowskiej nie pomieściłby ani połowy onych historyów, tak mężczyźńskich, iako y białogłowskich. Toć mimo to spiszę, co podołam, a kiedy tchu mi nie stanie, naonczas przekażę pióro dyabłu abo iakiemu dobremu kompanowi, iżby ie podiął po mnie. Wraz exkuzuię się, ieżeli nie trzymam w tey rozprawie statecznego ordynku: wżdy tak wielga iest liczba onych mężów y onych pań, iż nie znam tak biegłego oboźnego, który by uzdolił sprawić miedzy nimi należyte szyki a porządki.

Prowadząc się tedy, iako mi się będzie zdało, rozpoczynam te opowieści w pięknym miesiącu kwietniu, który iest czas a pora na kukułki: rozumiem leśne, bowiem inych trefią się a spotyka podostatkiem po wszytkie miesiące a pory roku.

Owo tedy pośród naszych rogalów siła znachodzi się rozmaitych odmian; ba ze wszytkich nagorszy, y którego białe głowy strachała się nabarziey, iest rodzay onych zagorzalców, nieprzezpiecznych, mózgowczych, złych, iadowitych, okrutnych, krwiożerców a podeźrzliwych, którzy dręczą, katuią, zabiaią, iedni z racyą, drudzy bez racyey, popadaiąc w szaleństwo za leda podeźrzeniem; owo przed takową kompanią snadnie trzeba się mieć na baczności tak żenom, iako ich panom służkom. Wżdy znałem takie panie y ich slużków, którzy nie dbali na to, bowiem byli tak sierdzici iako y tamci, a zaś panie były wielgiego serca, tak iż kiedy chybiało odwagi galantom, same im iey przyczyniały; ile że wszelaka przygoda im barziey iest ślizga a nieprzezpieczna, tem więcey godzi się ią podiąć y dokonać we wspaniałości ducha. Ine znałem białe głowy, które nie miały żadnego serca ani hambitu, aby cytować ku rzeczom dużym, y paskudziły się ieno swoiemi mizernymi sprawami: iako to powiedaią: nikczemna iak k...a.

Znałem jedną godną białą głowę y nie z ledacyiakich, która, gdy uwidziała chwilę sposobną ku zażyciu rozkoszy z przyjacielem, a zaś ten przedkładał iey nieprzezpieczeństwo, iakie by wynikło, gdyby mąż, nie będący daleko, ich podchwycił, wzgardziła onym galantem y rzuciła go, bądź iż okazał się małego serca, bądź też iż chybił iey w potrzebie: ile że skoro rozmiłowaną damę gorącość krwie a ochota przypiera do uczynku, a zaś przyiaciel iey dla bądź iakiey przeszkody nie może abo nie chce zadowolić iey z miesca, nienawidzi takiego y gardzi nim iak nikiem w świecie.

Wierę, trzeba wysławiać odwagę oney paniey y inych iey podobnych, które nie lękaią się niczego, aby zadosyć uczynić swoiey pochoci, mimo iż podaią się na więcey nieprzezpieczeństw niżli żołnierz abo marynarz w co naysroższych potrzebach lądu y morza. Pewna dama iszpańska szła raz na kownaty królewskie wiedziona przez dwornego kawalera; owo gdy przechodzili przez nieiaki zakątek postronny a przymroczny, ów kawaler, iakoby wynosząc się ze swey iszpańskiej czci a diskrecyey, rzekł iey: " Senora, buen lugar, si no fuera vuessa merced." Dama odrzekła mu ieno: "Si, buen lugar, si no fuera vuessa merced." - "Otoć sposobne miesce, gdyby to była iensza iak wy, pani." - "Wierę, barzo sposobne, gdyby to był ienszy jak wy, panie." Tak oto wyszydziła go y w hańbę podała za ona miętkość, iż nie wziął od niey w tak sposobnem miescu to, czego żądał y czego ona pragnęła; oo byłby uczynił ienszy, śmielszego przyrodzenia: za czym straciła serce ku niemu y poniechała go.

Słyszałem o iedney barzo cudney y znamienitey paniey, która zwoliła swemu przyiacielowi, iżby z nią spał, ieno iż ma nie dotknąć iey w żadnym sposobie ani się brać do samey rzeczy: czego tamten dotrzymał, trwaiąc całą noc w wielgiey żądzy, pokusach a powściągliwości; za co owa pani go tak uczciła, iż w niedługi czas potem dała mu ukontentowanie, podaiąc za swą racyą, iże chciała doświadczyć iego miłości przez posłuszeństwo w tym, co mu nałożyła. Za co miłowała go późni tem barziey, mnimaiąc, iż zdolen by był uczynić na drugi raz iną rzecz równie znaczną co ta, która była z nayznacznieyszych.

Mogą niektórzy wychwalać tę strzemięźliwość abo tę małoduszność, ini zasię nie: zdaię się na mnimania y racye, iakie mogliby wywieść partyzanci iedney y drugiey strony. Znałem iedną panią, cale znamienitą, która gdy dała zezwolenie swemu przyiacielowi, aby przyszedł z nią spać iedney nocy, tenże przybył całkowicie przysposobiony, w koszuli, iżby spełnił swoią powinność; wżdy że to było w zimie, przymarzł tak po drodze, ba, wszedłszy w łoże nie mógł nic dokonać y troskał się ieno o zagrzanie członków; za co pani owa znienawidziła go y nie dbała iuż oń. Iensza pani, gdy uradzała o miłości z pewnym szlachcicem, tenże powiedział iey, miedzy inymi rozmówkami, iż gdyby przyszło mu lec z nią w łoże, doliczyłby do sześci potykań, tak barzo iey cudność zalazła mu za skórę. "Barzo o wiele chełpicie się, rycerzu - rzekła pani. - Za czym zamawiam was na tę a na tę noc." Iakoż nie omieszkał się stawić; ba nieszczęściem dla niego, gdy iuż był w łożu, przyszedł nań taki skurcz, oziębienie humorów, a oporność przyrodzenia, iż nie mógł doliczyć ani do iednego; za czym pani rzekła doń: "Zali nic inkszego nie chcecie uczynić? Owo pomykaycie precz z łożnice; nie naięłam wam iey iakoby łóżka w gospodzie, iżbyście w niem zażywali wczasów a wypoczynku. Tedy pomykaycie, powiedam." Y tak go odprawiła, naśmiewając się potem barzo z niego y nienawidząc gorzey morowey zarazy.

Szczęście byłoby onemu dobremu panu, gdyby był miał przyrodę cnego wielgiego protonotara Baroda, iałmużnika króla Franciszka, który, kiedy mu się trefiło przyspać z iaką panią ze dworu, liczył co namniey do dwunastu, ba, rano ieszcze powiedał: "Odpuście mi, pani, ieślim godniey nie uzdolił, wżdy brałem medykament wczora." Znałem go póżniey; był to tęgi Gaskończyk: zrzucił sukienkę y zwano go kapitanem Barodem; siła mi historyów naopowiedał, wszytkie z imienia y nazwiska.

Na stare lata opuściła go ta męska y weneryczna krzepkość; za czym popadł w niedostatek, mimo iż swoiego czasu uszczknął był sobie niezłe kąski z tego, co mu przynosił iego instrument; ba, wszytko przetrwonił y iął się warzenia a destiiowania esencyi. "Wżdy - powiedał - gdybych mógł, iako w moich młodszych leciech, destilować ieszcze esencyę nasienną, lepiey bych radził sobie w moich sprawach y lepiey by mi się działo."

Podczas ostatnich woyen Ligi pewien godny szlachcic y iunak nie lada wyszedłszy z fortecy, nad którą miał przełożenstwo, y ruszywszy w pole, a nie mogąc za powrotem zdążyć na czas do swego garnizonu, zaiechał na noc do iedney piękney, zacney y znamienitey damy, która zaprosiła go, iżby tam przespał; od czego się nie wymawiał, bo był utrudzon sielnie. Podkarmiwszy go tedy smacznie przy wieczerzy, pani dała mu swoią kownatę y swoie łóżko, ile że wszytkie iensze izby były ogołocone z przyczyny woyny, a zaś statki pochowane, gdyż miała barzo nadobne. Zasię pani sama ścisnęła się w alkierzu, gdzie miała proste łóżeczko na czas dnia.

Szlachcic, nawzbraniawszy się siła brać tę kownatę y to łoże, prośbami oney paniey zniewolony był ie zaiąć: za czym ułożył się y hnet usnął snem barzo głębokim. Ba cóż! ta pani przyszła ku niemu ułożyć się obok, on wszelako nic nie poczuł ani zrazu, ani przez całą noc, tak barzo był zdrożony y zmorzony snem; spoczywał tedy aż do wielgiego dnia nazaiutrz, aż gdy się zaczął budzić, ona pani odchodząc odeń rzekła mu: "Nie spałeś, wasza miłość, iako widzisz, bez kompaniey, bowiem nie radam była opuścić ci całey łożnicy y zażywałam iey połowy tak dobrze iako y ty. Byway: przepuściłeś okazyą, którey iuż nie odzyszczesz nigdy."

Szlachcic, klnąc y biadaiąc nad straconą fortunką (a było od czego się obwiesić), chciał ią zatrzymać a ubłagać: wżdy na nic się to nie zdało y pani poszła barzo rozżalona przeciw niemu, iż nie ukontentował iey tak, iak chciała, gdyż nie przyszła tam po ieden raz (iako to mówią, ieden raz iest w łożnicy iako sałata do obiadu) y nie przybyła tam dla liczby poiedynczey, ba dla, mnogiey, którą wiele białych głów woli w tey rzeczy niźli co inego; cale przeciwnie od iedney barzo cudney y poczciwey paniey, znaiomey mi, która gdy raz zamówiła swego galanta do siebie do łóżka, ten w iedno mgnienie oka trzy razy sprawiedliwie ią obrócił; za czym gdy chciał uczynić to samo raz czwarty y ine ieszcze mnogie razy, ona sama rzekła mu, prosiła y nakazała, iżby wyszedł z łoża a oddalił się. Ów, równie rzeźwy iak wprzódzi, okazuie iey swoią gotowość do boiu y przyrzeka raczyć ią całą noc do białego rana; iako że, pry, dla takiego drobiażdżku krzepkość iego bynamniey nie osłabła. Aż ona: "Zadowól się tem (prawi), iżem poznała twoie siły, które są barzo wdzięczne y dostało, y w swoiem czasie a miescu będę umiała lepiey ich zażyć niż teraz; bowiem dość byłoby przypadku, aby nas tu odkryto, a gdyby mąż móy to wiedział, hnet byłabych zgubiona. Byway więc, rycerzu, aż do lepszey a przezpiecznieyszey okazyey, a wonczas swobodnie użyię cię na wielgą bitwę, a nie na tak lichą potyczkę."

Siła iest białych głów, które nie miałyby tego opamiętania, ieno opite rozkoszą y trzymaiąc iuż w mocy swego współzapaśnika, byłyby mu kazały walczyć aż do białego rana. Ta godna pani, o którey powiedałem przedtem, była takiey przyrody, iż skoro przyszło na nią zachcenie, nigdy nie znała strachu ani baczenia na męża, chocia był srogi szyrmierz y barzo podeźrzliwy; ba mimo to taka była szczęśniaczka, iż ani ona, ani iey gachowie nie popadli w nieprzezpieczeństwo życia, iako że nigdy nie dali się przychwycić y zawżdy mieli się na pieczy, y rozstawiali dobre a czuyne straże. W czym iednak nie lza zbytnio ufać białym głowam, bowiem dość iest tu iedney nieszczęsney godziny, iako się to przygodziło niedawno rycerzowi mężnemu a walecznemu, który został ubit idąc spotkać się ze swoią lubką, a to dla zdrady, iaką mu zastawiła sama z nakazania męża: zasię gdyby nie był tyle zadufany w swoiem męstwie, byłby się miał na ostrożności y nie byłby zginął, czego była wielga szkoda. iawny to, wierę, przykład, aby nie ufać tyle rozamorowanym białym głowam, które aby ieno umknąć się okrutney ręce mężowskiey, tak tańcuią, iak tamci zagraią, iako uczyniła ta, która ocalała z życiem, a zaś przyiaciel iey śmiercią pomarł.

Bywaią ini mężowie, którzy uśmiercają niewiastę y iey gacha wraz oboie, iako to słyszałem o pewney barzo znaczney damie. Tey małżonek, zazdrosny o nią nie dla iakiegoś pewnie dokonanego uczynku, ale przez samą zazdrość y dla czczych pozorów miłości, uśmiercił swoią żenę od trucizny, w powolnych cierpieniach, z wielgą dla świata szkodą; poprzednio zaś zagładził iey służkę, barzo godnego człeka, powiedaiąc, iż pięknieysza iest ochfiara y barziey ucieszna ubić byczka wprzódzi, a po nim krowę. Owo xiążę barziey było okrutne naprzeciw swoiey żenie niż późniey naprzeciw iedney ze swych córek, którą wydał za mąż też za znaczne xiążę, ba nie tak znaczne iak on sam, który był nie prawie monarchą.

Owo przygodziło się tey niebaczney niewieście, iż zaszła w ciążę z inym niż ze swoim mężem, który zabawił się w iakoweyś woynie; za czym urodziwszy foremne dzieciątko, nie wiedziała, komu się w pieczę oddać, ieśli nie swemu oćcu, któremu otworzyła wszytko przez iednego zaufanego szlachcica, posławszy go doń. Który usłyszawszy wiadomość przekazał mężowi, aby na gardło swoie nie ważył się godzić na życie iego córki, gdyż wówczas on by się targnął na iego życie y uczyniłby go naynędznieyszym z xiążąt krześciiańskich, iak to było w iego mocy; za czym posłał córce swoiey galerę wraz z orszakiem ludzi, iżby odebrali dziecko wraz z mamką; y zaopatrzywszy ie w przystoyne mieszkanie y opiekę, dał ie bardzo godnie wyżywić y wychować. Wżdy po nieiakim czasie, skoro iey ociec pomarł, mąż śmiercią zgładził tę niewiastę.

Słyszałem o inym, który uśmierzcił służkę swoiey żeny w iey oczach y barzo go dręczył, iżby sama pomarła od męczeństwa, iż widzi ginącego w mękach tego, którego tak miłowała y ściskała w ramiona.

Iny znów we świecie zabił swoią żenę w samem śrzodku dworu, dawszy iey przez czas piętnastu lat wszytkie swobody w świecie y do syta powiadomiony o iey obyczaiu, tak iż nieraz przedkładał iey to y napominał ią. Owo nagle przystąpiła doń kolera (powiedaią, iż to było z namowy swego pana, barzo możnego xiążęcia) y w iedno rano przyszedł do niey do łóżka, kiedy miała wstawać, y pokładłszy się z nią, pofolgowawszy sobie y nacieszywszy się razem, ugodził ią kilkakroć mieczykiem, za czym dał ią dokończyć swemu słudze, a zaś potem rzucić do lektyki, y na oczach wszytkich wyniesiono ią z domostwa, aby ią pogrześć. Po czym odwrócił się y ukazował się na dworze, tak iak gdyby był dokonał naypięknieyszey rzeczy na świecie y chełpił się z niey. Rad byłby toż samo uczynić iey gachom, wżdy za wiele miałby do czynienia, bowiem miała y obdzieliła ich tylu, iż byłoby ich obstało na mały hufczyk woyenny. Słyszałem o iednym barzo dzielnym y walecznym rycerzu, który maiąc nieiakie podeźrzenie na swą żenę, poiętą z barzo godnego domu, wszedł do niey sam, bez orszaku, y udusił ią swoią ręką y własną iey białą szarfeczką, po czym dał ią pogrześć naygodniey iak mógł y obecny był przy exekwiach cały w czerni, wieldze stroskany, y długi czas nosił po niey żałobne szatki: wiele ukontentowania było z tego biedney niewieście y snadnie mogła zmartwychwstać od takich ceremoniów! Nie zszedł ów rycerz bez potomstwa z oney paniey, bowiem miał z niey dzielnego syna, z naywalecznieyszych y naypirwszych w oyczyźnie, y który dla swoich postępków a zasług przyszedł do znacznych szarży, iako iż dobrze słuórył swoim królom a panom.

Słyszałem takoż o iednym możnym we Włoszech, który równie uśmiercił swoią żenę nie mogąc dosiąc iey galanta, który ocalił się do Francyey: ba powiedali, iż ią uśmiercił nie tyle dla iey grzechu, boć od dość dawna iuż wiedział, iż sobie folguie, y nie frasował się tem zbytnio, ale dlatego, aby poślubić iną panią, w którey się był rozmiłował.

Dlatego barzo iest nieprzezpiecznie oblegać y nastawać na kuper dobrze obronny, chocia oblegaią ie takoż, ba nie mniey niżeli ine, bezbronne, y dobywaią nawet, iako wiem o iednym, obronnym tak iak żaden iny we świecie. Był ieden szlachcic, dzielny, wierę, y odważny, który zapragnął z nim poigrać; ba y tem się nie zadowalał, ieszcze chciał chełpić się y rozgłosić swóy uczynek: takoż niedługo trwało, iak hnet został zabity przez nasadzonych ludzi, bez inego zgorszenia y bez krzywdy dla oney białey głowy, która wszelako długi czas strachała się y żyła w niepokoju, ile że była brzemienna y mnimała, iż po zlegnięciu, które by chciała, aby się o wiek opóźniło, y iey przygodzi się toż samo; wżdy iey mąż, dobry y miłosierny, chocia był z naytęgszych szyrmierzy we świecie, odpuścił iey, a nie było iuż z tego iney sprawy, nie bez wielgiego postrachu mnogich inych galantów, których miała: iakoby tamten zapłacił za wszytkich. Iakoż pani, uznaiąc łaskawość y miłosierdzie takowego małżonka, od tego czasu iuż mu tylko niewiele dawała przyczyny do podeźrzeń, bowiem była z dosyć strzemiężliwych y bogoboynych pań onego wieku.

Cale inaczey przydarzyło się w niedawnych leciech w królestwie Neapolu paniey Maryey z Awalos, iedney z nayurodziwszych xiężniczek tey krainy, zaślubioney xiążęciu Wenuzy; ta rozmiłowała się w grofie Andryańskim, też iednym z urodziwych xiążąt tey ziemi, y gdy oboie zmówili się na swoie igry a rozkoszki y mąż ich odkrył (opowiedziałbych, w iaki sposób, ba przydługo by to trwało) iakoby wespołek przytulonych w łożu, kazał ich uśmiercić oboie przez naiętych ludzi; tak iż nazaiutrz znaleziono owe dwie wdzięczne połowy a istoty, cale nieżywe y zakrzepłe, porzucone a wyciągnięte na kamieniach przed bramą domu na widoku wszytkich przechodzących, którzy ich opłakiwali y żalili się ich nędznego losu. Niektórzy krewni oney paniey barzo byli tem strapieni a oburzeni, tak iż chcieli mścić się tego śmiercią a mordem, iako nakazuie obyczay tey ziemi; wżdy o to, iż była ubita przez nikczemne sługi a niewolniki, niegodne, iżby ich ręce miały się maczać w tak piękney a szlachetney krwie, o to iedno chcieli się upominać a dochodzić tego na mężu, bądź przez sądy, bądź inaczey, nie zaś gdyby był sam dokonał tego własną ręką; wówczas nie byłoby sprawy ani dochodzenia.

Oto mi niedorzeczne a mózgowcze mnimanie y skrupuły; w czym zdaię się na nasze wielgie krasomówcę y uczone prawniki, by orzekli, iaki czyn iest szpetnieyczy: czy ubić żenę własną swą dłonią, która ią tyle miłowała, czy też używszy ręki podłego naiemnika. Wiele by można racyi w tem wywodzić, których wszelako poniecham, lękaiąc się, aby nie były zbyt słabe naprzeciw racyiom onych mocarzy. Słyszałem, iż wicekról wiedząc o onym zamiarze przestrzegał o tym miłośnika czy oną lubkę; wżdy taki był snadź ich los, który miał naleźć koniec swóy w tak wdzięczney miłości. Owa pani była córką don Karla z Awalos, drugiego brata margrabiego Peskary, któremu gdyby wyplatano podobną sztukę w niektórey z iego miłostek wiadomych mi, iuż od dawna zostałby nieżywy.

Znałem męża, który, wróciwszy z podróży y długi czas nie spawszy ze swoią żeną, przybył rad y gotowy, aby to dokonać y pofolgować sobie ile wlezie; wszelako nadiechawszy w nocy uźrzał przez taiemny otworek, iż była w łożu ze swoim przyiacielem; za czym hnet dobył miecza z pochew a zapukawszy do drzwi y nalazłszy otwarte wszedł, aby ią zabić. Obeźrzawszy się wprzódy za gachem, który wyskoczył oknem, podszedł ku niey, aby ią zabić; owo zdarzyło się, iż była tym razem tak pięknie wystroiona, włoski miała tak wdzięcznie zaplecione na noc y koszulkę tak białą y tak cudnie ozdobioną (możecie mnimać, że wychędożyła się tak pięknie, aby się lepiey przypodobać swemu przyiacielowi), że nigdy ieszcze nie widział iey tak dobrze przysposobioney ani tak mu do smaku.

Za czym gdy tak w gzłach rzuciła się o ziem y iemu do kolan, prosząc go o przebaczenie tak czułemi a słodkiemi słowy, iak tylko ona sama umiała ie naydować, y gdy ią podnosił y widział tak cudną a wdzięczną, serce w nim zmiękło y porzuciwszy szpadę, on, który tak dawno nie folgował przyrodzie y spragnion był wieldze (co pewnie wyszło oney paniey na pożytek, ile że natura .się w nim przebudziła), odpuścił iey y wziął ją, y obłapił, y pokładł w łożnice, a zaś sam, rozdziawszy się co prędzey, pokładł się z nią społem, zawarłszy drzwi od kownaty; zasię niewiasta tak mu wygodziła swoiemi powaby a przymilątkami (rozumiecie, iż nie oszczędzała fatygi), iż nazaiutrz naleziono ich w lepszey komitywie niż wprzódy y nigdy nie świadczyli tyle pieszczotek ze sobą: tak iako uczynił Menelaus, biedny rogal niebożątko, który przez dziesięć czy dwanaście lat nawygrażawszy się żenie swey Helenie, iż ią uśmierci, skoro mu w ręce popadnie (nawet pokrzykiwał iey to spod murów ku górze), wżdy po zdobyciu Troiey, skoro dostała mu się w ręce, tak był olśniony iey cudnością, iż odpuścił iey wszytko y miłował ią, y pieścił barziey niż kiedy.

Dobrzy są ieszcze tacy oszaleli mężowie, którzy tak łacno ze lwów zmieniają się w motylków; ba niedobrze iest popaść w taką przygodę iak ta, co następuie.

Iedna znamienita, cudna y młoda pani z czasów króla Franciszka Pierwszego, zaślubiona z możnym panem Francyey, z tak wielgiego domu, iak telko może być w tym kraiu, ocaliła się zgoła inaczey y lepiey niż poprzedzaiąca; bowiem czy że odsłoniła iakowyś trop miłosny swoiemu mężowi, czy że napadło go iakoweś podeźrzenie abo nagła wściekłość, dość iż przyszedł do niey z gołym mieczem w dłoni, aby ią zabić. Za czym pani, zwątpiwszy, iżby iaka ludzka pomoc mogła ią ocalić, powzięła nagle myśl, aby się ochfiarować Nayświętszey Maryey Pannie y w razie gdyby ią ocaliła, dopełnić ślubu w iey kaplicy loretańskiey w andegaweńskiey krainie. A oto zaledwie uczyniła ślub w myśli, kiedy ów pan upadł na ziemię, a miecz wypsnął mu się z ręki; po czym się podniósł y iakby zbudzony ze snu spytał żeny, iakiemu świętemu się oddała, aby się umknąć z nieprzezpieczeństwa. Powiedziała mu, że Nayświętszey Panience w rzeczonej kaplicy y że przyrzekła odwiedzić to święte miejsce. Aż on: "Idźże tedy tam y dopełń ślubu"; co też uczyniła y zawiesiła tamże obraz .przedstawiaiący ono zdarzenie, a wraz z nim wiele pięknych y dużych wotów z wosku, iako wówczas było we zwyczaiu y które długo potem można było oglądać. Oto mi piękne ślubowanie y piękny niespodziany ratunek! Czytaycie o tem Chronikę andegawską.

Słyszałem, iż król Franciszek, chcąc raz iść spać z pewną panią dworską, którą miłował, zastał iey męża ze szpadą w dłoni czyhaiącego, iżby ią zabił; ale król przytknął mu swoią do szyie y rozkazał pod gardłem nie czynić iey nic złego, rzkąc, iż gdyby iey zrobił by namnieyszą rzecz w świecie, zabiłby go abo by mu kazał uciąć głowę; za czym wyprawił go na tę noc precz y zaiął iego miesce. Owa pani była wielga szczęśniaczka, iż nalazła takiego warnego szyrmierza y obrońcę swego kuperka, bowiem od tey pory mąż nie śmiał iey rzec słowa y dawał iey czynić wszytko wedle woley. Słyszałem, że nie tylko ta pani, ale y wiele inych otrzymały od króla podobne piernacze. Tak iako w czas woienny wielu, aby ochronić swoie maiętności, kładą herby królewskie na drzwiach domu, tak y te panie pomieszczała herby onych wielgich monarchów na zewnątrz y wewnątrz swoich kuprów, tak iż mężowie nie śmieią im słowa przymówić, którzy bez tego nadzialiby ie na ostrze szpady.

Znałem ine panie będące w takowey łasce u królów y możnych y które obnosiły tak wszędy te swoie gleity: wżdy bywało y tak, że im się noga powineła, iako że mężowie nie śmieiąc chwycić się noża wspomagali się truciznami y podstępną a taiemną śmierzcią, rozgłaszaiąc, iakoby to były katary, apoplexy, a nagłe zgony. Omierźli, wierę, są tacy mężowie, którzy patrzą, iak przy ich boku leżą ich cudne żeny, cherłaiąc y z każdym dniem zbliżając się do śmierzci; lub też zgładzała ie w czterech ścianach w wiekuistem więzieniu, iako o tem piszą niektóre stare chroniki Francyey y iak to wiem o pewnym możnym panie francuskim, który tak uśmiercił swoią żenę, barzo cudną y poczciwą białą głowę, a to z wyroku dworu, zyskuiąc tą drogą nie lada pociechę, iż się obwieścił być rogalem.

Tacy zawzięci a zapamiętali mężowie bywaią zwykle ze starców, którzy nie ufaią swoiey mocy a iurności y chcieliby ubezpieczyć przyrodę swoich żen, nawet gdy byli tak głupi, iż poleli ie w ich młodości a krasie; owi to są tak zazdrośni a podeźrzliwi tyleż ze swey natury, co z przyczyny dawnych praktik, które sami uprawiali abo widzieli u inych, iż potem dręczą tak haniebnie te biedne stworzenia, iż czyściec byłby im lekszy niźli ta przemoc mężowska. Iszpan powieda: " E! diablo sabe mucho, porque es viejo", że to "dyasek mnogo rzeczy świadom, bo iest stary": tak samo y te starce przez wiek swóy a dawne praktiki siła rzeczy wiedzą. Którzy wieldze są w tym nagany godni, bowiem skoro nie mogą zadowolić białey głowy, po co ią bierą za małżonkę? ba y takie białe głowy młode a urodne źle czynią, iż bierą ich dla ich maiętności, mnimaiąc korzystać z tychże po śmierci mężowskiey, którey czekaią w każdey godzinie; podczas zaś wygadzaią sobie z przymłodszymi galantami, których bierą, a od czego nieiednym mnogo przychodzi utrapień.

Słyszałem o iedney, którą gdy iey mąż staruch przychwycił na takowym uczynku, dał iey truciznę, od którey chramała więcey roku y wyschła iak drewno, a zaś mąż często ią nawiedzał y cieszył się z tey niemocy, y powiedał, iż ma to, co się iey należy.

Iną mąż zamknął w izbie y trzymał na chlebie a na wodzie, y barzo często kazował ią rozdziewać do naga y merskał do sytości batogiem, nie maiąc żadnego zmiłowania nad tem pięknem nagiem ciałkiem ani żadnego poruszenia przyrody. Oto nagorsze iest u takich, gdyż będąc wyzbyci z upałów krwie y zbawieni pokus, nikiey posągi z kamienia, nie maią zmiłowania nad żadną cudnością y nasycają swą wściekłość okrutnemi męczeństwy, podczas gdy będąc młodsi nasyciliby ią może na ich cudnem nagiem ciele, iako to powiedałem poprzednio. Oto dlaczego nie iest dobrze zaślubiać takich jadowitych grzybków, bowiem chocia zwrok im opada a chybia z przyczyny wieku, zawżdy go maią dosyć, aby śledzić a dopatrzyć niecnoty, iaką ich młode żeny mogą im wyświadczać.

Tako słyszałem od iedney znaczney paniey, która powiedała, iż nie masz soboty bez słońca, cudney białey głowy bez amorów, a starca, by nie był zazdrosny: a wszytko płynie z wyniszczenia ich sił. Dlatego to iedno możne xiążę, które znam, mawiało, iż chciałby być podobny lwu, który choć stary, nie siwieie; małpie, która im więcey tę rzecz czyni, tem więcey ieszcze chce czynić; psu, który im starszy, tem barziey członek iego iest przygrubszy, y ieleniowi, który im barziey iest szedziwy, tem lepiey rzecz czyni y łanie chutniey ku niemu idą niż ku młodemu.

Owóż, aby mówić szczyrze, iako to słyszałem od iedney barzo znamienitey persony: iakąż słuszność y iakąż potęgę tak wielgą ma mąż, iżby mógł a powinien zabiiać swoią żenę, zważywszy, iż nie ma tego przykazania od Boga ani od swego prawa, ani od świętey ewangelicy, iedno iżby ią telko odtrącił od siebie? Nie ma tam mowy o zaboystwie, o krwie, o śmierci, otorturzech, o więzieniu, o truciznach ani okrucieństwach. Ach! iakże nasz Zbawiciel Iezus Christus dobrze nas pouczył, że wielgą iest nieprawość w takowych uczynkach y w onych mordach y że cale ich nie pochwala, kiedy to mu przyprowadzono ubogą niewiastę oskarżoną o cudzołóstwo, iżby wydał na nią wyrok potępienia; on zaś odpowiedział im kreśląc palicem po ziemi: "Ten z was, który iest nayczystszy a nabarziey praw, niechay weźmie pirwszy głaz y pocznie ią kamieniować"; czego żaden nie ważył się uczynić, tak ich doięła do żywa ona mądra a łagodna przygana.

Tak Stwórca nasz nauczył wszytkich, abychmy nie byli tak skorzy do osądzania a zgładzania drugich, nawet dla takiey przyczyny, znaiąc ułomność naszey przyrody y niecnoty, iakie wielu popełnia; bowiem nieieden uśmierca swoią żenę, któren iest więtszy cudzołóżca od niey, ba, nieiedni uśmiercają dość często niewinne uprzykrzywszy ie sobie, iżby poięli nowe: o, iak wielu iest takich! Święty Augustyn powieda, iż mężczyzna cudzołożny tak samo godzien iest kary iak y niewiasta.

Słyszałem o iednem bardzo potężnem xiążęciu we świecie, który podeźrzewaiąc żenę, iż folguie sobie z iednym gładkim kawalerem, kazał go zamordować wychodzącego wieczorem z iego pałacu, a późni tę panią; owo nieco wprzódziey na turnieiu patrzyła uparcie na swego służkę, zgrabnie toczącego koniem, y rzekła: "Ha! prze Bóg, iak on się dobrze niesie!" - "Tak, ale się niesie za wysoko"; co ią zadziwiło, a potem struto ią iakowemiś pachnidły abo też inaczey, przez usta.

Znałem pana znacznego rodu, który uśmierzcił swoią żenę, barzo cudną y z wielgiego domu, otruwszy ią przez iey przyrodzenie, tak iż nic nie poczuła, tak subtylna y dobrze sporządzona była ta trucizna. Tak uczynił, aby zaślubić iedną znamienitą panie, która zaślubiła iednego xięcia; za co był pokaran, wtrącon do więzienia y ścigan od iey przyiaciół: y los iego chciał, iż nie zaślubił tey paniey y zwiedziony był przez nią, y na wzgardę podany, y znienawidzony od mężczyzn a niewiast.

Znałem wielgie persony, które barzo ganiły naszych dawnych królów, iako to Ludwika Swarliwego y Karła Pięknego, za to, iż kazali pouśmiercać swoie żeny, iedną Małgorzatę, córkę Roberta, xiążęcia Burgundyey, drugą Blankę, córkę Otelina, grabiego Burgundyey, wywlekaiąc na iaw ich wszeteczeństwa, y uśmiercili ie okrutnie w czterech murach w zamku galardzkiem; podobnież uczynił grof Defuła loannie Darteńskiey. W których nie było znów tak wiele przestępków a zbrodni, iak oni to podawali do wiary: ba te panięta uprzykrzyły sobie swoie żeny y przystroili ie w tak czyste oszczerstwa, y zaślubili ine.

Za naszych czasów król Hendryk Angielski uśmiercił y kazał głowę uciąć swoiey żenie Annie Boleń, aby zaślubić iną, iako że był barzo łasy na krew y na odmianę w żoniech. Nie lepieyże by było, gdyby ie odtrącili od się wedle przykazania bożego, niż żeby ie mieli tak okrutnie zagładzać? Wżdy potrzeba im wciąż świeżego mięsa, onym panom, którzy chcą wieść stół osobny y nikogo doń nie zaprosić abo mieć nowe a powtórne żeny, aby im przyniesły nowe maiętności, skoro iuż ziedli wiana pirwszych, abo gdy nie dosyć miały, aby ich nasycić; iako uczynił Baldwin, drugi król Hierozolimy, który wparłszy w swoią pirwszą żenę, iż cudzołożyła, odtrącił ią, aby zaślubić córkę diuka Meliteńskiego, ile że miała w posagu wielgą sumę pieniędzy, których on bardzo potrzebował.

To iest opisane w Historyey Ziemi Świętey. Barzo im, wierę, przystało przeinaczać prawo boskie y stanowić nowe, aby uśmiercać te ubogie białe głowy!

Król Ludwik Młody nie tak sobie począł z Lenorą, księżniczką Akwitaniey, którą podeźrzewaiąc (możebna niesłusznie) o cudzołóstwo, jakoby spełnione w czas iego podróży do Syryey, odtrącił ią ieno od siebie, nie chcąc posługiwać się prawem niektórych, wymyślonem a praktikowanem więcey z przemocy niż ze słuszności a rozumu: z czego nabył więcey zachowania u ludzi niż tamci królowie y miano dobrego, a zaś tamci złych, okrutników a tyranów; zwłaszcza iż sam w swey duszy nie był bez nieiakich wyrzutów sumienia: oto się zowie żyć po krześciiańsku! Baczcie, iż poganowie rzymscy po nawiętszey liczbie barziey w tym sobie poczynali po krześciiańsku niż po pogańsku; osobliwie niektóre cysarze, których naiwiętsza część była z rogatego cechu, a żeny ich były barzo rozwiązłe a sielne k...y; ba ci, chocia w inem byli okrutnicy, wyczytać możecie o wielu z nich, iż się zbyli żen swoich radniey przez odtrącenie niż przez zabóystwo, iako bywa miedzy nami krześciiany.

Iuliusz Cezar nie uczynił swoiey żenie Pompei więcej złego, iedno iż ią odepchnął; która spaskudziła się z P. Klaudyuszem, urodziwym młodym szlachcicem rzymskim. Ten gorzeiąc ku niey niestrzymawałą miłością, iak ona ku iemu, wyśledził okazyią, gdy pewnego dnia czyniła ochfiarę w swoim domu, gdzie wchodziły same białe głowy: za czym ubrał się za dziewkę, nie maięcy ieszcze włosów na podbródku, y zamieszał się miedzy pielące a graiące na instrumentach, y dostawszy się takowym fortylem do wnętrza mógł uczynić ze swoią lubką to, co życzył; wżdy gdy go poznano, został wypędzon a oskarżon; ba przy pomocy pieniędzy a protekcyey uwolniono go y nic mu się gorzey nie przygodziło. Cyceron na mamę popsuł swoią łacine w ozdobney mowie, iaką przeciw niemu posiedział. Prawda iest, iż Cezar pragnąc wmówić światu, iż on sam uważa swoią żenę za niewinną, odpowiedział, iż żąda nie tylko, aby łoże iego nie było splamione tą zbrodnią, ba aby wolne było od wszelkiego posądzenia. To było dobre, aby stumanić świat tym strychem, wżdy w głębi duszy wiedział on dobrze, iak o tym rozumieć: żenę iego przychwycono z galantem, tak iż możebne było, że sama gi zmówiła a ułatwiła mu dostęp; bowiem w tey sprawie, kiedy biała głowa chce y pragnie, zgoła nie potrzeba, aby miłośnik troskał się o wymyślanie okazyów, bowiem ona naydzie ich więcey w godzinie, niż my wszytcy moglibychmy uczynić w stu leciach; iako powiedała dama pewna we świecie (znaioma mi), która rzekła do swego galanta: "Naydź ieno, wasza miłość, sposób, aby mi przyszła oskoma, bowiem co do reszty ia iuż łacno naydę, iak się z tym ułatwić."

Cezar takoż rozumiał dobrze, po czemu łokieć tego towaru, bowiem był barzo tęgi wszetecznik y nazywano go kogutem na wszytkie kury; y siła uczynił rogalów w swoim mieście: świadkiem przydomek, który mu dali żotoirze przy iego triumfie: "Romani, servate uxores, moechum adducimus calvum" - "Rzymiani, zamykaycie żeny, bowiem wiedziemy wam onego wielgiego wszetecznika a cudzołóżcę, Cezara łyska, który wam ie wszytkie wyobraca." Oto więc iako Cezar przez tę roztropną odpowiedź, iaką dał o swoiey żenie, wymigał się od miana rogala, o które przyprawił wielu inych; ba w duszy ubodło gi to barzo dotkliwie.

Oktawiusz Cezar takoż odtrącił Skrybonię za iey upodobanie w porubstwie bez iney rzeczy y nie wyrządził iey więcey złości; wżdy miała też racyę uczynić go rogalem dla ogromney mnogości niewiast, które sobie trzymał: ba, wobec ich mężów publicznie ie sadzał do stołu przy festynach dla nich wydanych y zabierał ie do swoiey kownaty, a ułatwiwszy się z niemi odprawiał ie z włosami zmirzwionemi nieco a rozwitemi, z czerwonymi uszmi, wielgi znak, że z tego przychodziły! o którym znaku nie słyszałem, iakoby miał służyć do odkrycia, że się z tego przychodzi; o twarzy owszem, wey o uszach nie. Iakoż zyskał sobie sławę wielgiego porubczyka; zwłaszcza Marek Antoni mu to wymawiał: ano ten tłomaczył się, że nie trzymał tylu białych głów dla porubstwa, ieno aby łacniey odkryć sekreta ich mężów, którym nie ufał zbytnio. Znałem wielu możnych y inych, którzy czynili tak samo y przestawali z białemi głowami dla tey samey przyczyny, co wielu na pożytek wyszło; mógłbych tu nazwać nieiednego; co iest dobra przemyślność, bowiem płynie z niey podwoyna rozkosz. Sprzysiężenie Katyliny odkryto, tak za sprawą ledasznicy.

Ten sam Oktawiusz zamyślił raz uśmierzcić córkę swoią Iulię, żenę Agryppy, iż była bardzo czysta k...a y czyniła mu wielgi wstyd (wżdy niekiedy córki czynią swoim oćcom więcey wstydu, niż żeny czynią swoim mężom); ale ią telko wygnał, kazał iey odiąć wino y używanie cudnych szatek, iż musiała za barzo wielgą karę chadzać w obogich, y zbronił iey obcowania z mężczyznami: wielgą zaprawdę kara dla białych głów tey kondycyey zbawić je tych dwu ostatnich punktów!

Cezar Kaligula, który był bardzo okrutnym tyrannem, maiąc mnimanie, iż żena iego Liwia Hostylia umknęła mu kilku trzęsionek a oddała ie swemu pirwszemu mężowi G. Pizonowi, któremu on był ią odiął siłą, y temu, żywiącemu ieszcze, świadczyła co nieco rozkoszy a wysługi swoiem wdzięcznem ciałkiem, podczas gdy on sam był w iakiey podróży, nie użył naprzeciw niey zwykłey swey srogości, ieno ią telko przegonił precz od siebie po upływie dwu lat, iak ią odiął iey małżonkowi Pizonowi y zaślubił ią. Toż samo uczynił z Tulią Paulina, którą odiął iey mężowi G. Memiuszowi: wygnał ią ieno precz, ba z wyraźnym zakazem parania się tem lubem rzemięsłem, nawet ze swoim mężem: okrutna, wierę, dola nie móc użyczyć tego boday swemu mężowi!.

Słyszałem o znacznem xiążęciu krześciiańskiem, które uczyniło ten sam zakaz paniey iedney, utrzymywaney przez się, y iey mężowi, aby iey nie tykał, tak barzo był o nią zazdrosny. Klaudyusz, syn Druza Germanika, odtrącił ieno żenę swoią Plaucyę Herkulaline, iż była szczyrą k...a, a co gorsza, iż usłyszał, że czyhała na iego życie: wżdy mimo że taki był okrutnik y chocia dwie te racye były dość starczące na to, aby ią uśmiercić, zadowolił się rozwodem.

Co więtsza, iakże długo cirpiał wybryczki a plugawe bordelnictwo Waleryey Messaliny, swey drugiej żeny, która nie zadawalniała się tem, aby się paskudzić z tym lub z owym wszetecznie a iawnie, ba uczyniła sobie rzemięsło z tego, aby uganiać po bordelach, daiąc sobie wygadzać iak nayostatnieysza ledasznica z miasta, ba, nawet, powieda Iuwenal, skoro iey pan mąż się z nią pokładł, widząc, że usnął należycie, wymykała się pięknie od niego, przebierała się nalepiey iak mogła y biegła prościutko do bordelu, y tam dawała sobie świadczyć tak barzo wiele, aż odchodziła więcey zmęczona niźli uraczona y nasycona. Wżdy gorsze ieszcze czyniła: aby czyściey sobie dosolić y mieć to uważanie a zadowolnienie w sobie, że iest wielgą k...a y bezecnicą, kazowała sobie płacić y szacowała swoie pokładźmy a dosiadania, iako poborca ieżdżący po kraiu, aż do ostatniego grosika.

Słyszałem o iedney paniey we świecie, dosyć nieledacyiakiey, która przez nieiaki czas więdła to życie y takoż uganiała po bordelach w przebraniu, aby przyprobować tego życia y wygodzić sobie do syta; tak iż straż mieyska czyniąc ront przychwyciła ią iedney nocy. Są y ine czyniące te sztuki, o których to dobrze wiadomo.

Bokacyusz w swoiem dziele Dostoyni nieszczęsliwcy mówi o tey Messalinie cale wdzięcznie y przyczytuie na iey usprawiedliwienie, iż była zgoła do tego urodzona, iako iż dzień, w którem się urodziła, był pod pewnemi znaki niebieskiemi, które tak rozpaliły y ią, y ine takie. Iey mąż wiedział to y cirpiai długo, aż się nie dowiedział, iż zaślubiła taiemnie Gaiusza Syliusza, iednego z gładkich młodzianków rzymskich. Widząc, iż to iest rzecz o iego życie, uśmiercił ią z tey przyczyny, wżdy bynamniey nie dla iey wszetecznictwa, gdyż cale był wzwyczaiony patrzeć na nie, wiedzieć o niem y cirpieć.

Kto widział posąg rzeczoney Messaliny, naleziony niedawnymi czasy w mieście Bordo, uzna, iż barzo miała pasowne weźrzenie do takowego żywota. Iest to starożytny medalion naleziony pośród niektórych ruin, barzo cudny y godzien, aby go zachować do oglądania y bacznego przyzierania się. Była to barzo duża biała głowa, wyniosłego, pięknego wzrostu y wdzięcznych rysów oblicza; utrefienie iey włosów barzo powabne, na starożytny rzymiański sposób, y postawa barzo wyniosła ukazują snadnie, iż była tym, co o niey powiedano; bowiem wedle tego, com słyszał od niektórych philozofów, medyków y phyziognomistów, rosłe białe głowy chętnie są do tey rzeczy skłonne, tem więcey, ieśli są przymęskiej urody; iako iż w takiey postaci iednoczą gorącość mężczyzńską y białogłowską; te zaś zespolone razem w iednem ciele y przedmiocie przynatarczywsze są y więcey maią mocy niżeli telko iedna; toż dla wielgiej baty, powiedaią, wielgiey trzeba wody, aby ią utrzymać. Co więtsza, wedle tego, co mówią wielgie doktory w sztuce Wenusowey, duża biała głowa iest po temu sposobnieysza a wdzięcznieysza niżeli mała.

W czym przypomina mi się iedno barzo wielgie xiążę, które znałem: chcąc pochwalić iedną białą głowę, z którą się był sparzył, rzekł te słowa: "Otoć barzo urodna k...a, tak duża iak moia pani matka." Za czym obaczywszy się na słowie, które mu się wypsnęło, rzekł, iż nie chciał powiedzieć, iż była k...ą tak dużą iak iego pani matka, ieno iż była tegoż wzrostu y rosła iak iego pani matka. Niekiedy rzecze się coś, czego się nie chce rzec, niekiedy owo także nie godząc w to powie się szczyrą prawdę.

Oto dlaczego lepiey iest zadać się z dużemi a rosłemi białymi głowami, chociaby ieno dla ponęty a maiestatu, iakie w nich mieszkała; bo w tey rzeczy one cnoty tyleż są pożądane y tyleż lube oo w inych uczynkach a ćwiczeniach; ni mniey, ni więcey iako uieżdżanie pięknego a rosłego bieguna królewskiego iest, wierę, sto razy przyiemnieysze a uciesznieysze aiźli małego podiezdka y daie więcey ukontentowania ieźdźcowi; ba trzeba także, aby ów ieździec był dobry y trzymał się dobrze, y okazował wiele więcey siły a zwinności. Tak samo trzeba się nieść naprzeciw onym dużym a rosłym białym głowam: bowiem przy tym wzroście skłonne są chodzić wiele górniey niż ine; y często zdarzy się im wyrzucić kogo ze strzemienia, ba, nawet z łęku, ieżeli się dobrze nie trzymać: iako to słyszałem od niektórych masztalerzów,którzy ich dosiadali; y takie czynią sobie chlubę a pośmiechy wielgie, kiedy ich wyrzucą,iżby padli na płask, iako to słyszałem o iedney z tego miasta, która za pirwszym razem, kiedy iey miłośnik z nią spał, rzekła mu wręcz: "Sciśniycie omie krzepko a zwiążcie do siebie rękami a nogami nalepiey, iako zdołacie, y trzymaycie się ostro, bo ia się niesę górnie, y owo strzeżcie się, aby nie zlecieć. Takoż y wy z waszey strony cale mnie nie oszczędzaycie; iestem, dość krzepka a zwinna, aby wytrzymać wasze ciosy, chociaby nie wiem iak tęgie, a ieśli wy mnie oszczędzicie, ia was nie oszczędzę. Dlatego też niechay będzie iak ty iemu, tak on tobie." Aliści biała głowa wygrała.

Oto więc iako się trzeba dobrze strzec, aby wyiść na swoie z takiemi białemi głowami śmiałymi, raźnymi, krzepkimi, mięsistymi a urodnymi, y chocia gorącość przynadmierna w nich daie mnogo ukontentowania, niekiedy są też nadto natarczywe będąc tak pełne gorącości. Owa też iako to rzeką, iż "dobre charty trefiaią się wszelkiego wzrostu", tak samo bywaią y białe głowy małe kucki, które maią ruchy, gracyą a zwinność w tych rzeczach co nieco zbliżoną do tamtych lub chcą ie naśladować y tak samo są gorące y zaiadłe w gonitwie, ba, nawet więcey (powołuię się na mistrzów w tych sztukach), tak iako mały konik porusza się tak samo żwawo co y wielgi; y iako mi powiedał ieden bywały człowiek, biała głowa podobna iest wielu źwirzętom, a nabarziey małpie, kiedy w łożnicy ieno się wytrząsa a pochutnywuie. Uczyniłem tę digressyią przypominaięcy sobie to a owo; ba trzeba wrócić do pirwszey materyey. Owo y ten morderz Neron odtrącił ieno swoią żenę Oktawie, córkę Klaudyusza y Messaliny, za cudzołóstwo y okrutność iego zaprzestała na tym.

Domicyan uczynił ieszcze lepiey, który odpędził swoią żenę Domicyę Longine, ponieważ była nazbyt rozmiłowana w nieiakim komedyancie y kuglarzu imieniem Parisa y cały dzień ieno z nim się paskudziła chybiaiąc kompaniey mężowi; wżdy po nieiakim czasie wziął ią z powrotem y żałował swego rozłączenia; pomyślcie, iż ten mietelnik ią nauczył różnych zwinnych sztuczek a sposobów, z których mnimał, iż sam będzie miał korzyści.

Pertinax uczynił toż samo ze swoią żeną Flawią Sulpicyaną; nie iżby ią odpędził y przyiął z powrotem, ale wiedząc, iż ma porozumienie z iednym śpiewakiem y graykiem na instrumentach y całkowicie się iemu oddała, nie uczynił nic inego, iedno zostawił iey w tem swą wolę, a zaś sam ze swey strony sparzył się z nieiaką Kornyficyą, będącą iego cioteczną siestrą; idąc w tem za mnimaniem Eliogabala, który powiedał, iż nie masz nic na świecie wdzięcznieyszego nad obcowanie ze swemi krewniakami a krewniaczkami. Siła iest inych (wiadomych mi), którzy poczynili takie zamiany polegaiąc na onem mnimaniu.

Równie y cysarz Sewerus nie troskał się o honor swoiey żeny, która była k...ą publiczną, a zaś on nigdy nie zatroskał się o to, aby ią poprawić, powiedaiąc, iż się nazywa Iulia y że dlatego trzeba ią wymówić, iako iż wszytkie, które nosiły to miano, od naydawnieyszey starożytności podlegały temu, iż były barzo wielgiemi k...mi y z mężów czyniły rogali: tak iak y ia znam siła białych głów noszących niektóre imiona krześciiańskie, których nie chcę nazwać przez szacunek, iaki winien iestem naszey świętey religiey, które są zwyczaynie podległe temu, aby się k...iły y nadstawiały przodka więcey niż ine, noszące ine imiona, y zgoła nie widziano takich, które by temu chybiły.

Owa nie skończyłbych nigdy, gdybych chciał wymieniać niezliczoną mnogość inych znacznych pań a cysarzowych rzymskich niegdysieyszych, naprzeciw którym ich męże rogale y wielgie okrutniki nie użyli swoiego okrucieństwa, mocy a przywileiu, mimo iż były tak barzo wyuzdane: y tak mnimam, iż niewiele było strzemięźliwych w onych starych czasiech, iak to ukazuią opisy ich żywotów, ba nawet gdy się dobrze przypatrzyć ich wizerunkom a medalionom starożytnym, uźre się iak na dłoni na ich cudnych liczkach toż samo wszeteczenstwo cale wyryte a wymalowane. Wżdy mimo to ich mężowie okrutnicy wybaczali im to y nie uśmiercali ich, przynamnie niektórzy. Y trzebaż, aby one pogany, nie znaięce Boga, były tak powolne a łaskawe naprzeciw swoim żenom, a nawiętsza mnogość naszych królów, xiążąt, panów a inych krześciian była naprzeciw nim tak okrutna za takową zbrodnię!

Trzeba też wychwalać onego dzielnego Filipa Augusta, króla naszey Francyey, który odepchnąwszy swoią drugą żenę Angerberkę, siostrę Kanuta, króla Daniey, pod płaszczykiem, iż była iego krewniaczką w trzecim stopniu ze strony pirwszey iego żeny Iezabeli (ini mówią, że ią podeźrzewał o porubstwo), mimo to ten król, zniewolony przez nakazy kościelne, chocia był iuż z nową ożeniony inedy, wziął ią z powrotem y uwiózł za sobą na zadzie końskim, bez wiedzy seymu sasońskiego zwołanego w tey materyey y zbyt długo obradzającego, aby to rozsądzić. Dzisiay żadni z naszych mocarzy nie poczynała sobie tak samo: ba naletsza kara, iaką czynią swoim żenom, to zamknąć ie w wiekuistem więzieniu o chlebie a wodzie y tam ie zagładzić, abo ie trutą, abo uśmiercaią, bądź to swoią ręką, bądź przez sądy. Toć ieśli maią taką chęć zbyć się ich, a zaślubić ine, iak się to często trefią, owo czemuż ich nie odtrącą a nie rozłączą się z niemi uczciwie, bez iney krzywdy, y nie uproszą papieża o pozwoleństwo zaślubienia iney, mimo że tego, co raz iest złączone, nie lza człowiekowi rozłączać? Wszelako mieliśmy tego przykłady za świeża, ba, z Karła Ósmego a Ludwika Dwunastego, naszych królów.

O czym słyszałem rozprawiaiącego wielgiego theologa, a było to z przyczyny nieboszczyka króla Filipa iszpańskiego, który był zaślubił swoią siostrzenicę, matkę dzisieyszego króla, a to za dispensą; który to theolog mówił: "Abo zgoła trzeba uznać papę za generalnego namiestnika bożego y wszechwładnego na ziemi, abo nie: ieśli nim iest, iako nam katholikom godzi się wierzyć, trzeba we wszytkim uznawać iego potęgę cale zupełną y nieskończoną na ziemi y bez granic y że może wiązać a rozwiązywać, iako mu się zda; lepak, ieśli go nie uznamy za takiego, zostawiam to tym, którzy trwaią w takim błędzie, ale nie dobrym katholikom.

Tak owo może nasz Ociec Święty zaradzać onym rozwiązywaniem małżenstwa y wielgim utrapieniom, które przychodzą z tego na męża y żenę, ieśli czynią wraz takie złe stadło." Wierę, białe głowy wieldze są naganne, iż postępuią tak naprzeciw swoim małżonkom gwałcąc im wierność, tyle zleconą od Boga; wżdy przecie z drugiey strony takoż Bóg zabronił y zaboystwa y barzo mu iest przemierzłe, z iakiey bądź strony przychodzi: y zgoła nigdy nie widziałem takowych ludzi krwiożerczych y morderzów, zwłaszcza swoich żen, którzy by nie przypłacili za to; y niewiele ludzi kochaiących się w krwie skończyło dobrym końcem; bowiem wiele białych głów grzesznych otrzymało y zdobyło odpuszczenie od Boga, iako ona Magdalena. Wreszcie te ubogie białe głowy niebożątka są stworzenia barziey podobne do bóstwa aniżeli my mężczyźni, z przyczyny swoiey cudności; bowiem, co iest cudne, barziey iest zbliżone do Boga, który iest cudnością, samą, niżeli szpatne, które przynależy dyabłu.

On wielgi Alfons, król Neapolu, powiedział, iż cudność iest szczyrą oznaką dobrych y zacnych obyczaiów, tako iako cudny kwiat dobrego a cudnego owocu: iakoż, w rzeczy, w życiu moiem widziałem siła cudnych białych głów cale dobrych; y chocia się bawiły miłością, przedsię nie wyrządzały nic złego y nic inego, iak telko myślały o tey uciesze y wkładały w to cale staranie, nie przykładaiąc go indziey.

Ine znowuż widziałem barzo złe, iadowite, nieprzezpieczne, okrutne y wiekize złośliwe, przemyśliwaiące wraz o amorach y o złoczynieniu razem.

Czy będzie tedy powiedziane, iż podlegaiąc humorom niestałym a podeźrzliwym swoich mężów, którzy sto razy więcey zasługuią na karę w obliczu Boga, maią być tak ukarane? Owo przyroda takowych ludzi iest tak dokuczliwa, iż ciężko iest o tem pisać.

Powiem teraz ieszcze o inszym panie, rodem z Dalmacyey, który uśmierciwszy miłośnika swoiey żeny zniewolił ią, aby ustawicznie ligała z iego umarłym kadłubem, ześcierwionym a cuchnącym; tak iż biedna niewiasta udusiła się od złego powietrza, które cirpiała przez wiele dni. W Stu opowiastkach królowey Nawarry macie naycudnieyszą a barzo smutną historyą, iaką by można naleźć w tey materyey, o oney cudney paniey alemańskiey, którą mąż zniewolił, aby piła zwyczajnie z czaszki z głowy swoiego przyiaciela, którego on uśmiercił; które to żałosne widowisko oglądał pan Bernadź, naonczas poseł w tym kraiu od króla Karola Ósmego, y sam to zaświadczył.

Za pirwszym razem, kiedy byłem we Włoszech przeieżdzaiąc przez Wenecyą, opowiedano mi za prawdziwą iednę gadkę o pewnym szlachcicu albańskim, który przydybawszy żenę na cudzołóstwie uśmiercił galanta. Owo ze złości, że iego zbena nie zadowoliła się nim (bowiem był z niego krzepki kawaler y barze uzdolniony do posług Wenusowych, tak iż mógł wstępować w szranki do dziesięci lub dwunastu razów za iedną noc), za karę dla niey z wielgą troskliwością wyszukał po świecie tuzin pachołków, srogich ogierów, o których było wiadomo, iż byli dobrze a potężnie ukształtowani we swoich członkach y barzo obrotni a zapalczywi w samey rzeczy; których wziął, zgodził y naiął za piniądze; y zamknął ich w pokoju żeny (barzo cudney białey głowy) y wydał im ią prosząc wszytkich, aby dobrze pełnili swoią powinność z podwoyną płacą, ieśli się dobrze spiszą: takoż ięli ią wszytcy obskakiwać, iedni po drugich, y oporządzili tak sumiennie, iż ią przyprawili na śmierć, z wielgiem ukontentowaniem męża; wżdy gdy była bliska umierania, wymawiał iey, że skoro tak barzo smakowała w onym słodkim likworze, niech się nim uraczy do syta; w tym sposobie, iak rzekła Semiramis do Cyrusa kładąc mu głowę do niecki pełney krwie. Oto, wierę, przeraźliwy rodzay śmierci! Ona uboga pani nie byłaby pomarła, niebożątko, gdyby była miała zażywną komplexyą iedney dziewki będącey w obozie Cezara w Galiey, przez którą dziewkę, powiedaią, iż dwa legiony przeszły w niedługim czasie; ba wstaiąc od tego ieszcze sobie poskoczyła w górę, nie doznawszy inego cirpienia.

Słyszałem to o iedney paniey francuskiey, z miasta, szlachetnego rodu y barzo urodziwey: w czas naszych woien domowych w mieście niektórem, wziętem szturmem, była zgwałcona przez niezliczoną mnogość żołnirzów; z których rąk gdy się wydostała, zapytała iednego barzo nabożnego oycaszka, czy barzo zgrzyszyła (opowiedziawszy mu przedtem swą przygodę); ów zaświadczył iey, że nie, ile że została wzięta siłą y zgwałcona bez woley, ieno ze wstrętem ku temu. Aż pani: "Bogu - rzecze - niechay więc będzie chwała, iżem raz w moiem życiu nasmakowała się tego do syta, nie zgrzyszywszy ani obraziwszy Boga!"

W czas rzezi św. Bartłomieia dama pewna zacnego rodu, którą zgwałcono, a zaś męża ubito, pytała się światłego a bogoboynego człeka, zali obraziła Boga y zali nie pokarze iey w swoiey srogości y czy nie chybiła cieniom swoiego małżonka, który dopiro był świeżo poległ. Odparł iey, iż gdyby popadłszy w tę potrzebę była w niey doznała rozkoszy, byłaby pewnie zgrzyszyła; ale leżeli czuła przy tym odrazę, to była iedność. Oto, wierę, uczone rozsądzenie.

Znałem dobrze iedną panią, która była inego mnimania y mówiła: iż nie masz dla niey więtszey lubości w tey sprawie, niż gdy bywała na wpół zgwałcona, a zwłaszcza od rosłego chłopa, iako że im barziey czyni się oporną a niechcącą, tem barziey roście stąd u tamtego gorącość a wysiłek; gdyż skoro raz iuż uczyni wyłom, wówczas syci się swoiem zwycięstwem barziey wściekle a gwałtownie y tym więcey budzi oskominy w swoiey damie, która udaie w tey rozkoszy iakoby wpółnieżywą a zemgloną, wżdy ieno to iest z niezmierney lubości, iaką w tym czułe. Powiedała takoż ona pani, iż barzo często czyniła te sztuki y te zaprawy swoiemu mężowi, zygrywaiąc się na taką dziką, oporną a wzgardliwą y wprowadzaiąc go tem w więtszy wigor; ba kiedy przyszło do rzeczy, y on, y ona nay dowali w tem sto razy więcey smaku: bowiem, iako to wielu pisało, lepiey udaie się ta biała głowa, która świadczy nieco oporu a wzbraniania, niż kiedy się daie zaraz pokłaść na grzbiecie. Tak y we woynie przewaga odniesiona siłą więcey iest ważna, więcey ucieszna a łechcąca niżeli otrzymana darmo y więtsze z niey jest triumfowanie. Wszelako nie trzeba też, aby biała głowa zbyt wiele czyniła w tym srogości a wydwarzania, bowiem snadnie by ią wzięto za szczwaną k...ę, która chce podać się za cnotkę; co by nieraz iey ieno za hańbę wyszło; iako słyszałem to od niewiast barziey uczonych a przemyśnych w tey rzeczy, na których głos się zdaię, nie chcąc być tak zadufanym w sobie, aby im dawać nauki, które znaią lepiey ode mnie.

Owo słyszałem wielu barzo garnących tych niektórych mężów zazdrośników a morderzów za iedno: a to że ieśli ich żeny się k...ią, oni sami są tego przyczyną. Bowiem, iak powiada św, Augustyn, wielgie to iest szaleństwo u męża żądać czystości od żeny swoiey, gdy sam nurza się w gnoiu wszeteczeóstwa; y że takiego staniku winien przestrzegać mąż, w takim chce utrzymać swoią żenę. Bo czytamy w naszem świętem Piśmie, że nie ma potrzeby, aby mąż a żena miłowali się miedzy sobą tak mocno, to się ma rozumieć miłowaniem wszetecznem a wyuzdanem: ile że pokładaiąc a mieszcząc wszytko swoie serce w onych gamrackich rozkoszach, myślą o nich tak mocno a oddalą się im tak pilnie, iż niechaią dla nich miłości, którą powinni są Bogu; iako ia sam widziałem siła białych głów, które miłowały tak barzo ogromnie swoich mężów, a zaś oni ie, y pałali do się taką pożądliwością, iż y one, y oni cale zapominali o służbie bożey; iako iż czas, który iey godziło się oddać, obracali a trawili na swoich wszeteczeństwach. Więcey ieszcze, tacy mężowie (co gorsza iest) uczą swoie żeny, we własney łożnicy, tysięcznych lascywii, tysiąca wszeteczeństw, obrotów, sztuczek, nowych sposobów y praktikuią z niemi one pokraczne figury Aretyna; tak iż miast iedney głowni iarzącey, którą same z się maią w ciele, zatykają im tam sto y czynią z nich lubieżnice; tedy, będąc wzwyczaione w ten sposób, nie mogą się ustrzec, aby nie poniechały swoich mężów, a nie szukały inych rycerzy. Za czym dopiro mężowie ich popadają w szaleństwo y karaią swoie ubogie żeny; w czym barzo nieprawie sobie poczynała: bowiem skoro tamte poczuią się w swoiey przyrodzie, iż są tak dobrze ukształcone, pragną pokazać inym wszytko, co umieią czynić: zasię ich mężowie chcieliby, aby ukrywały swoią naukę; w czym nie ma zastanowienia ani słuszności, tak samo iak gdyby dobry ieździec miał konia dobrze wyuczonego, idącego na wszytkie kroki, y nie chciał dozwolić, aby gi kto widział idącego ani żeby gi dosiadał, ieno żeby mu wierzono na proste słowo y tak gi kupiono.

Słyszałem o iednym szlachcicu we świecie, któremu, rozgorzałemu miłością do iedney urodziwey białey głowy, rzekł pewny iego przyiaciel, iż straci czas na próżno, bo ta pani nazbyt miłuje swoiego męża; owo umyślił raz uczynić sobie dziurkę pozieraiącą prosto do ich łoża; za czym skoro się pokładli społem, nie omieszkał ich śledzić przez tę dziurkę, skąd uźrzał nawiętsze lascywie, wszeteczeństwa, plugawe, poczwarne a nieludzkie, tyleż u żeny, ba, więcey nawet co u męża, y z wigorem z obóch stron barzo niepomiernym; za czym na drugi dzień nalazł swoiego kompaniona y opowiedział mu wdzięczne widowisko, iakiego zażył, y rzekł mu: "Ta biała głowa hnet będzie moia, skoro tylko małżonek iey poiedzie w iaką podróż: bowiem nie uzdoli ona długo strzymać w oney gorącości, iaką przyroda a umieiętność w nią włożyły; y będzie musiała ią zagasić; tak tedy owo przy moiem wytrwaniu będę ią miał."

Znam mego godnego szlachcica, który, pałaiąc srogą miłością do cudney y godney paniey, wiedząc, iż miała obrazki Aretyna w swoiem alkierzu, o których mąż iey wiedział y oglądał, y zezwolił, hnet z tego sobie tuszył, iż dołapi tę panią; za czym nie tracąc nadzieie służył iey tak dobrze y wytrwale, iż w końcu wygrał sprawę; y poznał w niey, iż posiadła dobre lekcyie a praktiki, bądź od męża, bądź od inych, chocia przeczyła, iżby ci abo owi mieli być iey pirwszymi mistrzami, iedno pani natura, będąca w tym lepszą misterkinią niż wszytkie sztuki; wszelako xięgi y praktikowanie wiele iey w tym posłużyły, iako mu wyznała z czasem. Można czytać o wielgiey nierządnicy y sławney rayfurce starożytnego Rzymu, mianem Elefantyny, iż czyniła y układała owe figury Aretyna, ba, gorsze ieszcze, na których wielgie damy y xiężniczki paraiące się k...ewstwem ćwiczyły się iak na barzo cudney xiążce. A cóż dopiro owa dobra pani k...a cyreneyska, która była zwana "o dwunastu wymysłach", bowiem odkryła dwanaście sposobów, aby uczynić lubość barziey iurną a rozkoszliwą!

Eliogabał naiął sobie y utrzymywał wielgimi piniądzmi a dary takich y takie, którzy mu wymyślali a przedstawiali wszelakie wymysły, aby lepiey pobudzić w nim chucie. Y o inych słyszałem podobnych onemu we świecie.

W niedawnych leciech papież Syxtus kazał obiesić w Romie sekretarza, który był przynależał do kardynała Desty y nazywał się Kapela, za wiele zbrodni, wżdy miedzy inymi za to, iż ułożył księgę z onemi wdzięcznemi figurkami, które były przedstawione przez iednego możnego dostoynika, którego nie nazwę przez cześć dla iego sukienki, y przez znamienitą panią, iedną z naycudnieyszych w Rzymie, a wszytko przedstawione z żywa y odmalowane wedle natury.

Znałem we świecie iedno xiążę, które uczyniło wiele lepiey, bowiem kupił od złotnika cudny puchar z pozłacanego śrybra, iako iż był barzo arcydzielny y wieldze osobliwy, naypiękniey wyrobiony, wyryty a wyrzeźbiony, iak telko zdarzy się widzieć, na którym było wyciętych rylcem barzo wdzięcznie a subtylnie wiele figur z Aretyna, mężczyźńskich y białogłowskich, a to na podstawie puchara; a zaś powyższey y u góry również wiele z rozmaitych sposobów parzenia się bestyi, skąd nauczyłem się pirwszy raz (bowiem widziałem nieraz rzeczony puchar y piłem zeń, nie bez przyuśmiechów) sposobu lwa y lwicy, który iest cale przeciwny do inych źwirząt, o czem niiak nie wiedziałem, y powołuię się na tych, którzy to wiedzą bez moiego mówienia. Ten puchar był chlubą kredensu onego xiążęcia; bowiem, iako się rzekło, był barzo cudny y bogaty kunsztami y przyiemny do pozierania zewnątrz y wewnątrz. Kiedy owo xiążę podeymowało panie y pany dworskie, iako iż często zdarzało mu się ie ugaszczać, kredencarze iego nie omieszkali nigdy, z rozkazu pana, dawać im pić w onym pucharze; a te, które go nigdy nie widziały, abo podczas picia, abo potem, iedne zdumiewały się y nie wiedziały, co k'temu rzec; drugie zastanawiały się zasromane y farba nabiegała im do lica; ine radziły zasię miedzy sobą: "Co to takiego iest tam wyrzeźbione? Tak mnimam, ze to iakie plugastwa. Nie chcę pić więcey. Wielgie musiałabych mieć pragnienie, za czym bych się napiła znowu." Ba trzeba im było pić z tego puchara abo też sczeznąć z pragnienia; dlatego też iedne zamykały oczy piięcy, ine, mniey sromliwe, nie. Które słyszały iuż o tym sprzęcie, tak niewiasty, iak panny, przyuśmiechały się półgębkiem, ine zasię śmiały się do rozpuku. Kiedy się ie pytano, co tak maią do śmiechu y co by widziały, iedne mówiły, że nie widziały ieno malowidła y że dlatego nie omieszkała pić na drugi raz. Drugie mówiły: "Ia bo nie rozumiem o tem źle; toć widok a obrazek nie plugawią dusze." Iedne powiedały: "Dobre wino tak samo dobrze smakuie w tym iak w inym." Drugie twirdziły, że tak samo iest pić z tego iak z inego pucharu y że pragnienie uśmierza się zeń równie dobrze. Iednym pokrzywiano się, czemu nie zamykały oczów piięcy; które odpowiedały, że chciały widzieć, co piią, boiąc się, żeby to było nie wino, ba iakie likarstwo abo zgoła trucizna. Drugie pytano, w czym miały więtszą lubość, w pozieraniu czy w piciu; które odpowiedały: "We wszytkim." Iedne mówiły: "Otoć wdzięczne figielki!" Drugie: "Oto ucieszne błazeństwa!" Iedne mówiły: "Oto cudne obrazki!", drugie: "Oto cudne zwierzciadełka!" Iedne mówiły: "Ten złotnik musiał być barzo rad zabawiaięcy się temi faramuszkami!" Drugie mówiły: "A wy, panie, ieszcze więcey, iżeście nabyli ten cudny roztruchanik." Iednych pytano, czyby nie czuły od tego iakowegoś ukłucia we środku ciała; odpowiedały, iż żaden z onych figielków nie ma mocy, aby ie ukłuć. Drugie pytano, czy wino nie zdało się im gorące y czy ich nie rozgrzało, iakmiarz to było w zimie; te odpowiedały, że nic podobnego y że piły zimne, które ie przednio orzeźwiło. Iedne pytano, które obrazki z tych wszytkich chciałyby mieć u siebie w łóżku; odpowiadały, iż nie da się ich odiąć stąd, aby ie tam przenieść.

Prosto, sto tysięcy trefności a uszczypków w tey rzeczy czynili panowie a biate głowy zabawiaięcy się przy stole, iako widziałem, z czego była barzo przednia uciecha do patrzenia y do słuchania; wżdy przede wszytkiem, wedle mego smaku, nawiętsza a nalepsza radość było patrzeć na one panienki niewinne, abo które podawały się być takiemi, y ine białe głowy świeżo przybyłe, iak pokazywały twarz oziębią, śmieięcy się końcem nosa y -wargami, abo zgoła powściągały się y strzegły swey obłudy, iako wiele pań tak właśnie czyniło. A zważcie, że chociaby miały skonać z pragnienia, podczaszowie nie ważyliby się dać im pić w iney czaszy lab szklenicy. Y, co więtsza, niektóre przysięgały, ba z czystego wydwarzania, iż nie wrócą nigdy na one biesiady; wżdy nie omieszkiwały mimo te wracać częste, bowiem owo xiążę było barzo szczodre a kochaiące się w łakociach.

Drugie powiedały, skoro ie proszono: "Pode, ieno za tą zgodą, że nam nie dadzą pić w onym pucharze"; ba kiedy tam były, piły krzepciey ieszcze niż kiedy. W końcu wzwyczaiły się tak dobrze, że nie robiły iuż wstrętów z piciem zeń: wżdy niektóre uczyniły ieszcze lepiey y wzięły wzór z onych obrazków w swoiem czasie a miescu; a co więtsza, niektóre sk...ły się, aby tego spróbować; bowiem każda istota bystrzeyszego obięcia chce popróbować wszytkiego. Otoć skutki onego cudnego pucharka, tak trefnie ozdobionego. Ku czemu trzeba sobie wyobrazić ine pogwarki. sny, weźrzenia a słowa, które one białe głowy mówiły a czyniły miedzy sobą, bądź osobno, bądź też w kompaniey. Mnimam, iż ów puchar cale był odmienny od tego, o którym mówi pan Romsar w iedney ze swoich pirwszych odów, przypisaney nieboszczykowi królowi Hendrykowi, w którey powieda tak:

Za czym chyta puchar duży,
Skarb nawiętszy, szczyrozłoty,
Y w krąg leie dla ochoty
Wino, co się śmieie w kruży.

Wżdy w tym pucharze nie wino śmiało się do osób, iedno osoby do wina; bowiem iedne piły śmieięcy się, a zaś drugie piły w zachwyceniu; iedne zlewały się piięcy, a drugie piły zlewaiąc się; rozumiem czym inym niż uryną.

Owo tedy puchar ten czynił przeraźliwe skutki, tak na nim były wnikliwe te obrazy, widoki a perspektiwy, ku czemu przypominam sobie, że raz w galeryey grofa Szatowileńskiego, tak nazywanym Adiacet (czyli Przysypiacz), gromadka białych głów ze swoimi galantami poszedłszy oglądać ono piękne dworzyszcze, zwrok ich obrócił się na cudne y rzadkie obrazy, zawieszone w tey galeryey. Za czym ukazał się im obraz barzo cudny, gdzie było przedstawionych siła białych glów obnażonych, będących w kąpieli, które dotykały się miedzy sobą, obmacywały, wykręcały, ocierały, obłapiały, zaplatały, a co więtsza rozchylały sobie włoski, tak wdzięcznie y tak sposobnie pokazuiąc wszytko, że, wierę, zimna postelnica abo eremitka od tego by się ozgrzała y poruszyła; iakoż pewna znamienita dama, którą wiem y znałem ią, zatopiwszy się w tym obrazie, rzekła do swego służki obracaiąc się k'niemu, iakoby oszalała od owych szałów miłosnych: "Za długo bawimy tutay: wżdy siądźmy rychło do kolasy y pódzmy do mego mieszkania, bo aie mogę iuż strzymać tego waru; trzeba iść go ugasić: zanadto iuż pali." Y tak odiechała y poszła ze swoim służką smakować oney dobrey wody, która iest tak słodka bez cukru y którey iey służka nalał iey z swoiey małey ampułki.

Takie malowidła a obrazy więcey, niżby kto myślał, przynoszą szkody wątłey duszyczce; iako był w tem samem miescu ieden obraz Wenery, ze wszytkim obnażoney, leżącey y oglądaney przez syna swego Kupidyna; drugi Marsa ligaiącego ze swoią Wenerą; iny Ledy folguiącey sobie ze swoim łabądziem. Wiele inych iest, y tam, y indziey, które są nieco skromniey malowane y lepiey osłonięte niźli figury Aretyna; wżdy wszytko wychodzi iakoby na iedność y zbliża się do naszego puchara, o którym mówiłem; który miał iakoby sympatyę przez przeciwieństwo z pucharem znalezionym od Renoda Montobańskiego w onym zamku Aryostowym, a maiącym władzę iawnego odsłaniania rogali, a zaś ten ich przysparzał; owo tamten przynosił nieco za wiele zgorszenia rogalom y ich niewiernym żenom, a zaś ten wcale nic. Dziś nie potrzeba iuż onych xiążeczek ani onych malowideł, bowiem mężowie sami uczą ich dosyć: y oto k'czemu służą takowe szkoły mężowskie!

Znałem w Pariżu dobrego wenecyańskiego drukarza nazwiskiem messer Bernardo, krewniaka onego wielgiego Aldusa Manucyusza z Wenecyey; tenże miał sklep przy ulicy św. Iacka y powiedał mi, y przysięgał, iż w niespełna ieden rok sprzedał więcey pięćdziesięci xiążek Aretyna wielu ludziom żeniatym y nieżeniatym y białym głowam, których nazwał mi trzy ze świata, y znacznych, których nie nazowię, y dał ie im samym do rąk, barzo cudnie oprawione, pod przysięgą, że nie piśnie o tem słowa, wszelako mnie to powiedział; y powiedał mi ieszcze, że pewna ina pani prosiła go po nieiakim czasie, czy nie miałby podobney, iaką widziała w ręku iedney z tych trzech, a zaś on iey odrzekł: "Signora, si, e peggio", y zaraz rozwiązała mieszek, y wszytkie kupowały ie na wagę złota. Oto, wierę, niehamowna ciekawość, aby wysłać swoiego męża w podróż do Rogalina koło Starego Miesta.

Wszytkie te wzory y postawy omierzłe są Bogu tak barzo, iż święty Hieronim powieda: ,,Kto się iawi być przy swoiey żenie radniey wyuzdanym miłośnikiem niżeli małżonkiem, cudzołożny iest y grzeszny." A ponieważ niektórzy doktorowie Kościoła rozprawiali o tem, powiem to słowo krótko w wyraziech łacińskich, ile że oni sami nie chcieli tego mówić po naszemu: " Excessus - powiedaią - coniugum fit quando uxor cognoscitur ante, retro stando, sedendo in latere, et mulier super virum": iako powieda pewne porzekadło, które czytałem niegdy:

In prato viridi monialem ludere vidi
Cum monacho leviter, ille sub, illa superb.

Drudzy mówią, że ieśli czynią to w iney postawie, iż niewiasta nie może począć. Iakoż bywaią, wierę, niektóre białe głowy, które powiedaią, iż poczynała łacniey w onych postawach poczwarnych, nadprzyrodzonych a osobliwych niżeli w przyrodzonych a pospolitych, ile że więcey nayduią w tym rozkoszy, zwłaszcza, iako mówi poeta, kiedy parzą się more canino, co iest bardzo ohyzdne: wżdy białe głowy ciężarne, przynamniey niektóre, tak samo sobie radzą, z obawy aby sobie przodka nie uszkodzić.

Drudzy doktorzy mówią, że iaka bądź byłaby postawa, wszelka iest dobra, ieno że "semen eiaculetur m matricem mulieris, et quomodocunque uxor cognoscatur, si vir eiaculetur semen in matricem, non est peccatum mortale".

Naydziecie one dysputy w Summa Benedicti, u onego franciszkańskiego doktora, który barzo uczenie się rozpisał o wszytkich grzychach y okazał, iż wiele widział a czytał. Kto zechce przeczyść to miesce, uźrzy tam siła nadużyć, które popełniała mężowie naprzeciw swoim żenom. Owo też powieda, że "quando mulier est ita pinguis ut non possit aliter coire" ieno przez takie postawy, "non est peccatum mortale, modo vir eiaculetur semen in vas naturale". Ku czemu niektórzy powiedaią, iż lepiey by było, aby mężowie trzymali się z dala od swoich żen, kiedy są ciężarne, iako przestrzegaią tego źwirzęta, niż żeby mieli kalać małżenstwo takiemi plugastwami.

Znałem sławną kortezanę w Rzymie, tak przezwaną Greczynkę, utrzymywaną od iednego możnego francuskiego panięcia. Po nieiakim czasie przyszła iey chętka przyiechać obeźrzeć Francyią w kompaniey pana Bonwisiego, bankiera z Lyonu, Lukeńczyka barzo bogatego, który był w niey rozmiłowan; owo będąc tam przepytywała się sielnie o tego pana y o iego żenę, a miedzy inemi o to, aza nie czyniła zeń rogala, "iako że - powiedała - ukształciłam iey męża tak przednio y nauczyłam go tak dobrych lekcii, że skoro on ie pokazał znów a wypróbował ze swoią żeną, nie sposób iest, iżby zasię ona nie chciała tego znów pokazać inym: bowiem nasze rzemięsło iest tak gorące, gdy się go dobrze nauczyć, iż zażywa się sto razy więcey rozkoszy pokazuiąc ie a doświadczaiąc z wieloma, nie z iednym". Y rzekła ieszcze, iż ona pani powinna iey uczynić cudny podarek, godny iey trudu y iey nagrody, ile że kiedy mąż oney przybył zrazu do iey szkoły, nie zdołał nic y był w tey rzeczy nabarziey głupi, nie oskrobany a nie nauczony, iak telko być może; zasię ona go tak dobrze ułożyła a wyszkoliła, iż żena iego musi się z tym czuć sto razy lepiey. Iakoż w istocie ta pani chcąc ią uźrzeć poszła do niey w przebraniu; na czym tak kortezana obaczyła się y mówiła iey do oczu wszytkie te gadki, o którychem rzekł, y gorsze ieszcze, y barziey wyuzdane. bowiem była to kortezana z bardzo rozpuśnych. Oto iako mężowie ostrzą sobie nóż, iżby nim garło mieli ucięte; rozumiem to o rogach, iże tak nadużywaią świętego małżenstwa, Bóg ich karze; y potem chcą to odpłacić na swoich żenach, w czym są sto razy więcey karygodni. Owo tyż nie dziwię się, ieśli ów święty doktor powiedał, iż małżenstwo iest iakoby szczyry rodzay cudzołóstwa: przez to rozumiał, gdy kto go nadużywa w taki sposób, iak to powiedałem.

Dlatego też zbroniono małżenstwa naszym xiężom; iako iż nie barzo się to godzi, iżby, sparzywszy się ze swemi żenami y spaskudziwszy się z niemi nad miarę, mieli się zbliżać do świętego ołtarza. Bowiem, wierę, wedle tego, co o tem słyszałem, niektórzy k...ą się więcey ze swemi żenami niż ini świntuchowie z k...ami w bordelach, którzy lękaiąc się nabyć choroby nie szaleią y nie rozgrzywaią się z niemi tak iako mężowie ze swymi żenami, które są czyste y nie mogą udzielić choroby, przynamniey niektóre, ba nie wszytkie; bowiem znałem takie, które ich udzielały, a także mężowie im.

Tacy mężowie przebieraiący miarę ze swemi żenami są bardzo karygodni, iako to słyszałem od wielgich doktorów: iż mężowie, którzy nie miarkuiąc się ze swemi żenami przystoynie w łożnicy, iako się godzi, paskudzą się z niemi iakoby z nałożnicami, grzyszą, zważywszy, iż małżenstwo ustanowione iest ieno z potrzeby y dla rozmnożenia, a nie dla rozkoszy nieumiarkowaney a wszeteczeństwa. Co barzo dobrze zdołał nam przedstawić cysarz Seianus Komodus, inaczey zwany Anchus Werus, gdy rzekł swoiey żenie Domicyey Kalwili skarżącey się przed nim, dlaczego nosił k...om y kortezanom, y inym to, co iey się należało do łożnicy, a zasię iey odeymował swoie misterne a lube prakticzki: "Ścirp, moia żeno - rzekł iey - iżbych z inemi sycił moie chucie, iako że imię żeny a połowicy iest imię godności a czci, a nie lubości y nierządu." Nie wyczytałem ieszcze ani nie nalazłem odpowiedzi, iaką na to uczyniła żena iego, pani cysarzowa; wżdy nie ma wątpienia, iż nie kontentuiąc się ona złotą maxymą odpowiedziała mu ze szczyrego serca y głosem wielu, ba, nawet zgoła wszytkłch niewiast zamężnych: "Na pohybel takiey czci, a niechay żyie lubość! Lepiey żyiemy z iedney iako z drugiey," Nie ma też owo y wątpienia o tem, iż nawiętsza mnogość naszych mężów, dziś y za wszytkich czasów, którzy maią urodziwe żeny, nie odzywała się w ten sposób; bowiem ci żenią się y łączą, y poymuią swoie żeny ieno po to, aby dobrze sobie czas umilać y dobrze się wyparzyć na wszytkie sposoby, y ukształcić ie należycie w poruszeniach ich ciała y w sprośnych a lubieżnych słowach ich ust, iżby uśpioną moc Wenusa lepiey w sobie przez to pobudzić a rozniecić; wżdy skoro ie iuż tak dobrze wyuczyli a rozpaskudzili, ieśli się trefi im chudziątkom poszukać tego indziey, karaią ie, biią, gnębią a uśmierzcaią.

Owo tak samo mało iest w tem słuszności, iak gdyby ktoś pokalał biedną dzieweczkę w ramionach iey matki y odarł ią ze czci y z dziewczyństwa, a potem, zażywszy iey do woli, bił ią a przymuszał, aby żyła inym strychem w całkowitey czystości: wierę! właśnieć iest czas y przyczyna po temu! Któż iest, kto by go nie potępił iako człeka bez rozumu y godnego być pokaranym? Toż samo by się powinno rzec o wielu mężach, którzy kiedy na to przydzie, rozpaskudzaią swoie żeny więcey y więcey uczą sztuczek przywodzących ie do wszeteczeństwa niżeli ich właśni miłośnicy: iako iż maią po temu więcey czasu y swobody niż oni gachowie; owo kiedy przerwą swoie zabawy, tamte zmieniała rękę y pana, kształtem biegłego uieżdżacza, który sto razy więcey kosztuie lubości w dosiadaniu konia niż iny, zgoła będący partaczem. "A zaś na nieszczęście - tak mówiła ona kortezana - nie ma na świecie rzemięsła, które by było tak szelmoskie y potrzebowało tak ciągłego powtarzania jako Wenusowe." W czym należy się przestrzeżenie onym mężom, aby nie dawali takich nauk swoim żenom, bowiem sami na tym zbyt wiele cirpią; abo też ieśli widzą, iż żeny ich weszły w szkodę, niechay ich nie karaią, skoro to oni sami otwarli im drogę.

Tutay trzeba mi uczynić mały wtręcik o pewney zamężney białey głowie, cudney, poczciwcy y zacnego rodu, wiadomey mi, która zwoliła się iednemu godnemu szlachcicowi, wierę więcey z zazdrości, iaką żywiła naprzeciw iedney godney paniey, którą ów szlachcic miłował y trzymał sobie, niżeli z kochania. Za czym kiedy się nią sycił, ona rzekła mu: "Wżdy w tey godzinie z wielgiem moiem ukontentowaniem triumphuię nad wami y nad miłością, iaką żywicie ku tamtey." Zasię szlachcic iey odpowiedział: ,,Osobie powaloney, wziętey pod się a tarmoszoney nie snadnie lza iest triumphować." Ona wzięła do serca tę odpowiedź, iako tykaiącą iey honoru, y rzekła mu hnet: "Masz słuszność, wasza miłość." Za czym z nagła ięła się wyrzucić z siodła swego chłopa y umknęła się spod niego; y, odmieniaiąc postawę, chyżo a zwinnie wstępuie na niego, a iego bierze pod się. Nigdy rycerz ani woiownik rzymiański nie był tak rączy a tak sprawny w dosiadaniu a zsiadaniu z narowistego konia, iako ta pani była w oney chwili ze swoim chłopem; za czym ięła go obrabiać powiedaiąc: "Owo teraz womo mi rzec, iż źrzetelnie triumphuię nad wami, skoro dzierżę waszą miłość powaloną pod sobą."

Oto, wierę, ucieszna a iurna ambicyia w oney paniey y barzo osobny sposób, w iaki sobie z nim poczęła!

Słyszałem o jedney cudney y godney paniey we świecie, barzo łasey na miłoście a sprośne igraszki, która wszelako była tak dumna y wyniosła, y tak pysznego serca, iż kiedy przychodziło do rzeczy, nigdy nie ścirpiała, aby iey chłop iey dosiadł y brał pod się, y tarmosił, mnimaiąc wielgą krzywdę tym czynić pyszności swoiego serca y rozumieiąc za wielgie spodlenie tak być podścieloną a poddaną na sposób triumphalnego łupu lub niewolnicy, ieno chciała w tym zawsze zachować wirzch a górowanie. A zaś pomocne iey było w tem, iż nigdy nie chciała przypuścić do się kogo więtszego od siebie, z obawy iżby ten, wspiraiąc się na swey potędze a władzey, mógł iey nałożyć prawo y mógłby nią obracać, wywiiać a tyrmosić, iakoby mu się podobało; ieno dobirała zawsze do tego równych sobie abo poślednieyszych, którym przepisywała ich postawę, obyczaie, porządek a kształt miłosnego tumieiu, ni mniey ni więcey iako czyni rotmistrz swoim ludziom w dzień bitwy; y rozkazowała im nie przekraczać tego porządku, iednym pod grozą stradania iey łaski, drugim zgoła życia: tak iż, czy stoięcy, czy siedzący, czy pokładszy się, nigdy nie mogli się chlubić zyskaniem by namnieyszego iey poniżenia ani poddania, ani uległości, które by im wyświadczyła y okazała. Powołuię się na to, co mówili a myśleli owi y owe, którzy parali się takowem miłowaniem, takimi postawy, obyczaymi a sposoby. Owa pani mogła tak rozkazować, bez tego iżby miała cokolwiek popuścić ze swoiey wrzekomey cześci abo też z pyszności swoiego serca, bowiem wedle tego, com słyszał od niektórych praktików, dosyć iest sposobów do spełnienia takowych rozkazów a obyczaiów.

Oto, wierę, srogie a pocieszne uwidzenie białogłowskie a osobliwy skrupuł hardego wnątrza. Wżdy miała ta pani racyią; bowiem nieznośne to iest cirpienie być tak zniewoloną, rozłożoną a starmoszoną, a zwłaszcza kiedy się myśli o tym niekiedy w sobie y powieda: "Taki a taki podścielił mnie pod siebie a starmosił", iako to się mówi, wżdy nie nogami, ieno inaczey: ba to na iedno wychodzi. Owa pani nie chciała nigdy zwolić, aby ią podleysi od niey całowali w usta, "iako że - pry - dotknięcie y smakowanie ust do ust iest nayczulsze y naycennieysze ze wszytkich inych dotknięć, nawet ręki y inych członków", y dlatego nie chciała, aby ktoś zionął na nią, ani też czuć na swoich uściech gęby plugawey, brudney a nierówney iey stanem.

Owo k'temu ine iest zagadnienie, którego nieiedni tykali: kto ma więtszą przewagę chwały nad swoim przeciwnikiem, kiedy przydzie na one potykania a zwycięstwa wenericzne, abo mężczyzna, abo biała głowa?

Mężczyzna przyczytuie za sobą racyie uprzednie: iż przewaga iest wiele więtszą, kiedy się dzierży swoią lubą nieprzyiaciółkę powaloną pod sobą y kiedy się ią bierze pod się,uciska nogami a uieżdża wedle chęci a upodobania; bowiem nie ma tak wielgiey xiężniczki ani paniey, aby kiedy iuż do tego doszła, niechby z podleyszym od się abo iey nierównym, nie cirpiała odeń prawa a władzey, iaką nakazała Wenera w swoich statuciech; wżdy owo dlatego chluba a cześć pozostałe co nawiętsza przy mężczyźnie. Zasię biała głowa powieda: "Wierę, przyznaię, iż musicie czuć pychę w sercu, kiedy mię dzierżycie pod sobą a tłamsicie udami; wżdy także, ieśli ieno o to chodzi, aby mieć górę nad wami, kiedy mnie się spodoba, bierę ią ze zabawy a wdzięczney ochoty, iaka mi przychodzi, a nie zaś po niewoli. Ba co więtszą, kiedy naprzykrzy mi się owo górowanie, daię się wam obsługiwać niby niewolnikowi abo skazańcowi galernemu, abo, żeby lepiey rzec, każę wam ciągnąć chomąto iako szczyremu koniowi pociągowemu y dopiroż musicie pracować, męczyć się, pocić, dyszyć, siłować się, aby dopełnić trudów a wysiłków, iakie z was chcę wydobyć. Zasię ia leżę rozłożona wygodnie, patrzę na to wasze szamotanie; kiedy niekiedy pośmiechuię się zeń y radość mam widząc was w takich opałach; niekiedy znowu użalam się nad wami, wedle tego, co mi się podoba abo iaką mam wolą lub litość; a potem, nasyciwszy cale grzecznie moią ochotę, opuszczam mego galanta umęczonego, wyczerpanego, osłabłego, nie prawie zdechłego, który iuż nic nie zdole y potrzebuie ieno dobrego spoczynku y iakiego dobrego posiłku, iakiey poliwki wzmacniaiącey abo dobrego ożywczego bulionu. Zasię ia z takich waszych umęczeń y wysiłków czuię się ieno barzo dobrze obsłużona waszym kosztem, mości panie galancie, y nie imam iney troski ieno życzyć iakiego drugiego, który by mi tak samo wygodził, z tym, iżbym go tak samo sprawiła iako was: owo tak nie poddaiąc się nigdy, ieno niewoląc do poddania mego lubego adwersarza, odnoszę szczyrą wiktoryią a prawdziwą chlubę, iako że w poiedynczey walce ten, który się poddaie, iest zhańbiony, a nie ten, który walczy do ostatniego: żywego tchnienia." Iako słyszałem o iedney cudney y godney białey głowie, którą gdy raz mąż obudził z głębokiego snu a spoczynku; iakiego zażywała, aby uczynić tę rzecz, gdy ią iuż uczynił, rzekła:

"Wyście uczynili, a ia zasię nie." Owo ponieważ ona była na nim, spętała go tak dobrze ramiony, rękami, stopami y nogami oplecionemi: "Nauczę was - pry - iżbychcie mnie nie budzili na drugi raz"; za czym gdy go tak szamotała, wytrząsała nim a poruszała nieumiarkowanie, a iey mąż, który był na spodku y nie mógł się uwolnić, y pocił się, stękał a męczył prosząc zmiłowania, ona zmusiła go, aby uczynił ieszcze raz pomimo woley, y tak go zmęczyła, wypruła ze sił, a znękała, iż dech stracił od tego y przysiągł iey święcie, że na iny raz będzie iey wygadzał wedle iey godziny, humoru y appetytu. Którą opowieść łacniey iest sobie wyimainować a przedstawić niźli opisać. Otoć są racyie tey paniey, wraz z mnogością inych, które mogła przyczynić.

Na to zasię odpira ieszcze mężczyzna: "Ia tam nie mam żadnego naczynia ani czarki iako wy, pani, macie swoią, do którey zlewam się wilgocią a paskudztwem (ieżeli paskudztwem godzi się nazwać nasienie ludzkie zaszczepione w małżenstwie lub nierządzie), które was zanieczyszcza y szczy tam do was iak do garnka." - "Tak - rzeknie pani - ale hnet to piękne nasienie, które powiadacie być waszą krwią nayczystszą a nayszczyrszą, iaką macie, ia ie wam wyszczywam zaraz y wrzucam do wiadra abo miski, abo na wychód, y mieszam ie z inym plugastwem, barzo cuchnącym y brudnym, y szpetnym; bowiem z pięciset razów, iakimi nas uraczą, ba, tysiąca, dwóch tysiąców, trzech tysiąców, ba, zgoła z nieskończoney mnogości, ba, z żadnego zastępuiemy ieno od iednego razu y macica zatrzymuie ieno raz; bowiem ieżeli nasienie dobrze wnidzie y dobrze iest zatrzymane, to iedno ma godne pomieszczenie, zasię drugie barzo plugawie bywa pomieszczone tam, iako to rzekłam. Owo dlaczego nie trzeba się chlubić, że nas wilżycie plugastwem waszego nasienia; bowiem prócz tego, z którego poczynamy, rzucamy ie a oddaiemy nie dbaiąc o nie, skorośmy ie tylko w się przyięły y gdy nie daie nam iuż lubości, y zbywamy się go mówiąc: «Mości kuchmistrzu, oto wam oddalę waszą poliwkę y tu ią miecę; stradała iuż ona przedni smak, iakiego daliście mi w niey zakosztować zrazu.» A baczcież, iż napodleysza ledasznica może rzec to samo królowi abo xiążęciu, skoro się z nią sparzył, w czym, wierę, wielga iest wzgarda, iako że krew królewską mnima się być naycennieyszą z będących we świecie. Wierę, godnie iest przechowana y pomieszczona zacniey niźli która ina!"

Oto mówienie białych głów; co iest nie byle co wszelako, iżby tak krew zacna miała się kalać y hańbić tak plugawię a szpetnie; co było zabronione w prawie Moyżesza, iżby iey bynaymniey nie poniewierać po ziemi; wżdy czyni się wiele gorzey, kiedy się ią miesza z paskudztwem barzo szpatnem a nieczystem. Gdybyż bogday czyniły iako ieden wielgi pan, o którym słyszałem, który gdy śniąc w nocy zmazał się w prześcieradła, dawał ie pogrześć (taki był skrupulat), powiedaiąc, iż to iakoby małe dziecko z tego poczęte było zmarło y że to była szkoda y barzo wielga strata, iż ta krew nie została złożona do macicy iego żeny, w którey, możebna, dziecię zachowałoby się przy życiu.

W czym mógłby się barzo omylić, iako że z tysiąca pokładzin, które mąż z żeną w ciągu roku odprawuie, może ona, iako to mówiłem, nie zastąpić ani razu w ciągu życia, ani zgoła nigdy, iak zdarza się u niewiest, które są iałowe y niepłodne a nie poczynała nigdy ; skąd wziął się obłąd niektórych heretików, iż małżenstwo nie było ustanowione tyle dla rozmnożenia, ile dla rozkoszy; co iest złe wierzenie y złe mówienie; bowiem, chocia niewiasta nie zastępuie za każdym razem, kiedy się rzecz przedsiębierze, to dzieie się to dla iakowey i woley Boga, dla nas taiemney, y że chce tem ukarać y męża, y żenę, ile że nawiętsze błogosławieństwo, iakie Bóg może zesłać w małżenstwie, to godne potomstwo, nie zaś poczęte z cudzołóstwa; k'czemu bywaią białe głowy, które wielga nayduią rozkosz w tym, aby ie mieć od swoich miłośników, a zaś ine nie; te nie chcą zwolić, iżby im wpuścić cokolwiek do wnętrza: tak aby nie podkładać mężom swoim dziatek, które by nie były ich, iak też w mnimaniu, iż nie czynią im krzywdy ani też nie robią z nich rogalów, ieśli rosiczka nie dostała się do wnę- trza, ni mniey ni więcey iako żołądek słabiuchny a lichy nie może być obrażony w istocie swoiey przyięciem złych a niestrawnych kąsków, ieśli się ie przyimie ieno do ust, a zaś pożuwszy w gębie wypluie na ziemię.

Owo też y ona nazwa noszona od ptaszków kwietniowych, kukułek, które tak są nazwane, iż składała iaie w gniaździe inych, bywa dawana ludziom iakoby przez antynomię, kiedy im drudzy składała iaie w ich gniaździe, które iest w dziupli ich żen, co, prosto powiedziawszy, znaczy wpuszczać im nasienie a płodzić im dzieci.

Oto czemu wiele białych głów mnima, iż nie krzywdzą swoich mężów przez to, iż wtykaią sobie do śrzodka y wytrząsała się do sytości, byleby ieno nie przyięły gachowego nasienia; w czym tyż są barzo sumnienne: iako iedna znamienita pani, o którey słyszałem, a która mówiła swoiemu służce: "Miotay się ile chcesz y day mi zażyć rozkoszy, wżdy, na garło, strzeż się, abyś mi nic nie nalał do wnątrza, by iedney iedyney kropelki, inaczey idzie tu o twoie życie." Owo też trzeba było tamtemu być strzemięźliwyna y dawać baczenie na czas pofolgowania natury, kiedy miał przyść.

Podobną opowieść słyszałem był od kawalera Sanzaia z Bretaniey, barzo godnego y dzielnego szlachcica, który gdyby go śmierć nie była dosięgła w młodych leciech, byłby został wielgim żeglarzem morskim, iako iuż to barzo godnie rozpoczął: owo też nosił k'temu ślady y oznaki, bowiem miał iedno ramię oderwane kulą armatnią w bitwie, iaką toczył na morzu. Niedola mu się stała, iż poymali go korsarze y uwięził do Algieryey. Iego pan, który go dzierżył w niewoley, był wielgim kapłanem tamecznego meczetu; a miał barzo cudną żenę, która rozmiłowała się w tymże Sanzaiu tak, iż rozkazała mu, aby wszedł z nią w miłosne porozumienie, y że będzie się z nim dobrze obchodzić, lepiey niż z którym ze swoich niewolników; wżdy nade wszytko zakazała mu barzo wyraźnie y pod utratą żywota abo też pod więzieniem barzo uciążliwem, żeby iey nie wpuścił do ciała ani iedney kropli swoiego nasienia, iako że, pry, nie życzyła cale być zmazana y skażona krwią krześciiańską, czem by mnimała srodze obrazić y swóy obyczay, y wielgiego proroka Mahometa; a co więtsza, ieszcze rozkazała mu, aby kiedy ona się naydzie w gorącościach rozkoszy, chociaby nawet kazowała mu po sto razy puścić cały ładunek gdzie padnie, aby wżdy tego nie czynił, ile że to ieno opiłość wielgiey rozkoszy kazałaby iey tak mówić, a zaś nie żądanie iey duszy.

Tenci Sanzay, iżby osiągnąć ludzkie obchodzenie się z nim y więcey swobody, chocia był krześciianinem, zamknął oczy na ten raz na swoie przykazania, bowiem niewolnik ubogi, srodze gnębiony y haniebnie zakuty może, wierę, zapomnieć się niekiedy. Posłuchał tey paniey y był tak roztropny a strzemięźliwy wedle iey rozkazania, iż miarkował barzo doskonale swoie rozkoszki y mełł we młynie swoiey paniey zawżdy barzo przykładnie, nie popuszczaiąc weń wody; bowiem kiedy śluza wodna chciała się przerwać a popuścić, zaraz ią cofał a hamował, a dawał iey odpłynąć gdzie popadło; za co ona biała głowa tem więcey go miłowała, iż taki był usłuchliwy iey surowemu przykazaniu. Chocia mu sama nieraz krzyczała: "Puszczay, iedź śmiało, daię ci całe pozwoleństwo!", wżdy on nie chciał, bowiem lękał się, by go nie obito kiymi tureckim obyczaiem, iako wiedział, iż bito inych towarzyszów.

Otoć straszliwa zawziętość białogłowska: owo zdaie się, iż wiele w tym czyniła y dla swoiey duszy, która była turecka, y dla tamtego, będącego krześciianinem; iakoż nigdy sobie z nią nie pofolgował do końca y poprzysięgał mi, iż w życiu nigdy nie był w takiem udręczeniu. Powiedał mi iną ieszcze opowieść, tak ucieszną, iak telko być może, o iedney sztuce, iaką mu spłatała; wżdy że iest nazbyt sprośna, zamilczę o niey, z obawy iżbych czystych uszu nie obraził. Późniey został tenże Sanzay wykupiony przez swoie, którzy są ludzie godni y z dobrego domu z Bretaniey. Ten dom przynależy do wielu możnych, iako do pana Konetabla, który miłował wieldze iego starszego brata y barzo mu przypomógł do tego uwolnienia, które gdy się ziściło, powrócił do dworu y opowiedał nam, panu Strocowi y mnie, siła różności y śród inych rzekł nam y te opowiastki.

Co teraz powiemy o niektórych mężach, którzy nie zadowalniaią się tym, iż czerpią nasycenie a rozkosz nierządną ze swoich żen, bo obudzaią appetyt na nie bądź w swoich towarzyszach a przyiaciołach, bądź w inych? Iako znałem wielu takich, którzy im wychwalaią swoie żeny, rozpowiadała im o ich cudnościach, maluią im ich członki y części ciała, przedstawiała rozkosze, iakich z niemi zażywali, y lube pieszczotki, iakich od swoich żen doznaią, ba, daią im ie całować, dotykać, macać, zgoła oglądać nagie.

Czegóż warci są tacy, ieśli nie tego, aby ich co rychley posadzić miedzy rogale, iako uczynił Giges z pomocą swoiego pirścienia królowi Kandaulesowi, monarchowi Libeyczyków, który w głupocie swoiey mózgowczey wychwalał tamtemu rzadką cudność swoiey żeny (iak gdyby zmilczenie miało mu być z hańbą a szkodą), wżdy potem ukazał mu ią całkowicie nagą; zasię tamten tak ku niey rozgorzał, iż, nasyciwszy się nią do woli, zabił onego y zawładnął iego królestwem. Ponoć ta żena iego popadła w taką rozpacz, iż była tak oglądaną, iż zniewoliła Gigesa do onego srogiego uczynku, powiedaiąc mu: ,,Abo ten, który cię nakłonił y doradził taką rzecz, ma polec z twoiey ręki, abo ty, któryś mnie oglądał całą nagą, musisz polec z ręki inego." Wierę ten król barzo w piętkę gonił, aby w kim obudzać tak appetyt na świeże mięsiwo tak barzo cudne a smaczne, którego był powinien strzec barzo gorliwie.

Ludwik, xiążę urlieńskie, który ubity został wpodle bramy Barbeckiey w Pariżu (wielgi znieprawiacz pań ze dworu, a zawżdy co nayznamienitszych), uczynił cale przeciwnie; bowiem maiąc ze sobą w łożu barzo cudną a wielgą panie, gdy iey mąż przyszedł do iego kownaty, aby mu dnia dobrego pożyczyć, przykrył głowę tey paniey, żeny tamtego, prześcieradłem, a odsłonił mu resztę ciała, ukazuiąc mu ie całe nagie y pozwalaiąc dotykać do sytości, wszelako zakazuiąc mu pilnie pod garłem, aby nie zdeymował płótna z twarzy ani nie odchylał go na żaden sposób, czemu tamten nie śmiał się przeciwić; y po wielokroć xiążę go zapytywał, co by mnimał o tym pięknym ciele nagim: zasię tamten był ze wszytkim zdurzony od tego widoku y wieldze rad z tego. Xiążę kazał mu wreszcie wyniść z kownaty, co uczynił nie poznawszy nigdy, iż to była iego żena. Gdyby ią był dobrze oglądał a rozpatrował całą nagą, iako czyniło wielu, których znałem, byłby ią był może poznał po rozmaitych oznakach; k'czemu dobrze iest ie niekiedy badać w ich cielesney postaci.

Ią zasię po odeściu męża zapytywało miłościwe xiążę urlieńskie, czy wielgiego zaznała przestrachu y niepokoiu. Możecie zgadnąć, co o tem powiedała, y utrapienie a postrach, w iakim była przez one ćwierć godziny; bowiem trzeba było ieno lada zdradzenia się abo namnieyszego nieusłuchnięcia iey męża w uchyleniu onego prześcieradła; prawda iest, powiedało xiążę urlieńskie, iż byłoby go wraz uśmierciło, aby przeszkodzić złoczyństwu, które by tamten chciał wyrządzić swoiey żenie. Dobre było u onego męża, iż następney nocy będąc w łożu ze swoią połowicą powiedał iey, iż xiążę urlieńskie pokazało mu naycudnieyszą białą głowę nagą, iaką kiedy trefiło mu się widzieć, ieno co się tyczę twarzy, nie wie, co ma rzec o tem, ile że mu xiążę wzbroniło na nią zaźrzyć. Dominimaycież się sami, oo o tem mogła rzec ta żena we swoiem pomyśleniu. Owo z tey paniey tyle znamienitey y z xiążęcia urlieńskiego powiedaią, że się zrodził ów dzielny y waleczny bękart urlieński, podpora Francyey a plaga Angielczyków y z którego poszło ono szlachetne a wspaniałe pogłowie grabiów Dunoiów.

Owo, aby wrócić ieszcze do naszych mężów tyle szczodrych w ukazywaniu swoich żen nagich, wiem iednego, który pewnego ranka, gdy kompanion nawiedził go w iego kownacie, w czas gdy się ubierał, ukazał mu swoią żenę całą nagą, wyciągniętą wzdłuż, zupełnie uśpioną, bowiem zrzuciła z siebie prześcieradła, iako że było barzo upalnie; owo ten mąż odchylił do połowy zasłonę, tak że wschodzące słońce świciło prosto na nią y tamten mógł do syta dobrze się iey napatrzyć, przy czym nic nie widział inego, ieno samą cudność a doskonałość; y mógł napaść swoie oczy nie tyle, ile by był chciał, ba tyle, ile mógł; zasię potem mąż y ów kompanion poszli wraz do króla.

Nazaiutrz ów szlachcic, który barzo chciwie wysługiwał się tey godney paniey, opowiedział iey to widzenie y nawet wyobraził iey siła rzeczy, które zauważył w iey wdzięcznych członkach, aż do nabarziey taiemnych; y iey mąż też to potwirdził y że to był on sam, który odsłonił kotarę. Za czym pani z gniewu, iaki powzięła przeciw mężowi, pofolgowała sobie y przyzwoliła siebie miłośnikowi iedno z tego iedynego powodu; czego wszytkie iego służby nie były mocne wyiednać.

Znałem iednego barzo wielgiego pana, który iednego poranku, maiąc wyruszyć na polowanie y gdy iego dworzany zastały go przy wstawaniu, kiedy go właśnie obuwano, a żena iego leżała przy nim w łóżku y trzymała iego przyrodę w pełney garzści, on zasię podniósł tak chybko kołdrę, iż nie miała czasu umknąć ręki stamtąd, gdzie była położona, tak że ią widziano swobodnie, ba, obnażoną do połowy ciała; a zaś mąż śmieiąc się rzekł panom, którzy byli obecni: "Ha, cóż, panowie, zali nie ukazałem wam tego y owego u moiey żeny?" Która była tak rozżalona o tę sztukę, że straszną złość powzięła ku niemu, a nabarziey za pochwycenie tey ręki; możebna, iż mu to dobrze odpłaciła.

Wiem drugą o barzo znamienitym panie, który znaiąc, iż ieden iego przyiaciel y krewny rozmiłowany był w iego żenie, bądź to żeby w nim ieszcze więcey pobudzić oskomine, bądź też dla żałości a rozpaczy, iaką by tamten mógł powziąć, iż ów ma tak cudną żenę, a zaś on tknąć iey nie może, pokazał mu ią iednego ranka (gdy ten go przyszedł odwiedzić) leżącą z nim wespołek w łożu, współnagą: ba, wiele gorzey uczynił, bowiem uczynił to z nią w iego własnych oczach y wziął ią w obroty, iak gdyby byli sami na osobności; y ieszcze prosił owego przyiaciela, aby dobrze przyzierał się wszytkiemu, y że czyni to wszytko na iego cześć.

Możecie mnimać, czy przez takową poufałość mężowską ona pani nie była w prawie wyświadczyć swemu przyiacielowi iney, barzo całkowitey, y z dobrą racyą, y czy nie słusznie by się przygodziło, iżby za to nosił rogi.

Słyszałem o inym, ba, niemałym panie, który też to czynił ze swoią żeną przed iednem wielgiem xiążęciem, swoim zwierzchnym, ale to było na prośbę a rozkazanie tamtego, który lubował się w takiem widowisku. Nie sąż owo barzo winni tacy mężowie, którzy, bywszy sami ich rayfurami, potem zasię chcą im być za katów?

Nie trzeba nigdy ukazować swoiey żeny nagiey ani też swoich ziem, kraiów a miesc obronnych, iako to słyszałem od iednego wielgiego woyownika; mowa była o nieboszczyku xiążęciu Sabaudyey, który odradził a odmówił naszego króla, ostatniego Hendryka (gdy ten za swoim powrotem z Polszczy iechał przez Lombardyią), aby nie kierował się ani nie wstępował do miasta Medyolanu, przedkładaiąc mu, iż król iszpański mógłby z tego powziąć urazę; w czym obawiał się, aby król, będąc tam y zwidziwszy miasto należycie y podziwiaiąc iego urodę, bogactwo a dużość, nie był kuszony nadzwyczayną ochotą odzyskania tegoż y zdobycia z powrotem wedle swoiego dobrego a słusznego prawa, iako to czynili iego poprzednicy. Y oto była prawdziwa przyczyna, iako powiedało iedno znamienite xiążę, wiedzące to od nieboszczyka króla, który poznał oną chytrość. Wżdy, aby wyświadczyć panu Sabaudzkiemu y nie dawać żadney przyczyny królowi iszpańskiemu, obrócił drogę stroną, chocia miał co nawiętszą ochotę wstąpić do miasta, iako mi sam raczył powiadać będąc z powrotem w Lyionie: w czym niewątpliwa iest, iż pan Sabaudzki więcey był Iszpanem niż Francuzem. Równie godnymi potępienia mnimam być mężów, którzy, ocaliwszy garło za łaską swoich żen, pozostałą tacy niewdzięczni, iż dla podeźrzenia, iakie maią o ich miłościach z inemi, obchodzą się z niemi barzo srodze, zgoła nawet tardżąc się na ich życie. Słyszałem o iednym panie, na którego żywot gdy się zmówili a sprzysięgli nieiacy spiskowcy, żena iego błaganiem swoiem odwróciła ich od tego y ocaliła go od pogromu; za co późniey barzo źle była odeń nagrodzona y trzymana we wielgiey srogości.

Znałem też szlachcica, który bywszy oskarżonym a podanym na sąd za to, iż barzo źle spełnił swóy obowiązek wspomagania hetmana w bitwie (tak barzo, iż pozwolił mu zginąć bez żadney pomocy a posiłków), gdy owo bliskim był tego, aby go osądzono a skazano na ucięcie szyi mimo dwudziestu tysięcy talerów, które ofiarowywał za ocalenie mu życia, żena iego, zmówiwszy się z iednym możnym panem y przespawszy się z nim za pozwoleństwem y na błaganie onego męża, sprawiła swoią cudnością a ciałem to, czego piniądz nie mógł osiągnąć, y ocaliła mu życie a wolność. Wżdy odtąd postępował naprzeciw niey tak źle, że nie można gorszey. Wierę, tacy mężowie okrutni a bestyiscy godni są wszelakiey wzgardy. Drugich zasię znałem, którzy nie czynili tak samo, bowiem umieli dobrze uznać dobro, skąd ono przychodziło, y czcili przez cały swóy żywot dobrą dziurkę, która ich zbawiła ode śmierci. Iest ieszcze ina odmiana rogalów, którzy, nie dość ieszcze syci, iż za życia byli zazdrosliwcy, wżdy maiąc umrzeć y przy samym zgonie ieszcze są tacyż; iako znałem iednego, który miał barzo cudną a poczciwą żenę (wszelako nie zawżdy się w tem przykładała dla niego samego); owo kiedy miał umierać, tak iey powiedał: "Ha! moia duszo, trzeba mi umierać! Dałżeby to Bóg, abyś mi dotrzymała kompaniey y abychmy oboie wraz poszli na tamten świat! Śmierć nie byłaby mi tak omierzła y znośniey bym ią cirpiał." Ale żena, która była ieszcze barzo urodziwa y młoda w trzydziestu siedmiu leciech, nie pragnęła zgoła dążyć za nim ani go w tym usłuchnąć y nie chciała być taką głupią, iako to czytamy o Ewandzie, córce Marsa y Theby, żenie Kapaneiusza, która miłowała go tak żarliwie, iż gdy pomarł, skoro tylko ciało iego rzucono w ogień, hnet sama się weń rzuciła cale żywcem y spłonęła a spopieliła się z nim, dla wielgiey stałości a męstwa, y tak poszła za nim na śmierć.

Alcesta uczyniła wiele lepiey, bowiem dowiedziawszy się przez wyrocznią, iż Admetus, król Tessaliey, ma umrzeć niedługo, ieżeli życie iego nie będzie okupione śmierzcią którego inego z iego przyiaciół, hnet sama wydała się na śmierć y tak ocaliła swoiego małżonka. Nie masz iuż dzisia owych żen tak miłosiernych, które by chciały iść z własney woley do grobu przed swymi mężami abo też za nimi. Nie, wierę, iuż ich nie ma; macierze ich wymarły, iako powiedaią w Pariżu koniarze, kiedy nie trefi dostać godnego towaru.

Y oto dlaczego trzymam onego męża, któregom namienił, za wielgiego mózgowca, aby takie rozmówki czynić swoiey żenie, y za natręta, aby ią tak zapraszać do śmierzci, iak gdyby to był iaki piękny festyn, aby nań zapraszać. To była szczyra zazdrość, która mu kazała tak mówić, a uczuwał ią w sobie z przykrości, iaką by miał na tamtym świecie siedząc w piekle, kiedy by widział swoią żenę, tak dobrze odeń uieżdżoną, w ramionach swego miłośnika abo iakiego inego nowego męża.

A cóż to za osobnego kształtu zazdrość była, iaka przystąpiła wówczas do iey męża, iż copochwileczkę powtarzał iey, że gdyby się wymigał śmierci, iuż by nie znosił od niey to, co znosił! wżdy, póki był żyw, nie miał takowey zawiści y pozwalał iey czynić, co iey się chciało. Nie tak uczynił ów dzielny Tankret, który niegdy tak barzo się wsławił w świętey woynie. Będąc iuż bliskim śmierci y gdy żena iego strestana stała wpodle z grofem Trypolitańskim, prosił ich oboie, aby po iego śmierci zaślubili iedno drugie, y nakazał to swoiey żenie; co też uczynili. Możecie mnimać, iż widział za swego życia nieiakie oznaki miłości, bowiem mogła ona być równie dobre ścirwo iak iey matka, grebini Andegawska, która, bywszy długi czas nałożnicą grabiego Bretaniey, zakrzątnęła się koło króla Francyey Filipa, który toż samo iey zażył, y dała mu ona córkę bękartkę, nazwaniem Cencylila, a potem dała ią w stadło temu dzielnemu Tankretowi, który, wierę, za swoie godne dzieła nie zasługiwał był być rogalem.

Pewien Albańczyk, w służbie króla Francyey skazany z tamtey strony gór na stryczek za iakowąś zbrodnię, gdy go miano wieść na stracenie, poprosił, aby mógł widzieć swą żenę y pożegnać ią: która była barzo dorodna biała głowa y barzo smakowna. Za czym gdy się z nią żegnał, całuiąc ią ugryzł iey nos pełną gębą y wydarł go iey z cudney twarzy. K'czemu sędziowie gdy go pytali, czemu uczynił tę złośliwość swoiey żenie, odpowiedział, że uczynił to przez szczyrą zazdrość, ile że, pry, "iest barzo cudna y dlatego po moiey śmierci będzie iey żądał y hnet otrzyma który z moich kompanionów, bo wiem, iż iest bardzo krewka y żeby mnie zapomniała teyże godziny. Chcę więc, aby po moiey śmierci chowała pamięć po mnie, aby płakała y frasowała się; ieśli nie przez moią śmierzć, to boday dlatego iż iest oszpacona, y niechay żaden z moich kompanionów nie ma z nią tey rozkoszy, iaką ia z nią miałem." Otoć straszliwy zazdrośnik!

Słyszałem o inych, którzy, czuiąc się starzy, omdlali, zwątleni, zmurszali a bliscy śmierci, z czystego żalu a zazdrości skracali potaiemnie dni swoiey połowicy, zwłaszcza kiedy były barzo urodziwe. Owo względem takiey złośliwcy przyrody onych mężów tyranów a okrutników, którzy tak zagładzaią swoie młode żeny, słyszałem iedną poswarkę, a mianowicie: czy wolno iest białym głowam, kiedy postrzegą abo podeźrzewaią okrutność a zaboystwo, iakiego ich mężowie chcą się chwycić naprzeciw nim, czy wolno im iest wziąć przodek y ubiec tamtych, y dla ocalenia się dobrać się do nich pirwsze, y wyprawić ich przed sobą na pomieszkanie na tamten świat?

Słyszałem twirdzenie, że tak y że godzi się im to czynić, nie wedle Boga, bowiem każde zaboystwo iest zbronione, iako to rzekłem, ale wedle świata: w czerń wspierała się na porzekadle, że lepiey iest uprzedzić niźli być uprzedzonym; bowiem wreszcie każdemu należy troszczyć się o swoie życie: wżdy skoro Bóg ie nam dał, należy go strzec, aż dopóki nas nie powoła przez śmierć naszą, inaczey rzekłszy, widząc swoią śmierć rzucać się w nią y nie chronić się iey, kiedy mogą, to znaczy zabiiać się samey, rzecz, którey Bóg barzo nienawidzi; dlatego to iest nalepszy sposób wyprawić ich przed sobą w poselstwie y uchronić się od ich zamachu, iako to uczyniła Blanka Owerbruczanka swemu mężowi panu Flawiemu, rządcy Kompieniey y namiestnikowi, który zdradził y był przyczyną śmierci Dziewicy Urlieńskiey. Owóż ta pani Blanka, zwiedziawszy się, iż iey mąż zamierzył ią utopić, uprzedziła go y z pomocą iego barwierza zadławiła go y udusiła, z czego król Karol Siódmy hnet ią rozgrzeszył; do czego może nawięcey ze wszytkiego dopomogła zdrada onego męża. To się mieści w Chronikach Francyey, a szczególniey w onych Guiańskich.

Tak samo w tym poczęła sobie pani Borszowa, za panowania króla Franciszka Pirwszego, która obwiniła swoiego męża y zdała go sprawiedliwości za iakoweś szaleństwa a zbrodnie, snadź barzo potworne, które poczynił z nią y z inemi; za czym wtrąciła go do więzienia, świadczyła przeciw niemu y dala mu głowę uciąć. Słyszałem tę opowieść od moiey babki, która powiedała, iż była pani znacznego domu a wielgiey urody. Owo ta barzo pilnie go uprzedziła. Królowa Iohanna Napolitańska pirwsza tak samo poczęła sobie względem infansa Maiorki, swego trzeciego męża, któremu kazała uciąć głowę z przyczyny, o którey powiedam w osobnem rozdziele o niey; wżdy mogło to być, iż obawiała się go y chciała go wyprawić pirwszego: w czym miała słuszność y wszytkie iey podobne, aby czynić tak samo, gdy maią podeźrzenie na ich galantów.

Słyszałem o wielu białych głowach, które dzielnie ocaliły się taką sztuką; a zwłaszcza znałem iedną, którą gdy mąż przyłapił z iey służką, nie rzekł nic ani iey, ani iemu, ale odszedł rozsierdzony y zostawił ię w miescu z iey przyiacielem, barzo skłopotaną a zasmuconą y wylękniętą. Ba ta pani zebrała się aż na to, iż sobie powiedziała: "Nic mi nie rzekł ani nie uczynił za tę sztukę; owo boię się, iż sobie to namotał na wąs y że mi zapamięta; wżdy gdybych miała pewność, iż chce mnie uśmierzcić, zakrzątnęłabych się, aby mu dać pierwszemu zakosztować tego smaku śmierzci." Udało iey się tak szczęśliwie, iż zmarł hnet sam z siebie,bowiem od tego czasu barzo krzywem okiem na nią patrzał, chocia się starała wieldze koło niego.

Iest ieszcze druga sporność a zagadnienie nad onymi oszalałymi mózgowczymi mężami a nieprzezpiecznymi rogalami; a mianowicie, którego z dwoyga maią się imać y na kiem mścić, abo na swoich żenach, abo na ich galantach?

Są iedni, którzy powiedaią, że tylko na żenie, funduiąc się na onem przysłowiu włoskiem, które mówi, że "morta la bestia morta la rabbia o veneno" ; rozumieiąc w swoim mnimaniu, iż wieldze sobie ulżyli niedoli, skoro zabili tę, która sprawia cirpienie, ni mniey ani więcey iako czynią ci, którzy są ukąszeni abo ukłuci od szkorpiona: nalepsze likarstwo, iakie maią, to iest wziąć go, zabić abo rozdusić y przyłożyć na ukąszenie lub ranę, którą uczynił; y ci powiedaią chętnie a zwyczaynie, iż białe głowy barziey w tym godne są kary. Rozumiem duższe panie y większego strychu, a nie zaś małe, pospolite y nikczemnego staniku: bowiem tamte to swoią wspaniałą urodą, poufalstwem, rozkazaniami a rzeczeniami wszczynała utarczki, a mężczyźni ieno im w tem sekunduią; a zaś ileż barziey karygodni są ci, którzy wypowiedaią a wszczynała woynę, od tych, którzy ią podeymuią; y barzo często mężczyźni nie zapuszczaią się w takowe miesca nieprzezpieczne a strome bez zawezwania tych pań, które im obiawiaią na rozmaite sposoby swoią pożądliwość; tak iako się wie, iż barzo ciężko iest zamierzyć napad abo obleganie dużego, mocnego a warownego miasta na pograniczu krain, ieśli się nie ma iakiey taiemney zmowy miedzy niektórymi z wewnątrz abo żeby was kto nie namówił, nie przyciągał a nie podał dłoni.

Owo, iako że białe głowy są nieco barziey ułomnieysze aniżeli mężczyźni, trzeba mieć dla nich pobłażanie y wierzyć, że skoro raz ięły się miłowania a chuć powzięły w duszy, muszą ią nasycić za iaką bądź cenę, nie kontentuiąc się (chocia nie wszytkie) tem, aby ią hodować we wnątrzu y trawić się pomaluczku, y stawać się przez to wyschłe a zmizerowane, y przez to stradać swoią krasę, która troska iest przyczyną, iż pragną leczyć się ze swey chuci y czyrpać z niey rozkosz, a nie umierać z gronostaiowey słabości, iako to powiedaią.

Siła, wierę, znałem cudnych pań tey przyrody, które pirwsze zabiegały się o swoie androgyniczne dopełnienie y chciwiey aniżeli mężczyźni; a to dla różnych przyczyn: iedne, iż widziały ich pięknych, dzielnych, krzepkich a powabnych; drugie, iżby wyłudzić od nich iakoweś dinari; ine, aby wydobyć perły, kamienie, suknie tkane ze złota i śrybła, iako widziałem takie, które aby to zyskać, tyle trudności czyniły ze sobą, co handlarz ze swoiem towarem (tak też powiedaią: że biała głowa, która bierze, przedaie się); ine, aby pozyskać łaskę u dworu; ine, aby ziednać sobie sądowniki, iako wiele urodziwych pań, znaiomych mi, które nie maiąc słusznego prawa wabiły ie ku sobie swoim kuprem y swymi ponęty; ine zaś, aby wyciągnąć tę lubą substancyą z mężczyźńskiego ciała.

Widziałem wiele białych głów tak rozdurzonych w swoich galantach, iż iakoby polowały na nich y goniły ich przemocą, tak iż świat wstyd cirpiał za nie. Znałem barzo cudną białą głowę, tak rozmiłowaną w niektórym panie we świecie, iż zamiast, iako to bywa zwyczaynie, iż służkowie noszą barwy swoich pań, tak, przeciwnie, ta nosiła barwy swego służki. Mógłbych snadnie nazwać te barwy, wżdy nazbyt wielgie by to sprawiło zgorszenie.

Znałem iną, którey mąż uczynił despekt iey służce na tumieiu na dworze; owo podczas gdy mąż był na sali balowey y triumphował z tego, ona z gniwu przebrała się w szatki mężczyźńskie y poszła odnaleźć swego służkę, y zaniosła mu w przebraniu swego cisa, tak barzo była dlań rozgorzała, iż umierała z tego.

Znałem, godnego szlachcica z namniey szkalowanych na dworze, który maiąc skłonność służyć iedney damie z nabarziey cudnych, wierę, y z naygodnieyszych (iako że mu dawała wiele po temu przyczyn ze swey stromy), powstrzymywał się w tym wszelako dla wielu racii y względów; zasię owa pani powzięła miłość ku iniemu y rzuciła kości na wszelki azard, iaki by mógł się trefić (tak mówiła), y nie ustała nigdy wabić go ku sobie naypięknieyszemi słowy miłośnemi, iakie telko być mogą; z których miedzy inymi były takie: "Ieśli wy mnie nie chcecie miłować, zwólcie boday, .bych ia was miłowała, y nie baczcie na me liche zalety, ieno na moie umiłowanie a żądzę", chocia pewne iest, iż górowała nad onym szlachcicem we wszybkich doskonałościach. Cóż owo mógł na to uczynić ów szlachcic, ieśli nie kochać ią, skoro ona tak kochała, y służyć iey, a potem zasię żądać zapłaty y nagrody swoiey służby, którą też otrzymał, iako iż sprawiedliwość żąda, iżby każden, który służy, był zapłacony.

Mógłbych przyczynić nieskończoną mnogość takich białych głów raczey pożądaiących niźli pożądanych. Oto więc dlaczego one ponoszą więtszą wine niźli ich miłośnicy; bowiem gdy raz wzięły sobie na cel swoiego chłopa, nie ustalą bynamniey, aż nie dopną swego y nie znęcą gi przez swoie pokuśliwe spoźrzenia, przez swoie cudności, przez swoie nadobne wdzięczki, które przyuczała się kształtować tysiącznym strychem, przez swoie barwiczki subtylnie nakładane na gębusie, ieśli nie maią gładkiey, przez swoie bogate a wdzięczne utrefienie y tak misternie dopasowane y przez ich wspaniałe a pyszne szaty, a ponad wszytko przez ich słówka łakome y na wpół lasciwne, a potem przez ich wdzięczne a swowolne poruszenia a poufałości, a ocierania, a także przez upominki y dary.

Y oto iako się bierą na to, askoro sami się wzięli, muszą y ie wziąć; dlatego to powiedaią, iż słusznie mężowie maią szukać pomsty na samicy.

Iensi powiedaią, że trzeba, kto może, chytać się mężczyzn, ni mniey ni więcey iako tych, którzy oblegaią miasto; bowiem oni to pirwsi trąbią pobudkę, do poddania wzywała, wysyłała przeszpiegi, pirwsi sypią szańce, pirwsi ustawiaią koszyki y kopią rowy, pirwsi wytaczała baterye abo idą do szturmu y pirwsi parlamentuią: tak powiedaią o miłośnikach. Bowiem iako barziey śmiali, mężni a rezoluci, oblegała fortycę sromu białych głowiąt, które, wytrzymawszy wszytkie kształty oblężenia przestrzegane z wielgą pilnością, zmuszone są wywiesić flagę y przyiąć lubego nieprzyiaciela w swoią fortycę. W czym widzi mi się, że nie są tak winne, iako twierdzą niektórzy; bowiem barzo trudno iest pozbyć się natręta bez iakowegoś odczepnego; iakoż widziałem siła takich, którzy długiemi służby a strzymawałą pilnością posiedli wreszcie swoie panie, które zrazu nie byłyby im dały, iakoby to rzec, ani zadka do pocałowania; przywiódłszy ie do tego, przynamniey niektóre, iż ze łzą w oku dawały im tę rzecz, ni mniey ni więcey iako się daie w Pariżu barzo często iałmużnę dziadom szpitalnym, więcey dla ich natręctwa niż z pobożności abo dla miłości bożey: tak czyni siła białych głów, więcey dlatego, że ie molestuią o to, niźli z wielkiego miłowania; a szczególniey naprzeciw niektórym możnym, których obawiaią się y nie śmieią im odmówić z przyczyny ich potęgi, z obawy, aby ich nie urazić y nie cirpieć potem z tego zgorszenia abo publicznego od nich despektu, abo nawiętszego oszkalowania ich czci, iako widziałem, iż niektórym zdarzały się srogie utrapienia z tey przyczyny.

Oto dlaczego owi źli mężowie, którzy się tak kochaią we krwi y w mordzie a katowaniu swoich żen, nie powinni być tacy nagli, ale wprzód uczynić taiemne wywiady o wszytkiem, chociaby nawet takie poznanie miało im być przykre y barzo zniewalaiące do drapania się po czole we swędzącem miescu, zwłaszcza iż niektórzy, czyści niegodziwcy, daią żenom wszelaką przyczynę po temu. Tak znałem iedne możne cudzoziemskie xiążę, które poięło barzo cudną a poczciwą żenę; owo hnet zaniechał obcowania z nią a zwąchał się z iną białą głową, którą trzymano za iawną ledasznicę; zasię inszy mówili, iż to była poczciwa pani, którą on znieprawił; y nie zadowalniaiąc się tem sprowadzał ią, aby z nim sypiała w alkierzu popod kownatą iego żeny i tuż popod iey łóżkiem; y kiedy miał włazić na swą miłośnicę, nie kontentuiąc się krzywdą, iaką czynił żenie, ieszcze na pośmieeh a szyderstwo uderzał włócznią dwakroć abo trzykroć w powałę y krzyczał swey żenie: "Za twoie zdrowie, miła żenko!" Ta hańba y despekt trwały kilka dni y gryzły barzo żenę, która z rozpaczy a z zemsty chyciła się iednego barzo godnego szlachcica, któremu rzekła iednego dnia na osobności: "Mości panie taki a taki, chcę, abyś sparzył się ze mną, inaczey mam sposób, aby cię przywieść do zguby." Ów, barzo rad z tak piękney przygody, nie wzdragał się. Za czym kiedy iey mąż trzymał w obięciu swoią przyiaciółkę, a ona też swego przyiaciela, skoro on iey krzyczał: ,,Twoie zdrowie!", ona mu odpowiadała tak samo: "Nawzaiem!", abo: ,,Stawiam ieszcze koleykę!" Owe zdrówka y te słowa a odpowiedzi, którymi sobie przygadywali uieżdżaiąc swoie kobyły, trwały dosyć długo, aż wreszcie owo xiążę, dość chytre a podeźrzliwe, zaczęło się czegoś domyślać: y zastawiwszy czety odkrył, iż iego żena wdzięcznie mu przyprawiała rogi y przypiiała te zdrówka tak dobrze iako y on, przez odwet a pomstę. Co wypatrzywszy dobrze, iako było, obrócił y zmienił swoią ikomedyią w traiedyią; y gdy ią ostatni raz zagadnął zdrówkiem, a zaś ona oddała mu iego pozdrowienie, wszedł nagle na górę y otwieraiąc dłewirze, wyważywszy ie, wchodzi do wnętrza y wyrzuca iey tę zbrodnię; zasię ona ze swey strony rzecze: "Wiem dobrze, że tu moia śmierzć: ugodź mnie śmiało; nie lękam się zgoła śmierzci; chętnie ią ścirpię, bowiem zemściłam się na tobie y uczyniłam z ciebie rogala a błazna, skoroś mi dał do tego przyczynę, bez którey nigdy nie byłabych zgrzeszyła; bowiem przysięgłam ci całkowitą wierność y nigdy bych iey nie pogwałciła, by dla nayurodziwszych we świecie: ba nie byłeś godzien żeny tak cnotliwey iako ia. Tedy zagładź mnie w tey godzinie, zaś ieśli masz w sercu takowy ślad litości, daruy, proszę, temu ubogiemu szlachcicowi, który sam z się nic tu nie zawinił, bowiem go przywołałam y zmusiłam, by mi pomógł w mey pomście." Ów xiążę, okrutny nad miarę, bez namnieyszego względu zabił oboie. Owo cóż miała począć sobie biedna xiężniczka na tę niegodziwość a wzgardę mężowską, ieśli nie uczynić to, co uczyniła, zrozpaczywszy o całem świecie? Iedni ią wymówią, ini zasię potępią: siła można racii y argumentów na obie strony przyłożyć. W Stu opowiastkach królowey Nawarry iest y iedna barzo cudna o królowey Napolu, iakoby podobna do tey, która taką samą pomstę wzięła na królu, swoiem mężu: ieno że koniec nie był tak opłakany. Owa zostawmy tych dyabłów y tych opętanych, iadowitych rogalów y nie mówmy iuż o nich, bowiem są wstrętni i przemierzźli, tem więcey, że nigdy bych nie skończył, gdybych chciał ich wszytkich opisować, a zaś przedmiot nie iest ni wdzięczny, ni zabawny. Mówmy nieco o onych ludzkich rogalach które są dobre kompaniony, łagodnego humoru, lubego obeścia a świętey cirpliwości, przystępliwi, przy-mykaiący oczy y poczciwe ludziska. Owo z tych mężów niektórzy byli iuż rogalami na pniu, niby którzy wiedzą o tem, zanim poymą żenę: to iest, że ich panie, wdowy abo panny iuż sobie bryknęły; ini zasię nie wiedzą o niczem, ale poymuią ie na ich wiarę y na wiarę ich oćców a matek y krewnych a przyiaciół. Znałem wielu, którzy zaślubili siła białych głów i dziwcząt, o których wiedzieli, że były potężnie obrobione od nieiakich królów, xiążąt, panów, szlachciców y różnych inych; przedsię oczarowani ich lubością, ich dostatkami, ich klenotami, ich piniądzmi, które zyskały w swoiem miłośnem rzemięśle, nie wzdragali się poiąć ie w małżenstwo.

Ale teraz będę mówił ieno o pannach.

Słyszałem o córce iednego barzo znamienitego y możnego władyki, która, rozgorzawszy miłością dla szlachcica, zaszła z nim tak daleko, iż uszczknął pirwsze owoce iey miłości; owo tak w tym zasmakowała, iż trzymała go cały miesiąc w swoiem alkierzu, karmiąc go wzmaoniaiącą żywnością, smakowitemi buliony, mięsiwem delikatnym a posilnym, aby go lepiey rozparzyć y wyciągnąć zeń iego substancyą; owo odbywszy tak pod nim swoie pirwsze ćwiczenia, ciągnęła te lekcyie pod nim póty, póki był przy życiu, y pod inymi; potem zasię, będąc w wieku czterdziestu pięci lat, zaślubiła pewnego pana, który nic przeciwko temu nie mówił, ieszcze rad był barzo z pięknego małżenstwa, iakie mu nastręczyła.

Bokacyusz przyczytuie gadkę, która była w użyciu za iego czasu, iż "pocałowana gębusia (drudzy mówią: po...na dziewczyna) nie traci w niczym swego dobytku, ieno wciąż go odnawia, iak xiężyc swoie kwiadry". A to przysłowie wspiera na opowieści o oney córce tak piękney sułtana egipcyańskiego, która przeszła tam i z powrotem przez dzidy dziewięciu różnych miłośników, iednego po drugim, co namniey trzy tysiące razy.

A potem otrzymał ią król Garbo iako czystą dziewicę, niby rozumie się wrzkomą, tak iako mu była na początku przyrzeczona, y nic nie miał do zganienia, y rad był wieldze: barzo piękna iest ta opowiastka.

Słyszałem raz od iednego możnego, że u niektórych możnych (wżdy nie u wszytkich tak chętnie) nie patrzy się na to u tych panien, że tam trzech czy czterech miało ie w rękach y nawdziewało na piki, zanim wyszły za tamtego; a mówił to z okazii iednego pana, który barzo był rozmiłowany w wielgiey paniey, nieco ieszcze duższey od niego, y ona go też miłowała; ba zdarzyła się przeszkoda, że nie pobrali się, iak to zamierzali oboie; na co ten znamienity ślachcic, o którym mówię, wraz zapytał: "A czy wlazł był przynamniey na ona kobyłkę?" A skoro mu odpowiedziano, że nie, iak się zdaie (chocia ini twirdzili inaczey): "Tem ci gorzey - odparł - bo przynamniey iedno y drugie miałoby to ukontentowanie, a nic by to nikomu nie wadziło." Bowiem pomiędzy możnymi nie baczy się na te regułki a skrupuły prawiczeństwa, iako że dla tych wielgich kolligacii wszytko musi się ścirpić. Ieszcze aż nadto radzi są oni dobrzy mężowie y wdzięczne rogale na pniu. Kiedy król Karol obieżdżał swoie królestwo, w iednem pięknem mieście (mógłbych ie snadnie nazwać) zostawił córkę, którą urodziła panienka z barzo zacnego domu; za czym oddano ią na mamki biedney niewieście z tego miasta, aby ią żywiła y miała pieczę o niey, y dano iey z góry dwieście talerów na tę żywność. Biedna niewiasta wyżywiła ią y hodowała tak dobrze, iż w piętnastu leciech wyrosła na barzo cudną y sk...iła się: bowiem iey matka nie troszczyła się potem o nią y w cztery miesiące po iey urodzeniu wydała się za barzo możnego pana.

Och! ileż znałem takich wypadków, gdzie nikt się w niczem nie obaczyl!

Słyszałem raz będąc w Iszpaniey, że pewien znamienity pan andaluzki wydawszy siestrę swoią za inego pana, też barzo wielgiego, po trzech dniach, gdy małżenstwo było spełnione, rzekł: "Senor hermano, agora que soys casado con my hermana, y l'haveys bien godida solo, yo le hago saber que siendo hija, tal y tal gozaron d'ella. De lo passado no tenga cuydado, que poca cosa es. Del futuro guardate, que mas y mucho a vos toca." iakoby chcąc mu powiedzieć, że to, co się stało, to się stało, y nie warto o tym mówić, ale że trzeba strzec się przyszłości, ile że więcey dotyczy honoru niż przeszłość.

Są niektórzy będący takiey urody y mnimaiący, iż nie to samo iest być rogalem na pniu co w snopkach: iakoż y iest w tym co podobnego do prawdy.

Słyszałem równie o iednym możnym panie cudzoziemskim, który maiąc córę z naypięknieyszych we świecie y gdy zabiegał się o nią iny wielgi pan, wart iey po prawdzie, tenże ociec przyzwolił iey rękę; wżdy zanim ią wypuścił z domu, chciał iey popróbować, powiedaiąc, iż nie chce puścić tak letko tak piękney kobyłki, którą tak pieczołowicie odchował, żeby iey sam nie dosiadł wprzódy y nie przekonał się, co potrafi na przyszłość. Nie wiem, żali to iest prawda, ale tak słyszałem y że nie telko on czynił tę próbę, ale y iny krzepki a urodziwy szlachcic; a wszelako mąż potem nie znalazł w niey nic gorzkiego, ieno sam cukier. Byłby zeń, wierę, sielny grymaśnik, gdyby mnimał inaczey, bowiem była ta panna cudna iak mało we świecie.

Słyszałem tak samo o wielu inych oćcach, a zwłaszcza o iednym, barzo wielgim, iż naprzeciw swoim córkom nie więcey sobie kłopotali sumienia niż ów kogut w bayce Ezopa.

Było zaś tak: spotkawszy lisa i zagrożony przez onego śmierzcią, tenże kogut zaczął wywodzić wszytko dobro, iakie czynił na świecie, a szczególniey piękny y zacny drób, który odeń pochodził. "Ha - rzecze lis - tum cię czekał, mości galancie, bowiem taki z ciebie paskudnik, że nie wzdragasz się wyłazić na własne córki iako na ine kury"; y dlatego go uśmierzcił. Oto, wierę, wielgi sędzia y polityk.

Zgaduiecie tedy łacno, co mogą czynić niektóre panny ze swymi miłośnikami, bowiem nie było ieszcze panny, iżby nie miała abo nie pragnęła mieć galanta, a są takie, z któremi oćcowie, bracia, kuzynowie a krewniacy czynili tak samo.

Za naszych czasów Ferdynand, król Neapolu, poznał tak przez małżenstwo swoią ciotkę, córkę króla Kastyliey, w wieku trzynastu do czternastu lat, wżdy to było za dispensą papieża. Czyniono przy tym trudności, żali powinna y może przyiąć mężczyznę. To iuż wszelako przywodzi na pamięć cysarza Kaligułę, który znieprawił y wyobracał wszytkie swoie siestry, iedną po drugiey, pośród których y ponad ine miłował niepoślednio naymłodszą, zwaną Druzilla, którey wziął prawiczeństwo bywszy małym chłopięciem; ta późniey, gdy zaślubiła nieiakiego Lucya Kassya Longina, byłego kcnsula, odebrał mu ią y trzymał sobie publicznie, iak gdyby to była iego prawa żena; tak iż iednego razu popadłszy w chorobę uczynił ią dziedziczka, wszytkich swoich dóbr, a nawet cesarstwa. Wszelako hnet pomarła, nad czym bolał tak okrutnie, iż kazał ogłosić zawieszenie sądów i przerwanie wszelkiego inego dzieła, aby lud przywieść, iżby wraz z nim sprawował publiczną żałobę; na którey znak nosił długo nie strzyżone włosy y brodę; y kiedy przemawiał do senatu, ludu a woyowników, nie klął się nigdy przez co inksze iak przez imię Druzylli.

Coś do inych siestr, to skoro był ich iuż syt, sprostituował ie y oddał co znamienitszym paziom, których sobie trzymał y z któremi pono obcował barzo plugawię; ieszcze gdyby im nie był uczynił inego złego, to by uszło, ponieważ tego były zwyczayne y ponieważ było to zło dość ucieszne, tak iako o niem słyszałem od niektórych panien, którym wzięto dziewictwo, y od niektórych białych głów zgwałconych siłą; wżdy on im wyrządził prócz tego siła niegodziwości: posłał ie na wygnanie, odiął im wszytkie pierzścionki y klenoty, aby z nich uczynić pieniądz, iako że strwonił y wydał barzo nieopatrznie wszytko wielgie dobro, które Tyberyusz mu zostawił; ieszcze te niebożątka, wróciwszy po iego śmierci z wygnania, widząc ciało swego brata licho pogrzebione pod paroma grudkami ziemi, kazały ie odgrzebać, spalić y pogrześć nayzacniey, iak tylko mogły: wielga, wierę, dobroć siostrzana dla brata tak niewdzięcznego y wyrodnego ! Włoch, aby wyexkuzował niedozwolone miłoście pomiędzy krewnemi, powieda, że quando messer Bernardo ii bucieco sta in colera et in sua rabbia, non riceve legge et non perdona a nissuna dama. Mamy siła przykładów o starożytnych, którzy poczynali sobie tak samo. Wżdy aby wrócić do naszey rozprawy, słyszałem o iednym, który, zaślubiwszy cudną y poczciwą panienkę swemu przyiacielowi, chwalił się, że dał mu cudną y zacną kobyłkę, zdrową, źrzetelną, bez narości y nie ochwaconą, iak mówił, y że mu się od tamtego należy wielga wdzięczność; rzekł na stronie ieden z kompanionów do drugiego: "To wszytko szczyra prawda, gdyby ieno nie była dosiadana a uieżdżana tak młodo y przed czasem, bowiem od tego przodek ma co nieco nadwerężony." Wżdy także chciałbych zapytać onych panów mężów, gdyby nieiedna kobyłka nie miała swoiego ale abo czegoś do przyganienia, abo iakiegoś defektu y wady lub skazy, czy dostaliby ie tak tanio y czy nie kosztowałyby ich wiele więcey? Lebo też, gdyby nie o ten wzgląd chodziło, wydano by ie za inych, którzy by ich byli godnieysi niż oni: iako ci handlarze, którzy pozbywała się koni skażonych iak mogą, tak y ci, którzy wiedzą ich ale, nie mogąc uczynić inaczey daią ie takim panom, co nic o tym nie wiedzą; ile że (iako to słyszałem z ust wielu oćców) wielga iest radość pozbyć się córki nadpsutey abo która zaczyna nią być, abo ma iawną ochotę ku temu. Ileż ia znam panien po świecie, które nie wniosły swego prawiczeństwa do małżenskiej łożnicy, ba które wszelako tak dobrze są pouczone od swoich matek abo inych krewniaczek y przyiaciółek, barzo biegłych rayfurek, aby dobrze stawić czoło temu pirwszemu potykaniu; y pomagała sobie różnymi sposoby y subtylnemi wymysły, aby przywieść na hak swoich mężów y okazać im, iż nikt ich zgoła nie wyszczyrbił. Nawięcey ich pomaga sobie tym, iż świadczą wielgi opór a wzdraganie naprzeciw tego punktu y bronią się zaciekle aż do samego ostatka: z czego nieiedni mężowie są barzo radzi y wierzą siemię, iż oni zgarnęli całą chlubę y zadali pirwszy sztych iako dzielni a zuchwali szyrmierze; y chełpią się nazaiutrz rano, aże im grzebień pęcznieie iako małym kogutkom, co siła prosa obiadły się z wieczora, y rozpowiedaią, iako było, swoim kompanionom a przyiaciołom, ba, może nawet tym, którzy pirwsi weszli do tey fortecy bez ich wiedzy: ci, wierę, na stronie śmieią się z nich do syta z ich żenami, swemi miłośnicami, które chlubią się, iż dobrze odegrały swoią sztukę y źrzetelnie wystrychnęły na dudka pana męża.

Bywaią wszelako niektórzy mężowie podeźrzliwi, którzy węszą iakowąś złą wróżbę w tym oporze y nie kontentuią się tem, iż widzą ie tak się wzdragaiące; iako wiem iednego, który gdy pytał żenę, czemu by była tak oporna y utrudniaiąca y czy hydziła się nim tak barzo, ona mnimaiąc, iż się tem zasłoni y oddali pozór wzgardliwości, rzekła mu, iż się bała, aby iey nie uczynił co złego. Aż on: "Tedy musiałaś snadź iuż tego popróbować, bowiem żadnego zła nie można poznać wprzódy nie doświadczywszy." Ale ona, szczwana, przecząc temu odparła, iż słyszała to od niektórych swoich towarzyszek, które były zaślubione y tak ią przestrzegały. "Oto, wierę, piękne przestrzegania y pogwarki" - rzecze mąż.

Ine iest ieszcze likarstwo, którem posługuią się białe głowy, to iest aby pokazać nazaiutrz po zaślubinach bieliznę splamioną kropelkami krwie, którą te biedne panienki rozlewała przy ciężkim trudzie wydzierania im prawiczeństwa; iako czyni się w Iszpaniey, gdzie pokazuią publicznie przez okno rzeczoną bieliznę, krzycząc wielgim głosem: "Virgen la tenemos!" - "Uznaliśmy ią być dziewicą!"

Owo słyszałem równie, że w Witerbie ten obyczay takoż się zachowuje. Y iako że te, które iuż dawniey przeszły przez piki nicprzyiacielskie, nie mogą uczynić tey demonstracyi własną krwią, wpadły na myśl, iako słyszałem (y iako wiele młodych kortezan w Rzymie mi wyznało, iż czynią, aby tem drożey sprzedać swoie dziewictwo), iż pomazuią oną bieliznę kroplami krwie gołębicy, która iest do tego ze wszytkich naysposobnieysza: y nazaiutrz widzi ią mąż, maiący z tego nawiętsze ukontentowanie y wierzący niezłomnie, że to iest krew dziewczyńska iego żeny, y mnima o sobie, iż iest barzo zdatny galant, ale barzo iest w tem oszukany.

Ku czemu opowiem oto tę ucieszną powiastkę o iednym szlachcicu, który doznał przygodney niemocy przyrodzenia w pirwszą noc po ślubie, a zaś oblubienica, która nie była z onych panienek barzo cudnych y znamienitego stanu, mnimaiąc o nim, iż będzie szalał iako tur, nie zaniedbała za radą dobrych kompanionek, matron, krewniaczek a przyiaciółek pomazać krwią bieliznę: ba, nieszczęściem dla niey, przyszła na męża taka niemoc, iż nic nie zdołał uczynić, mimo iż mu skwaliwie przedstawiała co nayłakomsze widoki y ustroiła się do łożnicy nalepiey iak mogła y pokładła się barzo potulnie, nie czyniąc zgoła wzdragaiącey się ani dyablicy (iako to potwierdzili widzowie ukryci wedle obyczaju); a wszytko, aby pokryć swoie prawiczeństwo stradane gdzie indziey; wżdy mimo wszytko nic nie dokonano.

Wieczorem, skoro wedle obyczaiu wniesiono im kolacyą, przyszedł któryś na kunszcik, aby, iakoby drocząc się z nowożencami, iako się pospolicie czyni, wykraść bieliznę, którą naleziono pięknie ubarwioną krwią; za czem hnet ią pokazywano w koley y pokrzykiwano głośno miedzy kompanią, że nie iest iuż dziewicą y że właśnie oto iey błonka dziewczyńska została przemożona a przedarta: mąż, który pewien był, że nic nie dokonał, ale który mimo to udawał galanta y krzepkiego zapaśnika, barzo był zdziwiony y nie wiedział, co by miała znaczyć ta ubarwiona bielizna; aż, pomyślawszy nad tem do syta, domyślił się iakoweyś zdrady y k...arskiego podstępu; wżdy mimo to nie pisnął nigdy słowa.

Oblubienica i iey konfidentki były także barzo skłopotane y zdziwione, iż mężowi tak spaliło na panewce y że sprawa obróciła się przez to cale niedobrze. Nic iednak nie okazano z żadney strony aż do tygodnia, kiedy wreszcie mężowi pofolgował skurcz przyrodzenia y srogich dzieł dokonał, z którey to radości, przepomniawszy o wszytkiem, poszedł opowiedzieć całey kompaniey, iż teraz iuż pewnie uczynił próbę swey dzielności y uczynił swą żenę prawdziwą niewiastą y dobrze obabioną: y przyznał się, iż aż dotąd doświadczeń był zupełną nie- mocą; za czym cała assystencya powiadała w tym przedmiocie gadki barzo rozmaite y rzucała różne sądy o nowo zaślubioney, o którey mnimali, iż iuż była niewiastą z przyczyny iey ubarwioney bielizny; y tak się sama podała na osławę. nie iżby sama w istocie była tego przyczyną, ieno pan mąż, który swoią miętkością, sflaczeniem a niemocą popsował całą sprawę.

Są niektórzy mężowie, którzy prawiczeństwo swoich żen (niby czy ie zdobyli, czy nie) rozpoznaią w pierwszey nocy także wedle kolei, iaką nayduią: tak iednego znałem, który poiąwszy żenę w drugim małżenstwie (a zaś ona wmówiła mu, że iey pirwszy mąż nigdy iey tknął przez swoią impotencyą y że była dziewicą a prawiczką tak dobrze iak przed zaślubinami) mimo to nalazł ią tak obszerną a przestroną co do szyrokości, iż tak przemówił: "Ho, ho! eyże, tyżeś to iest owa niewinna prawiczka, tak ciasna a wąska, iako mi mówiono? Ha! toczę masz tego na dobry sążen, a zaś droga iest tak szyroka a bita, że nie ma obawy się zabłąkać." Wżdy musiał wziąć, co było, y przełknąć słodziutko: bowiem ieśli pirwszy mąż nie tknął iey, iako była prawda, siła się za to nalazło inych w iego miesce.

Cóż mamy powiedzieć o niektórych matkach, które widząc impotencyą swoich panów zięciów (czy to że maią urzeczone przyrodzenie abo iny defekt) czynią się rayfurkami swoich córek; tamte zaś, aby zyskać wiano wdowie, dopuszczaią do się inych y często daią się w ciążę zapędzić, aby mieć potomków a spadkobierców po śmierci męża.

Znam iedną, która doradziła to swoiey córce, y w rzeczy tamta nie oszczędzała niczego, wżdy nieszczęście dla niey było, iż nigdy się iey nie powiodło.

Takoż znam iednego znowu, który, nie mogąc nic sprawić ze swoią żeną, zmówił swego lokaia, tęgiego zucha, aby wszedł do łoża iego żeny y wziął iey dziewictwo we śnie y ocalił iego reputacyą; ba ona się spostrzegła y pachołek nic nie wskórał, z czego wyniknął długi proces: w końcu unicestwili to małżenstwo.

Tak samo uczynił król Hendryk Kastylski, który, iako to podaie Baptista Fulgozyusz, widząc, iż nie może żenie spłodzić dzieci, wziął do pomocy młodego a urodnego szlachcica ze swego dworu, aby on to uczynił, co się też stało; za którą to fatygę dał mu wielgie dostatki, przymnożył zaszczytów, szarżów y godności: nie ma wątpienia, czy żena kochała go za to y czy rada temu była. Otoć, wierę, ludzki rogal.

Co do owey przygodney niemocy, to była niedawno sprawa przed trybunałem pariskim pomiędzy panem Braiem, skarbnikiem, a żeną iego, z którą nie mógł nic uczynić cirpiąc na urzeknięcie przyrodzenia lub iny defekt, k'czemu pani iego, wieldze udręczona, przyzwała go przed sąd. Owo rozkazał trybunał, iż oboie maią być zbadani przez wielgich medyków iako biegłych znawców. Mąż obrał swoich, zasię żena swoich; z czego uczyniono na dworze barzo ucieszny sonet, który iedna znaczna pani mi sama przeczytała y dała mi go, gdym u niey obiadował. Powiedali iedni, iż pani nieiaka go ułożyła, mi zasię, że mężczyzna. Sonet iest taki:

SONET

Spośród medyków, głośnych w tym Pariżu mieście

Z rozumu, doświadczenia, doktryny a wiedzy,

By rozsądzić wzaiemny spór małżenskiey miedzy,

Siedmi oboie państwo wybrali nareszcie.

Imć Bray ma trzy za sobą poślednieysze chluby:

Kusy, Uśpiały, Gnuśny; żenie iego ano

Czterech naydoświadczeńszych w sztuce swey przydano:

Zwą się: Wielgi, Potężny, Dostały a Gruby.

Snadno osądzić, które wygraią oręże;

Zali Wielgi nad Kusym zwycięstwo osięże, Potężny nad

Uśpiałym, nad Gnuśnym Dostały:

Zasię Imć Bray nie maiąc tych po swoiey stronie,

Okazawszy się mężem bez mocy y chwaty,

Z braku krzepkich praw musi ustąpić swey żonie.

Słyszałem o inym mężu, który gdy w pirwszą noc trzymał w uścisku nowo zaślubioną, ta popadła w taką rozkosz a delicyie, iż, zapominaiąc sama siebie, nie mogła się ustrzec, aby nie uczynić małego, zwinnego skrętku a poruszenia, przedsię niezwyczaynego u nowo zaślubionych; na co ów pan zakrzyknął ieno: "Ha! mam swoie!", y iechał daley. Otoć nasi rogale na pniu, o których wiem tysiące a tysiące przepowiastek, wżdy nigdy bych nie skończył. A co nagorsze mi się dla nich widzi, to kiedy poślubią wraz krowę z cielaczkiem, iako to mówią, y kiedy bierą ie skutecznie nabite. Iako wiem iednego, który zaślubił barzo cudną y znamienitą pannę, z łaski y za wolą ich xiążęcia a pana, który wieldze nawidził tego ślachcica y dał mu ią za żenę; owo po tygodniu pokazało się, że iest brzemienna, co też ogłosiła, aby lepiey osłonić swoią sztukę. Xiążę, który domyślał się jakowychś miłostek miedzy nią a inym, rzekł iey: "Pani taka a taka, zapisana iest w moich tabliczkach dzień a godzina waszego ślubu; tedy kiedy się ią porówna z dniem zlęgnięcia. będzie wam, wierę, wstyd." Wżdy ona na takie powiedzenie zapłoniła się ieno trochę; y nic inego się nie stało, ieno iż zawsze zachowała oblicze dona da ben . Owo bywaią panny, które tak sielnie lękaią się oćca y matki, iż raczey by się im życie wydarło z ciała niż ich pączek dziewczyński, iako że strachała się ich sto razy więcey niż mężów.

Słyszałem o iedney barzo cudney a poczciwey panience, która, nagabywana o rozkosz miłosną od swego galanta, odparła mu: "Poczekaycie nieco, aż będę zaślubiona, a zobaczycie, iak pod tą zasłoną małżenską, która osłania wszytko, y żywot wzdęty a odkryty, będziemy sobie uświadczać do woli."

Druga zasię, oblegana sielnie przez wielgiego pana, rzekła mu: "Przyciśńcie nieco nasze xiążę, aby mnie wydało wrychle za tego, który się o mnie zabiega, y wypłaciło mi hnet wiano, które mi przyrzekł: a nazaiutrz po moim ślubie ieśli się nie zdybiemy, nazowcie mnie wiarołomczynią."

Wiem o iedney paniey, która bywszy nagabnięta wedle miłości ledwo na cztyry dni przed swoim ślubem od iednego szlachcica, krewnego swego przyszłego męża, w sześci dniach iuż mu była powolna: tako przynamniey się chełpił. Y snadno można było mu uwierzyć, bowiem okazowali ze sobą taką poufałość, iż rzekłbyś, że całe życie byli chowani razem; nawet on rozpowiedał o znakach y znamionach, iakie miewała na ciele, y także, iż swoie igry ciągnęli długo potem. Ów szlachcic powiedał, iż przyszło im do tey poufałości stąd, iż raz czasu maszkarów zamienili ze sobą ubrania, bowiem on wziął szatki swoiey ulubioney, a zasię ona swoiego przyiaciela, z czego mąż ieno się śmiał, zasię niektórzy przyganiali temu y źle o tym rozumieli.

Śpiewano na dworze piosenkę o mężu, który poiął żenę we wtorek, a we czwartek iuż nosił rogi: otoć, wierę, zbytni pośpiech!

Co powiemy zasię o iedney pannie, o którą długo się zabiegał szlachcic ze znacznego domu y człek dostatni, ale przy tym niezguła y niiak iey niegodzien? Owo kiedy za wolą iey rodziców przynaglano ią, aby go zaszlubiła, odpowiedała, że woley iey umrzeć aliźli go zaszlubić y żeby iey poniechał, tak iżby iuż nie gadano iey o nim ani iey rodzicom; bowiem gdyby zmuszono ią do tych zaszlubin, hnet uczyni go rogalem. Wżdy mimo to musiała iść w to iarzmo, bowiem taki wyrok dali wszytcy możni, którzy mieli nad nią władzę, a zwłaszcza iey rodzice. W wigilię szlubu mąż, widzący ią smutną y zasumowaną, zapytał, co by takiego miała; na co ona odparła mu z wielgim fukiem: "Nie chcieliście mnie nigdy usłuchnąć y poniechać mnie; wiecie, co wam zawżdy mówiłam, że gdybym przez nieszczęście musiała zostać waszą żeną, uczynię z was rogala; y przysięgam wam, że to spełnię y że wam dotrzymię słowa." Nie powściągała też z tym gęby przed żadną ze swoich kompanionek ani też swoich służków. Możecie być pewni, iż potem nie chybiła temu y pokazała mu, iż poczciwa z niey była biała głowa, bowiem dotrzymała, co przyrzekła. Zostawiam wam osąd, czy owa pani zasługuie na naganę: toć chcącemu krzywda się nie dziele, a ona przestrzegła go o niedoley, w iaką popadnie. Czemu tedy nie miał się na baczności. Ale snadź nie barzo troskał się o to.

Owe panny folguiące sobie natychmiast, skoro są zaszlubione, czynią tak, iako mówi Italczyk:

"Che la vacca che e stata molto tempo ligata corre piu che quella che ha havuto semprepiena liberta" ; tak iako uczyniła pirwsza żona Baldwina króla Ierozolimy, o którey uprzednio wspomniałem, która, gwałtem wrzucona za kratę przez swego męża, wydarłszy się z klasztoru y opuściwszy go, y przybywszy do Konstantynopola, popadła w taką rozwiązłość, iż dawała się wszytkim przechodniom, ciągnącym tedy lub owędy, tak żołnirzom, iak pielgrzymom zmierzaiącym do Ierozolimy, bez żadnego baczenia na swóy stanik królewski; przedsię długi post, który cirpiała w czasie swego uwięzienia, był tego przyczyną.

Mógłbych k'temu wymienić siła inych. Owa to są tedy dobre y ludzkie rogale, iako też y ci, którzy nie bronią tego swoim żenom, kiedy są cudne y pożądane dla swey cudności, y przyzwalała ich mym, aby stąd czerpać a dobywać łaski, dostatki a korzyści. Siła się takich widzi na dworzech wielgich królów a xiążąt, którym mężom to barzo na dobre wychodzi; bowiem z chudziątek, iakimi się stali bądź przez odłużenie swoich maiętności, abo wyprawy woyenne, restauruią się y wznoszą w wielgie godności przez szparkę swoich żen, w którey nie nayduią żadnego umnieyszenia, ieno raczey poszyrzenie; za wyiątkiem iedney urodziwey paniey, o którey słyszałem, iż stradała iey połowę przez wypadek, iako że mówiono, że ią mąż obdzielił przymiotem abo iakim szankrem, który ią iey nadżarł. To pewna, iż łaski a dobroczyństwa możnych ochwiewaią sielnie skromne serce białogłowskie y płodzą wielu rogalów.

Słyszałem opowieść o iednem cudzoziemskiem xiążęciu, który uczyniony od swoiego pana y władcy generałem w znaczney wyprawie woyenney iemu poruczoney y zostawiwszy na dworze swego pana żenę, iedną z barzo cudnych w calem krześciiaństwie, tenże począł tak chciwie koło niey krzątać się z miłością, iż zachwiał ią, powalił a starmosił tak skutecznie, iż zaszła w ciążę. Owo mąż, wróciwszy po trzynastu lub czternastu miesiącach, nayduie ią w takim stanie; wżdy nie trza pytać, iak barzo zatroskał się a pogniwał na nią. Przedsię ona, która była wieldze bystra biała głowa, nalazła w tym wymówkę, a wspomógł ią iey szwagier. Za czym rzekła mu tak: "Panie mężu, skutek waszey wyprawy iest przyczyną tego, który tak był źle przyięty od waszego pana (bowiem, wierę, nie barzo się popisał w tey rzeczy), y w czasie waszey nieobecności tyle na was podszczuwano, żeście nie spełnili iego rozkazów, iż gdyby nie to, iż wasz pan iął się mnie miłować, hnet bylibyście zgubieni: za czym, aby wam nie dać się pogrążyć, ia siebie pogrążyłam. Idzie tu tyleż y więcey o moią cześć co o waszą; dla waszego wywyższenia nie oszczędziłam naycennieyszey rzeczy z siebie: osądźcie tedy, żalim zawiniła tyle, iak byście mogli mnimać; bowiem inaczey życie wasze, sława wasza y łaska wisiały na włosku. Owo dziś sprawy wasze stoią lepiey niż kiedy; a zaś ta rzecz nie iest tak rozgłośna, iżby miała wam z niey zostać plama zbyt widoczna. Tedy wytłomaczcie mnie a odpuśćcie."

Szwagier, który też gębę miał nie lada y który, możebna, też miał udział w oney brzemienności, dołączył ieszcze niektóre wdzięczne a obleśne słówka; tak iż pan mąż chwycił przynętę. Za czym poiednali się y byli z sobą lepiey niż wprzódy, żyiąc w całey szczyrości y dobrey przyiaźni, za co wszelako xiążę, ich pan, który sprawił tę rozpustę y niezgodę, nie szacował go iuż więcey (iako słyszałem) tak iak wprzódy, iż był tak mało dbały o cześć swoiey żeny y że się tak dał ugłaskać, tak iż nie cenił go tak barzo z szczyrego serca, iako czynił przedtem, mimo że w duszy barzo był rad, iż ta ipani niebożątko nie ucirpiała za to, że iemu w tym wygodziła. Słyszałem, iak niektórzy y niektóre wymawiali tę panią y twirdzili, iż dobrze uczyniła pograżaiąc siebie, aby ocalić męża y wrócić go do łaski.

Ha! ileż iest przykładów podobnych temu y ieszcze iednemu oney znaczney paniey, która ocaliła życie swemu mężowi skazanemu na śmierzć przez pełny sąd, iako że mu dowiedziono wielgiego łupiestwa y nadużyć w iego namiestnictwie y władzy; za co potem mąż miłował ią całe życie. Słyszałem takoż o iednym wielgim panie, który był skazany na ucięcie głowy; przedsię gdy iuż był na szafocie, przyszło ułaskawienie, które uzyskała iego córka, barzo cudna biała głowa; owo schodząc z rusztowania nie rzekł nic inego ieno: "Boże, błogosław zacny kuper moiey córki, który mnie tak dobrze wspomógł."

Święty Augustyn ma wątpliwość, czy pewien obywatel krześciiański z Antyochiey zgrzyszył, kiedy aby się wypłacić z sielney kwoty pieniężney, za którą był srodze więziony, przyzwolił żenie przespać się ze szlachcicem barzo zasobnym, który mu przyrzekł zwolnić go z długu. Ieżeli święty Augustyn iest tego mnimania, cóż dopiero może pozwolić wielu żenom, wdowom a córkom, które aby wykupić swoich oćców, krewnych a nawet zgoła mężów, wydaią swoie wdzięczne ciałka na wiele utrapień, które im się przygadzaią, iako to więzienie, niewolnictwo, nieprzezpieczeństwo życia, szturmy a dobywania miest, prosto nieskończoność inych: ba, nawet niekiedy iednaią rotmistrzów a żołnirzów, aby skuteczniey walczyli a obstawali za ich sprawą abo też aby otrzymali długie oblężenie lub odebrali fortycę (mógłbych wyliczyć setkę takich zdarzeń), y nie lękaią się ze swey strony narazić swoiey czystości: wżdy takie zło abo zgorszenie mogą z tego wyniknąć? natomiast wielgie dobro.

Któż tedy powie przeciwnie, iż nie iest dobrze być kiedy niekiedy rogalem, skoro dobywa się z tego taką dogodność w ocaleniu życia y odzyskaniu łask dostoieństw, szarży a dostatków? Iakże wiele znam takich, a słyszałem ieszcze o więcey, .którzy tak pomknęli się ku górze przez urodę a przodek swoich żen!

Nie chcę uchybić nikomu, ale śmiem powiedzieć, iż tak trzymam o niektórych, że ich panie dobrze się około nich zasłużyły y że ich własne cnoty nie tak barzo ich wyniosły iako właśnie ony. Znam iedną możną y obrotną panią, która wyiednała runo swoiemu mężowi; y miał ie on sam z dwoma nawiętszymi xiążętami krześciiaństwa. Y mówiła mu często, ba, przed całym światem (bowiem była barzo ucieszna w kompaniey y trefnego ięzyka pani): "Ha! moie niebożę, długo byłbyś ty skakał iako konik polny, nimbyś wyskakał tego dyabełka, co go nosisz na szyi." Słyszałem o możnym panie, za czasu króla Franciszka, który otrzymawszy runo y chcąc się niem raz pochełpić przed panem dela Szatinere, moim wuiem, rzekł mu: ,,Ha! chcielibyście, wierę, uwiesić sobie na szyie ten ordyr iako ia!" Przedsię móy wuy, który był nagły, gwałtownik y rabuśnik iak mało który, odpalił: "Wolałbych sczeznąć, niżbych go miał otrzymać przez tą dziurę, przez którą wyście go dostali." Tamten mu nic nie rzekł, bowiem wiedział dobrze, z kim sprawa.

Słyszałem o iednym znamienitym panie, któremu gdy żena wyprosiła a przyniosła do domu patent na iedną z nawiętszych godności kraiu, z którego był (a udzielony mu przez xiążęcia przez miłość dla iego żeny), ów pan nie chciał iey żadną miarą przyiąć, ile że wiedział, że żena iego pozostawała przez trzy miesiące w sielney łasce u tego xiążęcia y nie bez podeźrzenia. Okazał przez to, wierę, wspaniałego ducha, iakiego przez całe życie obławiał: wszelako przyiął potem, uczyniwszy iedną rzecz, którey nie chcę powiedzieć. Oto iak białe głowy uczyniły pewnie tyleż abo więcey rycerzów co nawiętsze batalie; których mógłbych nazwać, iak y kto iny, ieno że nie chcę nikogo osławiać ani podawać na ięzyki; y nie dość, że dały im zaszczyty, ieszcze im daią wiele bogactw do tego.

Znam iednego, który był lichym chudziną, kiedy przywiódł na dwór swoią żenę, barzo cudną białe głowę; owo w mniey niż dwie lecie zratowali się y zebrali znaczny dostatek. Ieszcze trzeba szacować owe białe głowy, które tak wiedą swoich mężów ku fortunie y nie czynią z nich po społu rogali a dziadów: iako powiedaią o Margarecie Namurskiey, która była tak głupia, iż zastawiła się y dała wszytko co ieno mogła Loisowi, xiążęciu urlieńskiemu, iemu, który był tak wielgim y potężnym panem y bratem królewskim, y wyciągnęła z męża co tylko mogła, tak iż barzo stąd podupadł y zniewolony był sprzedać swoie grabstwo bloyskie rzeczonemu panu urlieńskiemu; owo zważcie to, iż xiążę spłacił go piniądzmi a mieniem, które tamtego głupia żena mu podarowała. Głupia, wierę, była barzo, aby pchać w zasobnieyszego a więtszego od się. Możecie mnimać, iż potem wyśmiał się z oney a z onego; bowiem snadnie był zdolen to uczynić, tak był niestateczny y mało trwały w swoich miłościech.

Wiem iedną białą głowę, która, rozamorowawszy się w pewnym dworskim szlachcicu y skłoniwszy się k'iego żądaniom cielesnym, nie mogąc mu dać piniędzy (ile że iey mąż strzegł swoiego skarbczyka niby iaki xiądz) dała mu nawiętszą część swoich klenotów, których walor przechodził trzydzieści tysięcy talerów; tak iż na dworze mówiono, iż mógłby ów szlachcic budować, skoro miał taką moc kamieni uskładanych a nagromadzonych; zasię potem, gdy spadła na nią grzeczna sukcesyia y dostała w garzść coś iakoby dwadzieścia tysięcy talerów,nie obyło się bez tego, iżby iey galant nie zgarnął sporey cząsteczki.

Y powiedano, iż gdyby to dziedzictwo nie było na nią spadło, tedy nie maiąc iuż, co by mu mogła darować, byłaby mu dała hnet suknię a koszulę. Wżdy tacy wyłudzacze a podbiracze wieldze są warci nagany, żeby tak podgrzywać y wyciągać całą substancyią z tych biednych niebożątek, udręczonych a opętanych; bowiem taszka, do którey się tak często zaziera, nie może zachować tak zawżdy swoiey pulchnosci ani swoiey treści, iako ona taszka od przodku, która iest zawżdy tego samego kształtu y gotowa, aby w niey łowił kto może, y nie krzywduiąca sobie przeciw więźniom, które do niey wchodzą a wychodzą. Ten dobry szlachcic, o którym powiedano, iż był tak dobrze ukamieniowany, w niewiele czasu potem pomarł; y wszytkie iego przyodziwy a dobytki były, wedle obyczaiu pariskiego, wywoływane a przedawane publiczną przedażą; które przy tem szacowaniu wiele osób rozpoznało, iż widziało ie u oney paniey, nie bez znaczney dla niey osławy. Pewno znaczne xiążę miłuiąc barzo godną panią dało zakupić dwanaście guzków dyamentowych, świcących barzo y czyście oprawionych, z literami egipcyiańskiemi y hieroglyphicznemi maiącemi kryiome znaczenie; z nich uczynił podarek oney rzeczoney miłośnicy, która, przypatrzywszy się bystrze, rzekła mu, iż iuż ninacz iey nie potrzeba buxtabów hieroglyphicznych, bowiem pisma iuż się spełniły miedzy niemi dwoygiem, tak iako to było miedzy szlachcicem a ona panią wyż wspomnianą.

Znałem iedną białą głowę, która mawiała często swemu mężowi, iż radniey by go uczyniła niebogatym niż rogatym; wżdy te dwie słowie tak podobnie brzmią do siebie, iż łacno by się te dwie właściwości mogły przez nią ziednoczyć w iey mężu. Przedsię znałem siła, ba, niezliczoną mnogość białych głów, które nie tak sobie poczynały; bowiem te pilniey wiele ściskały taszkę z talerami niźli ową z ich wdzięcznego ciałka: bowiem mimo iż były barzo dostatnie panie, nierade były dawać więcey iak ieno same pierzścionki, wspominki y ine wdzięczne fatałaszki, krezki abo szarfeczki, daiąc ie nosić przez miłość dla się y przymnażaiąc im ceny.

Znałem iedną wielgą, która barzo w tym była szyroka a szczodra, bowiem naylichsza z iey szarfów a przepasek, takie dawała swoim służkom, była w cenie pięciset talerów, ba, nieraz zgoła tysiąca abo trzech tysięcy; na których było tyle aftów, tyle pereł, tyle ozdóbek, cyfer, hieroglyphicznych buxtabów y wdziecznych wymysłów, że nic we świecie nie było iuż cudnieyszego. Y słusznie tak czyniła, iżby te dary od niey darowane nie były ukryte we walizach abo kaletach, iako owe wielu inych pań, ale iżby iawne były całemu światu y iżby ich służka patrząc na nie mnożył sobie ich cenę wdzięcznym wspominkiem; zasię datki w piniądzach barziey trącą pospolitszego staniku białą głową, które daią ie swoim gaszyskom, a nie zaś wielgie a obyczayne panie. Niekiedy także dawała ta pani wdzięczne pirzścionki, bogato ozdobne kamieńmi; bowiem takowe szarfy a przepaski nie noszą się pospolicie, ieno w piękney a osobney okazyey; przedsię sygnecik na palcu lepiey a zwyczayniey dotrzymuie kompaniey temu, który go nasza.

Wierę, dworny rycerz y szlachetnego serca powinien być tego wspaniałego przyrodzenia, iżby chciwiey służył swoiey damie za cudności, któremi iaśnieie, niźli za wszytko złoto a śrybło na niey błyszczące. Co do mię, mogę się pochlubić, iż sługiwałem w moiem życiu poczciwym paniom y nie z co namnieyszych; owo gdybych był chciał brać od nich to, co mi dawały, y wydzierać z nich, kilo bych mógł, byłbych dziś bogatszy, abo w maiętnościach, abo w piniądzach, abo w statku, więcey trzydziestu tysięcy talerów, niż dziś iestem; wżdy zawżdy barziey mi było po myśli okazować moie miłowanie radniey moią szczodrotą niżeli chciwstwem.

Pewnieć to y słuszna, aby skoro mężczyzna wkłada ze swego w taszkę, którą ma z przodku iego dama, iżby biała głowa tak samo znowuż wkładała ze swego w taszkę swego galanta; aliści w tem trzeba zważyć wszytko: bowiem tak samo iak mężczyzna nie może tyle darować ze swego y wrzucić w taszkę białey głowy, kilo by ona pragnęła, trzeba też, aby mężczyzna był tak obyczayny y nie wyciągał z taszki swoiey damy tyle, ile by chciał; y trzeba, aby prawo było w tem iednakie a przymierne.

Widziałem takoż siła szlachciców, którzy postradali miłość swych dam przez niepohamowanie swoich żądań a chciwstwa: za czym widząc ich tak srogimi żądaczami y tak naprzykrzonemi w swey chciwości mienia, pozbywaią się ich misternie y ostawiaią na lodzie, iako też słusznie im się należy ta przygoda. Oto dlaczego każdy szlachetny miłośnik radniey winien być kuszony chciwością cielesną co piniężną; bowiem gdyby dama szafowała nazbyt szczodrze swoiem mieniem, mąż, widząc, iak owego się umnieysza, sto razy więcey się frasuie, niż gdyby po dziesięć tysięcy razy szafowała swoiem ciałem.

Bywaią ieszcze rogale uczynieni przez zemstę: co rozumie się tak, iż wielu nienawidząc takiego pana abo szlachcica, abo inego, od których doznali iakiey przykrości lub despektu, mszczą się na nich bawiąc się miłością z ich żenami y czynią z tamtych gładziutkich rogali.

Znałem iedno wielgie xiążę, które, uświadczywszy nieiakie oznaki rebeliey od swego poddanego, przyduższego panięcia, y nie mogąc pomścić się na nim (ile że tamten umykał przed nim iako mógł y ten nie mógł go niiak dosięgnąć), gdy iago żena przybyła raz na dwór, aby wyiednać zgodę a przebaczenie dla swego męża, ów xiążę zmówił ią dla uradzenia o tem do ogroda y altanki tamże będącey; zasię to było ieno po to, aby iey prawić o miłości, którą też uzyskał snadnie na miescu, bez wielgiego oporu, bowiem pani była barzo ludzkiey komplexii; y nie zadowolnił się tym, że sam ią wyobracał, ieszcze sprostituował ią inym, zgoła swoim pokoiowym lokalom. Y tak mówił ów xiążę, iż się czuł dobrze pomszczonym nad swoim poddanym, iż mu tak dobrze przeieździł żenę y ozdobił mu głowę piękną koroną z rogów za to, iż chciał się bawić w królika a suzerena; owo zamiast aby nosił, iako chciał, koronę z kwiatu liliey, trzeba mu dać piękną, ba z rogów. Tenże xiążę uczynił podobnie z porady swoiey matki pokosztowawszy iedney panny y xiężniczki, wiedząc, iż miała zaślubić nieiakie xiążę, które mu się sielnie naprzykrzyło y za- mąciło rządy iego brata: owo wziął iey panieństwo y nacieszył się nią sumniennie, y potem za dwa miesiące wydano ią onemu xiążęciu, iako wrzkomą prawicę, za żenę, która to pomsta była barzo słodka, zanim nie przyszła ina, wiele okrutnieysza.

Znałem barzo godnego szlachcica, który gdy sługiwał paniey cudney y zacnego staniku y prosił ią o zapłatę za swoie służby a miłowanie, ona odparła mu szczyrze: że nie da mu tego ani za szeląga, ile że iest barzo upewniona, że nie miłuie iey tak dla tego y nie żywi tyle chuci dla iey cudności, iako powieda, ieno iż sycąc się nią chce się pomścić na mężu, który mu był uczynił iakowąś pakość, y dlatego chce nad nim imieć to ukontentowanie w duszy y chełpić się potem; ale ów szlachcic, zaprzeczaiąc temu siemię, służył iey daley więcey niż dwie lecie, tak wiernie y z tak żarliwą miłością, iż z tego nabrała dostatniego przekonania i takiey pewności, iż użyczyła mu tego, czego dotąd odmawiała tak statecznie, uręczaiąc, iż gdyby z początku ich skłonności nie miała mnimania, iż on iakowąś zemstę umyśliwa tym sposobem, byłaby go zawczasu tak ukontentowała, iako uczyniła na końcu; bowiem z przyrody skłonna była miłować go y przygarnąć. Patrzcież, iak ona pani umiała roztropnie władać nad sobą, iż miłość nie oślepiła ią do tego stopnia, aby uczyniła to, czego nabarziey chciała, ieno iż życzyła być miłowaną dla swoich cnót, a nie dla samey przyczyny zemsty.

Nieboszczyk pan Guja, ieden z barzo dwornych y doskonałych szlachciców w całym świecie, zaprosił mnie iednego dnia na dworze, iżbych z nim obiedował. Zgromadził dwanaście nayuczeńszych ze dworu, między inymi xiędza biskupa Dedola, z rodu Epinayów w Bretaniey, panów: Romsara, Baifa, Deporta, Dobiniego (którzy dwa są ieszcze przy życiu y mogą mi łżyczkę zadać) y inych, których nie pomnę; z ludu rycerskiego stanu był ieno pan Guja y ia. Uradzaiąc w czasie obłędu o miłości, o dogodnościach y niedogodnościach, lubościach i nielubościach, o złu y dobrze, które przynosi w swoiem użyciu, skoro każdy wyrzekł swoie mnimanie o iednym y drugim, wywiódł pan Guja konkluzyą, że nawyższy stopień oney rozkoszy leży w takowey pomście, y prosił każdego z tych wielgich osób, aby złożyła o tym naprędce kwartynę; co też uczyniły. Chciałbych ie mieć, aby ie tu przytoczyć; z których pan Dedol, ile że mówił y pisał szczyrym złotem, otrzymał palmę.

Y wierę, miał przyczynę pan Guja głosić to twirdzenie, iako że sam tak sprawił dwóch możnych panów mi znaiomych, nawdziewaiąc im rogi za to, iż mu okazali nieżyczliwość; wżdy żeny ich były barzo nadobne: owo miał w tym dwoiakie rozkoszy; zemstę y ukontentowanie. Siła znałem ludzi, którzy się pomścili y nacieszyli w takim sposobie, y ci też byli tego mnimania. Znałem również białe głowy piękne y zacnego stanu, które mówiły y uręczały, że kiedy ich mężowie ie gnębili y potyrywali abo lżyli y karcili, abo bili lub czynili ine wydziwiania a zniewagi, nawiętsza ich delektacya była czynić z nich rogalów y czyniąc to wspominać o nich, przygryzać im, natrząsać się z nich y naśmiewać ze swoiemi miłośnikami, tak iż zgoła powiedały, iż przez to przychodzi im więcey appetytu y iakoby wzmożenie rozkoszy, więtsze, niż się da powiedzieć.

Słyszałem o iedney cudney y poczciwey białey głowie, która gdy zapytana raz, czy uczyniła kiedy męża rogalem, ta odpowiedziała: "Wey, po cóż bych miała to czynić, skoro mnie nigdy nie bił ani mi nie pogrążał?" Iakoby chcąc przez to powiedzieć, że gdyby był uczynił to abo owo, iey szyrmierz, co go ma na przodku, byłby ią wrychle za to pomścił.

A skoro rzecz o przyśmiewkach, owo znałem iednę barzo godną y piękną panią, która gdy była w onych słodkich wzruszeniach rozkoszy y w tey słodkiey łaźniey ukontentowania y folgi ze swoim przyiacielem, zdarzyło się iey, iż maiąc kulczyk w uchu kształtem rogu obfitości, będący zasię ieno z czarnego szkła, iako ie podczas naszano, tenże od zbytniego wytrząsania y ściskania y figlowania ich z sobą złomił się na dwoie. Tedy rzecze ta pani do swego przyiaciela: "Widzisz, iako przyroda iest bacznie przewiduiąca; bowiem za jeden róg, który potłukłam, czynię tu oto dwanaście inych memu bidnemu rogalowi mężowi, iżby się w nie ustroił w dzień iakiego znacznego święta, ieśli będzie miał wolę."

Druga zasię, zostawiwszy swego męża ułożonego y uśpionego w łożnicy, odwidziła swego przyiaciela, zanim się pokładła na spoczynek; owo gdy ten iey pytał, gdzie by bywał iey mąż, tak mu odrzekła: "Strzeże łóżka y kukułczego gniazda, z obawy aby przedsię iny iaiek w niem nie złożył; ale ty, wierę, nie z iego łóżkiem ani prześcieradłem, ani gniazdem masz sprawę, ieno ze mną, któram cię nawiedziła; zasię iego zostawiłam na straży, chocia, wierę, sumniennie iest uśpiony."

Ieśli rzecz o strażach, owo słyszałem opowieść o pewnym znacznym szlachcicu, mi znaiomym, który wszedszy iednego dnia w poswarkę z iedną barzo godną panią, którą też znałem, zapytał iey, maiąc chęć iey przymówić, czy kiedy odbywała podróż do świętego Maturyna. "Owszem - odrzekła - ba nigdy nie mogłam się wcisnąć do kościoła, bo był tak pełen y tak dobrze strzeżony od rogalów, że nigdy mi nie dali wniść do śrzodka: wy zasię, któryście byli między nayznacznieyszymi, siedzieliście na dzwonnicy, aby strażować y ostrzegać drugich." Mógłbych opowiedzieć siła ieszcze prześmiechów, wżdy nigdy bych z tem nie skończył: wszelako spodziewam się ieszcze napomknąć to i owo gdzieś w kąciku tey książki.

Bywaią rogale, które są barzo ludzkie y same z siebie spraszaią na ten festyn rogaty; iako sam znałem nieiednych, którzy mówili swoim żenom: "Taki a taki rozkochany iest w tobie, znam go dobrze, nawiedza nas często, ale to ieno przez miłość dla ciebie, moia duszko. Podeymuyże go uczciwie; może nam siła dobrego sprawić: iego znaiomość wiele nam może posłużyć." Niektórzy zasię mówią do niektórych: "Moia żena rozmiłowana iest w tobie, kocha ciebie; przychodź ią odwidzić, sprawisz iey radość; ugwarzycie sobie y zabawicie się społem, y czas wam żydzie iako." Tak owo zapraszała drugich własnym kosztem; iako uczynił cysarz Hadrian, który, będąc swoiego czasu w Angliey (tak powieda iego żywot) y prowadząc woynę, przestrzegany był z nieiedney strony, że połowica iego cysarzowa Sabina na umór się barłoży w Rzymie z wieligą mnogością dwornych galantów rzymskich. Owo przygodziło się, iż ta cysarzowa napisała list z Rzymu do pewnego młodego szlachcica rzymańskiego bawiącego z cysarzem w Angliey, utyskuiąc nań, iż o niey przepomniał y że iuż nie dba o nią, y że nie iest możebna, iżby tam nie miał iakowychś miłostków y żeby iaka lubka przymilna nie zwabiła go w sidełka swoiey cudności. Ten-ci to list popadł w ręce cysarza Hadryiana; gdy tedy ów szlachcic w kilka dni potem poprosił o pozwoleństwo, wrzkomo chcąc udać się do Rzymu dla pilnych spraw swoiey familiey, Hadryian powiedział mu, iakoby dworuiąc sobie zeń: "Iedź pilnie, iedź, młodziku, bowiem cysarzowa, moia żena, czeka na cię z wielgą teszliwością." Co widząc ów Rzymianin y poznawszy, że cysarz przeźrzał taiemnicę y że mógłby mu iaką złą sztukę wypłatać, nie żegnaiąc się ani opowiedaiąc wyiechał naybliższey nocy y uciekł do Irlandiey. Przedsię nie powinien był tak barzo się tego ulęknąć; iako iż cysarz sam mawiał często, zmierzony co chwilę nieposkromionem wszeteczeństwem swoiey żeny: "Wierę, gdybych nie był cysarzem, rychło bych się zbyt moiey żeny, ale nie chcę dawać złego przykładu." Iakoby chcąc powiedzieć, że nie chodzi u wielgich o to, że w tę niedolę popadli, ieno żeby się to nie rozgłaszało. Cóż za maxyma dla wielgich, którey nieiedni z nich przestrzegali, wżdy nie dla tych powodów!

Oto iak ten ludzki cysarz sam wdzięcznie przypomagał w przyprawianiu sobie rogów. Dobry Marek Aureli maiąc za żenę Faustynę, źrzetelną k...ę, gdy mu radzono, aby ią wypędził, odparł: "Ieślibych ią porzucił, musiałbych wraz porzucić y iey wiano, a to iest cysarstwo." Y któż nie chciałby być rogalem za taki kąszczek, wierę, nawet mnieyszy. Syn iego Antoniusz Werus, zwany Komodem, mimo iż wielgi okrutnik, toż samo odpowiedział niektórym radzącym uśmierzcić też Faustynę, swoią matkę, która tak rozmiłowała się y rozgorzała do gladyatora, iż nie można iey było niczym uleczyć z tey gorączki, aż wreszcie umyślono zagładzić tego niewartego gladyatora y dać iey napić się iego krwie. Siła mężów uczyniło y czynią tak samo iako ten dobry Marek Aureli, którzy lękaią się uśmierzcić swoie żeny k...y, z obawy aby nie utracili wielgich maiętności, iakie im wniosły w wianie, y wolą być tak tanio bogatymi rogalami niźli iść na dziady.

Móy Boże! iluż i a znałem różnych rogalów, którzy bezustannie zapraszali swoich krewnych, przyiaciół, kompanionów, iżby nawiedzali ich żeny; festyny zgoła im wydawali, aby ich lepiey przynęcić, y gdy byli na miescu, zostawiali ich samych z żenami w ich pokoiach y alkierzach y odchodzili mówiąc: "Zostawiam żenę pod waszą opieką."

Znałem iednego takiego we świecie, o którym byś powiedział, że cała iego szczęśliwość y ukontentowanie było w tym, żeby nosić rogi; y mozolił się, aby naydować okazyą po temu, a zwłaszcza przez takowe rzeczenia: ,,Moia żena barzo was rada widzi; czy y wy miluiecie ią tak iako ona was?" A kiedy widział, iż żena iego bawi ze swoim służką, barzo często uprowadzał kompaniią z izby, aby szli na przechadzkę, zostawiaiąc tych dwoie społem y daiąc im wygodę, iżby uradzili do syta o swoiey ochocie. A gdy się przygodziło, iż musiał z nagła wniść do kownaty, iuż z nayniższego stopnia pokrzykiwał głośno, pytał się o kogo, odpluwał abo kaszlał, iżby nie przydybać onych miłośników na uczynku; bowiem, wierę, chociayby kto wiedział y domyślał się, takie widzenie y zaskoknięcie nie iest zgoła przytomne ani tym, ani owym. Tenże pan, gdy raz budował cudne pomieszkanie y architekton zapytał go, czyby go nie chciał przyozdobić rożnikami, odparł: "Nie wiem, co by to były rożniki; spytaycie się moiey żeny, która wie y która zna sztuki geometryczne; przedsię iako wam powie, tak uczyńcie." Gorsze o wiele uczynił ieden mi znaiomy, który, sprzedaiąc w niektórym dniu iedną ze swoich maiętności drugiemu za pięćdziesiąt tysięcy talerów, odebrał czterdzieści pięć tysiąców w złocie y śrybrze, zasię za pięć pozostałych przyiął róg iednorożca. Stąd wielki pośmiech u tych, którzy to posłyszeli: "Iak to - powiedali - wżdy nie było mu dosyć rogów u siebie, żeby ieszcze ten przyczyniać?"

Znałem barzo możnego pana, dzielnego y walecznego, który pewnego razu tak rzekł (wszelako ze śmiechem) iednemu godnemu szlachcicowi, który barzo koło niego się zasługiwał: "Panie taki a taki, nie wiem, coście uczynili moiey żenie, ale tak iest w was zamiłowana, że dzień y noc każe mi ieno mówić o was y ustawnie śpiewa mi wasze pochwały. Za całą odpowiedź powiedam iey, że znam was dawniey niż ona y że wiem wasze ozdoby y przymioty barzo osobliwe." Któż przedsię był zdumiony? Wierę, ów szlachcic, bowiem właśnie przed chwilą wiódł ową panią pod rękę na nieszpory, na które udała się królowa. Mimo to obaczył się wrychle y rzekł: "Wasza miłość, iestem barzo uniżonym sługą waszey pani żeny y barzo wdzięcznym za dobre mnimanie, iakie ma o mnie, y czczę ią niepomału; wdy nie zalecam się do niey z miłością (dodał tak iakoby nadrabiaiąc miną), ieno wysługuię się iey na skutek dobrey rady, iaką daliście mi niedawno, iako że wiele może mi pomóc u moiey paniey, którą mogę zaślubić przy iey pomocy, y spodziewam się, że będzie mi w tym łaskawa."

Ów xiążę nic nie ukazał po sobie, ieno śmiał się y zagrzywał szlachcica, aby służył iego żenie chciwiey niż kiedykolwiek; co też czynił, rad, iż mógł pod tym pozorem służyć tak cudney damie y xięż-niczce, przy którey wrychle zapomniał o tamtey lubce, którą chciał poiąć za żenę, y nie troszczył się o nią więcey, ieno tyle, iż ta maska zasłaniała y pokrywała wszytko. Nie obeszło się iednak bez tego, iż ów xiążę popadł w zazdrość iednego dnia uźrzawszy tego szlachcica na pokoiach królowey, noszącego na ramieniu szkarłatną wstęgę iszpańską, którą iako wdzięczną nowość przywieziono na dwór; owo, pomacawszy iey y uiąwszy w ręce wśród rozmowy, podszedł ku swoiey żenie, która była przy łóżku królowy y miała cale podobną, którąż też pomacał y spróbował, y że była ze wszytkim iednaka y z tey samey sztuki co tamta; ale nie rzekł o tem ani słowa y nic z tego inego nie wynikło. Iakoż w taktem miłowaniu dobrze trzeba pokrywać ognie popiołem taiemnicy y baczności, aby nie mogło być odkryte, bowiem często takie zgorszenie publiczne więcey podburza mężów przeciwko swym żenom, niż kiedy wszytko dzieie się dobrze kryiomo, wedle przysłowia: "Si non caste, tamen caute."

Ileż za moich czasów widziałem zgorszenia y wielgich utrapień dla takowey niebaczności y białych głów, y ich służków! Owo mężowie ich troszczyli się o samą rzecz tak mało co o nic, byleby czyniły swoie sprawki sotto coperte, iako mówią, y byleby nie było rozgłoszone. Znałem iedną, która tak gwałtownie iawila swoie pochocie y swoie fawory, iż poczynała sobie tak, iakoby zgoła męża nie miała y nie była pod niczyią władzą, nie chcąc słuchać przestróg swoich służków y przyiaciół, którzy iey przedkładali nieprzezpieczeństwa tegoż; wżdy nie na dobrze iey się to obróciło.

Ta biała głowa w niczym nie poczynała sobie tak, iako czynią ine białe głowy: które wdzięcznie zabawiały się rozlicznem miłowaniem y folgowały sobie do syta nie zdradzaiąc się nadto przed światem, chyba ieno onymi letkimi podeźrzeniami, które wszelako nigdy nie uiawniły oczywistey prawdy nawet nabarziey bacznym; bowiem w kompaniey przestawały ze swoiemi służkami tak pomiarkowanie y ugwarzały z niemi tak oględnie, że ani mężowie, ani ich szpiedzy nigdy nie mieli ie za co uchwycić. Y kiedy tamci iechali w iaką podróż, abo kiedy im się przygodziło zemrzeć, umiały pokrywać y chować swoią boleść tak statecznie, że nie lza było po nich coś uświadczyć.

Znałem iedną barzo cudną y dworną panią, która w dniu, w którym iey miłośnik, barzo znaczny pan, umarł, ukazała się na kownatach królowey z twarzą tak wesołą i śmieiącą iako w dniu poprzednim. Niektórzy pochwalali ią za tę diskrecyą, iako że czyniła to, aby nie zgniwać y nie drażnić króla, który nie barzo nawidził zmarłego. Drudzy przedsię ganili ią, przyczytuiąc ten postępek radniey ubóstwu miłości, y powiedano, iż nie barzo wiele iey czuła, iako wszytkie owe wiedące taki żywot.

Znałem dwie cudne y godne białe głowy, które, stradawszy swoich służków w potrzebie woienney, czyniły srogie żale y lamentacyie y iawiły swoią żałobę przez ciemne szatki a urny żałobne, a złote rzeźbione kropidła, a trupie głowy, a rozmaite odmiany śmiertelnych trofeiów w swoich klenotach, zabawkach y bransoletach, które nosiły: tak iż zgorszenie uczyniły wielgie y siła im stąd osławy przyrosło: przedsię ich mężowie nie troskali się o to wiele. Oto iak takie białe głowy publikuią światu swoie miłoście: w czym, wierę, trzeba ie chwalić y szacować za ich stałość, wżdy nie za ich diskrecyą: przez to bowiem wiele sobie złego czynią.

Y ieśli takie białe głowy naganne są w tey rzeczy, wieluż iest takich miedzy ich służkami, którzy zasługuią na sztrofowanie po równi z niemi: iako iż przybierała postacie zemdlone a rzewliwe niekiey koza w połogu; wypatruią oczy na swoie panie y czynią z nich swoie posły; okazuią swoie namiętne poruszenia a wzdychania przed całym światem; zdobią się zgoła iawnie w kolory swoich pań; prosto, dopuszczała się tylu głupich niediskrecyów, iż ślepy by się obaczył, przedsię niektórzy tak z racyią, iako i bez racyiey, aby ieno dać poznać całemu dworu, iże miłuią w nieledacyiakiem miescu y że się im tam poszczęściło. A Bóg widzi! nieiednemu nie dałoby się za grosz iałmużny, chociaby się miało stradać nagrodę niebieską miłosierdzia. Znałem iednego szlachcica y pana, który chcąc wmówić światu, iż miłuie iedną cudną y godną panią, wiadomą mi, kazał iednego dnia dwom ze swoich pachołków y paziów wystawać pod iey bramą, dzierżąc za uździenicę małego mułka. Owo trefunkiem pan Destroc y ia przechodziliśmy owędy y przeźrzeliśmy taiemnicę onego mułka, paziów i lokaiów. Zapytał ich z nagła, gdzie by był ich pan; odparli, iż był w mieszkaniu tey paniey; na co pan Destroc począł się śmiać y rzekł do mnie, iż gardło swoie stawia, że go tam nie ma. Za czym postawił swego pazia na czaciech, aby widzieć, czy wynidzie ów wrzkomy miłośnik; my zaś poszliśmy stamtąd do kownaty króIowy, gdzieśmy go naleźli, nie bez wielgiego naszego pośmiechu. Gdy iuż się miało ku wieczoru, podeszliśmy ku niemu y iakoby się z nim drocząc pytaliśmy go, gdzie by bawił o takiey a takiey godzinie po południu y że niełacno mu będzie się oczyścić, bowiem widzieliśmy iego mułka y paziów przed bramą oney paniey. On, czyniąc oblicze iakoby strestane z tego, iżeśmy to wypatrzyli, wyznał nam, iż w istocie tak było; wżdy prosił nas, by nie rzec o tem słowa, inaczey przywiedlibyśmy go w wielgie utrapienie y też tę ubogą panią, na którą by stąd padła osława y srogi gniw iey męża. Tedy przyrzekliśmy mu to (śmieiąc się wciąż na całe gardło y dworuiąc sobie zeń, mimo iż był dość duży pan i potężny), iż nigdy nie powiemy o tym ani z naszych ust to wynidzie. Wszelako gdy mineło kilka dni, a zaś on powtarzał swoią sztukę z mułem zbyt często, odkryliśmy mu szalbierstwo y wytoczyliśmy rzecz iawnie wobec godney kompaniey; za czym ze wstydem poniechał tego, bowiem za naszą sprawą dowiedziała się o tym ta pani, która kazała iednego dnia śledzić onego muła y paziów y wygnać sprzed bramy iako dziadów proszalnych. Y lepiey poczęliśmy sobie, bowiem rzekliśmy to iey mężowi y zaprawiliśmy mu tę powieść tak trefnie, iż barzo mu przypadła do smaku y uśmiał się z niey co wlazło; y rzekł, iż nie obawiał się, aby ten pan zeń kiedy uczynić miał rogala, y że ieśli uźrzy tego mułka y paziów nie maiących wygody pod bramą, każe im ią otworzyć y wpuścić ich do wnątrza, aby mieli nakrycie nad głową a wygodę y ochronę od gorąca y zimna abo deszczu. Ini przedsię sumniennie przyprawiali mu rogi. Otoć iak ów dobry pan chciał sobie przyczynić chluby kosztem tey godney paniey, nie bacząc na iey osławę.

Znałem iednego szlachcica, który przez swoie obyczaie przywiódł do zguby iedną barzo cudną a poczciwą panią, do którey gdy gorzał czas nieiaki y gdy ią przyciskał, iżby mu udzieliła ów mały, smakowity kąszczek, zachowany dla gęby mężowskiey, owa pani wręcz mu odmówiła; za czym po wielu odmowach rzekł iey iakoby wściekłszy się: "Dobrze tak! skoro nie chcecie, tedy przysięgam wam, iż zniszczę was na dobrey sławie." Y żeby to dokonać, począł tyle wchodzić a wychodzić taiemnie, nie tak taiemnie wszelako, iżby się nie ukazował rozmyślnie wielu oczom y daiąc im okazyią spostrzeżenia go tak w dzień, iak y w nocy wpodle iey domostwa; tyle chełpił się a wynosił półgębkiem swoią wrzkomą fortunką y na oczach świata nagabywał tę panią z więtszem poufalstwem, niż miał przyczynę po temu, y miedzy swymi kompanionami puszył się więcey dla fałszu niż dla prawdy; iednego wieczoru zgoła wszedł do alkierza tey paniey, cały omotany płaszczem y kryiąc się iakoby przed oczyma domowników: które sztuki gdy powtarzał po wiele razy, począł go podeźrzewać marszałek domu y uczynił zasadzkę: przedsię nie mógł go dołapić, mimo to mąż wybił swoią żenę y dał iey co nieco po gębie; ba późniey, podiudzony przez marszałka, który mu rzekł, iż to nie dosyć, zabił ią y zakłuł sztyletem, za co odpust łatwo uzyskał od króla. Wielga była szkoda tey paniey, bowiem była niewiasta barzo urodziwa. Wszelako szlachcic ów, który był przyczyną wszytkiego, niedługo się tym cieszył y zabito go w potyczce woyenney, za pozwoleniem boskiem, iż tak niesprawiedliwie zbawił tę godną panią czci a żywota.

Aby rzec prawdę do tego przykładu y do barzo wielu inych, które widziałem, bywaią białe igłowy, które same wiele błądzą y same są szczyrą przyczyną swoiey osławy a hańby; bowiem same pirwsze wyieżdżaią na one harce y znęcaią k'sobie galantów; y od początku świadczą im co naymilsze pieszczotki, a poufalstwa, a zbliżenia, budząc w nich nadzieię przez swoie wdzięczne powaby a słówka rozkoszliwe; wżdy kiedy trzeba przyść do tego punktu, zrzucała się wręcz ze wszytkiego; tak iż ci godni panowie, którzy obiecowali sobie siła uciesznych rzeczy po ich ciałku, zrozpaczaią się y popadała w gniw, poniechuiąc ich sromotnie, y szkaluią ie, y ogłaszaią ze nawiętsze ledasznice pod słońcem; y powiedaią o tem sto razy więcey, niż iest.

Dlatego oto nie igodzi się nigdy poczciwey białey głowie przynęcać do się zacnego kawalera y dać mu się wysługiwać, ieśli go nie ma w końcu ukontentować wedle iego waloru a wysługi. Na to musi się zgodzić, ieśli nie chce być zgubiona, nawet ieśli ma sprawę z poczciwym a godnym człowiekiem; inaczey, od samego początku, skoro on ią nagabuie. a ona zasię widzi, iż on wszytkie swoie chęci obraca do tego punkciku tak barzo upragnionego, a zaś ona nie ma woley mu go udzielić, trzebaż, aby mu dała odprawę od pirwszey iego bytności w mieszkaniu; bowiem aby rzec szczyrze, wszytkie panie, które daią się miłować a sobie wysługiwać, zobowiązują się w takim sposobie, iż nie lza im wymigać się od potyczki: muszą na to przyść prędzey czy późniey, by nie wiedzieć iak opieszale.

Wdy bywaią białe głowy, które rade daią sobie wysługiwać za nic, ieno za ich piękne oczy, y powiedaią, iż pragną, aby im służono, iż to iest ich cała lubość, ale nie żeby co więcey; y powiedaią, iż maią rozkosz w tym, żeby pragnąć, a nie żeby wykonywać. Znałem nieiedne, które mi to powiedały: przedsię im nie trzeba w tym zbytnio zaufać, bowiem skoro raz przyda na to, aby pragnąć, nie ma ani wątpliwości, iż muszą przyść do wykonania; bowiem zakon miłości tak żąda, y skoro biała głowa pragnie abo życzy sobie, abo myśli o tem, aby chcieć pragnąć dla siebie mężczyzny, to iuż się stało. Ieśli mężczyzna to uzna y przyciśnie krzepko tę, która z nim szuka zaczepki, hnet uzyska od niey bądź skrzydełko, bądź udko, bądź sierść czy pierze, iako to powiedaią.

Oto więc iako tym ubogim mężom urasta poroże przez takowe mnimania białych głów, które chcą pragnąć, a nie wykonywać; aliści nie maiąc zamiaru parzą się przy świcy abo też przy ogniu, który same rozdmuchały, tak iako czynią te niebożątka głupiutkie pastyrki, które aby się ozgrzać w polu pilnuięcy owieczek czy baranków, rozniecała mały ogienek, nie myśląc nic złego ani nieprzezpiecznego: wey nie baczą na to, iż z tego małego ognia zapala się nieraz tak duży, iż odeń gorzeie cały szmat łąki y chaszczów.

Trzeba, iżby te białe głowy wzięły ku opamiętaniu się przykład z grebini Deskaldazor, zamieszkałey w Pawiey, którey pan Delesku, późniey nazywany marszałkiem Defułą, będąc szkolarzem ieszcze w Pawiey (przedsię wówczas zwano go protonotarem Defulą, iako że był poświęcony stanu kościelnemu; wżdy późniey rzucił szatki, aby się iąć oręża), chciwie sługiwał tey cudney paniey, iako iż wzięła palmę pirwszeństwa przed wszytkiemi gładyszkami w Lombardyey. Owo tedy przypierana od niego, a nie chcąc go grubie znieważyć ani też dać mu odprawy, bowiem był bliskim krewniakiem onego wielgiego Gastona Defuły, pana nemurskiego, przed którego srogiem imieniem wonczas cała Italia drżała, iednego dnia wielgiey uroczystości a święta, iakie się odprawiało w Pawiey, gdy wszytkie znamienite panie, miedzy tymi co nayurodziwsze z miasta i okolicy, były zgromadzone razem, wespołek z grzecznymi kawalerami, ukazała się owa grebini, cudna pomiędzy wszytkiemi inemi, wspaniale obleczona w suknię z hatłasu niebieskiego, całą pokrytą i usianą haftowanymi płomieńmi a motylami letaiącymi dokoła y spalaiącymi się; to wszytko w hafcie ze złota i śrybła (iako zawżdy zdatni hafciarze medyolańscy umieli ie wyczyniać ponad wszytkie ine), tak iż osiągnęła chlubę, iż nalepiey była przystroiona z całego orszaku y kompaniey.

Owo pan protonotary Defuła wiedąc ią w taniec ciekaw był spytać ią o znaczenie tych dewizów na sukniey, odgaduiąc łacno, iż iest w tym iakoweś ukryte znaczenie, iemu nie do smaku. Pani mu odpowiedziała: "Wasza miłość, kazałam uczynić moią suknię w tym sposobie, iako rycerze y ieźdźcy czynią swoim koniom narowistym a wadliwym, które wierzgaią a kopią; uwieszaią im na zadzie wielki śrybrny dzwonek, iżby przez takie sygnały towarzysze ich będąc w kompaniey y w tłumie mieli baczenie, aby się strzec takiego złego konia, który wirzga, z obawy aby ich nie pokopał. Podobnie przez te motyle letaiące y palące się w płomieniach ia ostrzegam godnych ludzi, którzy mi czynią tę cześć, aby mnie miłować a podziwiać moią krasę, aby się nadto nie zbliżali y nie żądali iney ieszcze rzeczy iako móy widok; bowiem nic na tym nie zyskała, nie więcey iako te motyle; iedno będą płonąć y żądać, a więcey nic." Ta opowieść zapisana iest w Dewizach Paola Iowia. Przez co ta pani ostrzegała swoiego służkę, iżby zawczasu miał się na baczności. Nie wiem, czy przybliżył się do niey więcey, czy iako uczynił; przedsię skoro został śmiertelnie zraniony w bitwie pod Pawią i wzięty do niewoli, prosił, aby go zaniesiono do tey grebini, do iey mieszkania w Pawiey, gdzie go barzo dobrze przyięła y ugościła. Po trzech dniach umarł tam, z wielgiem żalem tey paniey, iako to słyszałem od pana Monliuka, pewnego razu gdy byliśmy nocą w okopach pod Roszelą y gawędził ze mną, ia zaś opowiedałem mu o tym znaku przestrożnym; tenże upewnił mnie, iż widział tę barzo cudną grebinią y że barzo miłowała rzeczonego marszałka, y podięła go nader uczciwie: zresztą nie wiedział nic, czy mym razem barziey się powąchali ze sobą.

Ten przykład powinien by wystarczyć dla wielu y dla niektórych pań, o których wspomniałem.

Owo bywaią rogale tak ludzkie, iż każą nawracać y upominać swoie żeny przez ludzi nabożnych y xięży, aby się nawróciły a poprawiły; które też w udanych łzach a obłudnych słowach czynią uroczyste śluby, przyrzekaiąc istne złote góry opamiętania y że nigdy iuż do tego nie powrócą; wżdy ich przysięgi nie trwaią długo, bowiem śluby a łzy takich pań wartczą tyle co przysięgi y odklinania się rozkochanych.

Tak widziałem y znałem iedną białą głowę, którey iedno wielgie xiążę, iey władca, taką oddało posługę, iż sprowadził y nasadził franciszkanina, aby odnalazł iey męża bawiącego w służbie tego xiążęcia w iedney prowincyey y, iakoby wrzkomo sam z siebie to czynił y przybywaiąc ze dworu, ostrzegł go o niehamownym wszeteczeństwie iego żeny y złych pogłosach, iakie chodziły o krzywdzie czynioney onemu mężowi; y że z obowiązku swoiego stanu y powołania przestrzega go zawczasu, iżby uczynił porządek tey grzesznej duszy. Mąż barzo był zaskoczony takowem poselstwem y słodką posługą miłosierdzia: przedsię nic po sobie nie pokazał, ieno podziękował i przyobiecał, iż zaradzi temu; wżdy za powrotem nie obchodził się gorzey ze swą żeną niż kiedy: ba, cóż byłby na tym zyskał? Kiedy biała głowa raz weszła na tę drogę, nie da się z niey ściągnąć, tak samo iak koń pocztowy, który tak barzo wzwyczaił się do galopu, że nie zdole iuż go odmienić na iny sposób chodzenia.

Ha! ileż to widziało się zacnych białych głów, które, przydybane na tym uczynku, zelżone, wybite, napominane i przekonywane, tak siłą, iak łagodnością, żeby iuż do tego nie wracały, przyrzekała, przysięgała y zaklinała się, iż będą strzemiężliwe, przedsię potem praktikuią to przysłowie: "Passato il periglio, gabbato il santo" , y powracała znowu barziey niż kiedy do tey miłośney potrzeby; co więtsza, widziano wiele spomiędzy ich, które, czuiąc w duszy iakowegoś gryzącego chrobaka, same z siebie czyniły barzo święte y barzo uroczyste śluby, wżdy ich nie dochowały y żałowały własnego żałowania, iako powiodą pan Dziubela o kortezanach żałuiących. Y takie białe głowy twirdzą, że barzo iest ciężko odstrychnąć się na zawsze cd takiego słodkiego przyzwyczaienia y nawyku, skoro tak niewiele im się należy w tym krótkim pobycie, iaki im przypadł na tym świecie.

Odwołałbych się chętnie do niektórych pięknych dziewcząt, młodych pokutnic, które przyoblekły zasłonę y zawarły się w klasztorze, gdyby ich spytano w dobrey wierze y sumnieniu, co by k'temu odpowiedziały y iak by pragnęły barzo często, iżby ich wysokie mury mogły runąć a one wyniść precz co narychley. Owo dlaczego nie powinni mężowie starać się powściągać swoich żen, skoro iuż uczyniły pirwsze wykroczenie przeciw czci swoiey, ieno popuścić im cugli y zalecić ieno diskrecyą y pilne strzeżenie się osławy; bowiem próżno iest używać wszelkich lików przeciwko miłości, iakie Owidy niegdy zalecał, y siła inych, ieszcze subtylnieyszych, iakie potem wymyślono, ani nawet one prawdziwe sposoby mistrza Franciszka

Rabelego, których nauczył czcigodnego Panurga, nic tu nie pomogą; chebaby, co nalepsze, praktikować przyśpiewkę z oney starey piosenki, złożoney za czasu króla Franciszka Pirwszego, która powieda:

Kto chce, iżby biała głowa

Była wierna a cnotliwa,

Niech we fayce ią pochowa

Y przez cybuch iey zażywa.

Za czasów króla Hendryka był nieiaki kramarz, który przyniósł na iarmark świętego Germana tuzin pewnych munsztuków dla spętania przyrody niewieściey; które to machiny uczynione były ze żelaza y opasowały iak pasek y obejmowały ią z dołu, y zamykały się na kluczyk; a tak subtylnie uczynione, iż gdy raz biała głowa była spętana, nie mogła sobie dać folgi ku tey słodkiey lubości, iako że ieno parę drobnych dziurek w niey miała dla oddania uryny. Powiedaią, że było iakich pięć czy sześć mężów, niegodziwych zazdrośników, którzy zakupili te opaski y spętali niemi swoie żeny w ten sposób, iż mogły sobie powiedzieć: "Żegnaycie, dobre czasy." Wszelako nalazła się iedna, która wystarała się o ślusarza barzo subtylnego w swoiey sztuce, któremu gdy pokazała to narzędzie y swoie własne, y wszytko, gdy raz mąż wyiechał w pole, on przyłożył się do tego tak pilnie, że ukuł fałszywy klucz, którym ta pani otwierała y zamykała swą przyrodę o każdey porze y kiedy miała wolą. Zasię mąż nigdy na nic nie wpadł. Y folgowała sobie do syta w tey słodkiey lubości, na przekór temu mózgowcowi, oszalałemu, zazdrosnemu rogalowi, który ciągle mnimał się być bezpiecznym od stanu rogatego. Przedsię ten niedobry ślusarz, który sporządził fałszywy klucz, popsował mu wszytko; ba, lepiey uczynił, wedle tego, co mówią, gdyż on był pirwszym, który pokosztował tego przysmaku y uczynił go rogalem: czego można się było spodziewać, bowiem Wenera, która była naycudnieyszą białą głową y k...ą wszechświata, miała Wulkana, kowala y ślusarza za męża, który był wielgi prostak, brudny kulas y barzo szpetny.

Powiedaią wiele więcey: że było wielu galantów, godney szlachty ze dworu, którzy pogrozili w taki sposób onemu kramarzowi, że ieśli się odważy kiedy przynosić takowe specyały, hnet go utłuką; y że ma iuż nie wracać y wyrzucić wszytkie ine, które mu zostały w zapasie; co też uczynił y odtąd nie było iuż o nim słychu. W czym barzo był roztropny, bowiem dosyć by to było, aby wytracić połowę świata, wyludniaiąc go przez takie pętania, zamki y więzy natury, szpetne a omierzłe nieprzyiacioły rozmnożenia pogłowia ludzkiego. Są tacy, którzy daią swoie żeny do strzeżenia rzezańcom, co cysarz Alexander Sewerus wieldze potępił, zabraniaiąc surowie czynić to z paniami rzymskiemi; zasię tacy mężowie barzo są oszukani;  nie iżby owi byli w mocy zapłodnić y iżby niewiasty z nich poczynały: wżdy doświadczała od nich nieiakich smaków y łaskotek przyletszych rozkoszy, przybliżaiących się co nieco do oney nawiętszey a doskonałey lubości; o co niektórzy się nie troszczą, powiedaiąc, że ich nawiętsze utrapienie z cudzołóstwa swoich żen nie pochodziło z tego, że sobie wygadzały, ieno że ich gnębiło wieldze żywić i wychowywać i mieć za własne dzieci te, które nie sami spłodzili. Przedsię gdyby nie to, niewiele by się o insze troskali; iako znałem niektórych y barzo wielu. Owo gdy ci, którzy ie spłodzili ich żenom, byli tak łaskawi, aby im dać dobry dochód y żywić te dziateczki, owi mężowie nie troszczyli się o nic zgoła, ba radzili ieszcze swoim żenom, aby tamtych prosiły i uzyskały od nich iakowąś pensyię, aby wyżywić y utrzymać młode, które od nich miały. Iako słyszałem opowieść o znamienitey paniey, która porodziła Wilkonina, dziecię Franciszka Pirwszego. Prosiła go, aby zanimby umarł, dał abo przepisał co nieco dobra dla dziecięcia, które iey spłodził: co też uczynił. Tedy przepisał mu dwieście tysięcy talerów w banku, które mu rosły w precenty y ciągle były w obrotach, to tedy, to owędy; w ten sposób, że gdy dorósł, żył tak wspaniale y tak wysoko się nosił w wydatkach y grze u dworu, iż każdy dziwował się temu; mnimano, że był w łasce u iakiey paniey, o którey by nie wiedziano; iakoż nikt nie miał iey za iego matkę; ieno iż on zawżdy u niey bawił, każdy myślał, iż wielgie wydatki, czynione przezeń, pochodzą z rozkoszek dostarczanych tey paniey; wierę, było przeciwnie, bowiem to była iego matka; o czem niewielu wiedziało, iako iż ród iego y pochodzenie nie było dobrze znane, które wykryły się dopiero, skoro umarł w Konstantynopolu y dziedzictwo iego, iako bękarta, przypadło marszałkowi Recowi, który był obrotny y bystry w wyszukiwaniu takich smacznych kąsków, zwłaszcza dla swoiey korzyści; około czego się zakrzątnął y sprawdził bękarctwo, które było tak długo ukryte, y sprzątnął dobro dziedzictwa przed panem Telinim, który był ustanowiony dziedzicem tegoż Wilkonina.

Ini mówili wszelako, iż ta pani miała owo dziecię od inych, nie od króla, y że wyposażyła go tak z własnego; przedsię pan Rec poty myszkował y szpyrał po bankach, aż wynalazł piniądze y oblig króla Franciszka; niektórzy mówili wszelako o inem xiążęciu, mniey wiełgiem od króla, abo o inem, ieszcze mnieyszem; ba aby osłodzić y pokryć wszytko, y wyżywić dziecko, niezgorzey było przyczytać wszytko maiestatowi, iako to się widziało y u inych. Sądzę, że siła iest białych głów po świecie, a nawet we Francyey, którym gdyby spodziewały się rodzić dzieci za tę cenę, królowie y ini możni łacno wygramoliliby się im na brzuchy, alić często wyłażą na nie bez wielgiego dla nich pożytku; w czym wiele z nicto się oszukało, bowiem takim możnym personom nie oddaią się z chęci, ieno aby mieć galardon iako ów Iszpan powieda.

Iest barzo niemała kwestya z takiemi dziećmi niepewnymi a wrzkomymi; a mianowicie, czy maią dziedziczyć dobra oycowskie y macierzyste, y że to iest wielgi grzech u niewiast podsuwać ie w dziedzictwo; za czym wielu doktorów orzekło, iż biała głowa winna to odsłonić mężowi y powiedzieć mu prawdę. Tak to przekazuie Subtylny Doktor. Ale to osądzenie nie iest dobre, powiedaią ini, bowiem biała głowa osławiłaby sama siebie odsłaniaiąc to, do tego zaś nie iest zobowiązana, bowiem dobra sława iest więtszym dobrem niż dobra doczesne, powieda Salamon.

Godziwiey iest tedy, aby mienie przypadło na dziecko, niż żeby dobra sława miała się stradać; bowiem, iako powieda przysłowie: "Więcey warta dobra sława niżeli złota przepaska." Stąd theologowie wysnuwała maxymę, która orzeka: że kiedy dwa zakony y przykazania nas wiążą, mnieyszy winien ustąpić więtszemu. Owo tedy przykazanie, aby zachować dobrą sławę, więtsze iest niż to, które dotyczy, aby oddać dobro drugiemu; trzeba więc, iżby to było przełożone tamtemu.

Co więcey, ieśli żena odsłania to mężowi, popada w nieprzezpieczeństwo, iż może być zabita przez tegoż męża: co iest barzo pilnie zbronione samemu się podawać na śmierzć; toć nawet nie wolno iest białey głowie zabiiać się z obawy przed zgwałceniem abo gdy została zgwałcona; inaczey zgrzyszyłaby śmiertelnie. Tak iż zgoła lepiey iest przyzwolić, iżby sią było zgwałconą, ieśli nie można na to poradzić ucieczką abo wołaniem pomocy, niźli się zabiiać samey; bowiem zgwałcenie ciała nie iest grzychem, cheba za zgodą duszy. Oto odpowiedź, iaką święta Łucya uczyniła tyranowi, który iey groził, iż każe ią zawieść do bordelu: "Ieśli mnie dasz zgwałcić - rzekła - czystość moia otrzyma podwoyną koronę."

Dla tey przyczyny Lukrecya iest osądzona przez niektórych. Owo prawda, iż święta Sabina y święta Sofoniena, które się zbawiły życia, aby nie popaść w ręce barbarzyńców, nalazły łaskę u naszych oyców y doktorów, iako że wedle nich uczyniły to z nieiakiego rozkazania Ducha Świętego; przez którego to Ducha Świętego, po dobyciu Cypru, iedna panienka cypriocka, świeżo uczyniona krześciianką, gdy ią wraz z wieloma inymi paniami uprowadzono, iżby były ofiarami dla Turczynów, podłożyła taiemnie ogień w prochy statku; tak iż w iedney chwili wszytko wybuchło y spłonęło wraz z nią, mówiącą: "Niechay Bóg nie da, iżby nasze ciała miały być zhańbione y poznane przez te omierzłe Turki a Saraceny!" Y Bóg wie, może były iuż zhańbione y może chciała ta panna uczynić za to pokutę; cheba może, iż iey pan nie chciał iey dotknąć, aby więcey pieniędzy wyciągnąć przedaiąc ią iako dziewicę, ile że w tych kraiach, iak y we wszytkich inych, łasi są na to y radzi smakuią taki nietknięty kąsek.

Owo aby powrócić do leibgwardy tych niebożątek białych głów, iako mówiłem, rzezańce nie omieszkuią popełniać z niemi cudzołóstwa y z mężów czynić rogali, z wyłączeniem ieno rozmnożenia. Znałem dwie białe głowy we Francyey, które się wdały w miłoście z dwoma wymiszkowanymi szlachcicami, aby nie zayść w ciążę; y mimo to miały z nich rozkosz, a nie popadły w osławę. Wżdy bywali w Turcyey y w Barbaryey mężowie tak zazdrośni, iż obaczywszy się na tym oszukaństwie zaczęli kastrować swoie ubogie niewolniki całkiem na gładko y obcinać im wszytko do czysta. Owo, wedle tego, co mówią y piszą ci, którzy znaią Turcyią, z owych tak okrutnie okaleczałych zaledwie dwu na dwunastu ocali się, iżby nie umarli, y tych, którzy ocaleli, kochaią y czczą oni mężowie iako szczyrych, pewnych y czystych strażników czystości swoich żen y zakładników ich czci.

My krześciianie nie używamy zgoła tych okrucieństw szpetnych y nazbyt straszliwych; przedsię miasto tych rzezańców oddaiemy ie pod straż starców sześćdziesięcioletnich, iako czynią w Iszpaniey, zwłaszcza na dworze tamecznych królów, gdzie ich widziałem stróżami panien dworskich y z orszaku krółowey. Owóż, Bóg to wie! bywaią starcy sto razy barziey chytrzy na zgubę dziwcząt y niewiast aniźli młokosi y sto razy goręcsi, wybrednieysi y przebiegli, aby ie omamić y znieprawić.

Mnimam, że tacy stróżowie, chocia maią siwiznę na łbie y na podbródku, nie są zgoła przezpiecznieysi od młodych, ani stare białe głowy nie więcey; iako iedna stara ochmistrzyni iszpańska, prowadząc swoie dziwczęta y przechodząc przez wielgą salę, y widząc na ścianach członki naturalne wymalowane z przysadą y barzo grube y nadmierne, wykrzyknęła: "Mira que tan bravos no los pintan estos hombres, como quien no los conociesse!" Y te panny zwróciły się ku niey, y przypatrowały się, prócz iedney, którą znałem, która udaiąc prostaczkę zapytała drugiey ze swoich towarzyszek, co by to za ptaki były; bowiem były niektóre wymalowane ze skrzydełkami. Tamta odpowiedziała iey, że to były ptaki z Barbaryey, cudnieysze w naturalnym kształcie niż w malowidle. Bóg tam wie, czy tamta ich nigdy nie widziała; wżdy musiała tak pokazować po sobie.

Siła mężów zawodzi się często na tych stróżach; bowiem zdaie się im, że byleby ich żeny były w rękach starych (które te i owe nazywała swemi matkami dla więtszego uczczenia), że iuż są barzo dobrze strzeżone od przodku; owo przedsię nie masz we świecie łatwieyszych do pozyskania y kupienia iak one; bowiem ze swoiey natury popychaiącey ie do chciwości bierą ze wszytkich rąk, sprzedaiąc swoie ieńczynie.

Ine nie mogą ciągle upilnować tych młodych białych glowiąt, które są w ustawicznem płonieniu, a zwłaszcza kiedy miłość na nie przydzie; tak iż po nawiętszey części drzemią wpodle komina, przy czym w ich przytomności sporządza się rogalów, a zaś one nie daią baczenia ani nic o tym nie wiedzą.

Znałem iedną panią, która uczyniła to przy swoiey ochmistrzyni, tak subtylnie, iż nigdy się na tym nie postrzegła. Druga uczyniła tak samo przy swoiem mężu, iakoby na iego oczach, w czasie kiedy zabawiał się grą w durnia.

Ine starowiny maią słabe nogi, które nie mogą nadążyć truchtem za ich paniami, tak iż zanim przybędą na koniec alei abo lasu, abo do alkierza, ich panie toż uszczknęły taiemnie swóy raziczek, tak iż tamte się nie spostrzegły ani nic nie widziały niebożęta, wątłe w nogach y o słabem zwroku. Bywaią ine starki ochmistrzynie, które iako że bawiły się tym rzemięstem, mają litość nad tym, żeby młodzi porzycili, y tak są dla nich przychylne, że same z się otwieraią im drogę y nakłaniaią ie k'temu, y pomagaią z całey swoiey mocy. Owo Aretyn powieda, że nawiętsza lubość białey głowy, która sama tym się bawiała, y nawiętsze iey ukontentowanie to iną tak samo na to przywieść.

Oto dlaczego, kiedy się chce utrefić dobrą posełkinią w miłości, bierze się y szuka radniey starcy rayfurki niżeli przymłodszey białey głowy. Także wiem to od iednego barzo bywałego mężczyzny, że barzo to nierad widział y zabraniał żenie wyraźnie, aby nigdy nie trzymała kompaniey ze staremi babami, iako iż są zbyt nieprzezpieczne, zasię z młodemi tyle, ile iey się spodoba; y przytaczał na to wiele dobrych racii, nad któremi rozprawianie zostawiam biegleyszym rozprawcom.

Dlatego też ieden znamienity pan we świecie, którego wiem, powierzył swoią żenę, będąc o nią zazdrosny, swoiey krewniaczce, wszelako pannie, aby iey służyła za nadzorczynią, co czyniła barzo pilnie, iako że z natury swoiey zachowała nieco przyrodzenia owego psa ortolańczyka, co to nie iada zwyczaynie kapusty w ogrodzie swoiego pana, wżdy nie daie ieść inym; ta przedsię iadała sama, ale nierada była dać ieść swoiey kuzynie: wszelako tamta zawsze iey umknęła iakiś raziczek na boku, którego ta nie postrzegła, chocia była taka bystra, abo też udawała, że nie postrzegła.

Mógłbych przytoczyć nieskończoność środków, iakich używaią biedni zazdrośni rogalowie, aby spętać, ścisnąć, zawiązać i dzierżyć w garści swoie żeny, aby nie bryknęły; wżdy na próżno im iest praktikować wszytkie te stare sposoby, o których słyszeli, y wymyślać zgoła nowe, bowiem tracą ieno na darmo siły w tey szyrmierce; bowiem skoro raz białym głowom ten psotliwy robaczek miłosny usadził się w głowinie, hnet przywodzą na hak swoich mężów, iako mam nadzieię to wywieść w iednym dyszkurze, który na wpół iuż skoncypowałem, o chytrościach a podstępach białogłowskich w tey rzeczy, którą przyrównywam z planami y chytrościami woyennemi żołnirzów. Y naypięknieysze likarstwo, pewne y słodkie stróżowanie, iakie mąż zazdrosny może dać swoiey żenie, to iest zostawić iey swobodę czynienia wedle woley, iako to słyszałem od iednego bywałego żeniatego mężczyzny: iest bowiem w przyrodzeniu białey głowy, że im więcey się iey wzbrania iakąś rzecz, tym barziey pragnie ią czynić, a zwłaszcza w miłowaniu, w którym apetyt rozgrzewa się barziey od zakazu niż od zostawienia swobody.

Oto ieszcze ina odmiana rogalów, wszelako wątpliwych: niby rozumiem tak, ieżeli ieden folgował sobie z białą głową do syta przez ciąg życia iey męża rogala, y ten mąż potem zmiera, a zaś ów służka zaślubia z kolei ona owdowiałą białą głowę, czy zaślubiwszy ią w powtórnem zamęściu winien nosić miano a godło rogala, iako znałem takich wielu y z nie naypoślednieyszych. Są inszy, którzy powiedaią, że nie może być rogalem, bowiem on to sam odprawował te posługi, y że nie było nikogo, który by go uczynił rogalem, iak telko on sam, tak iż te iego rogi zdziałane są przez niego samego. Wszelako bywaią wszak płatnerze, którzy kowaią miecze, od których są zabici, abo zabiiaią się sami miedzy sobą.

Są inszy, którzy mienią ich istotnie rogalami, nie czem inem: przedsię, wierę, na pniu. Przytaczała na to siła racii; że iednak materya nie iest osądzona, zostawiam iey roztrząśnięcie do pirwszych roków, iakie kto zechce zwołać na tę sprawę.

Owo powiem tu ieszcze o iedney barzo znamienitey damie, zamężney, która przyrzekła się w małżenstwo przed czternastu laty temu, z którym ma ieszcze konszachty, y od tego czasu ciągle czekała y życzyła, aby iey mąż umarł. Ba cóż, kiedy tamtemu nie śniło się umierać dla iey wygody, tak iż mogła mówić: "Przeklęty niech będzie taki mąż a towarzysz, co żyie dłużey, niźlibych pragnęła!" Chorób y niedomagań cielesnych było tam u niego dość, wżdy śmierzci nie. Tak iż ostatni król Hendryk, oddawszy iedną piękną a dużą maiętność pewnemu barzo godnemu a dzielnemu szlachcicowi po naydługszym życiu rzeczonego męża rogala, mawiał często: "Dwie iest osób na moiem dworze, którym barzo się dłuży, żeby ten a ten hnetki pomarł; iedney, aby mieć iego maiętność, drugiey zasię, aby zaślubić swego miłośnika; wżdy y iedna, y druga barzo się aż dotąd zawiodła."

Oto iako Bóg iest roztropny a przewiduiący, iż nie zsyła łacno złego, którego się pragnie; iakoż mówiono mi, że od nieiakiego czasu ci dwoie w złem są ze sobą pożyciu y spalili swoie przyrzeczenia przyszłego małżenstwa, y zerwali kontrakty, z wielgim żalem tey żeny a radością wrzkomego męża, ile że chciał się obeźrzeć za inem zaopatrzeniem y nie chciał iuż tyle czekać na śmierć tamtego męża, który, iakoby na drwiny, dosyć często wzniecał alarmy, iakoby iuż miał umierać; wżdy w końcu przeżył owego nagotowionego oblubieńca. Kara to boska, wierę, bowiem niesłychana to rzecz małżenstwo tak zawierane; bowiem iest nie leda iaka rzecz i dość potworna, aby godzić się y zawierać drugie małżenstwo, wówczas igdy pirwsze iest ieszcze w pełney mocy.

Wolę iuż drugą, również znamienitą, ba nie tak iak ta, o którey mówiłem, która, będąc żądana usilnie przez iednego szlachcica w małżenstwo, zaślubiła go nie dla miłości, iaką by miała dla niego, ale ponieważ widziała, że iest chory, wycieńczony y znędzniały, y nikczemnego weźrzenia, y lekarze mówili iey, że nie wyżyie roku, a zwłaszcza ieżeli nawiedzi tę cudną białą głowę bogday parę razy w iey łożnicy: za czym spodziwała się wrychle iego śmierzci y że zagarnie sobie po iego wyżyciu wszytkie dobra y maiętności, piękne statki y wielgie zapisy, iakie iey dawało to małżenstwo; bowiem był barzo bogaty y cale dostatni szlachcic. Zawiedła się niemało, bowiem do dziś żywie krzepki y krzepciey się miewa sto razy, niż wtedy kiedy ią zaślubił; późniey zasię ona umarła. Powiedaią, że ten szlachcic udawał tak chorowitego y umrzyka znaiąc tę białą głowę iako barzo chciwą, aby ią to pobudziło do małżenstwa z nim, w nadziei zgarnięcia takich maiętności; ale Bóg na wysokościach rozrządził cale przeciwnie y kazał kozie tam trawę szczypać, gdzie była przywiązana, wbrew iey woley.

Cóż powiemy o inych, którzy zaślubiaią k...iszcza a kortezany barzo rozgłośne, iako czynią dosyć powszechnie we Francyey, a ieszcze barziey w Iszpaniey y we Włoszech; którzy, czynięcy tak, wmawiaią sobie, iż zasłużą się dziełem miłosierdzia por librar un'anima christiana del infierno, iako mówią, y aby ie przywieść na świętą drogę.

Wierę, znałem niektórych trzymaiących się tego mnimania y zasady, że kiedy ie zaślubiaią dla tey świętey a zacney przyczyny, toć nie powinni być liczeni pomiędzy rogale; bowiem to, co się czyni dla chwały bożey, nie powinno być obracane w osławę: byleby wszelako ich żeny, przywiedzione na dobrą drogę, nie umknęły się z niey a nie wróciły na iną, iako widziałem nieiedne w tych dwóch kraiach, które nie imały się iuż grzychu poiąwszy mężów, drugie zasię, które nie mogły się ustatkować, ieno wracały grzęznąć do dawnego bagniska.

Pirwszy raz kiedym był we Włoszech, rozmiłowałem się był w iedney barzo cudney kortezanie rzymiańskiey, która zwała się Faustyna. Wszelako iż nie miałem z sobą wiele pieniędzy, a zaś ona była barzo wysokiey ceny, dziesięći abo dwunastu talerów za noc, trzeba mi było zadowalniać się słowem a pozieraniem. Po nieiakim czasie wracam po drugi raz; tedy, z lepiey iuź zaopatrzonym mieszkiem, idę ią nawiedzić w mieszkaniu za pośrednictwem drugiey y nachodzę ią zaślubioną z iednym sędzią, w temże samym mieszkaniu, gdzie mnie wdzięcznie przyięła, opowiedaiąc mi szczęsne zdarzenie swoiego małżenstwa y odtrącaiąc barzo daleko swoie szaleństwa przeszłego czasu, z któremi pożegnała się iuż na zawsze. Pokazałem iey piękne talery francuskie, ginąc z miłości dla niey więcey niż kiedy. Skusiło ią to y udzieliła mi, czego chciałem, y rzekła mi, iż zawieraiąc małżenstwo ułożyła y zawarowała z mężem swoią zupełną swobodę, ale bez zgorszenia wszelako y oszukaństwa, y ieno za dużą kwotę, iżby oboie mogli się utrzymać na wysokiey stopie; y że można ią było dostać za wielgie sumy y godziła się wtedy chętnie, ale nie za małe. Ten, wierę, zebrał swoie rogalstwo y na pniu, y w snopkach.

Słyszałem o iedney białey głowie we świecie, która zawieraiąc małżenstwo żądała y postanowiła, aby iey mąż zostawił ią na dworze dla miłosnego rzemięsła, zachowuiąc sobie użytek swoiego lasku y gęstwinki, iak iey się będzie zdało; przedsię w nagrodę dawała mu co miesiąc tysiąc złotych na iego drobne ucieszki y nie troszczyła się o insze, ieno aby sobie folgować. Tak tedy owe białe głowy, które niegdy zażywały wolności, niełacno mogą się strzymać, iżby nie potrzaskały ciasnych zamków swoich drzwi, mimo wszelkiey zapory, zwłaszcza gdy złoto dźwięczy a połyskuie: świadectwem owa piękna córka króla Akrysa, która chocia zamknięta y ściśniona barzo w okrutney wieżycy, pofolgowała sobie y dopuściła do się one wdzięczne krople złocistego dżdżu Iupitera.

Ha! iako barzo niełatwie iest (powiedał ieden bywały pan) białą głowę, która iest piękna, hambitna, chciwa, pożądliwa cudnych ubiorów, cudnych szatek, kosztowney ozdoby y wszelakich smaków, ustrzec od tego, aby nie upadła, nie nosem, ale zadkiem na ziemię, chociaby kuper iey był źrzetelnie obwarowany, iako to mówią, i chociaby iey mąż był dzielny, waleczny y miał przy boku dobrą szpadę, aby go bronić. Znalem tylu z onych dzielnych y walecznych, którzy przedsię na to przyszli; w czym, wierę, wielga była żałość patrzeć na one godne y dzielne męże, iak popadli w oną niedolę, y po tylu wspaniałych zwycięstwach, tylu znamienitych przewagach nad nieprzyiaciołmi y chlubnych walkach, wygranych swą bitnością, trzebaż, aby pośród cudnych kwiatów y listków onych triumphalnych wieńców, iakie maią na głowie, musiały się naleźć y rogi, hańbiące ich ze wszytkim: którzy wszelako więcey dbali o swoie chlubne ambicye z pięknych bitew, zaszczytnych postów, czynów a zdobyczy niż o strzeżenie swoich żen y oświetlenie ich ciemney iaskini. Y owo tym strychem, nie myśląc o tym, przybywała pod mury y przychodzą do zdobycia Rogatego Grodu; czego iest przedsię wielga szkoda : iako dobrze znałem miedzy nimi iednego dzielnego y walecznego, który miał wielgie zachowanie u ludzi; ten gdy raz z lubością chlubił się opowiadaniem swoich czynów a zdobyczy, ieden barzo znamienity a możny szlachcic, iego poufały y krewny, rzecze z nagła drugiemu: "Dziw mi, iż nam powieda tu swoie zdobycze, bowiem dziupla iego żeny więtsza iest niż wszytkie, iakich kiedy dokonał lub zgoła dokona."

Znałem i wielu inszych, którzy, mimo całą przystoyność, dostoieństwo y postawę, iaką okazowali, przybrali mimo to ową koronę rogatą, która wszytko zaćmiewała; bowiem taka korona y takie znamię nie da się ukryć y pochować; y chociaby się tam przy tym nalepszą twarz a postawę czyniło, obiawia się to y widnieie iaśnie. Y co do mnie, nigdy ieszcze w moiem życiu nie widziałem żadnego spomiędzy tych rogalów, iżby nie miał swoiey osobney oznaki, ruchu, postawy y godła a znamienia, oprócz iednego iedynego, którego znałem, a w którym nabarziey iasnowidzący nic by nie dopatrzył ani nie pochwycił nie znaiąc iego żeny, taką miał w sobie przystoyność, wdzięczną postawę y weźrzenie czcigodne a stateczne. Rad bych był prosić białe głowy maiące mężów tak doskonałych, iżby im nie czyniły takich pakości a wstydów: ale, wierę, one mogłyby mi hnet powiedzieć: "Y gdzież ano są ci doskonali, iako powiedasz, iż był tamten, którego nam przytaczasz?"

Wierę, panie moie, macie słuszność; .bowiem nie wszytcy mogą być iako Scypiony a Cezary, y takich iuż nie bywa. Iestem tedy mnimania, iżbyście w tym postępowały wedle waszego rozumienia; bowiem, skoro mówimy o Cezarach, naydwornieysi przez to przebyli y naycnotliwsi, y naydoskonalsi, iako rzekłem y iako czytamy o tym doskonałym cysarzu Traianie, którego przymioty nie mogły powstrzymać żeny iego Plotyny, iżby sobie nie wygadzała do sytości z Hadryanem, który był cysarzem potem; z którey czyrpał wiele dogodności, korzyści y dostoieństwa, tak iż ona była przyczyną iego wspięcia się w górę. Owo też nie był iey niewdzięczny doszedłszy do wielgości, bowiem kochał ią i szacował zawsze barzo ustawicznie,a gdy umarła, popadł w taką żałobę y zamknął się w takim smutku, iż na czas nieiaki poniechał zgoła iadła y napitku y mus mu był pozostać w Galiey Narbońskiey , gdzie dostał tę smutną wiadomość.

Tam wytrwał przez trzy lub cztyry miesiące, w który czas napisał do senatu, aby pożałować Plotynę w liczbę boginiów, y rozkazał, aby w dzień iey pogrzebu oddano iey barzo bogate y barzo wspaniałe ochfiary; sam zaś obrócił ten czas na budowanie y wznoszenie ku iey czci a pamięci barzo piękney świątyni koło Nemury zwaney dziś Nim, ozdobioney barzo cudnemi y bogatemi marmorami y porfirami, wraz z inym różnym klenotem. Oto więc iako w rzeczach miłości y iey ukontentowania nie trzeba niczemu się zadziwiać: boć y Kupidon, teyże bóg, iest ślepy, iako to obiawia się u niektórych maiących mężów nayurodziwszych, nagodnieyszych a nadoskonalszych, iako się zdarza uwidzieć, a przedsię trefi się im rozdurzyć w inych, tak szpetnych a plugawych, że nie można iuż barziey.

Widziałem siła takich, o których zadawano sobie pytanie: która biała głowa iest więtsza k...wa, czy ta, która ma barzo pięknego a zacnego męża, a bierze gacha szpetnego, przymierzłego y barzo niepodobnego do swego męża; abo ta, która ma szpetnego a dotkliwego męża y bierze przyiaciela barzo powabnego, a mimo to wszelako parzy się a w pieszczoty wdaie ze swoiem mężem, iakoby to był sam cud mężczyźńskiey urody, iako to widywałem u wielu białych głów. Owo, wierę, pospolity głos iest ten, że ta, która ma urodziwego męża, a poniechuie go, iżby miłować szpetnego gacha, iest barzo wielka k...wa, ni mniey ni więcey iak barzo skażoną gębę ma taka osoba, która zostawia dobre mięso, aby ieść złe. Toteż mnimać się godzi, iż biała głowa porzucaiąca piękno, aby miłować szpatotę, czyni to dla samey chuci, ile że nie masz nic chutliwszego ani sposobnieyszego do zadowolenia chuci iako mężczyzna szpatny, którego czuć iest barziey kozłem cuchnącym, plugawym a wszetecznym niżeli człowiekiem. Y często wdzięczni a urodziwi mężczyźni są nieco więtsze delikaty y mniey zdatni do nasycenia lascywii nadmierney y rozszalałey niźli rosły y gruby drab kosmaty, cham y plugawiec. Inszy mówią, że biała głowa, która miłuie wdzięcznego galanta y szpetnego męża y folguie sobie z oboma, iest równie wielga y duższa k...a, iako że nic nie chce stracić ze swoiey ordynarii y strawy codzienney.

Takie białe głowy podobne są tym podróżuiącym po kraiu, zwłaszcza we Francyey, którzy, przybywszy pod zachód dnia na wieczerzę do gospody, nie zaniechuią nigdy upomnieć się u gospodarza o miarkę dla konia pocztowego; musi ią dostać, choćby był pełny aż do samey gardzieli. Tak i te białe głowy, gdy się kładą na spoczynek, żądaią mieć, tak lub owak, miarkę swoiego konia pocztowego; iako znałem iedną, która miała męża barzo dobrego pracownika w iey spodku; owo ieszcze żądaią to pomnożyć y podwoić w takim bądź sposobie, chcąc, aby galant był na dzień, który oświeca iego gładkość y tym barziey sprowadza appetyt iego damie, iż czerpie zeń więcey lubości y ukontentowania za pomocą wdzięczney iasności dnia; a zasię szpatny pan mąż iest na noc; bowiem, iako powiedaią, w nocy wszytkie koty są szare y byleby ta biała głowa nasyciła swoie pochocie, nie myśli o tym, czy iey samiec, mam rzec mąż, iest gładki, czy szpatny. Bowiem, iako słyszałem od wielu, kiedy się iest w onem piiaństwie lubości, mężczyzna ani biała głowa nie myślą zgoła o inym przedmiocie ani wyobrażeniu, ieno o tem, z którem maią sprawę w chwili obecney: chocia to wiem z dobrego źródła, że wiele białych głów daie do wierzenia swoim galantom, iż kiedy to czynią z panami mężami, oddaią myśli swoie swemu przyiacielowi, a nie myślą o mężu, aby mieć stąd więcey rozkoszy, y od mężów słyszałem także, że kiedy czynią to z żenami, myślą o swoich miłośnicach dla tey samey przyczyny: wey to są szczyre cygaństwa. Philozophowie y biegli w przyrodzie powiedali mi, że iedynie obecny przedmiot zaprząta ich wtedy, a nie zgoła nieobecny; na co przyczytywali siła racii; wżdy nie iestem dość dobrym philozophem ani mędrkiem, aby ie tu wywieść, przy tym są miedzy niemi niektóre plugawe. Chcę we wszytkiem przestrzegać ieno werekundyey, iako to powiedaią; ba co się tyczy tey skłonności do miłowania szpatoty, to widziałem tego siła w moiem życiu, czemu się dziwowałem mało sto razy.

Wracaiąc iednego razu z podróży z iedney cudzoziemskiey prowincyey, którey nie nazwę, z obawy iżby nie odgadniono przedmiotu, o którym chcę mówić, y gdym rozmawiał z pewną znamienitą świecką panią o iney wielgiey paniey y xiężniczce, którą tam widziałem, owo zapytała mnie ta pani, iako się ma rzecz z iey sprawy miłośnemi. Nazwałem iey osobę, którą ta xiężniczka trzymała sobie za ulubieńca, a który nie był ani urodny, ani wdzięczny y barzo podłego stanu. Za czym mi odpowiedziała: ,,Zaprawdę, barzo wielga sobie krzywdę czyni i wielgie uwłoczenie dla miłości, będąc tak piękną y w mnimaniu ludzkim tak poczciwą." Ta pani słusznie mogła mówić mi te słowa, bowiem nie przeciwiała się im w uczynkach ani też nie była w tym obłudna: bowiem miała barzo grzecznego przyiaciela y barzo od siebie umiłowanego. Owo skoro iuż mamy rzecz do dna wyczerpać, nigdy biała głowa nie ściągnie na się przygany, ieśli weźmie się miłować y uczyni wybór wdzięcznego przedmiotu, ani także krzywdy nie czyni mężowi,  choćby nie z iney przyczyny iak przez miłość dla potomstwa; ile że bywaią mężowie, którzy są tak szpatni, takie pokraki, ciemięgi, gamonie, niezdary, d..y y tak do niczego, że kiedy ich żeny maią z nich dzieci y podobne do nich, to lepiey by im, wierę, było zgoła ich nie rodzić; iako znałem wiele białych głów, które kiedy miały dzieci z takich mężów, tedy były całkowicie takie iak ich oćcowie; przedsię gdy postarały się o niektóre dziatki od swoich miłośników, te zasię przerastały swoich oćców, braci y siestry we wszytkiey rzeczy. Także niektórzy philozophowie, którzy omawiali tę materyą, twierdzili zawżdy, że dzieci tak uszczknięte lub przemycone ukradkiem, lub uczynione po kryiomu y w prędkości są wiele foremnieysze y barziey podaią się na ów wdzięczny sposób, iakiego użyto, aby ie spłodzić z nagła a zgrabnie, niżeli te, które uczynione są w łóżku, ociężale, mdło, gnuśnie, leniwo y nieiako na poły przez sen, ieno z myślą o rozkoszy w iey źwirzęcey postaci.

Tak też słyszałem od tych, którzy maią pieczę nad stadniną królów y wielgich panów, że często widzieli, iako się poczynała nalepsze konie nieiako uszczknięte przez ich macierze, barziey niż ine, uczynione pod opieką rządców stadniny y pokryte umyśnie doprowadzonemi ogierami: tako iest y z osobami ludzkiemi.

Ileż białych głów widziałem wydaiących nadobne, grzeczne y krzepkie dziateczki, które, gdyby ich wrzkomi oćcowie byli ie zdziełali, byłyby z nich prawdziwe ciotki i czyste bydlęta. Oto dlaczego białe głowy roztropnie czynią przypomagaiąc tak sobie y obzieraiąc się za dobrymi y foremnymi stadnikami, aby wydać wdzięczną rasę. Wdy też widziałem y takie, które miały urodnych mężów, a które wspomagały się niektóremi miłośnikami szpatnemi y cherławemi stadnikami y którzy wydawali brzydkie i omierzłe potomstwo.

Oto iedna z iawnych korzyści y niekorzyści stanu rogatego.

Znałem we świecie iedną białą głowę, która miała męża barzo szpetnego y barzo nicdorzeczy; owo z czterech córek y dwóch synów, które miała, dwie ieno coś były warte, iako iż pochodziły y były spłodzone od iey gacha; zasię ine, pochodzące od iey niezguły męża (rzekłbych rad: puchacza, bowiem iakoby miał iego oblicze), były barzo omierzłe.

W czym białe głowy winny być barzo roztropne y obrotne, bowiem zwyczaynie dziatki podobne są swoim oćcom y naruszaią znacznie ich cześć, kiedy im nie są podobne; stąd widziałem bardzo wiele pań, które pilnie baczyły, aby mówić y dawać do wierzenia całemu światu, że ich dzieci podobne są ze wszytkim do oćca, a nie do nich, chociaby nic po tamtym nie wzięły; bowiem to iest nawiętsza radość, iaką można sprawić mężowi, ile że to daie pozór, iż nie uszczknęły ich z kogo inego, chociayby rzeczy miały się zgoła przeciwnie.

Trefiło mi się być iednego razu w dużey kompaniey dworskiey, gdzie każdy oglądał portrety dwóch córek iedney barzo wielgiey królowey. Każdy powiedał swoie mniemanie o tym, do kogo by były podobne, tak iż wszytcy y wszytkie rzekli, iż zgoła podały się na matkę; ba ia, który byłem barzo oddanym sługą teyże matki, wziąłem postawę twirdzącą y rzekłem, że we wszytkim podały się na oćca y że gdyby znali y widywali oćca tak iako ia, przyznaliby moią słuszność. Za co siestra oney matki dziękowała mi y za dobro mi to poczytała, y barzo osobliwe, iako iż były niektóre osoby, które mówiły to z umysłu, aby tamtą podać w podeźrzenie, że bawi się postronnemi miłośćmi y że dostało się co nieco prochu do iey fuiarki, iako powiedaią; a zaś w ten sposób twirdzenie moie o podobieństwie do oćca przystroiło wszytko. Owo tedy w tey materiey, gdy kto będzie dobrze życzył iakieyś paniey y ukażą mu dzieci z iey krwie y iey kości, niechay zawżdy powieda, że we wszytkim podały się na oćca, chociażby zgoła nic z tego nie było.

Prawda iest, mówiąc, iż maią co nieco z matki, nie uczyni się nieszczęścia, iako rzekł pewien dworzanin, móy wielgi przyiaciel, mówiąc w kompaniey o dwóch szlachcicach, braciach, dość mile cirpianych od króla, gdy go zapytano, do kogo by byli podobni, do oćca czy do matki; odparł, że ten, któren iest zimny, podał się na oćca, zasię drugi, goręcszy, podał się na matkę; tym uszczypkiem wycylował na matkę, która była przygoręcsza biała głowa; y w rzeczy te dwoie dzieci rozebrały miedzy siebie te dwa humory, zimny y gorący. Iest druga odmiana rogali, która urasta ze wzgardy, iaką okazuią swoim żenom; iako znałem wielu takich, którzy maiąc barzo nadobne a poczciwe żeny nie troszczyli się o nie, nizacz ie mieli y gardzili niemi. Owo te, które były obrotne y pełne serca y z tęgiego szczepu, czuiąc się tak wzgardzonymi odpłacały się czyniąc tak samo: owo hnet było po piękney miłości. Y skutek był z tego pewny, bowiem, iako mówi przyśpiewka włoska y napolitańska: "Amor non si vince con altro che con sdegno."

Bowiem biała głowa urodziwa y godna, y która zna, co iest warta, y podoba się sobie, widząc, iż mąż ią wzgardził, chociayby miała dlań nawiętszą miłość małżenską we świecie, nawet gdyby ią napominano y przedstawiano iey nakazy prawa co do tey miłości, ieśli ma boday krzynę serca, niecha go z miesca y ogląda się indziey za przyiacielem, iżby wspomagał ią w iey drobnych potrzebach, y szuka postronnie swoiego ukontentowania.

Znałem dwie panie ze dworu, obie szwagierki ze sobą; iedna zaślubiła męża faworita,dworaka y barzo bywałego człeka, który wszelako nie dbał o swoią żenę tak, iako był powinien,zważywszy iey pochodzenie; y mówił do niey przy ludziach iakoby do iakiego kocmołucha, y gnębił ią srodze.

Ona, cirpliwa, znosiła to czas nietakt, aż póki iey mąż nie ochwiał się nieco w łaskach; wówczas ona śledząc y chwytaiąc okazyią za łeb y w sposobną chwilę, zapamiętawszy mu to dobrze, oddała mu z kolei iego wzgardę czyniąc go wdzięcznym rogalem: a toż samo uczyniła y iey szwagierka bierąc przykład z tamtey; która, iż była zaślubiona barzo młodo y w drobnym wieku, mąż iey nizacz ią sobie ważył iako małą dziewuszkę ani też miłował iey, iako był powinien; przedsię ona, posunąwszy się w leciech y wzmógłszy się w sercu, rozpoznaiąc swoią urodę, odpłaciła mu tą samą monetą y obdarowała go pięknym porożem za pamięć przeszłości.

Indziey znowu znałem iednego znamienitego pana, który, wziąwszy sobie dwie kortezany (śród których iedna była Mauryika) iako swoie nawiętsze delicyie y przyiaciółki, nie troszczył się wcale o żenę, chocia ta zabiegała się on ze wszytką czcią, przyiaźnią y powinnością małżenską, iako tylko mogła; wżdy on nigdy nie mógł widzieć ią radem okiem ani uściskać z serca y na setkę nocy nie pożałował iey nawet dwóch. Owo cóż miała czynić, niebożątko, po tylu niegodziwościach ieśli nie to, co uczyniła: znaczy poszukać sobie iney wakuiącey łożnicy y sparzyć się z iną połową, y mieć w niey to, co się iey godziło? Gdybyż boday ten mąż był uczynił iako iny, którego wiem, a który był takiego przyrodzenia, iż przyciskany przez swoią żenę, barzo nadobną białą głowę, a czyrpiąc sobie rozkosz inedy, rzekł iey otwarto: "Szukay, moia żeno, gdzie indziey twoiego nasycenia; daię ci wolność po temu. Czyń z twey strony to, co zechcesz czynić, z drugim: zostawiam ci wolę y nie troskay się o moie uciechy, y day mi czynić to, co mnie się podoba. Ia nie będę pętał twoich igrów a rozkoszy: ty przedsię nie pętay moich." Za czym gdy każdemu w ten sposób wolność była przywrócona, oboie poiechali ostro, iedno na prawo, drugie na lewo, nie troszcząc się iedno o drugie: oto, wierę, dobry obyczay żywota.

Tak samo iuż bych wolał niektórego starca impotenta, chorowacza, podagryka, wiadomego mi, który swoiey żenie (iż była barzo cudna y nie mogąc iey zaspokoić tak, iak by pragnęła) pewnego dnia rzekł: "Wiem dobrze, moia duszko, że moia niedołężność nie przygodzi się twoiemu rzeźwemu wieczkowi. Dlatego ia mogę ci być barzo omierzłym y nie iest możebna, abyś mi była przywiązaną żeną, tak iak gdybym oddawał ci zwyczayne posługi małżonka silnego i krzepkiego. Owo umyśliłem przyzwolić ci y dać zupełną swobodę bawienia się miłością y obeźrzenia się za iakim inym, który mógłby ci lepiey usłużyć niż ia; wszelako trzeba, abyś wybrała iakiego, który by był umieiący zmilczyć, skromny, któren by cię nie podał na zgorszenie, y mnie, y domu, y żeby ci mógł uczynić parę ładnych dziatek, które będę miłował y chował iako moie własne: tak iż cały świat będzie mógł mnimać, że to są nasze źrzetelne y prawe dzieci, zważywszy, że mam ieszcze w sobie co nieco krzepkości y postawę cielesną dostateczną po temu, iżby się mogło zdawać, że są ze mnie."

Możecie zgadnąć, czy owa młoda, urodna biała głowa rada słyszała to lube a wdzięczne napomnionko y swobodę cieszenia się tą słodką wolnością, którą praktykowała tak dobrze, że w mgnieniu oka zaludniła dom dwoygiem czy troygiem dorodnych małych dziatek, w czym mąż, ile że tedy owędy zbliżał się do niey y sypiał z nią, mnimał mieć swoią cząstkę y wierzył w to, y świat także, y wszytko; y tym sposobem y mąż, y żena byli barzo radzi y dochowali się piękney rodziny.

Oto iny rodzay rogalów, który się poczyna z iednego uciesznego mnimania, iakie maią niektóre białe głowy; a mianowicie, że nie masz nic pięknieyszego, godziwszego ani dozwoleńszego iako miłosierdzie; mówiąc, że nie rozciąga się ieno do tego, aby dawać bidnym potrzebuiącym wsparcia y pomocy z dóbr y maiętności bogatszych od się, ale także aby dopomóc do ugaszenia ognia bidnym miłośnikom utesznionym, które widzi się płonące ogniem żarkiey miłości: "Bowiem - powiedaią - iakaż rzecz może być miłosiernieysza iako wrócić życie komuś, kogo się widzi bliskim śmierzci, y orzeźwić tego, kogo widzi się tak rozpalonym?" Iako powieda ten waleczny rycerz z Montobanu, uymuiąc się piękney Ginewry w Aryoście, że owo ta powinna umrzeć, która odbiera życie swemu służce, a nie ta, która mu ie dawa. Ieśli on tak powiedał o pannie, z więtszą słusznością takie miłosierdzie barziey iest zalecone niewiastom co pannom, zważywszy, że tamte nie maią ieszcze sakiewki rowiązaney y otwartey iako niewiasty, które maią ie (przynamniey niektóre) barzo obszerne y sposobne, aby rozszerzały się dla miłości bliźniego.

W czym przypominam sobie opowieść o iedney barzo urodney białey głowie ze dworu, która na Dzień Gromniczny ubrała się w suknię z białego damaszku, y z całym orszakiem w bieli, tak iż nic w onym dniu nie ziawiło się pięknieyszego i bielszego; owo iey służka ziednał sobie iedną z iey przyiaciółek, urodną panią także, ale nieco starszą y barzo obrotną w ięzyku, y zdatną, aby za nim obstawać; gdy oto wszytcy troie patrzyli na barzo piękny obraz, ma którym było wymalowane Miłosierdzie w całey czystości y białey zasłonie, tamta rzekła do towarzyszki:

"Nosisz dzisiay to samo odzienie co to bóstwo miłosierdzia; ale skoroś mu się w tym przypodobniła, trzeba mu się przypodobnić w rzeczy względem twoiego służki; iako że nic nie iest chwalebnieysze iako miłosierdzie y litowanie się, w iaki bądź sposób by się im folgowało, byleby to było w dobrym zamiarze, aby wesprzyć swego bliźniego. Tedy go używay: a ieśli masz przed oczyma lęk przed twoim mężem y przed zakonem małżenstwa, to iest czczy zabobon, któregośmy nie powinny mieć, skoro przyroda dała nam dobra rozmaitego rodzaiu, nie byśmy ich skąpiły y ściskały, iako czyni omierzły skąpiec ze swoim skarbem, ale aby ie rozdzielać przystoynie cirpiącym a potrzebuiącym niebożętom. Owo prawda iest, wierę, że nasza czystość iest podobna skarbu, który powinno się oszczędzać w rzeczach nikczemnych; ba dla rzeczy wielgich a wysokich należy szafować nim szczodrze, bez sknyrstwa. Tako y trzeba wydzielać ze swoiey czystości, którey trzeba pozwalać osobom godnym a poczciwym y cirpiącym, zasię odmawiać tym, którzy są szpatni, bez żadney zasługi i mało potrzebuiącym. Zasię co do naszych mężów, to mi, wierę, piękne bożyszcza, żeby im iednym poświęcać nasze śluby y nasze świczki y nie uświadczyć ich inym pięknym obrazom! wżdy Bogu iednemu winno się iest iedyne śluby, a nie zaś inym."

Ta exhortacya nie była niemiła tey paniey y równie nie zaszkodziła wcale iey miłośnikowi, który przy kąszczku wytrwałości hnet uczuł lube skutki onego litowania. Takie napomnienia do miłosierdzia są przedsię barzo nieprzezpieczne dla biernych mężów.

Słyszałem opowieść (nie wiem, czy prawdziwą, toteż nie będę przy niey obstawał), że z pierwotka, kiedy hugonoci założyli swoią religią, odprawiali swoie kazania w nocy y po kryiomu, z obawy aby ich nie podchwycono, oskarżono y zdano na karę, iako się stało iednego dnia przy ulicy Świętego Iacka w Pariżu, za czasu króla Hendryka Drugiego, gdzie znacznym paniom, o których wiem, udaiącym się tam, aby dostąpić tego miłosierdzia, zdarzyło się, iż zostały przydybane. Owo skoro ministrant skończył swoie kazanie, zalecał na końcu miłość bliźniego; za czym hnet potem gaszono świce y każdy a każda sprawowali ie naprzeciw swego brata y siestry krześciiańskiey, udzielaiąc się iedno drugiemu wedle swoiey woley a możności: czego nie śmiałbych wręcz twirdzić, mimo iż upewniano mnie, że to była prawda, ale możebna, iż to iest czysta łżyczka a potwarz. To wszelako wiem dobrze, że była w mieście Połcie podczas żena adwokata, którą zwano Piękną Gortelą, którą widziałem; była to iedna z nayurodziwszych białych głów, maiąca nawdzięcznieyszy ruch y postawę, y z nayłakomszych, iakie były podczas w mieście; dlatego każdy zwracał ku niey oczy y serce. Owo przy wyściu z kazania przeszła przez ręce dwunastu uczniów, iednego za drugim, tak w miescu konsystorza, iak y pod stryszkiem, ba nawet, iako słyszałem, także pod szubienicą na Starey Targowicy, bez żadnego hałasu z iey strony y inego wzbraniania; ale, ieno pytaiąc o słowo kazania, przyimowała ich iednego po drugim wdzięcznie iako swoich prawdziwych braci w Krystusie. Powtarzała przeciwko nim tę iałmużnę długi czas, przedsię nigdy nie chciała tego użyczyć papiście ani za dwa grosze. Byli wszelako niektórzy papiści, którzy, zapożyczywszy od swoich kompanionów hugonotów słowa y gwary ich zebrania, nasycili się nią. Ini szli z umysłu na kazanie y udawali reformowanych, aby pochwycić słowo kazania y nacieszyć się tą piękną białą głową. Byłem wówczas w Połcie młodym chłopcem w szkole y wielu dobrych kompanionów, którzy mieli w tem swóy kąszczek, mówiło mi to, y przysięgało: równie taka pogwarka chodziła po mieście. Oto, wierę, ucieszne miłosierdzie y sumnienna biała głowa, aby tak przekładać nad ine swoich wspótwierców w religiey! Iest ina ieszcze postać miłosierdzia, która iest y była często uprawiana: względem ubogich więźniów, którzy są w klozach y pozbawieni lubości białogłowskiey, nad którymi lituiąc się żeny dozorców y niewiasty maiące nad nimi straże abo kasztelanki, maiące w swoich zamkach ieńców woiennych, udzielaią im swoiey miłości y przyzwalaią im tego przez litość y miłość bliźniego, iako rzekła raz iedna kortezana do swoiey córki, do którey galant ieden gorzał niestrzymawałą miłością, zasię ta nie chciała mu dać ani za grosika. Owo rzekła iey matka: "E dagli, al manco per misericordia!"

Tak owe dozorczynie, kasztelanki y ine obchodzą się ze swemi więźniami, którzy, chocia trzymani w zamknięciu y tacy mizeracy, czuią mimo to swędzenie skóry, zgoła tak iako za swego lepszego czasu. Wżdy powieda stare przysłowie: "Chciwość przychodzi z ubóstwa"; owo także, wierę, na słomie y twardey ziemi iegomość Priapus podnosi głowę iako w naymiętszey y nalepszey łożnicy we świecie.

Oto dlaczego dziady y więźniowie w swoich szpitalach y więzieniach tak samo są iurni a sprośni iako królowie, xiążęta y możni świata w ich cudnych pałacach y łożach królewskich a rozkoszliwych. Aby utwirdzić to, co powiedam, przytoczę opowieść, iaką zwierzył mi iednego dnia kapitan Bolio, kapitan galerów, o którym mówiłem niekiedy. Przynależał on do nieboszczyka pana wielgiego priora Francyey, z domu lotaryngskiego, y barzo był odeń ulubiony. Owo iadąc pewnego dnia nawiedzić go na Malcie we fregacie, został poymany przez galery sycyliańskie y zawiedziony iako więzień do Kasztelamare w Palermo, gdzie go zamknięto w zaułku barzo ciasnym, ciemnym y nędznym y barzo go nękano przez czas trzech miesięcy. Wypadkiem kasztelan, będący Iszpan z rodu, posiadał dwie barzo piękne córki, które słysząc, iak się żalił y bidził, poprosiły iednego dnia oćca o pozwolenie nawiedzenia go dla miłości bożey; co im pozwolił bez trudu.Owo ten kapitan Bolio był to człek barzo dworny y bystry w ięzyku; umiał ie tedy tak dobrze pozyskać od początku tych pirwszych odwidzin, iż uprosiły u oćca, aby go wywiedziono z tego lichego więzienia y pomieszczono w izbie dość grzeczney, y lepiey się z nim obchodzono. Y to nie było wszytko; bowiem ieszcze uzyskały pozwoleństwo, aby go mogły swobodne raz dnia nawiedzać y rozmawiać z nim.

Wszystko to więdło się tak dobrze, że obie się w nim rozmiłowały, mimo iż nie był urodny, a zaś one barzo urodne; za czym, bez żadnego baczenia ani na więzienie ieszcze surowsze, ani na azard śmierci, pokusami przypierany, zaczął folgować sobie z obiedwiema barzo pięknie y do smaku; y trwały te ich igry bez żadnego zgorszenia; y był tak szczęśliwy w tey zdobyczy przez czas ośmiu miesięcy, że nie zdarzyło się żadne zgorszenie, nieszczęście, kłopot ani też wzdęcie brzucha; bowiem obie siestry porozumiewały się z sobą y wspierały tak dobrze, y zmieniały się tak wdzięcznie na czatach, że nigdy nic z tego nie przyszło. Y przysiągł mi, bowiem był barzo moim przyiacielem, że w czasiech nawiętszey wolności nigdy mu się tak dobrze nie więdło ani nie czuł więtszey iurności y appetytu do tego iako w tym więzieniu, które mu było barzo lube, mimo iż powiedaią, iż nigdy żadne lube nie było. Y trwały dlań te dobre wczasy przez czas ośmiu miesięcy, gdy nadszedł rozeym pomiędzy cysarzem a królem Hendrykiem Drugim a wszytcy więźniowie wyszli y zostali zwolnieni. Owo przysiągł mi, że nigdy tyle mu nie było markotno, co że mu trzeba wyniść z tego tak przytulnego więzienia, y trapił się, iż trzeba mu poniechać tych nadobnych panienek tyle łask od nich zaznawszy y które przy iego odieździe czyniły srogie lamenty.

Pytałem go, czy kiedy myślał o takim dopuście, iżby mógł być odkryty. Powiedał, że tak, ale nie iżby się tego obawiał: bowiem nagorsze, co by się mogło zdarzyć, to iż utrupiono by go, a wżdy wolałby umrzeć niż wrócić do swego pirwszego więzienia. Co więtsza, lękał się, iż gdyby nie był ukontentował tych godnych panien, skoro go tak pożądały, byłyby snadnie powzięły dlań taką wzgardę y obrazę, że padłoby nań ieszcze iakie gorsze obchodzenie; dlatego też, zamykaiąc oczy na wszytko, puścił się na ów słodki azard. Wierę, nie można dość się nachwalić tych zacnych panien iszpańskich, tak miłosiernych: które owo nie były pirwsze ani ostatnie.

Powiedano w inym czasie w naszey Francyey, że xiążę Aszkot, więzień z Winceńskiego Lasku, umknął z więzienia za pomocą godney białey głowy, która wszelako omal nie przypłaciła tego, bowiem tu szło o służbę Króla Imci. Y takie miłosierdzie iest godne nagany, które dotyka rzeczy powszechney, ale barzo dobre y chwalebne, skoro idzie tylko o osobną iednostkę y iedynie wdzięczne ciało się naraża: z czego mała szkoda.

Przyłożyłbych wiele czystych przykładów w tym przedmiocie, gdybych chciał zeń uczynić osobny diszkur, który niemało mógłby być ucieszny. Opowiem ieszcze tę iedna historyą, apotem iuż żadney, iako że iest ucieszna y .starożytna. Nachodzimy w Tytusie Liwiusie, że gdy Rzymianie osądzili miasto Kapuę na całkowite zburzenie, niektórzy mieszkańcy przybyli do Rzymu, aby przedstawić senatowi swą nędzę y błagać o zmiłowanie nad nimi. Rzecz poszła na obrady: miedzy inymi, którzy uradzali, był Atylius Regulus, który twirdził, iż nie trzeba im dać żadnego pardonu, "bowiem - pry - od czasu zbuntowania ich miasta nie można by naleźć ani iednego Kapuańczyka, o którym by można powiedzieć, iż miał boday namnieysze źdźbło miłości y przywiązania dla rzeczy publiczney Rzymian, iak tylko dwie godne białe głowy: iedna Westa Opia, Atelanka z miasta Atelli, zamieszkała podczas w Kapui; druga zasię Faukula Kluwia; które obiedwie były niegdy dziewkami publicznemi y kortezanami y czyniły publicznie to rzemięsło. Iedna nie przepuściła ani iednego dnia, iżby nie czyniła modłów y ofiary za pomyślność a wiktoryą narodu rzymskiego; druga zasię taiemnie zasilała żywnością ubogich ieńców woienmych, zamieraiących od głodu y nędzy. Oto, wierę, barzo wdzięczne miłosierdzie a miłość bliźniego; o czem pewien dworny kawaler, iedna godna biała głowa y ia czytaiąc jednego dnia ten ustęp uradziliśmy zaraz, że skoro te dwie zacne panie tak się kwapiły y przykładały do tych dobrych y zbożnych obowiąz- ków, moneyebna, iż przeszły do inych y do rozdzielania miłosierdzia z własnego ciała; bowiem inymi razami udzielały ie inszym, iako iż były niegdy kortezanami, a możebna były niemi ieszcze y teraz; chociay xięga nie mówi tego y pozostawia tu w wątpliwości, wżdy można tak mnimać. Ale gdyby nawet były uprawiały to rzemięsło y zaniechały go na czas nietakt, mogły ie na ten raz podiąć znowu, iako że nie masz nic letszego a łacnieyszego do czynienia; y możebna też, iż niegdy znały y poznały znów niektórych z swoich dobrych miłośników, swey dawney znaiomości, którzy im tedy owędy przewineli się przez ciało y chcieli ie ieszcze zmacać iakim starym śladem; abo też, prosto, miedzy onymi więźniami mogli uźrzeć iakich nieznaiomych, których nigdy przed tym razem nie widziały, y zdali im się piękni, krzepcy y waleczni iako się patrzy, warci całkowitego miłosierdzia z ich strony, y dlatego nie uchyliły im wdzięcznego sycenia się ich ciałem; wey nie mogło owo być inaczey.

Za czym iakimkolwiek strychem to się odbyło, te godne panie zasłużyły barzo na przychylność, iaką rzeczpospolita rzymska im wyrządziła y okazała, bowiem kazała im przywrócić wszytkie maiętności, iżby cieszyły się nimi tak przezpiecznie iak wprzódy. Więcey ieszcze, oznaymiono im, aby żądały, co zechcą, a będą miały. Y żeby rzec prawdę, gdyby Tytus Liwius nie był taki strzemięźliwy, iako nie powinien być dla prawdomówności a przystoyności, winien był powiedzieć rzecz ze wszytkim y rzec o nich, iż nie oszczędziły swoiego wdzięcznego ciała; toć w tym sposobie owo miesce historyey byłoby barziey piękne y ucieszne do czytania, bez takiego skracania y zostawiania na końcu piorą naycudnieyszego z całey historyey. Oto cośmy podczas uradzali. Król Ian, będący więźniem w Angliey, otrzymał takoż siła łask od hrabiny Salsberyk, y tak lubych, iż nie mogąc iey zapomnieć ani dobrych smakołyczków, iakimi go karmiła, powrócił ią znów oglądać, iako mu to kazała zaprzysiąc y obiecnąć. Bywaią ine białe głowy, barzo w tym ucieszne dla niektórey drażliwości sumnienia w swoiem miłosierdziu; iako iedna, która gdy przyszło iey sparzyć się ze swoiem miłośnikiem, nie zwoliła mu boday trochę całować się w gębę, przyczytuiąc za swoie racyie, że iey usta uczyniły przysięgę wiary y wierności swoiemu mężowi, y nie chciała skazić tey przysięgi ustami, które ią uczyniły y wyrzekły; przedsię co do iey ust brzusznych, które nic o tym nie mówiły ani przyrzekały, zwoliła mu czynić z niemi wedle chęci; y nie czyniła sobie skrupułu, żeby ich użyczyć, iako że nie iest w mocy gęby tey od góry zobowięzywać się za tamte od spodku ani tey od spodku za tamte od góry; skoro obyczay prawa nakazował nie zobowięzywać się za drugiego bez zezwolenia y słowa iedney a drugiey strony y żeby ieden obstał za wszytko. Druga, barzo sumnienna a skrupułatka, zwalaiąc swemu miłośnikowi lubości swego ciała, żądała zawsze mieć górę y pod sobą dzierżyć swoiego samca, ani na iotę nie oddalaiąc się od tey regułki; y przestrzegała iey ściśle y pilnie, iako mówiła, że gdyby iey mąż abo iny iaki zapytał iey, czy ten a ten iey to uczynił, aby mogła przysięgać a zaprzeć się y z pewnością twirdzić, bez obrazy boskiey, że nigdy iey tego nie uczynił ani na nią nie wstąpił. Tę przysięgę umiała tak dobrze praktikować, iż zadowolniła swego męża y inych przysięgaiąc tak na ich pytania; wierzyli iey, skoro tak mówiła, "ba nigdy nie przyśli na to, aby zapytać (tak powiedała), czy nigdy ona nie była na wirzchu; czem byliby mnie barzo poderwali y na hak przywiedli".

Tak mnimam, iż byłoby ieszcze siła do mówienia w tey rzeczy; wżdy nie można zawżdy przypomnieć sobie o wszytkim; ile że iest w tym przedmiocie więcey niż w którym inym, iak mi się zda. Zwyczaynie białe głowy tego rzemięsła są wielgie kłamczynie y nie rzeką słowa prawdy; bowiem tak się przyuczyły a wzwyczaiły do kłamania (abo ieżeli czynią inaczey, głupie są y na złe im się to obraca) swoim mężom y miłośnikom o takich przedmiotach y odmianach w miłości y do przysięgania, że nie udzielaią się inym iak im, iż kiedy trefi im się zyść na iną materyą, więtszey wagi, abo ine sprawy a rozmowy, ustawnie ieno kłamią y nie lza im iest w czym dawać wiary. Ine białe głowy znałem y słyszałem o takich, które nie dawały swemu miłośnikowi sycić się sobą, prócz wówczas kiedy były brzemienne, aby nie zastąpić w ciążę od ich nasienia; z czego czyniły sobie wielgi skrupuł, aby nie podkładać mężom owocu, który by nie był od nich, iżby mieli go żywić, hodować a wychowywać iakoby swóy własny. Wżdy o tym też iuż mówiłem. Przedsię gdy raz iuż były w ciąży, nie mnimały, iżby miały obrażać męża abo też czynić go rogalem wydaiąc się na wolą inych.

Możebna niektóre czyniły to dla tych samych przyczyn co Iulia, córka Augusta a żena Agryppy, która była w swoim czasie znaczną k...ą, z czego iey ociec wścikał się barziey od iey małżonka. Tę gdy raz pytano, czy nie lękała się zaść w ciążę od swoich miłośników y żeby iey mąż się na tym nie obaczył y nie wścikł, odparła: ,,Trzymam w tym dobry porządek, bowiem nie bierę nikogo ani puszczam żadnego podróżnego do mego okrętu, chyba kiedy iest iuż pełny y naładowany."

Oto ieszcze ina odmiana rogalów; wżdy ci są prawdziwe męczenniki, maiące żeny szpetne iak dyablice z piekła, które przedsię chcą także kosztować tey słodkiey lubości, tak dobrze iako y piękne, którym samym należy się ten przywiley, iako powieda przysłowie: "Urodne chłopy na szubienice, urodne dziewki do bordelu"; owo mimo to te szpetne kocmołuchy folguią sobie y szaleią iako y tamte, w czym trzeba ie wytłumaczyć; bowiem białe głowy są iako y drugie y podobną maią przyrodę, wszelako nie tak wdzięczną. Widywałem takie szpatne, przynamniey w swoiey młodości, które cenią się nie gorzey od pięknych, będąc mnimania, iż biała głowa warta iest ieno tyle, ile się chce cenić y po czemu przędąc; iako na targu wszytkie towary się przedaie y wykłada, iedne drogszey, drugie taniey, wedle tego, iak kto ich potrzebuie y wedle późney godziny, w którey się przybyło na targ po inych, y wedle ceny, iaką się tam utrefi: bowiem, iako powiedaią, zawżdy się goni tam, gdzie naytaniey, choćby nawet materyą nie była nalepsza, ale wedle zdatności kupca abo kupczyni.

Tak się ma ze szpatnymi białymi głowami, z których widziałem niektóre będące tak gorące y iurne, y tak podane do wszeteczeństwa iako y naycudnieysze y wystawiały się na placu targowym, y chciały pchać się naprzód y cenić iak y ine.

Ale nagorsze, co w nich postrzegam, to iż zamiast, iako się widzi, że kupcowie napraszaią się co naypięknieyszym, te oto szpatne napraszaią się panom kupcom, iżby brali y kupowali z ich towaru, który oddaią im za niską cenę, ba, za nic. Czynią nawet y lepsze: bowiem nayczęściey daią im pieniędzy, aby ich złapać na swóy ledaiaki towar y dać się im ochędożyć; oto, wierę, litość: bowiem za takie chędożenie nie starczy mała suma pieniędzy; tak barzo, iż chędożenie kosztuie więcey, niźli warta osoba y ta zola, którey trzeba, aby ią dobrze wychędożyć; y owo podczas pan mąż idzie wraz na dziada y na rogala z taką szpatną, którey kąsek trudnieyszy iest wiele do strawienia niżeli nadobney; nie bacząc iuż, że to iest wielga niedola ligać w łożnicy kole takiego dyabła piekielnego miasto kole anioła.

W czym słyszałem, iak wielu bywałych ludzi życzyło sobie żeny nadobney y co nieco k...y, radniey niż żeny szpatney a nawstrzemiężliwszey w świecie; bowiem w takiey szpatocie przemiszkuie ieno sama niedola a nielubość y ani źdźbła szczęśliwości; w piękney zasię sama lubość a szczęśliwość y bardzo mało niedoli, wedle niektórych. Powołuię się ma tych, którzy sami zbiegali one ściżeczki y drożyny.

Od niektórych znów słyszałem, że niekiedy dla mężów nie iest dobrze, aby mieli żeny tak strzemięźliwe; bowiem tak z tego są pyszne (mnimam te, które maią ona cnotę tak rzadką), rzekłbyś, iż chcą górować nie nad swymi mężami tylko, ale nad niebem y gwiazdy: wey im się zdaie, przez taką butliwą czystość, iż sam Pan Bóg im za to iest dłużen. Ale barzo są w obłądzie; bowiem słyszałem od wielgich doktorów: że Bóg barziey rad widzi biedną grzysznicę pokorną a żałuiącą (iako uczyniła Magdalena) niż taką pyszną y wyniosłą, która mnima, iż godna iest raiu, ani się oglądaiąc na miłosierdzie, ani też wyrok Stworzyciela swego.

Słyszałem o iedney białey głowie tak pyszney dla swoiey czystości, iż poczęła tyle gardzić swoiem mężem, że gdy się iey pytano, czy parzyła się ze swoim mężem, "nie (powiedała), alić on parzył się ze mną". Cóż za pycha! Owo możecie się domyślić, iak te nadęte, głupie, strzemięźliwe białe głowy poniewieraią swoich bidnych mężów, ile że ci nie maią przeciw nim żadney przyczepki; a iako dopiro czynią te, które są strzemięźliwe a bogate! Dopiroż ta, która iest strzemięźliwa i zasobna sama z się, czyni nadętą, wyniosłą, hardą a zuchwałą naprzeciw swoiemu mężowi: tak iż dla wielgiey pychy, którą ma ze swoiey strzemięźliwości y ze swoiego przodka tak sielnie strzeżonego, nie może się strzymać, iżby nie rwała się przewodzić po domu a nie poniewierała mężem za namnieyszą chybkę, w iaką popadnie, iako widywałem niektóre, a zwłaszcza za iego złe rządzenie się. ieśli gra, ieśli rozpuszcza mieszek, ieśli trwoni, krzyczy pani żena tyle, tyle huczy, iż dom radniey podobny iest piekłu niż pomieszkaniu godney familiey; ba, ieśli trzeba przędąc co nieco mężowskiego dobra aby podołać iakiey wyprawie dworskiey abo woyenney, abo na iego procesy, potrzebki abo też takie niesrogie błazeństwa y przypłochsze wydatki, wżdy lepiey iuż o tym nie mówić, bowiem niewiasta wzięła taką przemoc nad mężem, wspieraiąc się a funduiąc na swoiey sromliwości, że mąż niebożę musi nachylić się do iey mnimania, iako barzo dobrze powieda Iuwenał we swoich satyrzech:

...Animus uxoris si deditus uni,

Nil unquam invita donabis coniuge; vendes,

Hac obstante, nihil haec, si nolit, emetur.

Ukazuiąc dobrze tymi wirszami, że one humory dawnych Rzymianek podobne były w tey rzeczy niektórym z naszych czasów: zasię kiedy żena iest co nieco k...a, stara się być o wiele barziey powolną, podwładną, barziey uległą, lękliwą, barziey słodkiego y lubego humoru, barziey pokorną y skłonnieyszą czynić wszytko, co mąż żąda, y ustępuie mu we wszytkim; iako widziałem siła takich, które nie śmią łaiać ani krzyczyć, ani rzec co opryskliwiey, z obawy aby mąż nie wypomniał im ich paskudztwa y nie wykłuwał oczu cudzołóstwem, y nie dał im tego uczuć kosztem ich gardła; zasię kiedy mąż letszego autoramentu żąda przedać co nieco z ich części, owo iuż same się rwią podpisywać kontrakty, za czym on słowo powiedział. Widziałem takich barzo siła: krótko rzkąc, tak tańcuią, iak im mężowie zagraią.

Azaż nie są czyści szczęśniacy, iż noszą rogi od tak cudnych białych głów y ciągną z nich tak wielgie korzyści y dogodności, oprócz nadobney y rozkoszney lubości, iaką maią w tym, by się parzyć z tak wdzięcznemi białymi głowami y pływać z nimi iakoby w pięknym y czystym strumieniu wody, a nie zaś w szpetney y brudney gnoiówce? A skoro trzeba umierać, iako mówił pewien wielki hetman znaiomy mi, czyż nie lepiey, aby to było od piękney, młodey szpady, iasney, czystey, ślniącey a dobrze ostro tnącey, niż od brzeszczota starego, zarzdzewiałego y źle ochędożonego, któremu więcey szmirglu iest potrzeba, niż wszytcy szlifierze miasta Pariża zdołaliby przyczynić?

A to, co mówię o tych młodych szpatnych, to powiedam tak samo o niektórych leciwych białych głowiech, które chcą być chędożone na glanc y udawać wdzięczne a ślniące iako naycudnieysze we świecie (na inszem miescu czynię z tego osobną rozprawę): y oto w czym złe; bowiem kiedy mężowie nie mogą nastarczyć, te ledaco bierą pomocników, ile że są tak samo gorące abo goręcsze niż młódki: iako widywałem takie, które nie na początku ani w śrzodku rade popadały w nawiętszą wściekliznę, ale ku końcu. Y dobrze też powiedaią, że koniec w tem rzemięśle iest barziey oszalały co do pożądliwości niż tamte dwa ine, niby początek a śrzodek; bowiem siły y możności im zbywa, z czego rozpacz bywa barzo ciężka; iako stare przysłowie powieda. że to iest wielga boleść a utrapienie, kiedy kuper ma barzo dobrą wolą, a owo siły mu nie staie.

Wey trefiaią się niektóre miedzy temi ubogiemi staremi szmatami, które przynaymuią sobie iucznego osła y szafuią z siebie hoynie kosztem swoich dwu sakiew; przedsię ta z piniądzmi sprawia, iż owa w ich ciele zdawa się dobra y ciasna. Owo też powiedaią, że szczodrość we wszytkich rzeczach więcey iest szacunku godna niż skąpstwo y kutwiarstwo, oprócz u białych głów, które im więcey są szczodre swoią dziurką, tym mniey są szacowane, zasię skąpe i kutwy tym więcey. To powiedał raz ieden możny pan o dwóch znamienitych paniach, siostrach, mi wiadomych, z których iedna była sknera wedle swoiey części, a szczodra wedle sakiewki y wydatku, zasię druga barzo skąpa w sakiewce y wydatku, a barzo szczodra swoim przodkiem. Owo ieszcze iest iny rodzay rogalów, wierę, nazbyt iuż obrzydły y omierzły przed Bogiem a ludźmi, którzy, rozmiłowani w iakowym pięknym Adonisie, przyzwalaią im swoich żen, aby ich samych w zamian móc dołapić.

Pirwszy raz kiedy byłem we Włoszech, słyszałem o podobnym przykładzie w Ferrarze: powiedano mi o kimś, kto rozmiłowany w niektórym nadobnym młodzieńcu nakłonił swoią żenę, aby zwoliła swoiey osoby rzeczonemu młodzieńcowi (który gorzał dla niey miłością) y aby mu naznaczyła dzień, y uczyniła, czego od niey zażąda. Pani przystała na to barzo chętnie, bowiem nie życzyła sobie zgoła ieść iney zwierzyny iako właśnie tey. Takoż dzień umówiono, a gdy nadeszła godzina, iż młodzieniec y pani byli ze sobą w tych słodkich igrach a potykaniach, mąż, który się był ukrył, wedle porozumienia między nim a żeną z nagła wszedł; y zdybawszy ich na uczynku przyłożył sztylet do gardła młodzieńcowi, uznaiąc go godnym śmierzci za takową zbrodnię, wedle praw włoskich, które są co nieco ostrsze niż we Francyey. Za czym niewola mu była użyczyć mężowi, czego tamten chciał, y pomieniali iedno za drugie: młodzieniec nastawił co potrza mężowi, zasię mąż pozwolił mu wzaiem swoiey żeny.

Otoć mąż rogalem w barzo szpetnym sposobie.

Słyszałem opowieść, że w iakiemś miescu we świecie (nie chcę go nazowić) pewien mąż, y nie leda iakiego stanu, szpetnie rozgorzał ku młodzieńcu, który miłował barzo iego żenę y ona iego wzaiem; owo, czyli że ten mąż nakłonił do tego swoią żenę, czy że to było niespodziane przydybanie, przedsię zdybawszy ich oboie ligaiących razem y sparzonych ze sobą, zagroziwszy młodemu śmierzcią, ieśliby mu nie był powolny, wszedł na niego leżącego, y sparzonego a złączonego z iego żeną, y posiadł go; z czego poszło zagadnienie, iako troie miłośników może nasycić się y naleźć ukontentowanie, wszytcy pod ieden czas pospołu. Słyszałem o iedney białey głowie, która niestrzymawale rozgorzawszy ku godnemu szlachcicowi, którego wzięła sobie iako przyiaciela y ulubieńca, gdy ten się obawiał, iż mąż może snadnie wyrządzić iemu y iey iakową złą sztukę, uspokoiła go mówiąc: "Nie trwóż się, bowiem nie śmiałby nic uczynić, lękaiąc się, bych go nie oskarżyła, iż chciał ze mną zażyć zadniey Wenery, przez co mógłby śmiercią umrzeć, gdy bych o tem rzekła by namnieysze słowo y oznaymiła to sędziom. Przedsię ia go tym dzierżę w postrachu y w szechu; tak iż lękaiąc się przed moiem oskarżeniem nie śmie mi nic przyganić."

Wierę, takowe oskarżenie byłoby kosztowało bidnego męża nic mniey niż życie: bowiem prawodawca mówi, że sodomski grzych karze się iuż za samą wolą; ba, możebna, ta pani nie chciała odsłonić całey rzeczy y że posunął się daley, nie zatrzymuiąc przy samey woley. Powiedano mi, że w tych ostatnich leciech pewien młody szlachcic francuski, z nayurodziwszych, iakich od dawna widziano na dworze, udawszy się do Rzymu, iako wielu czyni, aby tam wydoskonalić się w umieiętnościach, takie wzbudził zachwycenie y podziw dla swoiey cudności, tak u mężczyzn, iak u białych głów, iż nieiako siłą go oblegano; y tam, gdzie wiedzieli, że będzie na mszy abo w inym miescu publicznym y gdzie się ludzie zbierała, y mężczyźni, y białe głowy cisnęli się tam, aby go oglądać; tak barzo, iż siła mężów przyzwoliło żenom swoim, aby mu dały spotkanie miłosne w ich domiech, iżby nadszedłszy tam y przydybawszy go uczynić wymianę, tamtemu swoią żenę, a sobie iego: w czym go ostrzeżono, aby nie folgował onym miłościom a chuciom tych pań, ile że wszytko było uczynione a nastawione, aby go pochwycić; takoż okazał się barzo statecznym młodzieńcem y wolał swą cześć y swoie sumnienie nad wszytkie te omierzłe rozkosze, z czego zażył barzo godnej chwały. Mimo to w końcu zabił go własny pachołek.

Różnie powiedaią o tey przygodzie: z czego była wielga barzo szkoda, bowiem był to barzo godny młodzieniec, z zacnego rodu y który wiele obiecował po sobie, tak z wdzięcznego oblicza y godnych uczynków, iako y z tego szlachetnego rysu: bowiem, iako to słyszałem od iednego wieldze bywałego człowieka z mego czasu y iako też iest prawdziwe, nigdy żaden tyłecznik ani podaykuper nie był dzielny, szlachetny a wspaniały, cheba ieno ieden wielgi Iuliusz Cezar; toteż za szczególnem pozwoleniem Opatrzności tacy omierźli ludzie są odepchnięci y odtrąceni od inych. W czym dziwuię się, że wielu takim, którzy na oczach świata parali się tym plugawym błędem, użyczyły niebiosy stateczney pomyślności; alić Bóg ich czeka y na końcu poznaie się, co się z nich zostaie. Wierę, słyszałem o inem plugastwie, iż wielu z mężów iest niem dotkniętych barzo uparcie: owóż tacy nieszczęśliwcy a paskudniki radniey folguią sobie ze swemi żenami z tyłu niż z przodku y posługują się przodkiem ieno po to, aby mieć z nich dzieci; y tak dręczą one bidne żeny, które całą gorącość małą w swoich nadobnych cząsteczkach przodkowych. Czyż nie godzi się im odpuścić, ieśli przyprawiała rogi swoim mężom, którzy przekładała nad co insze ich sprośne a nieczyste części zadnie?

Ileż iest białych głów po świecie, które gdyby ie dać zbadać mądrym niewiastom abo doktorom y chirurgom, okazałoby się, że nie są dziewicami ani z przodku, ani z tyłu, y które rade by o to skarżyły swoich mężów; wszelako pokrywaią to a nie śmią nic odsłonić, z obawy aby nie podać w osławę siebie y swoich mężów lub też, możebna, nayduią w tym lubość więtszą, niżby kto mnimał; lub też chodzi im o to, iak wprzódziey przytoczyłem, aby trzymać mężów w szechu, ieśli samym im trefi się stronami szukać miłości, zgoła aby od niektórych mężów otrzymać na to przyzwolenie; wszelako wszytko to iest nic warta robota. Summa Benedicti powieda: że ieśli mąż chce tak poznawać swą połowę przeciw naturze, grzyszy śmiertelnie; ieśli zasię chce twirdzić, iż może używać swoiey żeny, iako mu się podoba, popada w haniebną a szpetną herezyą niektórych Żydów a złych rabinów, o których powiedaią , że "duabus mulieribus apud synagogom conquestis se fuisse a viris suis cognitu sodomico cognitas, responsum est ab illis rabinis: virum esse uxoris dominum, proinde posse uti eius utcumque libuerit, non aliter quam is qui piscem emit: ille enim tam anterioribus quam posterioribus partibus ad arbitrium vesci potest".

Umieściłem to po łacinie nie przekładaiąc na nasz ięzyk, bowiem brzmi barzo nieprzystoynie uszom poczciwym a czystym. Obrzydliwcy to są zaiste! Niechać nadobney, czystey y godziwey części po to, aby się imać szpetney, sprośney, nieschludney y zbronionej a zagrożoney przeklęctwem!

Y ieśli mąż chce w ten sposób poznać swą żenę, dozwolone iest rozłączyć się z nim, ieśli nie ma inego sposobu, aby go opamiętać: a także powieda ieszcze, te, które boią się Boga, nie powinny nigdy na to przyzwolić, wżdy radniey powinny krzyczeć na gwałt, nie bacząc na zgorszenie, iakie by stąd mogło wyniknąć, y na osławę, y strach przed śmierzcią; bowiem lepiey przystoi umrzyć, powieda prawo, niźli przyzwolić na złe. Y powieda ieszcze rzeczona xięga iedną rzecz, która zda mi się barzo dziwna: iż w iakikolwiek sposób mąż by poznał swoią żenę, wszelako tak, iżby mogła z tego począć, nie iest wówczas grzych śmiertelny, chocia mógłby być powszedni: przedsię bywałą k'temu praktiki barzo szpetne a sprośne, iako Aretyn przedstawia ie w swoich postawach; y nic nie tracą strzemięźliwością małżenską, mimo że, iako powiedałem, dozwolone są względem białych głów brzemiennych y równie tych, które maią oddech przyostry a cuchnący, tak z gęby, iak z nosa; iako znałem także a y słyszałem o wielu białych głowach, które pocałować i wetchnąć iey oddech tyle było co iakby dziurę na wychodzić; abo też iako słyszałem o iedney barzo wielgiey paniey, ale to, powiedam, barzo wielgiey, o którey iedna z iey dworek mówiła raz, że iey oddech czuć było więcey niźli urynał spiżowy; tak się do mnie wysłowiła. ieden z iey przyiaciół barzo poufnych, y który z bliska z nią przestawał, potwirdził mi to; owo prawda, że była nieco w leciech.

W takiey przygodzie cóż może począć mąż abo miłośnik, ieśli się nie ucieknie do iakiey niezwyczayney postawy? przedsię niechay owa nie posuwa się aż do folgowania zadniemu Wenusowi.

Rzekłbych o tym więcey, wżdy mierzi mię dyszkurować w tey materyey; iuż i z tego nierad iestem, iż tyle o tym powiedziałem; ba trzeba niekiedy odsłaniać błędy świata, aby się z nich poprawić. Owo trzeba, abych rzekł o iednym złym mnimaniu, iakie wielu miało y ma ieszcze o dworze naszych królów: iż panny a niewiasty siła na nim się potykaią, zgoła nawet zwyczaynie; w czym barzo często się mylą, bowiem zdarzaią się nader czyste, poczciwe a cnotliwe, wierę barziey niż gdzie indziey; wżdy cnota przemieszkuie tu równie dobrze, wierę lepiey niż we wszytkich inych miescach, co trzeba należycie cenić, iako iż wieldze iest wystawiona na pokusy. Przyczynię ieno ten iedyny przykład o paniey wielgiey xiężney Florenckiey, dziś panuiącey, z domu lotaryngskiego, która przybywszy do Florencyey w on wieczór, w którym wielgi xiążę ią zaślubił, y gdy chciał legnąć z nią, aby iey wziąć dziewictwo, kazał iey wprzódy oddać wodę do pięknego nocnika z kryształu, naycudnieyszego y nayprzeźrzystszego, iaki być może, y obeźrzawszy urynę uradzał nad nią ze swoim medykiem, barzo znaczną y barzo uczoną a biegłą personą, aby dowiedzieć się od niego przez to oglądanie, czyli była dziewicą abo też nie.

Lekarz, obeźrzawszy to barzo bacznie a uczenie, nalazł, iż była taką, iak kiedy wyszła z żywota swoiey matki, y żeby ieno szedł śmiało, a nie natrafi w żaden sposób drogi niiak otwartey, wyłomioney ani ubitey; co też uczynił; y nalazł, iż po prawdzie tak było; wżdy potem nazaiutrz w zachwyceniu wyrzekł: "Otoć szczyry cud, iżby ta panna tak wydostała się dziewką z onego dworu Francyey!" Cóż za szczególne a osobliwe mnimanie! Nie wiem, czy to prawda, ale tak mi uręczano o tym iako o prawdziwym.Oto piękne mnimanie o naszych dworzech: wżdy to nie od dzisiay, ba od dawna uważała, że wszytkie białe głowy ze dworu y z Pariża nie są tak strzemiężliwe ze swoiem ciałkiem iako tamte wsioskie y które nie ruszaią się ze swoiey zagrody.

Widywałem ludzi, którzy sumniennie strzegli się zaślubiać panny y niewiasty, które tak dużo podróżowały y widziały świata co nieco. Tak barzo, iż w naszey Guianie za czasów moiego młodego wieku słyszałem, iako wielu dwornych szlachciców mawiało y przysięgało, że nigdy nie poymą panny ani niewiasty, która przekroczyła port pilski, aby pociągnąć daley ku Francyey. Biedni głupcy owo byli oni w tym, chocia byli barzo bywali a dworni w inych rzeczach, iako że wierzyli, iż rogalstwo nie przemieszkuie w ich domach, w ich ogniskach, w ich kownatach, w ich alkierzach, równie dobrze lub, możebna, lepiey ieszcze, dla więtszey dogodności, niźli w pałacach królewskich y wielgich królewskich miestach! Toć przecież nie mogło być inaczey, ieno że ich żeny oblegano, niewolono, iednano sobie y obracano, wonczas kiedy oni sami ruszyli z domu na dwór, na woynę, na łowy lub na przechadzkę; zasię oni nie miarkowali tego y byli tak prości, aby mnimać, iż nikt nie będzie śmiał z niemi uradzać o miłości, iedno o samym gospodarstwie, ogrodzie, łowach a ptaszkach; y pod tą wiarą y płochem mnimaniem wyrastały im rogi lepiey niż gdzie indziey; bowiem na każdem miescu każda biała głowa nadobna a bystra a także każdy mężczyzna bywały a dworny wie, iako poczynać sobie z miłowaniem y umie z niem trefić gdzie należy. Iacyż z nich biedni błaznowie a mózgowcy! azaż nie mogli wyrozumieć, iż Wenus nie ma żadnego umocowanego mieszkania, iako niegdyś na Cyprze, w Pafos y Amatoncie, ieno iż mieszka wszędy, nawet w lepiankach pastyrzy y na podołku pastyrek, wierę nabarziey lichych a prostych?

Od nieiakiego czasu zaczęli oni zbywać się tego głupiego mnimania; bowiem obaczywszy się, że wszędy grozi nieprzezpieczeństwem owo żałosne rogalstwo, poczęli brać żeny, gdzie im się spodobało y nadarzyło; ba, więcey uczynili: wysłali ie zgoła abo zawiedli na dwór, aby się niemi popisać i ukazać ie w ich ozdobie, aby temu lub owemu obudzić na nie ochotę y samemu opatrzyć się w rogi.

Ini wysyłali ie abo prowadzili, iżby zabiegały się lub chodziły za ich procesem, których procesów niektórzy zgoła nie mieli, ba udawali światu, że ie mieli; abo ieżeli ie mieli, przeciągali naydłużey, iak mogli, aby przeciągnąć dłużey ich miłoście. Owo niekiedy mężowie zostawiali swoie żeny w Trybunale, w galeryach lub sali sądowey, potem zasię odchodzili do swoich domów, maiąc mnimanie, iż one lepiey załatwią ich czynności y łacniey wygrała sprawę: iako, po prawdzie, znam siła takich, które ie wygrały barziey przez zwinność y nadobność swoiego przodka niżeli przez swoie słuszne prawo; z czego barzo często zachodziły w ciążę; y aby nie mieć z tego osławy (ieśli liki zawiodły we swoiey mocy, aby ie od tego uchronić), podążały spiesznie do swoich domów y do swoich mężów, udaiąc, że wracały szukać aktów y dokumentów, których im było potrzeba, abo że spieszyły na iakieś dochodzenie, abo że trzeba im czekać świętego Marcina y że podczas feryów nie mogąc zdać się na nic wracały na staynią y teszniły uźrzeć swoie statki y mężów. Iakoż po prawdzie wracały, ale nadobnie brzemienne. Powołuię się w tym na wielu rayców, referendarzów a praezidentów co do onych dobrych smaczków, których pokosztowali u żen szlacheckich.

Nie iest temu dawno, iako barzo nadobna, godna i znamienita pani (którą znałem), gdy udawała się do Pariża, aby się tam krzątać za swoim procesem, owo nalazł się ktoś, który powiedział: "Czego ona tam szuka? Przegra rzecz z kretesem, bowiem niewiele ma za sobą dobrego prawa." A czyż ona nie ma wypisanego swoiego prawa na urodności swoiego przodku, iako Cezar miał ie wypisane na rękoieści a ostrzu swoiego miecza?

Owo tak dostaią rogów panowie szlachta w Trybunale, w odpłatę tych, które panowie szlachcice przyprawiała mężom onych nadobnych rayczyń a praezidentek. Z których wiele widziałem, które warte były pokosztowania nie mniey od wielu pań, panien y żen panów rycerzów y wielgich ze dworu y inych.

Zproces w Pariżu, a widząc, iż nie stało iuż urody, aby pomóc sobie w zabiegach y wygrać sprawę, przywiędła z sobą sąsiadkę, młodą y cudną białą głowę; y za to pożałowała iey wielgą sumę pieniędzy, do dziesięći tysięcy tałerów; y w tym, czego nie mogła sprawić samanałem iedną wielgą panią, która niegdy była barzo urodna, ale starość ią zgasiła.

Maiąc (chociayby barzo chciała), przypomogła się ową panią; co wyszło iey na barzo dobre y młodey paniey też: każdey na iny, wżdy obum na dobry sposób.

Nie iest dawno, iako widziałem iedną panią matkę, iak przywiędła swoią córkę, mimo iż zamężna, aby iey pomogła chodzić za iey procesem, nie maiąc iney pomocy; y w prawdzie barzo iest urodna y godna przychylności.

Czas iest, abym się zatrzymał w tey wielgiey rozprawie o stanie rogatym; bowiem w końcu moie długie słowa obracane w tych głębokich wodach y wielgich strumieniach snadnie by utonęły; y nigdy bych nie dał rady anibych umiał wyniść z tego, nie łacniey iak z onego wielgiego labiryntu sławionego niegdy, chociabych nawet miał naydłuższy a naytęgszy powrózek we świecie iako przewodnika y stateczną wodzę.

Na koniec rzekę ieszcze, że ieśli my sprawiamy niedole, zadaiemy męki, katusze a dotkliwe sztuki tym ubogim rogalom, sami cirpimy za to z nawiązką, iako mówią, y płacimy trzykrotną lichwę: bowiem nawięcey ich prześladowców, onych miłośników y gładyszów, znosi, wierę, tyleż złego co oni; bowiem barziey podlegleysi są zazdrości, ile że doznają iey tak o mężów iako o swoich współmiłośników: cirpią udręczenia, fochy, humory swoich dam, wystawiaią się na nieprzezpieczeństwo życia, okaliczenia, rany, despekty, zniewagi, postrachy, bitki, męki y śmierzć, cirpią ziąb, deszcze, wiatry y gorąca. Nie nadmieniam iuż o francowatey przymiotney zarazie, o czankrach, chorobach i cirpieniach, iakie nabywała, równie w duższym, iako y pomnieyszym stanie, tak iż często kupuią barzo drogo to, co im się daie; w czym gra, wierę, nie iest warta świeczki.

Nieiednych widzieliśmy ginących nędznie, którym by przystało zdobywać całe królestwa; świadectwem pan Buś, nieścigły rycerz swoiego czasu, y siła inych. Przytoczyłbych niezliczoną mnogość inych, których poniecham, aby iuż skończyć y rzec, y napomnieć tych miłośników, aby mieli na pamięci włoskie przysłowie, które powieda: "Che molto guadagna chi putana perde!"

Grabia Bogumił Sabaudzki Drugi powiedał często, rozumieiąc to o miłości y rzemięśle woyennem:

W tych grach szalonych ten, co namniey traci,

Wżdy jedną lubość setką bólów płaci.

Powiedał ieszcze, że gniew a miłowanie maią to w sobie barzo niepodobnego, że gniew miia rychło y odpada barzo łacno od osoby, do którey przystąpił, barzo ciężko zasię miłość. Oto iako się trzeba strzec tey miłości, bowiem kosztuie nas dobre tyle, ile nam iest warta, a barzo często przychodzi z niey siła niedoli. Y żeby rzec prawdę, nawięcey cirpliwych rogalów, ieśli umieią wyznać się w rzeczy y przyść do ładu ze swemi żenami, maią się sto razy lepiey niż one przyprawiacze; y siła ich widziałem, którzy, mimo iż chodziło o ich rogi, dworowali sobie z nas y śmieli się ze wszytkich utrapień y zabiegów naszych, którzyśmy uradzali wedle miłości z ich żenami; a zwłaszcza kiedy sprawa była z białemi głowami przebiegłemi, co to porozumiewała się ze swemi mężami y przedaią nas: iako wżdy znałem iednego, barzo dzielnego a godnego szlachcica, który, miłowawszy długo iedną piękną y godną panią y miawszy z niey ukontentowanie, długo od się upragnione, postrzegł się niektórego dnia, że mąż y żena dworowali sobie z niego społem w iakieyś rzeczy; owo tak sobie to wziął do serca, iż poniechał iey, y dobrze uczynił; y podiąwszy daleką podróż, aby rozproszyć swoią melankołią, nigdy iuż się iey nie imał, iako mi to powiedał. Wżdy przed takiemi białemi głowami chytremi, obrotnemi y odmiennemi trzeba się mieć na baczności iako przed źwirzem dzikiem: bowiem aby zaspokoić y ułagodzić swoich mężów, rzucaią swoich dawnych służków, a potem przedsię biorą inych, bowiem nie mogą się bez nich obyć.

Tak owo znałem barzo godną y znamienitą panią, która w tym miała w sobie iakoby iakieś nieszczęście, że z pięci czy sześci służków, których widziałem u niey za moiego czasu, pomarli wszytcy, iedni po drugich, nie bez wielgiego żalu tey paniey; tak tż powiedziano o niey, iż była iako ten koń Seiański, ile że wszytcy, którzy iey dosiadali, umierali y zgoła się ich życie nie trzymało; przedsię miała ona to zacnego w sobie y tę cnotę, iż skoro wzięła miłośnika, iakikolwiek by był, nigdy nie zmieniła ani nie opuściła żadnego, póki był żyw, aby wziąć sobie inych; alić gdy im się zdarzyło pomrzyć, hnetki starała się o nowego wirzchowca, aby wżdy nie iść pieszo: bowiem, iako mówią biegli w prawie, dozwolone iest dać do uprawy swoie włości y ziemię komukolwiek się podoba, skoro są opróżnione i poniechane od swego pirwszego pana. Takowa stałość w tey białey głowie była barzo chwalebna; ale ieżeli owa iedna była tak barzo stała, nieskończona wey była mnogość takich, które były w tym cale odmieńliwsze. Toteż, aby mówić szczyrze, nie trzeba się nigdy zardzewić w iedney dziurze y nigdy co wspanialszy mężczyzna tego nie uczyni: trzeba po trosze szukać szczęścia tu i tam, w miłowaniu iako w woynie y w mych rzeczach; bowiem ieśli się ubezpieczy swóy statek ieno iedną kotwicą, gdy ta się odhaczy, łacno można w zgubę popaść, zwłaszcza kiedy się iest na pełnym morzu y w czas burzy, który iest bardziey podległy wichrom y falom burzliwym, niżeli kiedy iest spokóy abo zasię będąc w porcie.

Owo na iakież więtsze y burzliwsze morze można się puszczać a żeglować po nim, niż kiedy się uświadczą miłość samey iedney białey głowie? Która, ieżeli z przyrodzenia nie była z pierwotka chytra, wżdy sami ią kształtuiemy y układamy przez tyle sztuk, iakie z niemi praktikuiemy, z czego nieraz na nas niedola przychodzi, ile żeśmy ią taką uczynili, iżby przeciwko nam zwróciła oręż, skorośmy ią ukształtowali y uzbroili. Ku temu też idzie, co powiedał ieden bywały człowiek, iż więcey płuży ożenić się z iaką piękną y poczciwą białą głową, chociaby się nawet było w nieprzezpieczeństwie, że się będzie co nieco dotkniętym rogami y ową niedolą ielenią, wspólną tak wielu, niż cirpieć tyle utrapień y inych czynić rogalami; co wszelako iest przeciw osądowi pana Guii, który iednego dnia, gdy mu przedstawiłem namowę ze strony iedney znamienitey damy (uproszony przez nią), aby ią zaślubił, dał mi ieno tę odpowiedź, iż mnimał mnie być swoim nawiętszym przyiacielem y że pozbawiałem go oney wiary taką namową, aby go nakłaniać do rzeczy, którey nienawidził nabarziey, to iest żenić go y czynić rogalem, miast by on czynił inych; y że dosyć (pry) zaślubiał białych głów w ciągu roku; tak mówił pan Guia, nazywaiąc małżenstwo k...stwem taiemnem, szanownem a dozwolonem y nakazanem przez wdzięczne prawo, y że nagorsze w tym (iako to widziałem y spisałem) to, że nawięcey tych, ba, zgoła wszytcy, którzy za taką sobie rozkosz mieli inych posyłać miedzy rogale, kiedy im samym przydzie poiąć żenę, niechybnie popadaią w małżenstwo, chciałem rzec w rogalstwo; y nigdy nie widziałem, aby się trefiło inaczey, wedle przysłowia: "Iaką miarką (komu mierzysz, taką y tobie odmierzą."

Zanim skończę, powiem ieszcze to słowo: słyszałem raz disputę, która ieszcze nie iest rozsądzona: w iakich prowincyach y regionach naszego krześciiaństwa y naszey Europy nawięcey iest rogalów y k...ew? Powiedaią, iż we Włoszech białe głowy są barzo gorące y stąd sielne k...y, iako powieda pan Bez w iednym epigramie; ile że gdzie iest słońce goręcsze y barziey wydatne, tem barziey rozgrzywa białe głowy, posługuiąc się tym wierszem:

Credibile est ignes multiplicare suos.

Z Iszpanią miewa się tak samo, mimo iż iest na zachodzie; przedsię słońce rozgrzywa tam znacznie białe głowy, zgoła tak iak na wschodzie. Flamandki, Szwaycarki, Niemkmie, Angliczki a Szkotki, czy to maiące się ku południowi, czy ku północy y będące w zimnych strefach, nie mniey zasilaią się tem ciepłem przyrodzonem, iako ich wiele znałem tak gorących iako we wszytkich inych nacyiach. Greczynki maią przyczynę po temu, bowiem podane są barzo na wschód. Owo też chwalą sobie we Włoszech Greca in letto: iako prawda iest, że maią siła rzeczy y cnót przyciągaiących w sobie, dla których nie bez przyczyny w czasiech ubiegłych bywały rozkoszą świata y mnogo się od nich tego nauczyły damy italieńskie a iszpańskie w starożytnym y obecnym czasie; tak dobrze, iż przewyższaią nieiako swoie dawne y nowoczesne misterkinie: owo też k...ia królowa y cysarzyni, chcę rzec Wenera, była Greczynka.

Owo co się tyczę naszych pań francuskich, to w czasiech ubiegłych były one barzo grubaśne y kontentowały się czynieniem tego wedle prostego obyczaiu; wżdy od iakich pięćdziesięci lat napożyczyły się w tey rzeczy a obuczyły od inych nacii tyle zemdliwości, tylu lubostek, przynętek a przequintów, a stroików, a wydwarzania, a lascywii abo tyż same tak dobrze przyłożyły się, aby się ukształtować, iż teraz rzec się godzi, że wieldze maią prym przed inemi we wszelakim względzie; y iako to słyszałem, ba od cudzoziemców, warte są wiele więcey niźli ine, ile że same słowa chutliwe francuskie barziey są w uściech chutliwe, cudniey dźwięczące y sielniey wzruszaiące szpik niźli ine.

Co więcey, ona wdzięczna swoboda francuska, która iest barziey szacowna niż wszytko ine, czyni nasze białe głowy chutniey pożądane, milsze, dostępliwsze y barziey podufałe niźli wszytkie ine: y także iż wszytkie cudzołóstwa nie są tak pospolicie karane iako w inych okolicach, dzięki pieczy a baczności naszych wielgich senatów y prawodawców francuskich, którzy, widząc nadużycia płynące z takowych kar, powściągnęli ie co nieco y krztynę poprawili surowe prawa zeszłego czasu stanowione przez mężczyzn, którzy dali sobie w tym całkowitą wolność, żeby sobie folgować, a odięli ią białym głowom; tak barzo, iż nie było dozwolone przez żadne prawo cysarskie abo kanony (iako powieda Kaietan) niewinney białey głowie oskarzać męża o cudzołóstwo. Przedsię mężczyźni postanowili to prawo dla przyczyn, które powieda ta stanca italska, która iest taka:

Perche, di quel che Natura concede

Cel'vieti tu, dura legge d'honore.

Ella a noi liberal largo ne diede

Com'agli altri animai legge d'amore.

Ma l'uomo fraudulento, e senza fede,

Che fu legislator di quest'errore,

Vedendo nostre forze e buona schiena,

Copri la sua debolezza con la pena.

Kończąc tedy rzekę, iż we Francyey słodko iest parać się miłością. Powołuię się w tym na naszych rzetelnych doktorów w miłości,  zwłaszcza na naszych gładyszów ze dworu, którzy lepiey umieliby nad tym, uradzać ode mnie. Y żeby utrefić w samo sedno prawdy: wszędy są k...y y rogale wszędy, iako to mogę dobrze zaświadczyć, iako żem widział wszytkie okolice, które nazwałem, y ine; y strzemięźliwość nie przemieszkuie radsza w iedney okolicy iako w drugiey. Ku temu ieszcze uczynię tę kwestyą, a potem iuż żadney iney, która, możebna, nie była roztrząsana przez nikogo, a możebna y pomyślana nie: to iest, czy dwie białe głowy, rozgorzałe miłością iedna ku drugiey, iako siorz to widywało y widuie często za naszych czasów, ligaiąc wespołek y czyniąc to, co się mówi donna con donna, za przykładem uczoney Safony lesbiiki, mogą spełnić cudzołóstwo y uczynić miedzy sobą swoich mężów rogalami. Owo pewna iest, ieśli się godzi wierzyć Marcyalowi w iego pirwszey xiędze, epigrammie CXIX, iż one popełniaią cudzołóstwo; gdzie wprowadza białą głowę nazwaną Bassa, trybadę, y mówi do niey sztrofuiąc ią sielnie, iż nigdy się nie widzi, by mężczyzna wchodził do iey domu, tak iż ią trzymała za drugą Lukressę; przedsię poznano ią w tym, iż widziano, iako: ią nawiedza siła foremnych białych głów y panien; y odkryto, iż ona sama ie obsługiwała y naśladowała mężczyznę y cudzolożne praktiki, y parzyła się z niemi ; w czym używa wyraźnie tych słów: "geminos committere cunnos". Zasię potem, wykrzykuiąc, powioda y zadaie do namyślenia y odgadnięcia tę zagadkę; w onym wirszu łacińskim:

Hic, ubi vir non est, ut sit adulterium.

Oto nie leda przygoda (prawi), iżby tam, gdzie nie ma mężczyzny, było wszelako cudzołóstwo. Znałem iedną kortezanę w Rzymie, starą y kutą, iak tylko można być, zwącą się Izabela de Luna, Iszpankę: owa powzięła taką przyiaźń do iney kortezany: zwaney Pandora, iedney z nayforemnieyszych podczas w całem Rzymie, która zaślubiła się z burgrabim kardynała Darmaniaka, nie poniechuiąc przedsię swego pirwszego rzemięsła; owo ta Izabela trzymała ią sobie y sypiała z nią zwyczainie; iako zaś, że była niestrzymawała y plugawa w gębie, słyszałem nieraz, iako mówiła, iż czyni z niey co nawiętszą k...ę y przyprawia z nią więcey rogów iey mężowi niż wszytcy k.....rżę, iakich kiedykolwiek przyięła na siebie.

Nie wiem, iako to ona rozumiała, cheba tylko że się fundowała na tym epigrammie Marcyala.

Powiedaią, że Safona z Lesbos była barzo dobrą misterkinią w tem rzemięśle; przyczytuią zgoła, że ona ie wynalazła, a zaś odtąd lesbiańskie białe głowy naśladowały ią w tem y prowadziły tę rzecz aż do dzisieyszego dnia; iako powieda Lukian: że lesbiańskie białe głowy są takie białe głowy, które nie mogą cirpieć mężczyzn, ieno zbliżaią się do inych białych głów, tak iako właśnie sami mężczyźni. Y takie białe głowy, które lubią to ćwiczenie, nie chcą cirpieć mężczyzn, ieno parzą się z drugimi białymi głowami kształtem mężczyźńskim y nazywaią się trybady, słowo wzięte z greckiego, iako się o tym dowiedziałem od Greków, od .. ..., ......, co tyle znaczy co fricare, pocierać abo łechtać, abo ocierać się między sobą, zasię trybady nazywaią się fricatrices, po naszemu pocieraczki lub takie, które czynią łechtankę w rzemięśle donne con donne, iako to bywa tak samo y dzisiay.

Iuwenał wspomina też o tych białych głowach, skoro mówi:

...frictum Grissantis adorat, mówiąc o takowey trybadzie, która ubóstwiała y miłowała łechtanie nieiakiey Gryssanty. Lucyan, stary wyga, uczynił o tym cały rozdział y powioda także, iż białe głowy takie parzą się wzaiemnie iako mężczyźni, zespalaiąc swoie przyrządy wszeteczne, taiemne y poczwame, wszelako iałowey postaci. Y to miano, które rzadko się słyszy, onych łechtaczek, rozmaicie bywa odmieniane y także się nadaie im imię od nieiakiey Fileny, która parała się takowem mężczyźńskiem miłowaniem. Wszelako dodaie, iż wiele lepiey iest, ieśli biała głowa oddaię się pożądliwości wszeteczney naśladowuiąc samca, niźli ieśli mężczyzna przybiera sposób postawy niewiasty, tak staie się wówczas zwyczaynie mało odważny a szlachetny. Wedle tego więc biała głowa, która tak naśladuie mężczyznę, może mieć sławę, iż iest barziey dzielna y więtszego serca iak ina, iako znałem miedzy takiemi niektóre, tak z ciała, iak y z ducha. Na inem miescu przedstawia Lucyan dwie panie uradzaiące o tey miłości; owo iedna pyta się drugiey, czy taka a taka była w niey rozmiłowana y czy z nią ligała, y co z nią czyniła.

Druga odpowie iey swobodno: "Zrazu ucałowała mnie tak, iako czynią mężczyźni, nie tylko iednocząc wargi, ale także otwieraiąc gębę (to się nazywa gołębim kształtem, z językiem do gęby), y chocia zgoła nie miewała członka męskiego y była podobna do nas drugich, wszelako, iak mówiła, miała serce, pożądanie y wszytko ine męskie; y potem obłapiłam ią iak mężczyznę, a ona mi to czyniła, wytrząsała mną y rozemgliwała (nie baczę dobrze tego słowa), y zdawało mi się, że w tym nadmierną rozkosz czerpała; y społkowała iakimś osobnym strychem, wiele barzo milszym niźli mężczyźńskim." Owo co o tym powioda Lucyan.

Wżdy wedle tego, co słyszałem, bywa w wielu miescach y okolicach siła takich białych głów y lesbianek: tak we Francyey, we Włoszech y w Iszpaniey, Turcyey, Grecyey y inych miescach. Y gdzie białe głowy są zamknięte y nie maią zupełney swobody, tam to rzemięsło udaie się mocno; bowiem takim białym głowom, trawionym żarem wewnątrz ciała, potrzeba iest, powiedaią, aby przypomogły sobie tym likarstwem y orzeźwiły się co nieco, aboby całkiem zgorzały.

Turczynki chadzaią do łażniey więcey dla tego wszeteczeństwa niż dla iney rzeczy y wieldze mu się tam oddaią. Nawet kortezany, które maią mężczyzn na zawołanie y o każdey porze, przedsię ieszcze używała onych łechtanek, gonią się y miłuią iedne z drugiemi, iako to słyszałem od niektórych we Włoszech y w Iszpaniey. W naszey Francyey takie białe głowy dosyć są pospolite; wszelako powiedaią, że podobno niedawno iest, odkąd się zaczęły tem parać, y nawet zgoła, że ten sposób przyniesła z Włoch pewna znamienita dama, którey nie nazwę po imieniu.

Słyszałem to od nieboszczyka pana Klaromonta Talara młodszego, poległego pod Roszelą, iż będąc małym chłopcem miał zaszczyt towarzyszyć w naukach panu Andegawskiemu, późniey naszemu królowi Hendrykowi Trzeciemu, y pobierał spoinie z nim nauki, który za preceptora miał pana Gurmaia; owo iednego dnia, będąc w Tuluzie, studiuiąc z pomienionym swoim panem w iego kabinecie y siedząc w kąciku postronnym, uźrzał przez małą szczeline (ile że kabinety y kownaty były z drzewa y uczynione z nagła a w prędkości staraniem pana kardynała Darmaniaka, tamecznego arcybiskupa, aby lepiey podiąć a ugościć króla y cały dwór), iak w drugim kabinecie dwie barzo znamienite damy całkiem podkasane: y opuściwszy gacie pokładły się iedna na drugą, całowały się z sobą kształtem gołębiów, pocierały, połechtywały wzaiem, zgoła tryniały się sumniennie, figluiąc y udaiąc iakoby samców; y ta ich trzęsionka trwała blisko dobrey godziny, w którey się tak znacznie rozpaliły y wytrzęsły, iż cale były od tego zagrzane a spocone (chocia było wielgie zimno), tak iż nie mogły iuż więcey y musiały sobie wytchnąć. I powiedał, iż widział, iak igrały tą igraszką ieszcze w ine dnie, póki dwór tam zabawiał, y w takim samym sposobie; przedsię późniey nie miał iuż okazyey oglądać takowych igrów, ile że to miesce było po temu szczególnie sprzyiaiące, a w inych zasię nie mógł.

Powiedał mi o tem więcey, niżeli śmiem napisać, y nazywał mi te panie. Nie wiem, ieśli to prawda; ale przysięgał mi to y twirdził po sto razy pod sielną przysięgą. Y, w rzeczy, barzo to do prawdy podobna; bowiem owe dwie białe głowy miały zawsze tę reputacyią, iż bawią się y paraią takowemi miłośćmi y skracaią sobie czas tym ćwiczeniem.

Znałem rozmaite ine, które bawiły się takiemiż miłośćmi, spomiędzy których o iedney skądsiś we świecie słyszałem, która była barzo w tym celuiąca y miłowała insze niektóre panie, czciła ie y sługiwała im chciwiey niźli mężczyźni, y świadczyła im miłość iako mężczyzna swoiey miłośnicy; y brała ie do siebie, chowała a karmiła, y pozwalała im, czego dusza zapragnie. ley mąż barzo był rad temu y przezpieczny, iako wielu inych znaiomych mi mężów, którzy barzo; chętnie to widzieli, że ich żeny bawiły się radniey tą miłością niżeli iną, mężczyźńską (nie trzymaiąc stąd swoich żen za tak wszeteczne y sumnienne k...y). Wżdy ia mnimam, że w tym wieldze błądzą: bowiem wedle tego, co słyszałem, to pomnieysze ćwiczenie iest ieno przyuczeniem do tego, aby przyść na więtszą potrzebę z chłopami; bowiem skoro się iuż zagrzeią y do ruii przysposobią iedne z drugiemi, gdy ich gorącość dlatego się nie umnieysza, trzeba, aby się okąpały wodą żywą a płynącą, która odświża wiele lepiey niż woda stoiąca; iako to wiem od biegłych chirurgów y iako widziałem, że kto chce dobrze opatrzyć a zagoić ranę, nie trzeba mu się bawić w kurowanie y odczyszczanie wpodle rany lub po brzegu; ba trzeba ią wymacać aż do dna y wpakować sondę y szarpie barzo w głąb.

Ha! ileż ia widziałem takich pań lesbiańskich, które mimo wszytkich swoich łechtanek a pocieranek, nie zaniechiwały przedsię nawiedzać mężczyzny! Nawet Safona, która była iakoby ich pirwszą misterkinią, czy nie ięła się miłować swoiego wielgiego miłośnika Faona, do którego aże ią mgliło? Bowiem pewna iest, iako to słyszałem od wielu białych głów, iż nie ma nic naprzeciw samca; y że wszytko to, co zażywała z inemi białemi głowami, to ieno są zabawki, aby potem dać sobie całkowitą folgę z mężczyznami; y te łechtanki służą im ieno w niedostatku chłopa. Który ieśli się im przygodzi w dobrą porę a bez osławy, poniechałyby rade swoich kompanionek, aby iść ku nim y obłapić za szyię.

Znałem za mego czasu dwie cudne y poczciwe panienki z zacnego domu, obiedwie krewniaczki z sobą, które, ligaiąc wespołek w iedney łożnicy przez czas trzech lat, wzwyczaiły się tak dobrze do oney łechtanki, iż przedstawiwszy sobie, że ta lubość musi być dosyć chuda y niedoskonała naprzeciw oney mężczyźńskiey, zaczęły smakować z nimi y zrobiły się z nich barzo źrzetelne k...y; y wyznały potem swoim miłośnikom, że nic ich tak nie rozluźniło y nie zniewoliło k'temu iak owa lechtanka, nienawidząc iey iako będącey iedyną przyczyną ich wszeteczeństwa. Wżdy, pomimo to, kiedy się natknęły na się, abo z inemi, czyniły sobie zawsze przekąskę z oney łechtanki, by tem więtszego w sobie nabrać appetytu na oną inszą, z mężczyznami. Y owo to iest, co rzekła raz iedna godna panna, znaioma mi, którą raz iey służka zapytał się, czy nie zażywała oney łechtanki ze swoią kompanionką, z którą sypiała zwyczaynie. "Ha, nie, wierę - rzekła śmieiąc się - zbyt barzo miłuię mężczyzn" ; wey przedsię czyniła iedno y drugie.

Wiem pewnego godnego szlachcica, który pragnąc iednego dnia na dworze tentować małżenstwo z barzo poczciwą panną, zapytał się o radę iedney iey krewniaczki. Ta rzekła mu otwarcie, iż straci ieno czas na, próżno; ile że, tak mi powiedała, pewna pani, którą, mi nazwała y o którey wiedziałem co nieco, nigdy nie zezwoli iey, aby miała poiąć męża. Poznałem zrazu, w czem tkwi sęk, bowiem wiedziałem dobrze, iż trzymała sobie tę pannę dla swoiego ukontentowania w domu y na strawie y strzegła iey pilnie dla własney gęby. Ów szlachcic podziękował za to rzeczoney krewniaczce, nie bez tego, iż trefnował z nią co nieco, śmieiąc się, że mówi tak w oney rzeczy zarówno dla siebie, iak y dla tamtey; bowiem y iey samey obrywał się iakiś raziczek kiedy niekiedy: w czym mi wszelako przeczyła. To zdarzenie przypomina mi niektórych, którzy podobnie trzymała sobie k...y na własność y zgoła tak ie miłuią, iż nie użyczyliby ich za wszytkie dobra świata, nawet xiążęciu, by naymożnieyszemu, ani wręcz kompanionowi swoiemu, ani przyiacielowi, tak o nie są zazdrośni iako trędowaty o swóy kubek; ba y ten przedsię użyczy go chcącemu się napić. Aliści ta dama chciała zachować ona pannę całkowicie dla siebie, nie udzielaiąc iey inym: wszelako tamta przyprawiała iey rogi ukradkiem tedy y owedy z niektóremi ze swoich towarzyszek. Powiedaią, że i łasice dotknięte są taką pożądliwością y lubią się pomiędzy samicami parzyć y społkować; od czego białe głowy miłuiące się wzaiem tą miłością bywały niegdy w hieroglificznych buxtabach wyobrażone przez łasice. Słyszałem o iedney paniey, która zawżdy ie hodowała (a która sama parała się taką miłością) y miała lubość w tym, aby widzieć one małe bestyiki społkuiące ze sobą.

Oto inszy punkt: to iest ku temu, iż te białogłowskie miłoście sprawuią się na dwoiakie sposoby; iedne przez owe pocierania y przez (iako mówi ten poeta) "geminos committere cunnos". Ten sposób nie przynosi szkody, powiedaią niektórzy, zasię gorsza iest, kiedy się przypomaga sobie instrumentami uczynionemi kształtem krzoski y które nieiedni nazwali "godmisze" Słyszałem o iednem możnem xiążęciu, iż podeźrzewaiąc dwie panie ze swego dworu, iż sobie tak wygadzaią, zastawił im zasadzkę tak skutecznie, iż ie podchwycił, tak iż iedną przyłapano na tym, iako miała przyprawionego grubaśnego pomiędzy nogami, wdzięcznie umocowanego bandeletkami dookoła ciała, tak iż zdawał się zgoła naturalnym członkiem. Tak była tym zaskoczona, iż nie miała czasu go odiąć; tak iż owo xiążę zmusiło ią, aby mu pokazała, iako one sobie to we dwie odprawują. Powiedaią, iż siła białych głów stąd pomarło, iż poczynały się im w macicy wrzody powstałe od takowych ruchów y pocirań nadprzyrodzonych. Iakoż wiem dobrze o niektórych w tey liczbie, których była wielga szkoda, bowiem były to barzo foremne a poczciwe niewiasty y panny, którym byłoby wiele lepiey płużyło mieć do kompaniey iakich godnych szlachciców, którzy dlatego nie przynoszą im śmierzci, ieno życie y zmartwychwstanie, iako nadziewam się to wyłożyć szyrzey w inem miescu; a zwłaszcza to, iż dla wyleczenia takowego cirpienia, iako słyszałem to od niektórych chirurgów, nie masz nic sposobnieyszego, iak dać ie dobrze wychędożyć wewnątrz owemi naturalnemi członkami mężczyźńskiemi, które są lepsze niż one pessary używane przez lekarzy a chirurgów z wodami do tego utworzonemi; a mimo to iest siła białych głów, które mimo utrapień, iakie w ich oczach stąd często przychodzą, nie mogą się obyć bez tych wszetecznychmachin.

Kiedy byłem na dworze, słyszałem opowieść, iż gdy królowa matka wydała rozkaz, aby przetrząść iednego dnia kownaty y walizy wszytkiego ludu pomieszczonego w Luwrze, nie oszczędzaiąc niewiast y panien, aby zobaczyć, żali nie ma gdzie broni ukrytey, a zwłaszcza pistolców (było to w czas naszych zamieszków), naszła się iedna, którey przez kapitana gwardyey pochwycono w kofrze nie krucicę, wierę, ale cztyry wielgie one godmisze, barzo wdzięcznie ukształtowane, z czego było wiele pośmiechu u ludzi, przedsię u niey wiele zawstydzenia. Znam ową pannę: rozumiem, iż żyie ieszcze; wey nigdy dobrze na twarzy nie wyglądała. Krótko rzekąc, takowe instrumenta są wielce nieprzezpieczne.

Opowiem ieszcze o dwóch paniach ze dworu, i które miłowały się miedzy sobą tak sielnie y były tak gorące w swoiem rzemięśle, iż w iakiem by kolwiek miescu się nalazły, nie mogły się ustrzec ani strzymać,aby sobie przynaymniey nie czyniły iakowychś znaków przyiaźniey abo całusków; co ie osławiło barzo mocno y dawało wieldze do pomyślenia mężczyznom.

Była z nich iedna wdowa, a druga mężata; owo ta mężata w dzień iakiegoś barzo wielgiego festu ustroiła się barzo rzetelnie y ubrała w suknię ze srebrney lamy: wżdy ich pani udała się na nieszpory, te zaś dwie weszły do iey komórki y na iey stolcu zaczęły sobie wyczyniać swoie pocieraniu tak krzepko y tak impetycznie, że stolec załamał się pod nimi y ta mężata, która była pod spodkiem, padła ze swoią piękną suknią ze srebrney lamy na wznak, wprost w basyn z plugastwami, tak iż uszkodzi laa y upaćkała się tak srodze, że nie wiedziała, iak począć, aby się wytrzeć nalepiey iak mogła; tedy podkasała się y pogoniła co narychley przebrać suknię w swoiem alkierzu, nie bez tego wszelako, że ią postrzeżono y dobrze poczuto iey ślady, tak barzo cuchnęła: z czego dość było pośmiechu u niektórych, co przeznali tę przygodę; ba,zgoła ich pani dowiedziała się o tym (która wygaszała sobie też iako y one) y uśmiała się do syta. Musiała, wierę, ta gorącość barzo znacznie ie przypierać, iż nie czekały sposobnieyszego czasu y miesca, iżby zażyć tego bez zgorszenia. Owo ieszcze można wymówić dziwczęta y niewiasty wdowy, iż miłuią te rozkosze niestateczne a czcze, nawidząc o wiele lepiey oddawać się im y spędzać nimi swoie upały niźli iść do mężczyzn y dać się przywieść w ciążę, y podać w osławę abo spędzać swóy płód, iako wiele to czyniło y czyni; y mnimaią, iż przez to nie tyle obrażała Boga y nie tak się k...ią iako z mężczyznami: owo też y iest wielga różnica wlać wodę do naczynia abo też skropić ie nieco dokoła y po brzegu. Zdaię się w tym iuż na nie. Ia nie iestem ich sędzią ani ich mężem; ieśli im się to nie widzi, mimo iż nie znałem ieszcze takich, którzy by nie byli barzo radzi, że ich żeny rozmiłowuią się w swoich kompanionkach, y chcieliby, aby nigdy nie były cudzołożczyniami barziey iako tym sposobem; iakoż prawda iest, iż takie społkowanie cale iest odmienne od onego z mężczyznami y, co bądź powieda Marcyal, nie są ono rogalami dla takiey przyczyny. Wżdy to nie są słowa ewangeliey, ieno przepowieść niestatecznego poety. Można tedy mnimać, iako powieda Lucyan, iż piękniey iest, aby biała głowa miała co nieco przymęskiego abo zgoła była szczyrą amazonką y skalaną takiem wszeteczeństwem, niż żeby mężczyzna był podany za niewiastę, iako on Sardanapal abo Eliogabał, abo siła inych tym podobnych; bowiem im więcey ma taka z mężczyzny, tym więtsze w niey iest serce a męstwo: przedsię w tym wszytkim zdaię się na wyrok bystrzey szych ode mnie.

Pan Guia y ia czytaliśmy iednego razu małą xiążeczkę po włosku, tak nazwaną O piękności, ułożoną w dyalogu przez pana Angela Fiorenkola, Florentczyka, y popadliśmy na miesce, gdzie powieda, iż niektóre białe głowy, które były uczynione przez Iowisza na początku, były stworzone wedle tey przyrody, iż niektóre poczęły miłować mężczyzn, owo ine nawzaiem cudności iedna drugiey; przedsię niektóre czyście a święcie, iako z tego rodzaiu dało się widzieć w naszych czasiech (powiodą skryba) bardzo dostoyną Małgorzatę Austryaczkę, która miłowała cudną Laodamię Fortangerę; ine zasię sprośnie a wszetecznie, iako ona Safona lesbianka, a za naszych czasów w Rzymie wielga kortezana Cencyliia Wenecyanka; y owo z przyrodzenia swego nienawidzą zaślubić męża y umykaią się od obcowania mężczyźńskiego, ile telko mogą.

W czym pan Guia przyganił autorowi powiedaiąc to być fałszem, iakoby ta cudna Małgorzata miłowała ona wdzięczną białą głowę czystem a świętem miłowaniem; bowiem skoro pomieściła swoie chęci radniey w niey niż w inych, które mogły być tak samo wdzięczne y cnotliwe iak ona, było do przypuszczenia, iż to było, aby się nią posługiwać do rozkoszy, ni mniey ni więcey iako ine czyniły; a aby pokryć ona sprosność, powiedała y głosiła, iż miłuie ią święcie, iako widzimy takich siła iey podobnych, które osłaniała swoie miłoście tym podobnymi słówkami. Oto co mnimał o tem pan Guia; kto by zasię chciał nadto rozprawiać ieszcze o tey rzeczy, ma wolność po temu.

Owa piękna Margareta była naycudnieyszą xiężniczką, iaka podczas była w krześciiaństwie. Owo tedy bywa, iż cudność z cudnością miłuią się miłością narozmaitszą w świecie, ale sprośną barziey niżli którą iną. Wydała się po raz trzeci w małżenstwo, w pierwszem zaślubiwszy króla Karła Ósmego, w drugim Iana, syna króla haragońskiego, a w trzecim xiążęcia Sabaudyey, którego zwano Pięknym: tak iż podczas zwano ich nayurodziwszą parą y naycudnieyszem stadłem we świecie; ale xiężniczka nie ucieszyła się długo tym zamęściem, bowiem on zmarł młodo y w swoiey nawiętszey piękności, z czego powzięła żal barzo niezwyczayny y nigdy nie chciała iuż dlatego iść w małżenstwo.

Ta xiężniczka kazała zbudować ów piękny kościół, który iest koło Burgu w Bressyey, iedna z nayozdobnieyszych a naypysznieyszych budowli w krześciiaństwie. Była ciotką cysarza Karła y wspierała sielnie swego siostrzeńca; bowiem chciała wszytko uspokoić, iako też ona y pani regentka uczyniły to w traktacie kambrayskim, gdzie obie się uźrzały y zeszły, wżdy słyszałem od dawnieyszych ludzi, iż cudnie było widzieć razem te dwie wielgie xiężniczki. Korneliusz Agrypa uczynił małą rozprawkę o cnocie białych głów, całą na chlubę teyże Margarety. Xiążka iest barzo piękna y nie mogła być insza dla piękności iey przedmiotu y dla autora, który był barzo niemałą osobistością.

Słyszałem o iedney znamienitey paniey, xiężniczce, która pośród dziwcząt swego orszaku iednę miłowała ponad wszytkie y barziey niż ine; czemu dziwowano się, gdyż były ine, które we wszelakim względzie przewyższały tamtą; wżdy w końcu naleziono y odkryto, iż była to hermafroditka, która iey dostarczała rozkoszy bez żadney niedogodności y osławy. To iest cale ina rzecz niż one trybady: bowiem lubość tu penetruie co nieco głębiey.

Słyszałem o iedney z nieledacyiakich będącey równie hermafroditka y która ma takoż członek mężczyźński, ale barzo drobny: mimo to podana była więcey na białą głowę, bowiem była barzo gładka. Słyszałem od niektórych wielgich medyków, iż widzieli siła takich y zawżdy były bardzo sprośne.

Tyle tedy powiem w przedmiocie tey rozprawy, którą mógłbych wydłużyć tysiąc razy więcey, niż to uczyniłem, maiąc materyią tak liczną y tak obfitą, że gdyby wszytcy rogale y żeny, które przyprawiała im rogi, trzymali się społem za ręce y mogło się z tego zrobić koło, mnimam, iż byłoby dość obszerne, aby obiąć y okolić połowę ziemi.

Za czasu króla Franciszka była stara piosenka, którą słyszałem od iedney barzo godney y wiekowey paniey, tak brzmiąca:

Zasię gdy sposobną porą

Rogale społem się zbiorą,

Móy pódzie z przodu z choręgwią a znakiem,

Ini poza nim, wasz z tyłu okrakiem,

Pełno ich wylegnie wszędzie,

Procesyia wielga będzie.

Nie chcę mimo to pokrzywdzić wielu godnych y poczciwszych białych głów mężatych, które strzegły cnotliwie y stale wiary święcie przyrzeczoney swoim mężom; owo nadziwam się uczynić osobny rozdział na ich chwałę y zadać kłam mistrzowi Ianowi Mung, który w swoiey Powieści Róży powieda białym głowom te słowa, że... taka iuż wasza białogłowska koley:

Wszytkieście k...y, z uczynku lub z woley, czym ściągnął na się taką nieprzyiaźń pań ówczesnego dworu, iż, uczyniwszy sprzysiężenie y za zgodą królowey, wzięły przedsię iednego dnia go ochlostać y odarły go z szat do goła; wżdy kiedy były gotowe go ćwiczyć, prosił ie, aby przynamniey ta, która iest nawiętszą k...ą ze wszytkich, zaczynała pirwsza: każda ze wstydu nie śmiała zacząć; owo tym strychem wykręcił się sianem od bizuna. Widziałem historyią o tem przedstawioną na starym dywanie w dawnych meblach Luwru.

Toż udał mi się y ów kaznodzieia, który każąc iednego dnia przed godną kompanią, podczas gdy hańbił obyczaie niektórych białych głów y ich mężów cirpiących być od nich rogalami, począł wołać: "Tak, wżdy ich znam, wey ich widzę y hnetki rzucę te dwa kamienie na głowę nawiętszych rogalów w kompaniey!" Toż gdy udawał, iż ie rzuca, nie było mężczyzny na onym kazaniu, aby nie spuścił głowy abo nie wystawił naprzód płaszcza, kapuzy abo ramienia, iakoby chroniąc się od ciosu. Przedsię ów, powstrzymuiąc ich, rzecze: "Nie mówiłżem wam? Mnimałem, iż iest dwóch abo trzech rogalów na molem kazaniu; ale wedle tego, co widzą, nie masz ani iednego, który by tu nie miał rogów."

Owo, co bądź mówią ci zbytnicy, bywałą barzo cnotliwe a poczciwe białe głowy, które, gdyby przyszło wydać bitwę odmiennym od nich, wygrałyby, nie dla liczby, wierę, ale dla cnoty, która zwalcza y pokonuie z łatwością swoich adwersarzów.

Y ieśli ów rzeczony mistrz Ian z Mung gani te, które są k...ami z woley (iako tamten ie nazywał), mnimam, iż trzeba ie radniey chwalić y wynosić do niebios, ile że, płonąc tak gorąco wewnątrz ciała y duszy y nie przywodząc rzeczy do skutku, okazuią swoią cnotę, stałość y gómość swoiego serca, woląc radniey gorzeć y strawiać się we własnych ogniach y płomieniach iako fenix rzadki niźli zgrzyszyć y splamić swoią cześć: y iako ów biały gronostay, który barziey woli umrzeć niż pokalać się (godło barzo znamienitey damy mi znaiomey, ale przedsię źle od niey praktikowane), skoro, maiąc w swey mocy likarstwo na to, zwalczała się tak mężnie y skoro nie ma pięknieyszey cnoty ani zwycięstwa iako niewolić y zwyciężać samego siebie. Mamy o tym barzo wdzięczną historyią w Stu opowiastkach królowej Nawarry o oney poczciwey paniey z Pampeluny, która będąc w swey duszy y z woley sk...oną y gorzeyąc miłością do Dawana, tak cudnego xiążęcia, wolała radniey umrzeć od swego ognia niźli szukać dla się likarstwa, iako mu to umiała barzo dobrze powiedzieć w ostatnich słowach przed śmierzcią. Owo ta poczciwa y piękna pani zadała sobie śmierzć bardzo niesłusznie y niesprawiedliwie: y iako słyszałem ku temu przedmiotu od iednego barzo godnego pana y godney paniey, nie było to bez obrażenia boskiego, skoro mogła się była wybawić od śmierzci. Wżdy upędzać się za nią y przybliżać ią tym sposobem to nazywa się często zabić samego siebie; iako iest wiele iey podobnych, które przez takie strzemięźliwości y hamowania się od tey rozkoszy spowoduią sobie śmierć y dla ciała, y dla duszy. Wiem od barzo wielgiego lekarza (y mnimam, iż o tym dał takąż lekcyią y naukę wielu godnym białym głowam), że ciała ludzkie nie mogą zgoła nigdy miewać się dobrze, ieżeli wszytkie ich członki a części, od nawiętszych aż do napoślednieyszych, nie czynią po społu swoich ćwiczeń a czynności, iakie roztropna natura im nakazała dla ich zdrowia, y nie czynią spólnego stroiu, iakoby koncert kapeli muzyckiey; owo nie masz w tym dobra, gdy niektóre z rzeczonych części y członków pracuią, ine zasię gnuśnieią; tak iako w rzeczypospolitey trzeba, aby wszytcy oficyierowie, rękodzielnicy, rzemieślnicy i ini czynili swoią robotę iednomyślnie, nie leniąc się y nie opuszczaiąc iedni na drugich, ieśli się chce, aby szła dobrze y aby iey ciało było zdrowe y całe: tak samoż iest y z ciałem ludzkiem.

Takie wdzięczne białe głowy, k...y w duszy, a czyste ciałem, zasługuią na wiekuiste pochwały; przedsię nie te, które są zimne iako marmor, miętkie, gnuśne y nieruchawe barziey niż ten kamień y nie czuią swoiego ciała, nie maią żadney wilgoci (ieśli wszelako są takie), które nie są ani piękne, ani pożądane y iako powieda poeta:

...Casta quam nemo rogavit.

- "Czysta, bowiem nigdy nie była proszona." K'temu znam iedną znamienitą panią, która mawiała niektórym z swoich kompanionek, rozumiem, co urodziwszych: "Bóg mi wyrządził wielgą łaskę, iż nie uczynił mnie piękną iako was, moie panie; bowiem tak samo iak wy parałabych się sprosnością y byłabych ladaco iako wy." Z oney przyczyny można wżdy chwalić owe piękności tak czyste, skoro taka iest ich przyroda.

Barzo często także zdarza nam się zawieść na takich białych głowach: bywaią owo, które widząc tak mizerne, nikczemne, chudzięta, zimne, utaione, skurczone y skromne w swoich słowiech y w swoich szatkach surowych, wzięłoby się ie za święte y barzo cnotliwe niewiasty; a które przedsię są na wewnątrz y z woley, a na zewnątrz y z dobrego skutku źrzetelne y krzepkie k...y. Ine widzimy, które przez swoią zalotność y płoche słówka, poruszenia swowolne y ubiory świeckie a ozdobne wzięłoby się za barzo sprośne y gotowe zwolić się chłopu bogday zaraz; przedsię cieleśnie są barzo cnotliwe białe głowy wobec świata: iak iest po kryiomu, trzeba się w tym zdać na prawdę tak ukrytą.

Przyczyniłbych siła przykładów, które widziałem lub słyszałem o nich, ba zadowolnię się przyczytaniem tego oto, który podaie Tytus Liwiusz, a lepiey ieszcze Bokacyusz, o iedney wdzięczney paniey rzymskiey mianem Klaudyna Kwintyna, która okazowuiąc się po Rzymie barziey od inych w szatach wspaniałych a mało skromnych y w swoich obyczaiach wesołych y swowolnych barziey świecko, niż iey przystało, podała się w barzo szpatną osławę wedle czci swoiey; wżdy kiedy przyszedł dzień przyięcia bogini Cybeli, zgasiła owa swóy despekt ze wszytkim: bowiem ponad wszytkie ine odniosła cześć y chlubę przyiąć ią wychodzącą ze statku, dotknąć iey y zawieść do miasta, czemu wszytcy niepomału się zdziwili; bowiem było powiedziane, iż naypoczciwszy człowiek y naypoczciwsza biała głowa godni maią być takowego urzędu. Oto iak świat obłądził się naprzeciw wielu naszym paniom. Trzeba wprzódy barzo ie znać y zbadać, zanim się ie osądzi, tak w ieden, iako y drugi sposób. Owo, zanim rzecz zakończę, godzi mi się wymienić iną wdzięczną cnotę y osobność, iaką niesie z sobą stan rogaty; którą wiem od iedney barzo godney y foremney paniey y z nieledacyiakich; za czym, gdy raz iednego dnia wszedłem do iey kabinetu, naszłem ią w chwili, gdy własną swą ręką kończyła pisać powiastkę, którą pokazała mi nie drożąc się, ile że byłem z iey dobrych przyiaciół y nie kryła się przede mną; a pani była barzo trefnie y bystro mówiąca y barzo ćwiczona w miłości; przedsię rozpocznienie powiastki było takie:

"Zdaie się - mówiła - iż miedzy inemi wdzięcznemi przymiotami, takie rogalstwo może nieść ze sobą, daie ono nam okazyią dobrego poznania, iak wdzięcznie dowcip pracuie dla rozkoszy y ukontentowania natury ludzkiey, ile że to on iest, który czuwa y który wymyśla, y kształtnie chytrości potrzebne, aby iey uczynić zadość, przy czym natura ieno dostarcza chuci a pożądania zmysłów; on dowcip uczy, iako można osłonić się tyloma chytrościami y podstępami praktikuiącemi się w rzemięśle miłości, które iest nie czym inym ieno rzemięsłem przyprawiania rogów; bowiem trzeba oszukać męża zazdrosnego, podeźrzliwego a gwałtownika; trzeba oszukać y zasłonić oczy nabarziey rychłym w przewąchaniu złego y oćmić nabarziey chciwych domacania prawdy; podać do wierzenia wierność tam, gdzie nie ma ieno same oszukaństwo; samą szczyrość tam, gdzie nie ma ieno cygaństwo, y samą obawę, gdzie nie ma ieno swa wola: owo, we wszytkich tych trudnościach y aby podołać tym mozołom, to nie starczy tutay przyrodzoney człowieczey cnoty: pirwszeństwo musi tu przypaść dowcipowi, który dostarcza rozkoszy y sporządza więcey rogów niźli ciało, które ie zasadza y hoduie."

Otoć są własne słowa y rozprawy tey paniey, zgoła nie zmienione, któremi rozpoczyna swoią opowiastkę, uczynioną o iey samey; ieno ią przyciemniła odmienionemi imiony; w którey kryśląc amory oney damy y pana, z którym miała sprawę, y aby przyść do tego y do samey doskonałości, przytacza, iż pozór miłości daie ieno sam pozór ukontentowania. Iest on całkowicie bez smaku aż do swoiego zupełnego nasycenia y posięścia y barzo często mnima się, że ono iuż zaszło aż do tey ostateczności, kiedy się iest barzo daleko od swoiey korzyści; y za całą nagrodę zostaie wówczas ieno czas stracony, z którego czyrpie się żałość niezmierną.

Trzeba dobrze zapisać y zważyć ostatnie słowa, bowiem trefiaią w samo sedno y iest tu naco pomstować. Wżdy nie ma nic, iedno nasycenie w miłości, y dla mężczyzny, y dla białey głowy, aby nic nie żałować z minionego czasu. Owo dlatego ta godna dama, pisząca tę opowieść, dała schadzkę swoiemu służce w lesie, gdzie często chadzano na przechadzkę, w iedney barzo cudney alei, przy wniściu do którey zostawiła swoie dworki, y idzie potkać go pod iednym wdzięcznym a rozległym dąbem; bowiem to było w lecie. "Tamże - powieda w opowieści dama własnemi słowami - nie trzeba mieć wątpienia, iż sobie pofolgowali co nieco y wystawili nieiaki piękny ołtarz ubogiemu mężowi w świątyni Kreatona, mimo że nie byli w Delos", któren ołtarz był cały uczyniony z rogów: pomyślcie, co za krzepki towarzysz był ten, który go ufundował.

Oto iak ta pani dworowała sobie z męża, równie dobrze w swoich pismach, co w swoich uciechach y uczynkach. Y trzeba dobrze miarkować sobie te słowa: barzo są warte tego, będąc powiedziane y napisane przez tak bystrą y godną białą głowę.

Opowieść o tym iest barzo foremna, którą chętnie bych tutay włożył y pomieścił; ba iest przydługa, bowiem uradzania o tym, zanim do samey rzeczy przyszło, są piękne y także długie; w których owa pani swemu służce, schlibiaiącemu iey barzo, wyrzuca, iż więcey iest w nim działania świeżey a przyrodzoney chuci niźli iakoweyś osobney zacności, która by w niey była (mimo iż była z barzo urodziwych y nie leda iakich), y aby zwalczyć to mnimanie, niewola było służce czynić wielgie dokumenty swey miłości, które są barzo dobrze wyszczególnione w tey opowieści: y gdy się potem zgodzili, widzi się chytrości, podstępy y oszukaństwa miłosne wszelakiego rodzaiu, y naprzeciw mężowi, y naprzeciw całemu światu, które są wszytkie barzo wdzięczne y barzo obrotne.

Prosiłem tę godną białą głowę, iżby mi dała odpis tey powiastki; co uczyniła barzo chętnie, ieno nie chciała, aby kto iny sporządził odpis niż ona sama, z obawy zdrady; który odpis troskliwie przechowywani.

Ta pani miała racyią, iż przyznawała tę cnotę a właściwość rogalstwu; bowiem zanim zaczęła się parać miłością, była barzo mało zmyślna; zasię posmakowawszy iey stała się iedną z nayprześcipnieyszych y bystrych pań we Francyey, tak ku temu przedmiotu, iako y ku inym. Y zaprawdę nie ią iedną widziałem, która się zmężniła w dowcipie przez zakosztowanie miłości, gdyż znałem ich niezmierną mnogość barzo głupich y barzo tępawych w swoich początkach; ba nie wyszedł rok, iak bawiły w akademicy Kupidona y Wenery, iego pani matki, kiedy wychodziły z niey wieldze bystre y barzo do rzeczy we wszytkim; owo, co do mnie, nigdym nie widział k...y, by nie była barzo bystra y nie miała w głowinie oleiu podostatkiem. Ieszcze uczynię to zagadnienie: w iakiey porze roku czyni się więcey rogalów y iaki iest naysposobnieyszy czas do miłości y do nadwerężenia niewiasty, wdowy abo panny? Wierę, naypospolitszy głos iest, że nie ma do tego iak wiesna, która obudzą ciała y duchy uśpione po zimie markotney a melankoliczney; owo skoro wszytkie ptaszki a źwirzęta cieszą się y wszytkie zagaiaią swoie miłoście, osoby ludzkie, które maią insze zmysły y czucie, uczuwaią to ieszcze sielniey, a zwłaszcza białe głowy (wedle mnimania wielu philosophów i medyków), które wchodzą wówczas w goręcszą żarkość w miłowaniu niż w każdych inych czasiech, iako to słyszałem od niektórych godnych y urodziwych pań, a zwłaszcza od iedney barzo wielgiey, że nie potrzeba zgoła, skoro nadeydzie wiesna, być do tego nagloną y zagrzewaną iako w iney porze; y mówiła, że czuie, iak trawy kiełkuią, y rży za tym iako klacze y konie, y musi tego posmakować, inaczey by wyschła z tesznoty; co też czyniła, uręczam wam za to, y wówczas była nabarziey iurna a sprośna. Toteż trzy czy cztyry miłoście, iakie miała w swoiem życiu (rozumiem te, na które patrzyłem), zawięzywała ie na wiosnę, y nie bez kozery: bowiem ze wszytkich miesięcy w roku miesiąc kwietny a maiowy nabarziey są poświęcone y przypisane Wenusowi y wonczas radniey niż wprzódy poczynała urodne białe głowy sposobić się, wdzięczyć a stroić nadobnie, trefić się płochawo, odziewać lekuchno; rzekłbych, iż wszytkie te nowe odmiany y szatek, y sposobów mierzą ieno ku samey iurności y ku zaludnieniu ziemi rogalami y zaganiała ku tey rzeczy, równie dobrze, iako niebo y powietrze wydaie lataiące stworzenia w kwietniu a maiu.

Wżdy także nie myślcie, iż urodne białe głowy, panny a wdówki, kiedy w swoich przechadzkach po lasach, galach, królikarniach, parkach, łąkach, ogrodach, zaroślach y inszych uciesznych miescach ze wszytkich stron widzą ieno, iak źwirzęta y ptaki czynią igraszki miłosne y błazenkuią ze sobą chutliwie, iż, powiedam, one nie doznaią stąd osobliwych świerzbiączek w swoiem ciele y nie rade by co rychley oglądać się za likarstwem. Owo to iest iedną z przekonuiących perswazyi, iakie czynią sobie niektóre miłośniki a miłośnice, gdy widzą się bez gorącości y bez płomienia, y bez miłości, kiedy sobie ukazuią źwirzęta a ptaszki, tak polne, iak y dworskie, iako wróble y gołębiowie domowi, a tak iurne, iż wszytko ieno parzy się, płodzi, poczyna y gzi się, nawet zgoła drzewa y rośliny. Y oto co umiała wyłożyć iednego dnia nadobna pani iszpańska kawalerowi pewnemu, oziębłemu lub nadto ziętemu szacunkiem: "Ea, gentil cavallero, mira como los amores de todas suertes se tratan y triunfan en este verano, y V.S. queda flaco y abatido." Co znaczy: ,,Patrzcie, mości kawalerze, iako wszytkie rodzaie miłości budzą się a triumphuią z tą wiesną; a wasza mość przedsię zostaiecie gnuśnym a opieszałym."

Wiesna, gdy minie, zostawia miesce latowi, które przychodzi potem y wiedzie z sobą swoie upały: wżdy owo iedną gorącość iako przywodzi drugą, tedy y biała głowa podwaia swoią; y żadne odświżenie nie może iey odiąć teyże tak skutecznie iako ciepła a przymętna kąpiółka z nasienia wenericznego. Nie przeciwne bowiem przeciwnem się leczy, ale przedsię podobne podobnem; bowiem chociaby każdego dnia się kąpała y nurzała w nabarziey iasnem źródle całego kraiu, to nie pomaga, ani żadne letkie odzienie, iakie by kładła, aby się ochłodzić, y żeby ie podkasała ile zapragnie, ba nawet zrzuciła gatki albo kładła zapaskę na siebie nie opinaiąc iey na spódnicę, iako wiele czyni. Y to iest nagorsze, bowiem w takiem stanie pozierała na się, dziwuią się sobie y oglądała się w piękney światłości słońca, tak iż widząc, iak są piękne, białe, iędrne, wymuskane y pulchniutkie, popadała podczas w chuć y w pokuszenie; w czym trzeba im iść do samca albo zgorzeć zgoła żywcem, jako to się widywało nieczęsto; wżdy byłyby też barzo głupie to czynić. A za się kiedy się pokładną we swoich wdzięcznych łożniczkach, tedy, nie mogąc ścirpieć ani deków, ani prześciradeł, ligaią, podkasawszy koszule, wpółnago; przedsię rano, kiedy wschodzące słońce pada na nie y kiedy zaczną po sobie pozierać ieszcze lepiey, do sytości, ze wszytkich stron y po wszytkich częściach, żądaią barzo swoich miłośników y czekała ich. Którzy ieżeli trafunkiem przybędą w takim momencie, zaraz ich wdzięcznie witaią, przyimuią a obłapiaią: "Bowiem wówczas - powiedaią białe głowy - to iest barzo nalepsze obłapienie y lubość ze wszytkich terminów dnia", "ile że - mówiła mi barzo wielga pani - p...a iest dobrze źrała z przyczyny lubego ciepła y ognia nocy, który ią tak dobrze ugotuie a przysmaży, iż iest od tego wiele lepsza y smakowita." Powieda się wszelako w starożytnym przysłowiu: "W czerwcu a lipcu gęba wilgotna, a krzoska sucha"; ieszcze przyczyniaią do tego y sierpień: to rozumie się dla mężczyzn, którzy popadaią w nieprzezpieczeństwo, kiedy rozgrzewała się nadto w tych czasiech, a zwłaszcza kiedy iest słońce w znaku psa y pora kanikularna, przed czym też powinni się wystrzegać; przedsię ieśli chcą się spalić przy własney świcy, ich szkoda. Białym głowom nie grozi nigdy taka niedola, bowiem wszytkie miesiące, wszytkie pory, wszytkie czasy, wszytkie znaki są im dobre.

Owo nadchodzą dobre owoce lata, które zdawała się, iż powinny orzeźwić te godne y przygoręcsze panie. Niektóre, iako widziałem, iadaią ich mało, ine przedsię więcey. Wżdy nie widziano stąd odmiany w ich gorącości ani u iednych, ani u drugich, ani u strzymuiących się, ani u pożywaiących; bowiem (co nagorsza) ieżeli są niektóre owoce zdatne do orzeźwienia, iest, wierę, siła inych, które ozgrzewaią ieszcze barziey, y tych białe głowy imaią się nayczęściey, iako to niektórych ziół, które są ze swoich własności dobre y miłe do pożywania w zupach a sałatkach, y iako szparagów, karczochów, grzybów, trufli, rydzów a dyni, y potraw z świeżego mięsiwa, które kuchty z ich rozkazania umieią barzo dobrze doprawiać a sposobić dla smaku a pobudzenia iurności y które lekarze również dobrze umieią im zalecać. Wszelako gdyby ktoś dobrze znaiący a bywały wziął na się rozszerzyć się nad tą materyią, dopełniłby tego pewnie wiele lepiey ode mnie.

Ano, kiedy się wstanie od tego smacznego iadła, dzierżcie się na baczności, bidni miłośnicy a mężowie. Owo ieśli nie iesteście dobrze przysposobieni, hnet podacie się sami w ohyzdę y barzo często porzucą was, aby oglądać się za nowym.

To nie iest wszytko; bowiem do tych nowych owoców y iarzyn ogrodowych a polnych trzeba dodać dobre, smakowne pasztety, wymyślone od nieiakiego czasu, z mnogością pistaszów, pinionków a inych specyfików aptycznych łudzących, ba, zwłaszcza grzebieni a iąder kogucich, które lato wydaie y przynosi w więtszey obfitości niźli zima y ine pory roku; y więtsza się zazwyczay czyni rzeźba tych wdzięcznych a małych kogutków niż w zimie starych kogutów, iako iż nie są tak smaczne y sposobne iako młode, które są gorące, żarkie y iurnieysze od inych. Oto, miedzy inymi, iedna z dobrych radości y pomyślności, iaką lato przynosi miłośnikom.

Owo onych pasztetów tak subtylnie wymieszanych z tem y z owem a onych małych kogutków, a denek karczochów, a trufelków, a inych łakotek łudzących używaią często niektóre białe głowy, iako słyszałam; które, kiedy ie pożywaią y wkładaią w misę rękę abo grabki y łowią, co się trefi, za czym, podnosząc y wkła daiąc do gęby abo karczocha, abo truflę, abo pistasza, abo grzebyk koguci, abo iny kawałek, powiedaią z żałością a smutkiem: "Nula!"; zasię kiedy napotkała one wdzięczne iąderka kogucie y położą ie na ząb, rzeką z wesołością wielgą: "Pełny!"; iako się czyni w oney grze w loteryią we Włoszech y iak gdyby wydostały y wygrały iakowyś klenot barzo cenny y bogaty.

Tedy chowaią za to wdzięczność do onych małych, żarliwych kogutków, które wydaie lato wraz z połową wszakże iesieni, którą liczę tu do lata; iakoż te daią nam siła y inych owoców, y małych ptaszynek, będących sto razy goręcszemi niżeli zimowe y owe z drugiey połowy iesieni, bliskiey y sąsiedniey z zimą; które pory można y trzeba zespolić razem, bowiem nie trefi się w nich zebrać tak dobrze onych zacnych ziół w całey ich mocy ani inych rzeczy w goręcszey porze, chocia y zima siłuie się, aby wydać co może, iako one dobre karczochy zimowe, które wytwarzaią wiele sielnego ciepła y pożądliwości, bądź to surowe, bądź gotowane, nawet wżdy one małe, iudzące osty, któremi osłowie się żywią y poskakuią tem chutniey na siebie; które osty w lecie są przytwarde, przedsię w zimie miętkie a delikatne, z których się czyni barzo grzeczne sałaty świeżo wymyślone. Y, prócz tego wszytkiego, szuka się ciągle za dobrymi specyałami u aptykarzy, droguistów y inych pachnidlarzy, tak iż nic nie iest przepomniane, tak dla onych pasztetów, iako dla onych bulionów.

Y nie maią się przyczyny uskarżać białe głowy na niedostatek swoiey gorącości w zimie przez owe sposoby y podsycania iey co tylko wlezie. "Bowiem - powiedaią same - skoro troskamy się o to, aby trzymać ciepło zwierzchność naszego ciała przez ciężkie odzienie a zacne futerka, czemu nie miałybychmy tak samo czynić y z wnątrzem?" Mężczyźni powiedaią także: "Y na co im się zda nakładać ciepłość na ciepłość, iako iedwab na iedwab, wbrew prawodawcom, kiedy iuż same z się do- syć są gorące, y w każdey porze, kiedy się ie chce uszczknąć wedle tego, zawżdy są gotowe k'temu iuż z samey przyrody swoiey, bez namnieyszego przypomagania umyślnemi sztukami? Na co to się zda? Możebna owo, iż się lękaią, że ich krew rozpalona a wrząca zepsułaby się y zakrzepła w żyłach, y stała się zimna a lodowata, ieśli się iey nie podsyci, ni mniey ni więcey iako krew pustelnika, który żywie iedno korzonkami."

Owo pozwólmy im czynić: dobrać to iest dla tęgich pachołków; bowiem, bywszy w tak częstym rozparzeniu, za namnieyszą zaczypką miłosną, iaką się im wyda, iuż wżdy są poimane, a panowie niebożęta mężowie ustroieni w rogi nie gorzey iakich satyrów. Wżdy ieszcze lepiey czynią one zacne białe głowy! Ze swoich dobrych pasztetów, bulionów a poliwek udzielaią niekiedy z litości swoim miłośnikom, iżby byli iurnieysi y nie nazbyt mdli, kiedy przydzie do potykania, y aby ich czuły w sobie lepiey, y korzystały z nich szczodrzey; y takoż daią im przepisy, aby ie przyrządzali w swoiem oddzielnem iedle: na czym niektórzy się oszukali, iako słyszałem opowieść o iednym dwornym szlachcicu, który, spożywszy taką swoią poliwkę y przyszedszy barzo zadufały w sobie potykać się ze swoią lubką, groził iey, iż ią nader sielnie wyobraca, iako że zażył iey poliwkę y poiadł z iey pasztetu. W czym mu odpowiedziała: "Wżdy ledwie mi wy-godzicie wedle mey ochoty, a i to, wierę, nie wiem"; owo kiedy się obłapili y zwarli, te smakołyki posłużyły mu ieno na dokonanie nie więcey dwóch potykań. Na co mu rzekła, iż abo iego kuchta źle go obsłużył, abo poskąpił onych drogów a mixturów, iakie były potrzebne, abo iż nie zaprawił wszytkiego iak przynależy do wielgiey medicyny, abo iego ciało podczas było źle usposobione, aby ią przylać y z powrotem wydzielić: ano tak sobie dworowała z niego. Wszytkie zioła wszelako, wszytkie specyfiki, wszytkie mięsiwa a medicyny nie są sposobne dla wszytkich, u iednych działaią, u drugich nula. Przedsię widziałem białe głowy, które iedząc one iątrzące potrawki y kiedy z niemi trefnowano, iż przez ten sposób może przyść nadmierna przysada w gorącości y zgoła coś niepomiernego z mężem abo z miłośnikiem, abo iakowąś zmazą nocną, powiedały, klęły się y twirdziły, iż dla takiego iadła pokusa im stąd nie przychodziła w żadnym sposobie. Bóg ie tam wie! może trzeba im było takową gwarą zastawiać się z chytrości.

Owo te znów białe głowy, które trzymaią za zimą, powiedaią, że co się tyczę poliwek y rozgrzywaiących potrawek, znaią dosyć przepisów, aby ie sporządzać równie dobrze w zimie, iako w inych porach roku. Dosyć w tym są wypraktikowane; y powiedaią o tey porze, iż do miłości iest barzo sposobna; bowiem zgoła tak, iak zima iest ciemna, posępna, nierozgwarliwa, zaciszna, odsunięta od uciech y pokryta, tak też musi być y z miłością, y trzeba, aby była czyniona potaiemnie, w miescu przytainym a ciemnym, czy to w alkierzu ustronnym, czy w kącie przy kominku kole dobrego ognia, który, gdy się przy nim blisko y długo trzymać, rodzi tyleż gorącości wenericzney co y letnie słońce.

Ażaż nie dobrze też iest w zakamarku kole ciemnego łóżka, dokąd oczy inych osób (ile że grzeią się wpodle ognia) przenikaią barzo niecałkowicie; abo też owi, siedząc wpodle na skrzyniach y na łożach po kątkach, takoż się bawią miłośnem rzemięsłem; abo też widząc, iako się trzymaią blisko iedni drugich, mnima się, iż to z przyczyny zimna y aby trzymać się barziey ciepło: przedsię owi czynią słodkie rzeczy, ile że pochodnie stoią z boku dobrze odsunięte abo na stole, abo na kredency.

Co więtsza, co lepszego, iako kiedy się legnie wespołek w łożu? Wżdy to wszytkie rozkosze świata dla miłośników a miłośnic ściskać się y zaplatać o się, tulić się a całować, wgłębiać się iedno w drugie chroniąc się przed zimnem, nie na trochę, ba na długo, y rozgrzywać się słodko, nie czuiąc zgoła onego zbytniego upału, iaki daie lato, y pocenia nadmiernego, które barzo iest zawadą w tych parzonkach miłości: bowiem miasto żeby uradzać o sobie z bliska y zaciskać się, y stulać ciasno, trzeba się trzymać wolno y barzo na osobności. A co iest nalepsze, powiedaią białe głowy wspiraiąc się w tym na mnimaniu lekarzy, iż mężczyźni są sposobnieysi, goręcsi i iurnieysi do tego wszytkiego w zimie iako w lecie.

Znałem niegdy barzo wielgą xiężniczkę, która była pani sporego dowcipu y mówiła, y pisała nieledacyiako. Owo iednego dnia wzięła przed się napisać stance na chłubę y pochwałę zimy y iey cnót ku miłowaniu. Można mnimać, iż nalazła ią w tym dla się barzo pomyślną y sprzyiaiącą. Były te stance barzo trefnie napisane y długo chowałem ie w moiem sekretarzu; y wiele bych dał, by ie mieć tutay y móc ie tu zamieścić: uźrzałoby się y zauważyło niepoślednie cnoty zimy, iey właściwości y osobności dla onych igrów miłosnych.

Znałem iedną barzo wielgą panią y z nayurodnieyszych, która, świeżo owdowiawszy, udawała, iż nie chce (dla swoiego nowego ubioru y stanu) chodzić po wieczerzy na dwór ani na bale, ani w godzine spoczynku królowey; owo, aby iey nie mnimano być zbyt świecką, nie ruszała się z kownaty, pozwalała iść każdemu y każdey na tańce abo wysełała ich zgoła y syna swoiego, y wszytkich, y schroniła się do alkowy; y tam iey miłośnik, z dawna nawidzony, miłowany y uszczęśliwiony przez nią, gdy była ieszcze w małżenstwie, przybywał; abo też powieczerzawszy z nią nie ruszał się y życzył dobrego wieczora swoiemu szwagrowi, który był w gwardyey pałacowey; y tam uświadczał iey a odnawiał swoie dawne miłowanie, y wypróbowywał nowe do drugich zaślubin, które spełniły się następnego lata. Iako rozważyłem późniey wszytkie te okoliczności, mnimam, iż ina pora nie byłaby tak sposobna po temu iak zima, y iako to słyszałem od iedney z iey dworek.

Owo, aby z tym skończyć, powiedam y twirdzę: iż wszytkie pory roku sposobne są dla miłości, kiedy się ich zażyte należycie y wedle humorów mężczyzn y samic, którzy rzecz podeymuią: bowiem tak samo iako woyna Marsowa czyni się we wszytkich porach y o każdym czasie y rozdaie swoie zwycięstwa, iako się iey podoba y także iako nayduie swoie zapaśniki dobrze przysposobione y zadufałe w siebie dla wydania bitwy, tak samo czyni i Wenera, wedle tego, iak nayduie woysko miłośników a miłośnie dobrze przystroione do walki: y pora nic tu nie czyni, ani iey podięcie, ani wybór nie maią więtszey wagi; wżdy nie więcey też płużą ich zioła ani ich owoce, ani ich drogui y droguiści, ani iakiekolwiek wymysły, takie czynią iedne y drugie, bądź aby wzmóc swoią gorącość, bądź to aby ią uśmierzyć. Bowiem, ku przykładu, wiem iedną wielgą panie, którey iey matka (znaiąc, iż iest krwi gorącey a wrzącey, która by ią zawiodła kiedyś prosto na drogę bordelu) od naymłodszego wieku przez przeciąg trzydziestu lat dała iey używać, zwyczaynie przy wszytkich posiłkach, soku z kwaśnice nazwaney we Francyey szczawiem, czy to w mięsiwach, czy to w zupach y bulionach, czy to do picia, w wielgich ważkach z uchem, bez iney rzeczy domieszaney; prosto wszytkie sosy były z soku szczawiowego. Owo próżnia się bawiła w te wszytkie ostudzaiące filtry; bowiem była z oney paniey w końcu co nawiętsza y co nayznamienitsza k...a y która nie potrzebowała zgoła owych pasztetów, o których powiedałem, aby nabrać w sobie gorącości, bowiem ma iey dosyć; przedsię mimo to tak samo łasa iest na nie iako y ine.

Owo bieżam ku końcu, mimo iż mógłbych rzec więcey y mógłbych więcey przyczynić racii a przykładów; przedsię nie trzeba tak się bawić przy ogryzaniu teyże samey kości; a także iż oddaię pióro inemu lepszemu rozprawcy ode mnie, który potrafi podtrzymać stronę iednych y drugich pór roku: w czym powołuię się na życzenie a chęć, iaką czyniła iednego razu pewna nieledacyiaka dama iszpańska, która pragnęła y życzyła stać się zimą, kiedy pora przydzie, a iżby iey miłośnik był ogniem, aby, kiedy by przyszła ogrzać się do niego w onem wielgiem zimnie, iakie by czuła, iżby on miał tę rozkosz ogrzewać ią, a ona przyimować iego ciepło przy onym ogrzaniu y, co więtsza, nachodzić a ukazować się iemu często y do smaku, grzeiąc się podkasana, rozkraczona y z przestronnemi udami y nogami, iżby mógł uczestniczyć w widoku iey wdzięcznych członków, ukrytych zwyczaynie pod iey bielizną y szaty, iżby ią mógł ogrzewać ieszcze lepiey y utrzymywać w niey iey inszy ogień wnętrzny y iurną gorącość. Potem żądała, iżby się stała wiesną, a iey przyiaciel ogródkiem całym w kwiatach, któremi by sobie zdobiła głowę, swoią nadobną szyię, swoie wdzięczne piersi, ba, zgoła tarzałaby pomiędzy niemi swoie wdzięczne ciałko, całe nagie, w prześciradłach.

Tak samo chciała stać się latem, a owo by iey miłośnik był źrzódłem iasnem abo ślniącem strumykiem, aby ią przyiąć w swoie piękne y rzeźwe wody, kiedy by szła kąpać się y igrać we wodzie, y barzo całkowicie dać się iemu oglądać, dotykać, obmacować y obracać wszytkie iey członeczki wdzięczne a chutliwe.

Przedsię, ku końcu, pragnęła na swoią iesień wrócić do pirwszey swey postaci y stać się białą głową, a iey miłośnik mężczyzną, aby znowu oboie mieli zmiarkowanie, dowcip a rozum, aby pozierać a rozpamiętować całe minione ukontentowanie y żyć w onych wdzięcznych wyobrażeniach a rozpamiętywaniach upłyniętyeh y aby wiedzieć a uradzać z sobą, iaka pora im była barziey sposobna a rozkoszliwa.

Oto iako ta godna biała głowa rozdzielała y zważała pory roku; w czem zdaię się na osąd lepiey rozprawiaiących, które z tych czterech postaci mogą być iednemu abo drugiemu słodsze a pożądańsze.

Owo teraz iuż rozmyślnie umykam się od tey rozprawy. Kto zechce poznać w tym więcey y o rozmaiłem przyrodzeniu rogalów, niechay poszuka oney starey piosnki, którą przed iakiemi piętnastu abo szesnastu laty ułożono na dworze o rogalach, a którey przyśpiewka iest:

Rogal wiedzie drugiego,

przedsię obay w biedzie;

Rogal rogala wiedzie.

Proszę wszytkie białe głowy, które wyczytała w tym rozdziale niektóre powiastki (ieśli przypadkiem przyda na to), aby mi przebaczyły, iże są nieco na przytłustym rosole y smaku, przedsię nie byłbych umiał przystroić ich barziey skromnie, zważywszy, iakiego sosu im potrzeba.

Y więcey ieszcze powiem, że byłbych przyczynił inych, ieszcze barziey przyostrszych y smakowitszych, gdyby nie to, iż nie mogąc ich dobrze zacienić wdzięczną skromnością, obawiałbych się zgorszyć poczciwe białe głowy, które podeymą ten trud, a uczynią mi ten zaszczyt, by czytać moie xięgi. Wżdy powiem wam więcey, iż te opowieści, które tu zamieściłem, to nie są lada iakie baiędy ze wsiów a miasteczek, ale pochodzą z samego zacnego a dostoynego miesca; y nie iest w nich rzecz o ledacyiakich y nikczemnych osobach, iako że nie chciałem, się parać inemi iak tylko wielgimi a wspaniałymi przedmioty, chocia rzeczenie moie może iest poślednieysze; owo, nie nazwawszy nikogo po imieniu, miumam też, iż nikogo nie podałem w osławę.

Wy, co mężów w rogate źwirzęta zmieniacie,

Białe głowy, wytrwaycie w zbożnem waszem dziele,

Bowiem ieśli ich w ludzkiey zostawicie szacie,

Wciąż by nad wami chcieli dzierżyć kuratelle,

Zasię w ielenim kształcie, barzo cudnym prawie,

Wżdy w lasiech wpodle domu pasą się łaskawie.

Ci, co by chcieli ganić białe główki lube,

Co z mężów swych rogale czynią potaiemnie,

Z krzywdą ie ganią, owo blazgoniąc nikczemnie,

Bowiem te w miłosierdziu swoiem maią chlubę:

Gdy strzegą pilnie prawa o daniu iałmużny,

Nie lza po hipokrycku hałas czynia id="filepos352969"> próżny.

Koniec wersji demonstracyjnej.

STARE RYMY O GRZE MIŁOŚCI, KTÓRE NALAZŁEM W DAWNYCH PAPIERACH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZPRAWA WTÓRA

WPROWADZENIE W MATERYĄ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ARTYKUŁ PIRWSZY

O DOTYKU W MIŁOŚCI

Owo co do dotyku, wierę, trzeba przyznać, iż barzo iest rozkoszliwy, ile że doskonałość w miłości to iest posiadanie, a to posiadanie nie może się dokonać bez dotyku: bowiem zgoła tak iako głód y pragnienie nie mogą się uśmirzyć a uspokoić ieno przez iedzenie y picie, tak też y miłość nie zadowala się ani przez słuch, ani przez zwrok, iedno telko przez dotknięcie, obłapienie a użycie wenericzne. Ku czemu głupi mózgowiec Dyogenes cynik odparł trefnuiąc, ba, wszetecznie zaiste, życząc, aby mógł uśmirzyć głód pociraiąc sobie brzucha, tak iako pociraiąc sobie członek zbywał się chuci miłośney. Rad bych to wywieść w słowiech barziey zrozumiałych, ale trzeba minąć koło tego barzo letko; abo iako uczynił ów miłośnik Lamiey, który, gdy mu nadmiernie zaceniła się za użycie swoiey miłości, nie mógł abo nie chciał iey z tym nastarczyć; y dlatego wziął przed się myśląc o niey zgwałcić się samemu y zmazać się, y zbyć się swey ochoty w swoiem pomyśleniu: co gdy się dowiedziała, kazała go pozwać przed sędziego, iż ma iey zadość uczynić za to y zapłacić ią; przedsię ów sędzia dał wyrok, iż dźwiękiem y brzęczeniem piniędzy, które iey tamten pokaże, ma być zapłacona y nasycić ma swoią ochotę, tak samo iak tamten przez myśl y wyobrażenie zbyt się swoiey.

Prawda, iż przytoczyć mi mogą siła sposobów wenericznych, o których świadczą starożytni philosophowie; przedsię w tym zdaię się na nich y nabarziey subtylnych ode mnie, ieśli zechcą o tym rozprawiać. Tyle powiem, iż skoro owocem miłości świeckiey nie iest ina rzecz ieno użycie, nie trzeba mnimać, iż się ią dobrze posiądzie, iak ieno dotknąwszy a obłapiwszy. Wierę, nieiedni byli mnimania, iż ta rozkosz iest barzo żadna bez zwroku y bez słowa; o czym mamy wdzięczny przykład w Stu opowiastkach królowey Nawarry, o tym godnym szlachcicu, który ucieszywszy się wielekroć oną godną panią, w nocy, omotaną na twarzy swoią chusteczką (bowiem maszkary nie były ieszcze podczas w użyciu), w galeryey ciemney a przymroczney, mimo iż przeznał w dotyku, że było wszytko ieno samo dobre, smakowne a przednie, nie zaspokoił się takową łaską, ba chciał wiedzieć ieszcze, z kim miał sprawę: ku czemu, obłapiwszy ią y dzierżąc iednego dnia, naznaczył ią krydą z tyłu na sukni będącey z czarnego axamitu; y potem wieczorem, gdy było po wieczerzy (bowiem ich potykania bywały o pewney godzinie zmówioney), skoro białe głowy wchodziły do sali balowey, ustawił się za drzwiami; y śledząc chciwie przechodzące uźrzał wchodzącą swoią naznaczoną na ramieniu, o którey nigdy by nie był myślał; bowiem z iey wydwarzania, obyczaiu a słówek wzięto by ią za samą Roztropność Salomona, tak iako królowa nawarska ią opisała w swoich opowiastkach. Któż owo był zdumiony? Wierę, ów szlachcic, a to dla swego szczęścia sparzonego z oną białą głową, o którey by nigdy nie był mniey sądził niźli o wszytkich damach całego dworu.

Prawda iest, iż chciał ieszcze iść daley y nie zatrzymać się na tym: bowiem chciał iey wszytko odkryć y dowiedzieć się od niey, czemu się kryła przed nim y dawała się obsługiwać tak kryiomie a po omacku; przedsię ona, barzo wieldze chytra, przeczyła y wyparła się aże na swoie zbawienie y potępienie swoiey duszy, iako iest zwyczay białych głów, kiedy się im obiawi rzeczy o ich p....ch, których mię chcą, aby wiedziano, mimo że się ich iest barzo upewnionym y że są barzo prawdziwe.

Za czym pogniwała się o to; i tak owo ów szlachcic postradał swoie szczęście. Wżdy było, wierę, szczęście, bowiem pani była znaczna y warta tego uczynku; a co więcey iest, ponieważ czyniła postać takiey cukrowey, niewinney, stateczney y strzegącey pozoru, w czym mógł czyrpać dwoiaką rozkosz: iedną dla oney lubości tak słodkiey, tak dobrey y osobney, a drugą pozieraiąc często na nią przed światem z iey subtylnie ułożoną minką, zimną y skromną, y na iey słówka cale niewinne, surowe y odepchliwe, myśląc w sobie o iey poruszaniach łasciwnych, wytrząsywaniu się chutliwem y sprosności, kiedy byli razem oboie.

Oto dlaczego ów szlachcic barzo nieroztropnie uczynił, iż iey o tem wspomniał; powinien był radniey powtarzać swoie potykania y pożywać swoie mięsko tak samo dobrze bez świcy iako przy wszytkich pochodniach iey kownaty. Powinien był, wierę, dowiedzieć się, kto ona zacz; w czym trzeba pochwalić iego pilność, zwłaszcza że, iako mówi opowieść, obawiał się, aza nie ma do czynienia z iakiem rodzaiem dyabła; bowiem one dyabły rade przekształcaią się y bierą postać białych głów, aby ligać z mężczyznami, y tak ich zwodzą; którym wszelako, wedle tego, co słyszałem od niektórych subtylnych magików, łacniey iest przyswoić sobie postać y oblicze białogłowskie niźli ich sposób mówienia.

Oto dlaczego ów szlachcic słusznie czynił, iż chciał widzieć y poznać; y, iako sam powiedał, strzemiężliwość od mowy więcey mu czyniła obawy niżeli brak widzenia y przywodziła na myśl pokuszenia a sztuki dyabelskie, w czym przedsię okazał, iż boi się Boga.

Wżdy skoro iuż wszytko odkrył, nie powinien był nic mówić. Ba iako! powie niektóry, toć przyiaźń a miłowanie nie iest barzo doskonałe, ieśli się go nie wyznaie y sercem, y usty; y dlatego ów szlachcic chciał iey to dobrze wyłożyć; przedsię nic na tym nie zyskał, bowiem wszytko stradał. Owo kto by znał przyrodę tego szlachcica, ten go rozgrzyszy z tego, bowiem nie był taki zimny ani hamowny, aby umiał prowadzić tę grę y maskować się w takową diszkrecyą; y wedle tego, com słyszał od moiey pani matki, która była na dworze królowey Nawarry y która znała niektóre sekrety iey opowiastek, iako iż była w nich iedną z rozprawiaiących, iż to był nieboszczyk móy wuy dela Szatenire, który był człek nagły, porywczy y nieco przyletki. Powiastka iest przedsię wykręcona, aby go lepiey osłonić, bowiem ten móy wuy nigdy nie był w służbach wielgiey xiężniczki, paniey iego damy, ani też króla, iey brata; y insze też się nie schodzi, bowiem był barzo miłowany y od króla, y od oney xiężniczki. Oney białey głowy nie nazwę, przedsię była wdowa y dworska pani iedney barzo znaczney xiężniczki y która umiała podać się za świętulkę lepiey niż ktokolwiek na dworze.

Słyszałem opowieść o iedney damie na dworze naszych ostatnich królów, znaiomey mi, która, rozmiłowawszy się w barzo godnym szlachcicu na dworze, chciała naśladować sposób miłowania tamtey paniey; ba za każdym razem, kiedy wracała z umówionego miesca y z onego potykania, szła do swoiey kownaty y kazała się oglądać iedney ze swoich dziwcząt lub niewiast pokoiowych ze wszytkich stron, aza nie była naznaczona; owo takim sposobem wystrzegła się być podchwyconą y rozpoznaną. Iakoż naznaczono ią dopiro za dziewiątem potkaniem, który znak od razu był odkryty y poznany przez iey niewiasty. Y dlatego, z obawy aby nie być oszkalowaną y popaść w osławę, skończyła na tym y nigdy iuż nie wróciła w umówione miesce.

Lepiey byłoby (rzekł o tym ktoś), gdyby mu była zwoliła czynić te znaki tyle, ile tylko pragnął, zasię uczynione przezeń wraz dała mazać y niweczyć; w czym miałaby dwoiaką rozkosz: iedną z onego zadowolenia miłosnego, a drugą wyśmiawszy się ze swoiego galanta, który tyle pracował koło tego kamienia philozophicznego, aby odkryć y poznać, y nigdy nie mógł przyść k'temu.

Słyszałem znów opowieść o iney, za czasu króla Franciszka, y o onym pięknym kawalerze Grufym, który był koniuszym stayni rzeczonego króla y zmarł w Neapolim w czas podróży pana Delotreka, y o iedney barzo znaczney paniey ze dworu, która się w nim sielnie rozmiłowała: bo też był barzo urodny y nie nazywano go zwyczaynie, ieno Piękny Grufy: widziałem iego konterfekt, który go potwirdza takim.

Przywołała iednego dnia swoiego pokoiowca, w którym pokładała zaufanie (przedsię nie znanego na dworze y nie widzianego od nikogo), do swoiey kownaty, którego wysłała doń iednego dnia powiedzieć (samego przystoynie odzianego y patrzącego na szlachcica), iż iedna barzo godna y urodna dama poleca się iemu y iest w nim tak rozmiłowana, iż pragnie statecznie sparzyć się z nim barziey niż z kimkolwiek na dworze, ale przedsię by nie chciała za wszytko dobro świata, aby ią widział y ią poznał; ieno że w godzinie spoczynku y kiedy każdy na dworze uda się do siebie, przydzie po niego y spotka w pewnem miescu, które z nim umówi, y stamtąd go zawiedzie, iżby się przespał z tą panią; wżdy takoż pod umową, iż mu przewiąże oczy piękną białą chusteczką, iako trębaczowi, którego się wiedzie do nieprzyiacielskiego miesta, aby nie mógł widzieć y rozpoznać miesca ani pokoiu, do którego go zawiedzie, y będzie go trzymał ustawnie za ręce, aby nie mógł odwiązać oney chustki; bowiem tak mu rozkazała iego pani, aby podał te warunki, iako iż nie chce być poznana od niego aż do nieiakiego czasu pewnego y oznaczonego, y aby mu to rzekł y przyrzekł ; y dlatego aby pomyślał a weźrzał w się dobrze, czy chce przyść za tym warunkiem, iżby umiał mu dać nazaiutrz odpowiedź; bowiem przydzie go szukać y zabrać w miescu, które mu powieda, a zwłaszcza aby był sam; y zawiedzie go na kąszczek tak smaczny, iż nie będzie żałował, że tam poszedł.

Oto, wierę, ucieszne zawezwanie y opatrzone szczególnym warunkiem. Równie udało mi się owo poselstwo damy iszpańskiey, która zawezwała iednego na spotkanie, ale iżby przyniósł z sobą trzy S.S.S., które miały znaczyć: sabio, solo, segreto - strzemięźliwy, sam, sekretny. Tamten odkażał iey, iż przydzie, przedsię iżby zaopatrzyła się y nagotowała troiakie F.F.F., które są: iżby nie była fea, flaca ani fria - aby nie była szpetna, obwisła ani zimna. Na czym ów wysłannik rozstał się z onym Grufym. Któż owo popadł w kłopot a zamyślenie? Wierę, pan Grufy, maiąc wielgą przyczynę mnimać, iż to była iakowaś sztuka zastawiona mu przez którego nieprzyiaciela ze dworu, aby mu wyrządzić iaką pakość abo śmierzć, abo przywieść w obrazę względem króla. Umyślał takoż, iaka by to dama mogła być, czy wielga, czy pośrzednia, czy mała, czy piękna, czy szpetna, co barziey go trapiło; mimo że wszytkie koty są w nocy szare, iako powiadała, a p... równa p...... bez iasności. Aliści, uradziwszy się nad tym z iednym ze swoich kompanionów co naypoufalszych, wziął przed się podiąć ten ryzyk, iako że dla miłości znaczney paniey (a mnimał ią być taką) nie godzi się niczego uląc ani obawiać.

Ku temu, gdy nazaiutrz król, królowe, panie dworskie y wszytcy a wszytkie ze dworu porozchodzili się dla spoczynku, nie omiszkał naleźć się w miescu, które on wysłannik mu skazał, który też nie omiszkał przybyć po niego z drugim, aby mu pomóc do trzymania czaty, czy za tamtym nie postępuie iaki paź ani pacholik, ani sługa, ani dworzanin. Skoro go tylko zoczył, rzekł mu ieno: "Nuże, mości panie, dama czeka na was." Za czym nałożył mu opaskę y powiódł go przez miesca ciemne, wąskie y przesmyki nieznane, w taki sposób, iż ów rzekł mu szczyrze, iż nie wiedział zgoła, dokąd by go prowadził; po czym wszedł do kownaty owey damy, która była tak mroczna a zaćmiona, iż nic w niey nie mógł uźrzeć ani rozpoznać, nie więcey niźli w czarnym kominie.

Owo nalazł ią wonieiącą wdzięcznie y barzo sielnie upachnioną, tak iż poczuł nadziwać się czego dobrego; za czym tamten dał mu znak, aby się rozdziewał natychmiast, y sam mu pomógł się rozdziewać; y potem, zdiąwszy mu chustkę, powiódł go za rękę do łóżka tey paniey, która oczekiwała go barzo życzliwie; y legnął przy niey y zaczął ią obmacywać, ściskać a pieścić, w czym nie nalazł nic, ieno samo dobre y wyborowe, tak w iey skórze, iako w bieliźnie y łożu barzo wspaniałym, które obmacał rękoma; y owo tak spędził radośnie noc z ona cudną białą głową, którey miano, wierę, iest mi wiadomem. Prosto, wszytko mu przypadło do smaku na wszelaki sposób; y uznał, że barzo dobrze był ugoszczony przez tę noc: to ieno gniwało go nabarziey, iak powiedał, iż nigdy nie mógł dobyć z niey by naletszego słowa. Strzegła się tego, ponieważ mówił do niey często w ciągu dnia, iako do inych dam, y dlatego byłby ią poznał natychmiast. Zasię wszelakiey swowoli w figlowaniu, pieszczocie, dotykaniu y wszelkich inych rodzaiach okazywania miłowania a chutności nie skąpiła mu niczego: tak iż czuł się uraczony do smaku.

Nazaiutrz o pirwszym brzasku wysłannik nie omiszkał przyść go obudzić, pomóc wstać z łóżka, ubrać go, założyć opaskę y wrócić go na miesce, w którem go napotkał, y polecić Bogu aż do następnego powrotu, który miał być niedługo. Y nie bez tego, by go nie spytał, aza mu skłamał y czy się dobrze z tym czuł, że mu uwierzył, y co mu się zdawało o tym, iako mu posłużył za kwatyrmistrza, y czy mu dał dobrą kwaterę.

Piękny Grufy, nadziękowawszy się mu po sto razy, pożegnał go rzekąc, iż zawżdy będzie gotów powrócić na takie dobre specyiały y lecieć z powrotem, kiedy tego zapragną; co też uczynił, y to święto trwało dobry miesiąc, po którym czasie padło Grufemu iechać w podróż do Neapolu; za czym wziął permisyią od swoiey damy y żegnał się z nią z wielgiem żalem, nie dobywszy z niey zgoła ani iednego słowa wyrzeczonego usty, ieno same westchnienia a łzy, które czuł płynące iey z oczów. Tak iż rozstał się z nią nie poznawszy iey wcale ani postrzegłszy się na czem.

Póżniey mówiono, iż ta pani praktikowała ona zabawę z dwoma abo z trzema inymi w ten sam sposób, wygadzaiąc sobie do smaku. Y powiedano, iż wspomagała się tą chytrością, ile że była pani barzo skąpa y w ten sposób oszczędzała swego, y nie była zniewolona czynić podarków swoim służkom; bowiem, iak bądź, wszelkiey znaczney paniey dla iey honoru godzi się dawać abo więcey, abo mniey, bądź piniądz, bądź pirzścionki lub klenoty, bądź ine bogate fawory. Tak owo ta zbytnica raczyła do syta swóy kuper, a oszczędzała swoiey sakiewki, nie obiawiaiąc zgoła, kim by była; przez to nie mogła być nigdy przyłapiona za swoie obie taszki, nie daiąc się nigdy poznać. Oto, wierę, wielga nieobyczainość u tak znaczney paniey. Jedni będą chwalili ten sposób za dobry, drudzy go złaią, ini zasię będą go trzymać za barzo szpatny; niektórzy znowuż będą ią uważać za dobrą gospodynią; ba w tym zdaię się na inych, lepszych rozprawców ode mnie: to iest pewna, iż ta pani nie zasłużyła na taką przyganę iak owa królowa, zamieszkała w zamku Nel wpodle Pariża, która, sprawuiąc czety na przechodniów, tych, co nalepiey się iey udali y przypadli do smaku, iakiego by kolwiek byli ludzie stanu, kazała ich wołać y sprowadzać do się; owo, wyciągnąwszy z nich to, czego żądała, dawała ich strącać ze szczytu wieży (która stoi ieszcze) w dół, do wody, iż tonęli.

Nie mogę osądzić, aza to iest prawdziwa; przedsię pospólstwo, a przynamniey nawięcey ludzi w Pariżu tak twirdzi; nie ma takiego prostaka, który, gdy mu ieno pokazać wieżę a zapytać go, aby sam z się tego nie opowiedział.

Zostawmyż te miłowania, które barziey są do przepędzania płodu niźli do miłowania podobne, którymi co nawięcey naszych pań się brzydzi, w czem maią racyią, pragnąc obcować ze swymi miłośnikami, a nie zasię iako ze skałą martwą lub marmorem; ieno, wybrawszy ich co nalepiey, umieią odważnie a wdzięcznie dać się im osługiwać y świadczyć o miłości. Zasię potem, poznawszy ich wierność y uczciwą wytrwałość, parzą się z nimi cale żarką miłością y zażywaią wespołek rozkoszy nie w maszkarach ani w ciszy, ani iakoby nieme, ani pośród nocy a ciemności; ieno w pełnym pięknym dniu daią się widzieć, dotykać, macać, obłapiać y ugwarzaią z nimi wdzięczne a sprośne dyszkury, słówka figlowne a wyrazki co chutliwsze. Tedy owedy wszakże posługuią się maską; bowiem bywa wiele pań, którym niekiedy niewola iest wziąć maskę czyniąc tę rzecz, ieżeli czynią to na wielgim skwarze, z obawy aby sobie gładkości lica nie popsowały, lub też indziey, z obawy aby ieśli się nadto zagrzeią y ie kto podchwyci, aby nie było poznać ich czerwoności ani iey zaskoczoney postawy, iako to widywałem; owo maszkara zakrywa wszytko y w ten sposób tumania id="filepos374670"> świat.

O SŁOWIECH W MIŁOŚCI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ARTYKUŁ TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZPRAWA TRZECIA

O URODZIE PIĄKNEJ NOŻKI Y O POWABACH IEY, IAKIE MA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZPRAWA CZWARTA

O NIEKTÓRYCH BIAŁYCH GŁOWIECH SZEDZIWYCH, KTÓRE ŁASE SĄ NA MIŁOWANIE NIEGORZEY MŁÓDEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZPRAWA PIĄTA

O TYM, IAKO PIĘKNE Y GODNE BIAŁE GŁOWY MIŁUIĄ WALECZNYCH MĘŻCZYZN, ZASIĘ DZIELNI MĘŻCZYŹNI MIŁUIĄ DAMY ODWAŻNEGO SERCA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZPRAWA SZÓSTA

O TYM, IAKO NIE LZA IEST MÓWIĆ KIEDY ŹLE O BIAŁYCH GŁOWACH, Y SKUTKI, IAKIE STĄD PRZYCHODZĄ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZPRAWA SIÓDMA

O BIAŁYCH GŁOWACH ZAMĘŻNYCH, WDOWACH Y DZIEWCZYNACH, KU POZNANIU, KTÓRE Z NICH BARZIEY SĄ GORĄCE W MIŁOWANIU OD INYCH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ARTYKUŁ PIRWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ARTYKUŁ DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ARTYKUŁ TRZECI

O MIŁOŚCI WDÓW

Tedy dość iuż uradzać o pannach, słusznie się godzi teraz, abychmy pomówili z kolei o paniach wdowach.

Miłość wdowia iest dobra, dogodna y pożyteczna, ile że wdowy zażywaią pełney wolności y bynamniey nie są niewolnicami oćców, matek, krewnych a mężów ani, co więtsza, żadnego tribunału; za czym można do syta świadczyć miłość wdowie y sypiać z nią y nie iest się za to pokaranym iako za panny a niewiasty zamężne; nawet Rzymiani, którzy nam przekazali co nawięcey praw, iakie żywią u nas, nigdy ich nie dawali karać za ten postępek ani na ciele, ani na maiętności, iako to wiem od iednego barzo uczonego w prawie, który mi ku temu przytoczył Papiniana, owego wielgiego prawodawcę. Ten, rozważaiąc kwestyę cudzołóstwa, powieda to: iż spadkobierca nie ma żadney zaczypki ani prawa względem obyczayności wdowy zmarłego, gdyż ieno telko mąż za swego życia mógłby był pozwać za to swoią żenę przed sądy; owo wówczas mógłby spadkobierca przeiąć prawo ścigania iey daley, wszelako nie w inym razie. Iakoż, w rzeczy, nie naydzie się zgoła w całem prawie rzymskiem żadney kary nałożoney wdowie, chyba tey, która ponownie poymie męża w roku swoiey wdowskiey żałoby abo też która, nie wydawszy się ponownie, urodzi dziecię po iedynastym miesiącu, tegoż roku, iako że pirwszy rok iey wdowstwa mnima się być poświęconym czci iey pirwszego łoża.

Było też prawo ogłoszone przez Eliogabala, iż wdowa nie ma się wydawać w roku po śmierzci męża, iżby miała swobodę płakania przez cały rok y pilnego myślenia o wzięciu sobie nowego. Co za prawo! Oto mi dobra przyczyna. Co się tycze iey wdowiego wyposażenia, spadkobierca nie może iey odiąć takowego, chociaby nawet wyprawiała ze swoim ciałem wszytkie błazeństwa we świecie; na co ten, od którego to wiem, przytoczył mi piękną racyią; bowiem, gdyby spadkobierca, który nie ma iney myśli niż ku maiętności, miał otwarte wrota, aby obwinić wdowę o to przestępstwo y zbawić ią iey wiana, byłyby tem samem otwarte drzwi dla iego potwarzy; y nie byłoby wdowy, by nawet naycnotliwszey, która by się mogła uchronić od oszczerczych prześladowań onych lubych spadkobierców.

Wedle tych wiadomości, iako widzę, białe głowy rzymskie miały dobre czasy y dobrą przyczynę folgowania sobie; y nie trzeba się dziwić, iż iedna za czasu Marka Aurelego, iako to mieści się w iego żywocie, idąc za orszakiem pogrzebnym swoiego męża, pośród nawiętszych krzyków, szlochów, wzdychań, płaczów a lamentacyi, ściskała rękę barzo ciasno temu, który ią podtrzymywał a prowadził, czyniąc tem znak, iż to było ku miłości a małżenstwu, wżdy po upływie roku (gdyż inaczey mogłaby go zaślubić ieno za dispensą, iako takową dispensę otrzymał Pompeiusz, kiedy poiął córkę Cezara, wszelako udzielana była ieno barzo wielgim); takoż po roku ią zaślubił; wey iuż przez ten czas miał z niey zawżdy same smaczne kąski y siła dobył placuszków z iey pieca, iako to powiedaią. Owa pani nie chciała nic stracić, ba zaopatrowała się zawczasu; wżdy dlatego nie uroniła nic, ani ze swoiey maiętności, ani wdowiego wiana.

Oto iak wdowy rzymskie były szczęśliwe, iako są ieszcze y nasze wdowy francuskie, które przez to, iż daią radość swemu sercu a swemu wdzięcznemu ciałku, nie tracą nic ze swoich praw, mimo iż tribunały nasze siła takich spraw rozważały; iako wiem iednego możnego a bogatego pana we Francyey, który długo prawował swoią bratową o wiano, obwiniaiąc ią, iż iey życie było cokolwiek wszeteczne, y ieszcze domieszał do tego iakąś iną, ba cięższą zbrodeńkę; wey mimo to wygrała ów proces; y trzeba było onemu dobremu szwagrowi wyposażyć ią uczciwie y dać iey, co się iey należało; tyle ieno, iż odebrano iey opiekę nad synem y córką, zwłaszcza iż się ponownie wydała; na co sędziowie y wieldzy senatorowie tribunału maią wzgląd y nie dozwalaią wdowom, które ponownie się wydaią, opieki nad swemi dziećmi; mimo iż, niedawno temu, wiadome mi są wdowy cale nieledacyiakiego stanu, które poiąwszy męża zabrały swoie córki nieletnie, wbrew swoim szwagrom y inym krewnym; wszelako barzo im w tym była pomocna łaska xiążęcia, który z niemi miał porozumienie. Iako iż nie ma prawa, którego by gładki kuper nie obalił. Wszelako wyrzekam się rozprawiania o tym przedmiocie, ile że iest to nie moia professyia y że, mnimaiąc rzec co dobrego, możebna rzekłbych nic do rzeczy:  zdaię się w tym na naszych wielgich prawodawców.

Owo, spomiędzy naszych wdów iedne podobaią sobie ieszcze wrócić w małżenstwo y ieszcze raz zmacywać ten bród, iako marynarze, którzy, ocaleni po dwóch, trzech, czterech rozbiciach, powracaią ieszcze na morze, y iako też czynią y niewiasty zamężne, które, będąc w boleściach rodzenia, przysięgaią, przeklinaią się, iż nigdy ku temu nie wrócą, wszelako zaledwie że ieszcze wywód odprawią, a iuż imaią się znowu chwierutać swoie łóżeczka. Iako iedna pani iszpańska, która będąc w boleściach rodzenia kazała sobie zapalić gromnicę Nayświętszey Panny z Monseratu, która znacznie pomaga do rodzenia z przyczyny mocy oney Nayświętszey Panny. Mimo to nie przestała doznawać srogich boleści y przysięgać, iż nigdy k'temu nie powróci. Owo zaledwie zległa, iuż rzekła pokoiowey, która trzymała świcę zapaloną: "Serra esto cabillo de candela para otra vez" - "Schoway ten koniuszek świcy na następny raz."

Ine panie nie chcą iuż brać męża; y z tych, które nie chcą tego, wiele iest y było, które, popadłszy we wdowstwo w kwiecie swoiego wieku, poprzestały na tym.

Widzieliśmy królową matkę, iak, owdowiawszy w trzydziestym siódmym lub ósmym roku życia, statecznie pozostała iuż wdową; y mimo iż była pani cudna, barzo powabna a godna miłości, nie pomyślała ni o iednym, iżby go zaślubić. Wżdy może mi kto powiedzieć, iż kogóż mogła zaślubić, który by był dorosły do iey wielgości y równy owemu wielgiemu królowi Hendrykowi, iey nieboszczykowi panu a mężowi, y że byłaby straciła rząd królestwa, sto razy więcey warty niżeli sto mężów y którego utrzymanie było wiele lepsze y wiele uciesznieysze! Wszelako nie ma rzeczy, którey by miłość nie dała przepomnieć; owo tym więcey należy chwalić tę panią y chować ią w świątyni chluby a nieśmiertelności, iż się powściągnęła a przezwyciężyła y nie uczyniła iako iedna królowa wdowa, która nie mogąc tego strzymać zaślubiła swoiego marszałka dworu, nazwiskiem pana Rabodansza: co królowi, iey synowi, zdało się barzo nieprzystoynem a dotkliwem; wszelako potem, iż była iego matką, odpuścił iey y darował onemu Rabodanszowi, iż ią zaślubił, z tem iż w dzień przed światem ma iey sługiwać zawżdy iako marszałek dworu, aby nie zbawiać matki iey dużości a maiestatu, zasię w nocy może z nim robić, co zechce, może się nim posługiwać iako swoim sługą abo panem, zdaiąc to na ich diskrecyą a wolą iednego y drugiego; wżdy można mnimać, iż to on nad nią przewodził; bowiem chociayby nawiętsza była, gdy przydzie na to, zawżdy iest uiarzmiona od swoiego zwierzchnika, wedle prawa natury y narodów w tey rzeczy. Wiem tę powieść od nieboszczyka wielgiego kardynała Lotaryngskiego ostatniego, który opowiedał ią w Połasie królowi Franciszkowi Drugiemu, gdy ów promował ośmnastu kawalerów ordyru św. Michała, liczba barzo wielga, nie widziana ani słyszana dotąd; y miedzy inemi był tam pan Rabodansz, barzo szedziwy, którego od dawna nie widziano na dworze, cheba w niektórych naszych dawnych wyprawach woyennych, ile że usunął się nieco po śmierzci pana Lotreka, z żałości a smutku (iako to widzi się nieraz), iż utracił swoiego dobrego pana: był iego kapitanem gwardyey w iego podróży do królestwa Neapolu, gdzie tamten umarł; owo powiedał ieszcze pan kardynał, iż mnimał, że ten pan Rabodansz pochodził z tamtego małżenstwa. Niedawno temu iedna pani francuska zaślubiła swego pazia, ledwie wyzwoliwszy go z paziowstwa, a przedsię dosyć długo wytrwała we swoiem wdowstwie.Zostawmyż teraz owe obyczaie wdowskie, a pomówmy o więtszych y o statecznieyszych.

Mieliśmy naszą królowę Francyey, donnę Izabellę Austryacką, zaślubioną nieboszczykowi królowi Karlowi Dziewiątemu, a którą możemy wszędy sławić, iż była iedna z nalepszych, naysłodszych, nayroztropnieyszych y cnotliwszych królowych, iakie panowały od czasu panowania wszytkich królów a królowych, iacy kiedy bądź panowali; mogę to powiedzieć y każdy ze mną, który ią widział abo słyszał w rozmowie, nie czyniąc krzywdy inym y z barzo wielgą prawdą. Była to barzo cudna xiężniczka, z płcią na twarzy tak piękną a subtylną, iakiey nie miała żadna dama na iey dworze, y wieldze lubą. Miała postawę równie barzo nadobną, mimo iż średnicy dużości. Była też barzo roztropna, barzo cnotliwa y dobra y nigdy nie wyrządziła zła ani przykrości nikomu ani kogo obraziła by namnieyszem słowem we świecie: owo też była barzo w nich umiarkowana, mówiąca barzo mało y zawżdy swoiem iszpańskiem. Była barzo nabożna, a wcale nie świętula, nie okazuiąca swoiey nabożności znaki zewnętrznemi y nazbyt skaczącemi w oczy ani zbyt przysadnemi, iako widywałem takowe niektóre oćczenaszki; wżdy nie chybiaiąc zwyczaynym godzinom modlitwy przestrzegaią ich barzo pilnie, nie przyczyniaiąc inych, niezwyczaynych. Wierę, prawda iest, co słyszałem od niektórych iey pań dworskich, iż kiedy nalazła się w łożu sama a niewidoczna, przy dobrze zasłonionych kotarach, przyklękała sobie w koszulce y modliła się ieszcze całą abo pół godziny, biiąc się w piersi a umartwiaiąc się w nabożności. Na czym nierychło się postrzeżono, dopiro kiedy król Karol, iey małżonek, pomarł; bowiem gdy się położyła y wszytkie iey panie dworskie opuściły ią, iedna z tych, które spały w iey kownacie, słysząc ią wzdychaiącą odważyła się zerknąć przez kotarę y uźrzała ią w takiey postawie, modlącą się y proszącą Boga w takowym sposobie, iako czyniła tak co wieczora; tak iż ta dworka, będąca z nią dość poufale, ośmieliła się iey przedstawić iednego dnia, iż ze szkodą czyni dla swego zdrowia. Pogniwała się pani przeciw niey, iż ią odkryła y zaźrzała na nią, chcąc iakoby temu zaprzeczyć, y rozkazała iey nie pisnąć o tym słowa ; dlatego zaniechała tego owego wieczora; wszelako w nocy naprawiała wszytko, mnimaiąc, iż iey niewiasty się nie obaczą; wżdy one widziały ią y postrzegły przez cień od światła iey słoia pełnego wosku, który miała zapalony w alkówce kole łóżka, aby czytać y modlić się do Boga niekiedy na swoiey xiążce, nie tak iak ine xiężniczki a królowe, które stawiaią go na swoiey kredency. Takowy obyczay modlitwy nie był w niczym podobny onemu hipokritek, które, chcąc popisać się przed światem, odprawuią swoie modły a nabożenstwa iakoby publicznie y mamrocząc głośno, iżby ie miano za barziey nabożne a święte. Tak modliła się nasza królowa za duszę króla, swoiego małżonka, którego żałowała wieldze, odprawiaiąc swoie żale a wspominki nie kształtem iakiey niewiasty zrozpaczoney a oszalałey, wydaiąc głośne krzyki, rozdzieraiąc sobie lico, wytarguiąc włosy, ani też udaiąc białą głowę, którey chwalą to, iż płacze, ieno użalaiąc się łagodnie, wylewaiąc swoie cudne a kosztowne łzy tak tkliwie, wzdychaiąc tak słodko a cicho, iż poznać było hnet po niey, iż powściąga się w swoich boleściach, aby nie dawać światu mnimania, iż chce przybierać piękne weźrzenie a wdzięczny pozór, iako to widziałem u wielu białych głów; wszelako mimo to znać było w iey duszy srogie cirpienia. Iakoż strumień wody zatrzymany w biegu gwałtownieyszy iest niźli ten, który ma odpływ swobodny. Ku czemu przypominam sobie, iż przez cały czas choroby króla, iey pana a męża, gdy on leżał w łożu, a ona go nawiedziła, hnet usadzała się wpodle niego, nie blisko wezgłowia, iako to iest obyczay, ieno nieco na stronie y ku iego widoku, gdzie zostawała nie mówiąc zgoła do niego, iako iest obyczay, ani też on do niey, dopóki tam była, ieno rzucała zwrok na niego tak usilnie, nie odwracaiąc go odeń na chwilę, rzekłbyś, iż brała go w serce z oney miłości, iaką miała ku niemu; a potem widać było, iak wylewała łzy tak czułe y taiemne, iż kto by dobrze na to nie baczył, nic by nie uźrzał; osuszała mokre oczęta, przybierała pozór, iż nosem siąka, tak iż litość była patrzeć dla każdego (bowiem widziałem ią podczas) widząc ią tak mocuiącą się, aby nie odsłonić swoiey boleści a miłowania y aby król też się w tym nie obaczył. Oto ćwiczenie nabożne, iakie pełniła przy łożu chorego króla; a potem wstawała y szła prosić Boga za iego zdrowie; bowiem miłowała go y czciła niezmiernie, mimo iż wiedziała, że iest łasy na postrone amory y że miał miłośnice, bądź dla czci swoiey, bądź dla rozkoszy; wżdy ona nigdy dlatego go nie przyięła gorzey ani rzekła mu gorsze słowo, znosząc cirpliwie swoią małą zazdrość y rabunek, iaki na niey czyniono.

Była barzo godna y sposobna dla niego: bowiem był to ogień y woda ziednoczone razem; ile że król był nagły, ruchliwy a krewki; ona zasię była chłodna y barzo umiarkowana.

Opowiedano mi z dobrey strony, iż po iey owdowieniu naydowały się niektóre z iey pań, co naypoufalszych, które brały się pocieszać ią tym a owym: owo była iedna (iako to wiecie, iż w gromadzie zawżdy się trefi iaka mniey roztropna), która mnimaiąc ią dobrze uraczyć rzekła iey: "Gdybyż to chocia, pani, król nieboszczyk miasto córki był wam ostawił syna, bylibychcie teraz królową matką królewską y wasza dużość tem barziey by się zwiętszyła a umocniła od tego." - "Ha! - odparła tamta - nie przychodźcież do mnie z taką niewczesną mową. Iak gdyby iuż Francyia nie dosyć miała niedoli, abych ia iey przyczyniła ieszcze tego iednego, aby dopełnić ze wszytkim iey upadku: bowiem gdybych miała syna, byłoby tyle swarów, buntów a zamiszek o posięście zarządu a opieki w czas iego dziecięctwa a nieletniości, iż z tego wynikłoby więcey woyen niż kiedy y każdy chciałby stąd mieć a wyciągnąć własną korzyść, obłupiaiąc to ubogie dzicię, iako chciano uczynić nieboszczykowi królowi, memu mężowi, kiedy był mały, gdyby królowa iego matka a iego wierne sługi nie byli się przeciwili temu: ot co by było, gdybych go miała; a ia, nieszczęsna, byłabych przyczyną tego, żem go poczęła, y cirpiała z tego tysiące przeklęctw ludu, którego głos iest iakoby głosem Boga. Oto dlaczego chwalę moiego Boga y z radością przyimuię owoc, iaki mi zesłał, bądź na moię niedolę, bądź na moie dobro."Oto dobroć oney dobrey xiężniczki naprzeciw kraiowi, w który została zesłana.

Słyszałem,iż w czas rzezi św. Bartłomieia ona, nie wiedząc ni o czym ani nie przewąchawszy bynamniey tey rzeczy, położyła się spać o zwyczayney porze; owo, kiedy zbudziła się rano, oznaymiono iey o pięknem widowisku, iakie się odgrywa. "Ha! (rzekła na to) żaliż król, móy małżonek, wie o tem?" - "Tak, pani - odrzeczono iey - ówże to sam nakazał czynić!" - "O móy Boże! (wykrzyknęła) możeż to być? y cóż to za rayce były, które mu dały takową doradę? Móy Boże, błagam cię y proszę, iżbyś mu chciał przebaczyć: bowiem, ieśli ty się nie ulituiesz, lękam się, iż ten wielgi grzych snadno może być nie do odpuszczenia." Hnet zażądała swego modlitewnika y zaczęła kaiać się a prosić Boga ze łzami w oczach.

Niechże kto zważy (proszę was) dobroć a obyczayność oney królowey, iż nie przychwaliła bynamniey onemu świętu ani igrze, iaką święcono, mimo iż wielgą miała przyczynę życzyć całkowitego wytracenia y pana admirała, y wszytkich z iego wiary, ile że była cale przeciwna iey własney, którą wielbiła a czciła więcey niż co bądź we świecie; y z drugiey strony iż widziała, ile mącili w państwie króla, iey pana a męża, y także iż cysarz, iey ociec, rzekł iey, gdy odiżdżała z nim, aby przybyć do Francyey: "Moia córko (rzekł iey), iedziesz iako królowa do królestwa nabarziey cudnego, potężnego a wielgiego, iakie iest we świecie, y w tym masz się za barzo szczęśliwą; wszelako barziey szczęśliwą byś była, gdybyś ie nalazła całe w tym stanie y tak kwitnące, iako było niegdy: owo naydziesz ie wieldze rozprószone, rozczłonkowane, podzielone a osłabłe, ile że, ieśli król, twóy małżonek, dzierży iego dobrą część, xiążęta y panowie tamtey wiary dzierżą ze swey strony drugą część." Y iako iey to przyrzekł, tak też to y nalazła.

Owoż skoro owdowiała, wiele osób, tak mężczyzn, iak y pań na dworze, z nabarziey ostrowidzących, iakich znałem, żywili mnimanie, iż król za swoim powrotem z Polszczy zaślubi ią, mimo iż była iego bratową; wszelako mogło to się stać za dispensą papy, który wiele może w takiey materyey, a zwłaszcza gdy chodzi o wielgich, z przyczyny dobra publicznego, iakie idzie za tym. Wżdy siła było racyi, aby się to małżenstwo zawarło, których wywiedzenie zostawiam biegleyszym statystom, sam się nad tem nie rozszyrzaiąc. Wszelako miedzy inemi iedna była ta, aby odwdzięczyć wielgą łaskawość, iakiey król doznał od cysarza w swoiem powrocie a wyieździe z Polszczy: bowiem nie ma wątpienia o tym, iż gdyby cysarz chciał był mu uczynić by namnieyszą przeszkodę we świecie, nie mógłby nigdy wyiachać ani przebyć tey drogi, ani też dotrzeć przezpiecznie do Francyey. Polacy chcieliby go zatrzymać, gdyby nie był wyiachał nie żegnaiąc się z niemi: bowiem Niemcy śledzili go ze wszytkich stron, aby go przychwycić (iako się to trefiło onemu dzielnemu królowi Ryszardowi Angielskiemu w powrocie ze Ziemi Świętey, o czym czytamy w dawnych chronikach), y tak samo byliby go zatrzymali iako ieńca y kazali płacić okup abo, możebna, co gorsze: bowiem znacznie mieli z nim na pieńku z przyczyny owego festu św. Bartłomieia, przynamniey xiążęta protestanckie; wżdy on, z woley y bez iney ceremoniey, oddałsię na wiarę cysarza, który go przyiął barzo wdzięcznie a przyiaźnie y z wielgą częścią, przystoynością a poufałością, iakoby byli braćmi, y podeymował go barzo chłubnie; za czym, spędziwszy z nim kilka dni, sam go przeprowadził dzień abo dwa y dozwolił mu barzo pewnego przechodu przez swoie ziemie; tak iż za iego łaską dostał się do Karinthyey, do ziem wenecyańskich, do Wenecyey, potem do swoiego królestwa. Otoć zobowiązanie, iakie król miał względem cysarza, z którego wiele osób, iako powiedałem, wzięło mnimanie, iż król wywiąże się zeń zadzierzgaiąc iszcze ciaśniey one związki.

Wszelako wówczas, gdy iachał do Polszczy, uźrzał w Blamoncie, w Lotaryngiey, pannę Wademonciankę, Luizę Lotaryngską, iedną z nabarziey cudnych, zacnych a wybornych xiężniczek krześciiaństwa, na którą obrócił zwrok tak palący, iż hnet zgorzał od tego, y w taki sposób, iż, żywiąc ów ogień przez cały czas podróży, za swoiem powrotem do Lyionu wyprawił pana Guię (iednego z wielgich swoich faworitów, czego, wierę, we wszytkim był godzien) do Lotaryngiey, gdzie ułożył y zawarł małżenstwo miedzy nim a nią, łatwie y bez wielgiey sprzyczki, iak to możecie mnimać, skoroć dla oćca było to szczęście niezrównane, iako y dla córki; temu być teściem króla Francyey; a zaś iego córze być iey królową. Pomówię o niey w inem miescu.

Aby powrócić ieszcze do naszey wdzięczney królowey, ta, omierziwszy sobie długszy pobył we Francyey dla wielu racii, a zwłaszcza dlatego iż tam iey nie świadczono ani nie oddawano czci tyle, ile była godna, namyśliła się iachać spędzić resztę swoich pięknych dni przy cysarzu, swoim oćcu, a cysarzowey, swoiey matce. Tam gdy bawiła, trefiło się, iż król katolicki ostał się wdowcem, utraciwszy królowę Annę Austryaczkę, żenę, siestrę cioteczną naszey królowey Elizabety; owóż ten zapragnął ią poiąć y posłał prosić cysarzową, rodzoną siestrę króla katolickiego, aby przedstawił iey pirwsze zaczypki, wszelako nigdy nie chciała o tym słyszeć, ani za pirwszym, ani za drugim, ani za trzecim razem, kiedy cysarzową, iey matka, iey o tem mówiła, wymawiaiąc się chłubnemi popiołami nieboszczyka iey męża, iż nie chciała ich gwałcić powtórnem małżenstwem, a także z przyczyny zbyt bliskiego krewieństwa a powinowactwa, iakie było miedzy nimi, z czego Bóg mógłby się wieldze pogniwać. Przeciw czemu cysarzową a król, iey brat, umyślili przemówić do niey przez iezuitę iednego, barzo uczonego a wymownego, który ią nakłaniał a kazał iey ile tylko mógł, nie przepominaiąc przytoczyć co nieco z onych wielgich ustępów pism świętych y inych mogących przydać się do iego zamiaru; wszelako ona pomieszała go hnet inemi, równie pięknemi a barziey prawdziwemi przytoczeniami, bowiem od czasu swoiego wdowstwa ięła się pilnie do studiowania Pisma bożego; po czym oznaymiła mu swoią niezłomną rezolucyą, która była iey nayświętszą obroną, aby nie zaniedbać swego męża przez drugie małżenstwo, tak iż pan iezuita czas stracił, nic nie zdziaławszy. Pilony listami króla Iszpaniey, powrócił ieszcze, nie zadowalniaiąc się stateczną odpowiedzią oney xiężniczki; za czym ta, nie chcąc tracić iuż czasu na prawowanie się z nim, potraktowała go ostrymi słowy a groźby y ucięła mu zwięźle, iż ieśli się ieszcze waży iey tym kołować głowę, da mu to pożałować, zgoła nawet zagroziła mu, iż da go ochłostać w czeladney.

Słyszałem więcey ieszcze, wszelako nie wiem, zali to prawda, iż gdy ieszcze raz trzeci powrócił ku temu, posunęła się daley y dała go skarcić za iego natręctwo. Wszelako nie sądzę tego, bowiem ta pani barzo szacowała ludzi świątobliwego życia, iako ci są. Oto wielga ustawiczność y piękna rezolucya oney cnotliwey królowey, która zaiste aż do swoich ostatnich dni dochowała wiarę czcigodnym kościom króla, swoiego małżonka; które onoruiąc nieustannie żalami a łzami y nie mogąc ich nastarczyć (wierę, źrzódło byłoby wyschło), podupadła z tego y zmarła tak młodo, iż nie mogła mieć ieszcze trzydziestu pięci lat, gdy pomarła; z czego strata była zaiste zbyt nieoszacowana, bowiem byłaby ieszcze służyła za zwierzciadło cnoty przezacnym białym głowam całego krześciiaństwa.

Owo zaiste, ieśli okazała miłość do króla, swoiego męża, swoią ustawicznością a strzemięźliwością cnotliwą, a lamenty wytrwałymi, lepiey ią ieszcze obiawiła naprzeciw królowey Nawarry, swoiey szwagierki: bowiem wiedząc o niey, iż pędzi żywot w wielgiey ostateczności nędzy y uszczuplenia w zamku swoim w Owerniey, cale opuszczona od nawiętszey liczby swoich y tych, którym dobre świadczyła, kazała ią odwidzić y ofiarować iey wszytkie swoie dostatki; tak iż oddała iey połowę swey wdowiey pensyi, iaką miała we Francyey, y dzieliła się z nią, iak gdyby to była iey rodzona siestra; powiedano nawet, iż ona wielga królowa byłaby miała wiele do cirpienia bez oney wielgiey szczodrości swey dobrey y nadobney siestry.

Owo tyż zawdzięczała iey wiele; y czciła ią, y miłowała tak, iż niełacno iey przyszło przenieść iey śmierzć cirpliwie świeckim sposobem; ba trzy niedziele od tego pozostała w łóżku, podsycaiąc boleść płaczem a ustawnemi łzami y wytrwałemi ięki; y późniey ciągle ieno ią opłakiwała a żałowała iey, przyozdabiaiąc iey pamięć naywdzięcznieyszemi słowy, tak iż nie byłoby trzeba zapożyczać inych, aby ią wysławić y przekazać nieśmiertelności; powiedano mi zgoła o niey, iż złożyła a dala wypisać piękną xięgę tyczącą słowa bożego y drugą z historycy tego, co się działo we Francyey, iak długo w niey bawiła. Nie wiem, zali to prawda, ale upewniano mnie o tem y że widziano te xięgi w rękach królowey Nawarry, iakoby iey ie posłała przed śmierzcią; o których miała wysokie mnimanie y powiedała ie być barzo pięknym utworem. Skoro tak wielgie y boskie orędzie to wyrzekło, trzebaż temu wierzyć.

Oto co pokrótce mogę powiedzieć o naszey dobrey królowey Lizbecie, o iey dobroci, iey cnocie, iey ustawiczności a strzemięźliwości y iey źrzetelney miłości przeciw królowi, swoiemu mężu. Słyszałem to od pana Lansaka, który był w Iszpaniey, gdy iey się zmarło, iż cysarzowa mu rzekła: "El mejor de nosotros es muerto." Można by mnimać, iż w takowych uczynkach ta królowa chciała naśladować swoią matkę, swoie cioteczne babki a ciotki: bowiem cysarzowa matka, mimo iż ostała się wdową, y dosyć młodą, y barzo cudną, nigdy nie chciała się iuż wydać y powściągnęła się, y powściąga we swoiem wdowstwie barzo statecznie a strzemięźliwie, opuściwszy Austryią a Niemcy, siedzibę swoiego państwa, po śmierzci cysarza, swoiego małżonka. Udała się do swego brata do Iszpaniey, będąc wezwana od niego a uproszona, iżby przybyła pomagać mu w wielgiem brzemieniu iego spraw, iako y uczyniła; bowiem była to barzo bystra y oświecona xiężniczka. Słyszałem to z ust króla Hendryka Trzeciego, który znał się na ludziach iak nikt w iego królestwie, iż to była, wedle iego osądu, iedna z godnych a roztropnych xiężniczek świata. Kiedy iachała do Iszpaniey, przemierzywszy Niemcy przybyła do Włoch a do Genui, gdzie wsiadła na okręt; że zaś to było w zimie, y w miesiącu grudniu przypadł czas oney morskiey podróży, psota ią przyłapiła w Massyliey, gdzie trzeba iey było spuścić y zaczypić kotwicę. Żadnym sposobem nie chciała wszelako wniść do portu ani dać wniść swoim statkom, z obawy by nie obudzić iakich podeźrzeń a niepokoiu; sama też ledwie ieden dzień wstąpiła do miesta, aby ie obeźrzeć. Pobyt iey tam trwał siedm abo ośm dni, w oczekiwaniu sposobnieyszey aury. Iey naypięknieysze a naygodnieysze ćwiczenie było to, iż, co rano, opuszczaiąc swóy statek (bowiem zwyczaynie nocowała na nim) szła rankiem wysłuchać msze a obrzędy w kościele Świętego Wiktora z barzo gorącem nabożenstwem; potem zaś, gdy iey przynieśli obiad y przyrządzili go w opactwie, pożywała go; zasię po obiedzie zabawiała się rozmową abo ze swemi niewiastami y swoią świtą, abo z panami z Massyliey, którzy iey oddawali wszelką cześć a rewerencyą, winne tak wielgiey xiężniczce, ile że król rozkazał im ią podeymować iak gdyby iego własną osobę, w odwdzięczeniu za dobre przyięcie y gościne, iakiey doznał od niey we Wiedniu. Iakoż zauważyła to dobrze y dlatego rozmawiała z niemi barzo swobodno y okazowała się barzo poufałą, więcey niemiecką modą abo francuską niźli iszpańskim strychem: tak iż oni byli barzo radzi z niey, a zaś ona z nich, iako to umiała barzo dobrze napisać królowi y podziękować mu za to, pisząc mu wręcz, iż byli to naygodnieysi ludzie, iakich trefiło iey się napotkać w iakiem mieście; w czym wymieniła ich z iakich dwadzieścia, tako pana Kasztelana zwanego panem Altywitą, kapitana galerów, dosyć głośnego tem, iż zaślubił piękną Szatonewiankę ze dworu y zabił wielgiego pryora, y sam był przy tym zabity, iako inedy nadziwam się to opowiedzieć.

Własna iego żena opowiedała mi to, co tu rzekłem; y rozwodziła się przede mną nad wybornościami tey wielgiey xiężniczki y iako iey pobył w Massyliey zdawał się barzo pięknym, iako się nim zachwycała y gwarzyła o tem sielnie na swoich spacerach, a zaś kiedy wieczór nadszedł, nie omieszkiwała nigdy wrócić spać na swóy statek, aby, skoro piękny czas abo dobry wiatr się obiawi, móc hnet, nie mieszkaiąc, rozwinąć żagle, iako że nie chciała w niczym się stać podeźrzaną. Byłem podczas na dworze, kiedy opowiedano te wiadomości o iey przeieździe królowi, który barzo się był frasował, zali ią dobrze przyięto, tak iak się to iey godziło y iak tego życzył.

Ta xiężniczka żywie ieszcze y trwa w swoich pięknych cnociech; y przypomogła się sielnie królowi, swoiemu bratu, iako to słyszałem. Schroniła się późniey na swóy ostatni pobył a pomiszkanie do klasztoru pań zakonnych zwanych descalcadas, bowiem nie noszą trzewików ani pończoch; który zakon ustanowiła xiężniczka Iszpaniey, iey siestra. Owa xiężniczka Iszpaniey była to barzo urodziwa xiężniczka y barzo wspaniałego maiestatu: ba, nie byłaby też inaczey iszpańską xiężniczką; bowiem snadnie piękna postawa a wdzięczne weźrzenie wtóruie zawżdy maiestatowi, a nabarziey w Iszpaniey.

Miałem tę cześć ią widzieć y rozmawiać z nią dość poufale wróciwszy do Iszpaniey z Portugaliey. Otóż, kiedy byłem pirwszy raz pokłonić się przed naszą królową Lizbetą Francuską y rozmawiałem z nią (przy czym pytała się mnie o siła nowin z Francyey y Portugaliey), doniesiono królowey, iż pani xiężniczka nadchodzi. Hnet rzecze do mnie: "Nie umykay - mówi - Burdeilu; uźrzysz nie co insze, ieno godną y cudną xięzniczkę; czystą uciechę sprawi ci ią oglądać. Rada będzie cię widzieć y spytać cię o nowiny króla, swego syna, skoroć się go trefiło oglądać." Owo na to hnet iawi się pani xiężniczka, która zdała mi się barzo cudna, wedle moiego smaku, barzo dwornie przybrana, przystroiona na głowie toczkiem mody iszpańskiey, z białey krepy, który iey schodził barzo nisko w szpic ponad nosem, y odziana po wdowiemu, iszpańskim obyczaiem, bowiem zwyczaynie chadzała w iedwabiu. Poglądam na nią a dziwuię się zrazu, y tak uparcie, iż stałem iakoby w zachwyceniu; aż królowa krzyknęła na mnie y rzekła mi, iż pani xiężniczka żąda ode mnie słyszeć nowiny o królu, swoim synie; bowiem słyszałem dobrze, iż iey rzekła, że mówi y rozmawia z dworzaninem króla, swoiego brata, y powracaiącym z Portugaliey.

Na to zbliżam się ku niey y całuię iey suknię iszpańskim obyczaiem, za czym przyięła mnie barzo łaskawie a poufale; a potem zaczęła przepytywać nowin o królu, swoim synie, o iego wybryczkach y co by mi się o tem zdało: bowiem podczas mówiono iakoby o chęci traktowania małżenstwa pomiedzy nim a panią Margaretą Francuską, siestrą króla, obecnie królową Nawarry. Opowiedziałem iey o tem co nieco; bowiem mówiłem podczas po iszpańsku równie dobrze abo lepiey iako po francusku. Miedzy inemi swemi pytaniami zadała mi to: czy ten iey syn był urodny y komu był podobien. Rzekłem iey, iż był to ieden z nayurodnieyszych władców krześciiaństwa, iako wierę był taki, y że we wszytkim był iey podobien, tak iż był to prawy obraz iey piękności: na co uśmichnęła się, rada z tego, co iey powiedziałem. Wreszcie kiedy już dość długo z nią nauradzałem, przybyto prosić królowę na wieczerzę, za czym obie siestry się rozłączyły, zaś królowa (która zabawiała się nieco wpodle okna, wszelako przysłuchiwała się nam) rzekła mi wówczas śmieiąc się: "Wielgą radość uczyniliście iey tem, coście iey rzekli o podobieństwie z synem." A potem się mnie spytała, co mi się o tym zdawało y czy nie widziała mi się barzo godną panią y taką, iak mi to przyrzekła; w końcu zasię mi powiedziała: "Mnimam, iż pragnęłaby barzo wydać się za króla, moiego brata, y ia bych iey tego życzyła." Co pamiętałem dobrze, skoro się nalazłem z powrotem na dworze, donieść o tem królowey, matce królewskiey, która była podczas w Arlesie w Prowancyi.

Wszelako rzekła mi, iż iest zbyt szedziwa dla niego, że mogłaby mu być matką. Rzekłem iey daley to, co mi powiedano w Iszpaniey y com wiedział z dobrego miesca: iż gdyby nie zaślubiła króla Francyey, była barzo gotowa nie wydać się za nikogo, ba zgoła usunąć się ze wszytkim od świata. Iakoż, w rzeczy, nabiła sobie głowę tak sielnie owem wspaniałem stadłem y tą nadzieią tak piękną, ile że była pani wyniosłego serca, iż mnimała doprowadzić ie do końca ku swoiemu zadowoleniu abo też cale myślała dokonać reszty dni swoich w monastyrze, o którym mówiłem, gdzie iuż kazała budować co dla się, aby się tam schronić. Owo w ten sposób utrzymała się tak długo w owem spodziewaniu a wierze, przestrzegaiąc wciąż barzo obyczaynie swoiego wdowstwa, aż dokąd nie dowiedziała się o małżenstwie króla z iey siestrzenicą; wówczas, straciwszy wszelką nadzieię, rzekła one słowa żałośliwe abo też tym podobne, iako słyszałem: "Aungue la nieta sea por su verano mas moza, y ménos cargada de anos que la tia, la hermosura de la tia, ya en su estio, toda hecha y formada por sus gentiles y fructiferos anos, vale mas que todos los frutos que su edad florecida da esperanza á venir; porque la menor desdicha humana los hará caer y perder, ni mas ni ménos que algunos árboles, los quales, en el verano, por sus lindos y blancos flores nos prometen linda fruta en el estio, y el menor viento que acade los lleva y abate, no quedando que las hojas. Ea! dunque pasase todo con la voluntad de Dios, con el qual desde agora me voy, no con otro, para siempre jamas, me casar" -

"Mimo iż siestrzenica młodsza iest w swoiey krasie y mniey obciążona laty niżeli ciotka, piękność ciotki będącey iuż w swoiem lecie, cale ukształtowana a wykończona iey wdzięcznemi laty, bogatymi w owoce, więcey iest warta niż wszytkie te owoce, które wiek tamtey, teraz kwitnący, przyrzeka na przyszłość; bowiem namnieysza przygoda ludzka może ie zniweczyć y sprawi, iż opadną a zmarnieią, ni mniey ni więcey iako widzimy u niektórych drzew na wiesnę, które przez swoie piękne y białe kwiaty obiecuią nam piękne a smaczne owoce w lecie, ku czemu niech ieno leda złośliwy wiater powieie, iuż ie uniesie a postrąca, a zniweczy y zostanie ieno samo listowie. Niechay więc wszytko się dzieie wedle woli Boga, z którym ieno pragnę się zaślubić na wiek wieka, wey nie z kim inym." Iako to rzekła, tak uczyniła y wiedła tak zacny a święty żywot, cale odstrychnięta od świata, iż zostawiła białym głowam, tak wielgim, iak pomnieyszym, piękny przykład dla naśladowania.

Mogliby się naleźć niektórzy, którzy by rzekli: "Boguż chwała, iż nie dane iey było zaślubić króla Karla! bowiem gdyby się to stać mogło, byłaby odrzuciła precz daleko twarde kondycye wdowstwa, a podięła one słodsze, małżenstwa." Można to podeźrzewać; wszelako można też mnimać z iney strony, iż ona sroga chuć, iaką iawiła światu ku zaślubieniu owego wielgiego króla, była to barwa a pozór iawny y wyniosły, wedle mody iszpańskiey, aby okazać swoie wspaniałe serce w tym, iż nie chciała się zgoła uniżyć y że, widząc swoią siestrę cysarzową, a sama nie mogąc nią być, a chcąc się iey przyrównać, życzyła być królową królestwa Francyey, które warte iest, wierę, cysarstwa abo więcey, y że przynamniey, skoro nie mogła tego osięgnąć w skutku, dążyła ku temu bogday dla tem więtszey pochoci swoiey ambicyey, iako to o niey słyszałem. Aby skończyć z tem, powiem, iż, wedle mego smaku, była to iedna z naywybornieyszych xiężniczek zagranicznych, takie kiedy widziałem, chociaby można iey przyganić owo odstrychnięcie się od świata, spełnione radniey z żalu niźli z wielgiey dewocyey; wszelako, tak czy owak, dopełniła tego y iey żywot zacny a święty ukazał w niey iakąś cale doskonałą świętobliwość.

Ciotka iey, królowa Maryia Węgierska, uczyniła toż samo, wszelako w wieku barzo nikłym, tak aby się odsunąć od świata, ile aby dopomóc cysarzowi, swoiemu bratu, ku więtszey chwale Boga. Owa królowa owdowiała w barzo wczesnym wieku, straciwszy króla Loisa, swego męża, który młodo barzo zginął w bitwie wydaney Turkom, nie tyle dla słuszności, ile dla namowy y upartości iednego kardynała, który nad nim sielnie przewodził, przedkładaiąc mu, iż nie trzeba wątpić o potędze Boga ani o dobrey sprawie; że gdyby nawet miał, iak to się mówi, iedno dziesięć tysięcy Węgrów, będących tak dobrymi krześciianami y walczącymi za sprawę bożą, pogromiłby sto tysięcy Turków; y popychał go y nakłaniał tak, aż tamten przegrał bitwę; y chcąc się cofać wpadł w bagnisko, gdzie się zadławił.

Toż samo przygodziło się ostatniemu królowi Portugaliey Sebastyanowi, który zginął nędznie, gdy ze zbyt słabą siłą ważył się wydać bitwę przeciw Maurom, trzy razy mocnieyszym od niego, a to na namowy, kazania y przypirania niektórych jezuitów, którzy mu stawiali przed oczy potęgę boską, iże samem swoiem spoyrzeniem może spieronować cały świat, zwłaszcza gdyby się porwał przeciw niemu, która, wierę, maxima iest barzo prawdziwa; wszelako nie trzeba go kusić ani nadużywać iego wielgości, bowiem ma on swoie sekrety, których my nie znamy. Niektórzy mówili, iż one iezuity czyniły to y mówiły w dobrey intencyey, iako można temu wierzyć, ini, iż byli umocowani a skorumpowani przez króla Iszpaniey, aby tak wydać na zgubę onego młodego a walecznego króla, cale pełnego ognia, iżby Iszpan mógł snadniey zagarnąć to, co zagarnął późniey. Tyle iest pewne, iż te dwa błędy stały się przez ludzi, którzy chcą mieszać się do woyny, a nie znaią tego rzemięsła.

Dlatego to owo wielgie xiążę pan Giz, gdy go srodze oszukano w czas iego wyprawy do Włoch, powiedał często: "Miłuię sielnie Kościół boży, wszelako nigdy nie dobędę oręża na słowo y wiarę klechy"; chcąc przez to oznaczyć papiża Karafę, zwanego Pawłem Czwartym, który nie dotrzymał mu tego, co przyrzekł wielgimi a uroczystymi słowy, abo też pana kardynała, swoiego brata, który poiachał tam zasięgnąć ięzyka y wymacać bród aż do Rzymu, a potem cale letko popchnął swoiego brata ku temu. Można mnimać, iż ów pan Giz rozumiał w tym y iednego, y drugiego, ile że, gdy ów pan często powtarzał te słowa w obliczu pana kardynała, tamten, mnimaiąc, iż to był kamyk rzucony do iego ogródka, wścikał się o to y barzo ciężko hamował gniw. Wtrąciłem tu ona digressią, bowiem przedmiot nastręczył się barzo k'rzeczy.

Owo, aby wrócić do naszey królowey Maryi, po takowem nieszczęściu króla, swoiego małżonka, została się wdową barzo młodą y wieldze cudną, iako słyszałem od mnogich osób, które ią widziały, y wedle wizerunków, na które pozierałem, przedstawiaiących ią za taką y nie daiących iey żadney rzeczy szpatney y do zganienia, iedno chyba usta wielgie, naprzód podane modą austryiacką, co nie pochodzi wszelako od domu austriackiego, ieno burgundzkiego, iako to słyszałem o tym powieść od iedney paniey na dworze z onego czasu: iż raz królowa Elionora, przeieżdżaiąc przez Dyżon y iadąc w pobożney pielgrzymce do monastyru tamecznych kartuzów y aby odwidzić czcigodne grobowce swoich przodków, diuków Burgundyey, nabrała chuci, aby ie dać otworzyć, iako mnodzy królowie uczynili to z grobem iey przodków. Uźrzała niektóre tak dobrze zachowane y nie uszkodzone, iż poznała różne formy, a miedzy inemi usta w ich twarzach. Aż hnet zakrzyknęła: "Ha! mnimalam, iż wzięliśmy nasze usta po domu austryiackim, przedsię, z tego, co widzę, mamy ie po Maryiey Burgundzkiey,naszey przodkini, y inych diukach Burgundyey, naszych przodkach.

Gdy uźrzę kiedy cysarza, moiego brata, powiem mu to; a y tak mu to przekażę." Owa pani, będąca podczas przy tym obecna, mówiła mi, iż to słyszała; y rzekła, iż owa królowa mówiła to iakoby nayduiąc w tym ukontentowanie, iakoż y słusznie: bowiem dom burgundzki wart był, wierę, domu austryiackiego, skoro wywodził się ze krwie Francyey, od Filipa Śmiałego, y że stąd poszły dlań mnogie bogactwa, wielgie szlachectwo y wspaniałe męstwo; bowiem mnimam, iż nie było nigdy cztyrech więtszych władców, następuiących ieden po drugim, iako byli owi czterey diukowie Burgundyey. Może mi ktoś przyganić, iż często odchodzę od przedmiotu; wszelako łacno mi to można wybaczyć, bowiem nie iestem bynamniey dobrze ćwiczony w sztuce pisania.

Tedy nasza królowa Maryia Węgierska była pani barzo cudna y powabna, y barzo luba, mimo iż zdała się trochę mężczyźńskiego weźrzenia; wżdy nie była przez to leniwsza ku miłości ani ku woynie, którą wzięła za swoie pryncypalne zatrudnienie. Cysarz, iey brat, znaiąc ią być barzo sposobną do tego y barzo ćwiczoną, posłał po nią y zaprosił do się, aby iey oddać szarżą, iaką miała iey ciotka Margareta z Flandryey, barzo roztropna xiężniczka y która wła- dała we swoich Nyderlandach łagodnością, iako tamta surowością; toteż, póki żywa byaga, król Franciszek nie obrócił ani raz swoiey broni a woyska ku tym stronom, mimo iż król Angliey do tego go nakłaniał; powiedaiąc, iż nie chciał wyrządzać zmartwienia oney godney xiężniczce, która się okazała tak dobrą przeciw Francyey y była tak stateczna a cnotliwa, wey przy tym nieszczęśliwa, barziey niż iey cnoty zasługiwały na to, w małżenstwach, z których pirwsze było z królem Karłem Ósmym; ten ią odesłał barzo młodą do domu a do iey oćca; drugie z synem króla haraigońskiego zwanym Iehanem, z którego miała dzicię pogrobowe, zmarłe hnet po swoiem urodzeniu, trzecie z pięknym diukiem Filibertem Sabaudzkim, z którego nie miała żadnego potomstwa i dlatego nosiła to za swoie godło: "Fortune infortune, fors une." Spoczywa ze swoim mężem w onym pięknym klasztorze breyskim, barzo wspaniałym, wpodle miesta Burgu w Bressyey, które widziałem.

Ona tedy królowa Węgrów przypomagała sielnie cysarzowi, bowiem był sam. Miał ci, prawda, Ferdynanda, króla rzymiańskiego, swoiego brata; wszelako dość on miał roboty stawiać czoło onemu wielgiemu sułtanowi Solimanowi. Cysarz miał także na karku sprawy Włoch, które stały podczas iakoby we wielgim pożarze; w Niemczech nie było lepiey z przyczyny sułtana tureckiego ani na Węgrzech, ani w Iszpaniey (gdy się zbuntowała pod panem Szyfrem), ani w Indyach, w Nyderlandach, w Barbaryey, we Francyey, która była nawiętszym ciężarem ze wszytkich; prosto mówiąc, tak się darzyło iakoby w całey połowie świata. Uczynił tę siestrę, którą miłował nad ine, generalną namiestniczką wszytkich swoich Nyderlandów, gdzie przez czas dwudziestu dwu lub dwudziestu trzech lat służyła mu dobrze, tak iż nie wiem, co byłby począł bez niey. Toteż zawierzał się iey we wszytkich sprawach swoiego rządu; tak iż sam cysarz, bawiąc we Flandryey, zdawał się cale na nią w sprawach onych kraiów; y rada zbierała się pod iey głową y u niey, wżdy barzo często cysarz był na niey y szedł na nią, iako to słyszałem. To prawda, iż ona, będąc barzo roztropna, iemu we wszytkim szła na rękę y donosiła mu wszytko, co się działo na radzie, gdy go nie było, co czyniło mu wiele radości. Wiedła tam piękne woyny abo przez swoie hetmany, abo sama na czele, zawżdy na koniu, iakoby wspaniała amazonka.

Ona to pirwsza zażegła wielgie ognie w naszey Francyey y wielgimi też poniszczyła nasze piękne pałace y zamki, iako ów folembryński, piękną y powabną siedzibę, którą królowie nasi kazali pobudować na uciechy a igry myśliwskie; o co król powziął taki gniw a urazę, iż po nieiakim czasie odpłacił iey pięknem za nadobne y pomścił się na iey pięknym pałacu beńskim, który sądzono być cudem świata, zawstydzaiącym, ieśli trzeba tak powiedzieć, wszytkie ine piękne budowle, ba nawet, iako słyszałem od tych, co go widzieli w całey wspaniałości, wierę, owe siedm cudów świata, tak wysławianych w starożytności. Podeymowała tam cysarza Karla wraz z całym iego dworem, kiedy iego syn król Filip przybył z Iszpaniey do Flandryey, aby go uźrzeć; ku czemu naczyniono wszelakich festynów w takowey wyborności a doskonałości, iż od tego czasu nie mówiono o czym inym ieno o tych las fiestas de Bains, iako powiedali Iszpanie. Toteż przypominam sobie, w czas podróży do Baiony, że wszytkie nawiętsze wspaniałości, iakie się tam odprawowały, wszytkie biegania do pirzścieni, turnieie, maszkary, uczty nie były niczem naprzeciw las fiestas de Bains: tak powiedali starzy dworacy iszpańscy, którzy ie widzieli, iako to mogłem był przeznać w iedney xiędze, umyślnie o tym po iszpańsku spisaney. I mogę to potwirdzić, iż nigdy nic nie dokonano ani oglądano pięknieyszego, bez urazy dla onych starożytnych wspaniałości rzymiańskich z ich igrami, za wyięciem walk gladyatorów y dzikich źwirząt; wszelako to pominąwszy one festy beńskie były cudnieysze, uciesznieysze, barziey rozmaite y powszechne.

Opisałbych tu ie chętnie, tak iak ie zaczyrpnąłem w oney xiędze iszpańskiey y dowiedziałem od niektórych podczas tam obecnych, zwłaszcza pani Fontenowey zwaney Torsią, będącey wówczas panną dworską przy królowey Lionorze; wżdy mógłby mi ktoś zadać zbytnie gadulstwo a odbieżanie od materyey . Za czym na iny raz zachowam ten kąsek, bowiem rzecz iast barzo tego warta.

Owo pomiedzy nawiętszemi wspaniałościami uważam te oto: kazała uczynić wielgą fortycę z cegły, którą oblegało, broniło, na odsiecz iey bieżało sześć tysięcy pieszych żołnirzy ze starey wiary; dawano przy tym ognia z trzydziestu sztuk harmaty, tak w bateryach, iako też y dla obrony, z wszytkiemi ceremoniami a obyczaymi rzetelney woyny; y trwało to obleganie przez półczwarta dnia, tak iż nic równie pięknego nie widziano; bowiem przypuszczano tam szturmy, odsiecz to nacierała, to znów była odparta, tak iazda, iak y piechota, wiedziona przez xiążę Piemontu; wreszcie oddano fortycę z układów, na wpół pod łagodnemi, na wpół pod srogiemi kondycyiami, y z współczuciem dla żołnirzy, którzy się poddali y opuszczali plac prowadzeni pod strażą, prosto, nic nie przepomniano z prawdziwey woyny; w czym cysarz nalazł sobie szczególną uciechę.

Można być pewnym, iż królowa chciała w tym wystąpić wspaniale, rada była bowiem okazać bratu swemu, iż wszytko, co miała z niego, abo z iego kraiów, pensyów, dobroczyństw abo ze swoich zdobyczy, wszytko było obrócone ku iego chwale a radości. Iakoż ów cysarz wieldze sobie w tym podobał y chwalił ią za to; y szacował wysoko ten zbytek, a zwłaszcza ten, który nalazł w swoiey kownacie; bowiem był tam dywan tkany, cały ze złota, śrybła a iedwabiu, gdzie były przedstawione a wyobrażone w naturalnym wzroście iego piękne zdobycze, wspaniałe przedsięwzięcia woyenne y bitwy, iakie wydał y wygrał, nie przepomniawszy zwłaszcza ucieczki Solimana pod Wiedniem y poymania króla Franciszka. Prosto rzkąc, nie było tam nic, co by nie było wyborne a wspaniałe.

Tedy ów biedny pałac zbył się potem swoiego blasku, bowiem został całkowicie złupiony, wygolony a obrócony w perzynę. Słyszałem, iż iego pani, gdy dowiedziała się o tey ruinie, popadła w takową rozpacz, gniw a wściekłość, iż długo nie mogła się nizacz uspokoić; kiedy przeieżdżano tamtędy następnego dnia, chciała użrzeć tę ruinę; y patrząc na nią barzo żałośnie, ze łzą w oku, poprzysięgła, iż cała Francyia pożaluie tego y że ucirpi od iey pożogi, y że nie będzie spokoyna poty, póki ona cudna Fontanełba (którą tak wysoce ceniono) nie będzie zrównana z ziemią, iżby nie został z niey kamień na kamieniu. Iakoż w rzeczy wyrzygała sielnie oną wściekłość na biedną Pikardyią, która poczuła statecznie ią y iey pożogi; y mnimam, iż gdyby rozeym nie był nastąpił, pomsta iey byłaby wielga: bowiem miała serce pyszne a twarde y niełacne do zmiękczenia; wżdy miano ią, tak po iey strome, iako y po naszey, za nieco nazbyt okrutną; wey taka iest przyroda białych głów, a zwłaszcza wielgich, które są barzo skore do pomsty, gdy się poczuią obrażone. Cysarz (powiedały tak) miłował ią za to ieszcze barziey.

Słyszałem, iż kiedy w Bruxeli złożył koronę y zbył się władzy, w wielgiey sali, gdzie zwołał zebranie generalne swoich stanów, y gdy przemówił, y powiedział wszytko, co chciał, y zgromadzeniu, y swemu synowi, y podziękował pokornie królowey Maryey, swoiey siestrze, która siedziała tuż przy cysarzu, swoim bracie, ona podniesła się ze swego siedzenia y złożywszy przed bratem wielgi pokłon, pełen wielgiego a uroczystego maiestatu y pewney gracyey, obracaiąc głos do ludu, rzekła tak: "Panowie, od dwudziestu trzech lat, odkąd podobało się cysarzowi, memu bratu, dać mi szarżę y panowanie nad wszytkimi iego Nyderlandami, wszytko to, co mi Bóg, przyroda a fortuna dały śrzodków y łaski, użyłam a obróciłam na to, aby się wywiązać z tego nalepiey, iako mi było moobrebne. Wszelako, ieżeli w iakiey rzeczy pobłądziłam, można mi wybaczyć, zważaiąc, iż nic nie przepomniałam moiego ani też oszczędziłam, co by się należało. Ba ieśli w czym chybiłam, proszę was, abychcie mi przebaczyli, ą zaś ieżeli który z was nie chce tego uczynić y nierad iest ze mnie, o to namnieysza dla mię troska, skoro cysarz, móy brat, się tym zadowala, któremu podobać się było zawżdy moie nawiętsze pragnienie a wola." Tak rzekłszy a ponowiwszy wielgi ukłon przed cysarzem, usiadła znowu na swoiem miescu. Słyszałem, iż te słowa uważano nieco za nazbyt harde a sierdzite, zwłaszcza iż było to przy składaniu iey szarży y żegnaiąc się z ludem, który powinna była ostawić w dobrem wspomnieniu y w wielgiey żałości dla iey odiazdu. Wszelako cóż się o to troszczyła, skoro nie miała inego żądania iako podobać się a wygodzić swoiemu bratu, a zaś od tego czasu nie mieć iuż sprawy ze światem y dotrzymać kompaniey swoiemu bratu w iego zamknięciu a modłach?

Słyszałem tę opowieść od iednego szlachcica przynależnego moiemu bratu, będącego podczas w Bruxeli, dokąd się udał traktować o okup owego moiego brata, którego poymano pod Hedynem y trzymano ieńcem przez pięć lat w Ile we Flandryey. Ten-ci to szlachcic widział to całe zgromadzenie y cały żałobny obrządek cysarza; y rzekł mi, iż wielu było nieco zmierżonych taiemnie temi tak hardemi słowy królowey, wszelako nic nie śmieli odzywać się ani okazać tego, bowiem widzieli dobrze, iż mieli sprawę z tęgą władczynią, która, gdyby ią kto był pogniwał, ieszcze przed odiazdem byłaby mu dała za swoie. Oto więc tak zbyła się wszytkiego, aby towarzyszyć swemu bratu do Iszpaniey; iakoż nie opuściła go nigdy, ona y królowa Elionora, iey siestra, aż do grobu; y wszytko troie przeżyli się ledwie o rok iedno drugie. Cysarz poszedł przodem, królowa Francyey potem, iako barziey wiekowa, zasię królowa Węgrów po swoich dwóch braciach y siestrze, barzo poczciwie strawiwszy swoie wdowieństwo.

W rzeczy królowa Węgrów dłużey była wdową niż iey siestra, nie wydaiąc się ponownie; zasię iey siestra wydała się dwa razy, tylko aby zostać królową Francyey, co był łakomy kąsek, ilko na prośby a namowy cysarza, iżby posłużyła za pieczęć barzo stateczną dla upewnienia pokoiu y zupełnego przezpieczeństwa powszechnego; owo materyia tey pieczęci nie strzymała długo; bowiem woyna wybuchła hnet potem, barziey okrutna niż kiedy: wżdy biedna xiężniczka nic temu nie była krzywa, bowiem przyczyniała się wszytkim, czym mogła; a mimo to król, iey mąż, nie obchodził się z nią lepiey, bowiem barzo przeklinał ten związek, iako to słyszałem.

Po odieździe królowey Węgrów nie ostała się żadna wielga xiężniczka przy królu Filipie (który obiął świeżo władztwo swoich kraiów), iedno pani diuszesa Lotaryngiey Krystyna Duńska, iego cioteczna siostra, odtąd nazywana Iey Wysokością, która dotrzymywała mu zawżdy kompaniey, dopóki tam bawił, y barzo wysoko dzierżyła zawżdy iego dwór; bowiem wszelki dwór króla, xiążęcia, cysarza czy monarchy, chociayby był y nawiętszy, niewiele iest wart, ieśli mu nie towarzyszy abo go nie zaleca dwór królowey, cysarzowey abo iakiey wielgiey xiężniczki, z wielgą mnogością niewiast a panien, iako się sam w tym dobrze obaczyłem y słyszałem to twirdzenie od nawiętszych.

Owa monarchini, wedle moiego smaku, była iedną z nabarziey cudnych xiężniczek y naydoskonalszych, iakie widziałem. Z twarzy była barzo cudna y barzo powabna, postawy piękney a wyniosłey, wymowy barzo wspaniałey, a zwłaszcza odziewała się barzo dwornie; tak iż za swego czasu służyła naszym paniom francuskim, iako y swoim za wzór y przykład przystroienia się, który nazywano modą lotaryngską, co do głowy, co do utrefienia y zasłony, co barzo przypadło do twarzy paniom naszego dworu; y rade odziwały się tak, zwłaszcza w wielgie święta abo uroczystości, aby lepiey się przystroić a pokazać, a wszytko modą lotaryngską, za wzorem Iey Wysokości. Miała zwłaszcza ręce z naypięknieyszych, iakie można było widzieć; owo też słyszałem, iak królowa matka wieldze ie chwaliła y przyrównywała swoim. Dzierżyła się barzo dobrze na koniu y z wielgą gracyą y zawżdy iachała ze strzemieniem przy łęku, którego to sposobu nauczyła się od swoiey ciotki Maryey, y słyszałem; iż królowa matka nauczyła się go od niey, bowiem wprzódzi ieździła z deszczułką, co, wierę, nie wydawało gracyey ani pięknego ruchu iako owe strzemionko. Chciała w tym barzo naśladować królowę, swoią ciotkę, y dosiadała zawżdy ieno pięknych koni iszpańskich, tureckich, barbaryiskich y barzo kształtownych dzianetów, które chodziły barzo czysto kłusa; widziałem w iey stayni takich z tuzin barzo cudnych, tak iż trudno by było powiedzieć, który cudnieyszy od drugiego. Owa ciotka miłowała ią wieldze y barzo ią naydowała wedle swego smaku, tak dla ćwiczeń, które rada widziała, y myśliwskich, y inych, iako dla tego iż rozpoznawała w niey własne swoie cnoty. Iakoż będąc zamężną często nawidzała ią we Flandryey, iako słyszałem to od pani Fontanowey; a kiedy owdowiała, a zwłaszcza kiedy iey odięto iey syna, opuściła Lotaryngię z gniwu; bowiem była pani barzo wyniosłego serca. Poiachała zamieszkać ze swoim wuiem cysarzem y królowemi, swemi ciotkami, które przyięły ią barze rade. Zniesła z wielgą niecierpliwością stratę y nieobecność swego pana syna, mimo iż król Hendryk przedłożył iey wszytkie wymówki we świecie y przedstawiał iey, iż chce go wziąć za własnego syna. Wszelako nie mogąc się uspokoić y widząc, iż mu dano za ochmistrza poczciwinę pana Brusia, a odięto tego, którego miał, pana Monbardona, barzo roztropnego y godnego szlachcica, którego cysarz mu dał, znaiąc od dawna iego cnoty, bowiem widział go w służbie pana Burbona (był zbiegiem francuskim), owa xiężniczka nie bacząc na nic, widząc, iż wszytko iest stracone, przybyła iednego dnia w Wielgi Czwartek nawiedzić króla Hendryka w wielgiey galeryey w Nansie, gdzie był cały iego dwór, y z gracyą barzo zadufaną w sobie, z oną wielgą wspaniałością, która czyniła ią ieszcze cudnieyszą, przybyła cale nie olśniona ani uniżaiąc się bynamniey ze swoiey wielgości, wierę, składaiąc przed nim niski pokłon; y błagaiąc przedstawiła mu ze łzami w oczach, które czyniły ią ieszcze cudnieyszą a powabnieyszą, krzywdę, iaką iey uczynił odeymuiąc iey syna, rzecz tak drogą, iż równey iey nie miała we świecie, y że nie zasługiwała zgoła na tak srogie obeście zważywszy wysoki ród, z którego się więdła, y także iż, iak mnimała, nic nie uczyniła przeciw swoiey powinności. A to przemówienie wypowiedziała tak przystoynie a wdzięcznie y z tak mądremi raciami, a tak słodką żałością, iż król, który z przyrodzenia zawżdy był barzo dworny dla dam, powziął barzo wielgie współczucie, y nie tylko sam, ale y wszytcy xiążęta, y wieldzy, y mali, którzy byli obecni przy tym widoku.

Król, który był naypowolnieyszym dla dam ze wszytkich królów władnących kiedy we Francyey, odpowiedział iey barzo przystoynie, nie iakiemś wielgiem napiętrzeniem słów ani też pod postacią długiey arangi, iaką przedstawia Paradyn w swoich Dziełach Francyey; bowiem sam z się y z natury swoiey nie był tak rozlewny ani obfity w słowach a przemówieniach, ani też wielgim wymowcą. Owo też nie potrzeba ani nie przystoi, aby król udawał w swoim mówieniu iakiego philosopha ani wielgiego oratora; y nabarziey krótkie słowa y zwięzłe pytania a odpowiedzi lepsze mu są a przystoynieysze, iako to słyszałem od wielgich osobistości,iak pana Pibraka, którego osąd w tey rzeczy był dobry, dla wielgiey uczoności, iaką miał w sobie.

Toteż ktokolwiek będzie czytał ową przemowę Paradyna, wygłoszoną w tym miescu abo podaną za wygłoszoną przez króla Hendryka, niechay nic temu nie wierzy; y, iako słyszałem od wielu znacznych osób przy tym obecnych, nie rozszyrzył się on zgoła tyle w swoiey odpowiedzi ani w swoiey przemowie, iako tamten powieda. Prawda iest, wierę, iż pocieszył ią barzo uczciwie y przystoynie w iey wrzkomey rozpaczy; rzekąc, iż nie miała żadney przyczyny sobie krzywdować, skoro dla utwirdzenia państwa, a nie dla szczególney nieprzyiaźniey pragnął mieć iey syna przy sobie y chować go ze swoim pierworodnym, iżby dzielił z nim stół y spólny sposób życia, y spoine losy, y .skoro pochodził z francuskiego rodu, y sam był Francuzem, nie mógł być lepiey chowany iako na dworze Francyey y miedzy Francuzami, gdzie miał tyle krewnych y przyiaciół; zwłaszcza nie przepomniał iey powiedzieć, iż dom lotaryngski był domowi Francyey zobowiązany barziey niż iakiemu bądź w krześciiaństwie, wspominaiąc iey sprawę diuka Lotaryngiey przeciw diukowi Karolowi Burgundzkiemu, zabitemu pod Nansem: w czym była rzecz nieomylna do wierzenia, iż bez Francyey byłby zniweczył y diuka Lotaryngiey, y iego xięstwo y uczynił go naynędznieyszem xiążęciem we świecie. Z tego zatem iawiło się, komu dom Lotaryngiey był więcey powinny: czy domowi Francyey, czy Burgundyey; w czym czynił iey mały przytyk, iż powątpiewał o niey, która była z tamtymi spokrewniona y przechylała się w tamtą stronę, y mogła także przechylić swego syna y w tym go żywić; owo dlatego chciał się go zapewnić. Przytoczył iey również zobowiązanie, iakie ci z, owego domu Lotaryngiey mieli dla Francuzów, iż doznali od nich tak skuteczney pomocy czasu wypraw krzyżowych y zdobywania lerozolimy, królestwa Neapolu y Sycyliey. Przytoczył również, iako iego natura ani ambicyia nie zmierzała zgoła do niweczenia ani strącania xiążąt, wżdy do wspirania ich we wszytkim, gdy popadną w niedolę, iako to uczynił oney małey królowey Szkocyey, bliskiey krewney tego syna, xiążęciu Parmy y Niemcom tak uciśnionym, iż gotowe były cale upaść bez iego pomocy; owo, dla tey samey dobroci a wspaniałomyślności chciał mieć w swoiey opiece owo młode xiążę lotaryngskie, aby ie wznieść wyższey ieszcze, iako było, y uczynić ie swoim synem, daiąc mu iedną ze swoich córek, przeto nie powinna się tym zasmucać.

Wszelako wszytkie te piękne słowa y piękne racyie nie mogły iey niiak pocieszyć ani też dać iey znosić cirpliwie swoie utrapienie. Przeto złożywszy ukłon, ciągle wylewaiąc siła łez kosztownych, odeszła do swoiey kownaty, dokąd król poszedł odprowadzić ią aż do drzwi y nazaiutrz, przed iey odiazdem, poszedł ią odwidzić w iey kownacie y pożegnać się z nią, przy czym wszelako nic więcey nadto nie uzyskała na swoią prośbę. Tak tedy uźrzawszy swoim zwrokiem, iako iey drogi syn został uwięziony a zawiedziony do Francyey, umyśliła ze swoiey strony opuścić Lotaryngią y schronić się do Flandryey, do swego wuia cysarza (co za piękne słowo!) y do swego krewniaka króla Filipa, y królowych swoich ciotek (co za parantele y tytuły!), co też uczyniła; y nie ruszyła się stamtąd, aż dopóki pokóy nie stanął pomiedzy oboma królami y ów iszpański nie przeprawił się za morze y odiachał.

Do tego pokoiu przyczyniła się wiele, wierę, może we wszytkim, bowiem gdy posłowie, tak iedney, iak drugiey strony, wedle tego, co słyszałem, namęczyli się wieldze y namordowali w Cerkanie przez wiele dni, nic nie zdziaławszy ani postanowiwszy, wszytcy błądząc abo goniąc po fałszywym tropie obyczaiem strzelców, ona, abo natchniona duchem bożym, abo popchnięta iakowąś dobrą gorliwością krześciiańską y swoim dobrym naturalnym rozumem, prowadząc bieg łowów w tey wielgiey negocyacyey powiędła go tak dobrze, iż koniec wynikł stąd szczęśliwy dla całego krześciiaństwa. Owo też nie mógł się naleźć nikt iny (tak powiedano) sposobnieyszy do potoczenia a umocowania onego wielgiego głazu, bowiem była to pani wielgiego dowcipu y roztropna nad wyraz, y wielgiey a wdzięczney powagi; iako, wierę, osoby liche a małey kondycyey nie są po temu tak sposobne iak duższe. Z drugiey strony król, iey kuzyn, wierzył iey a polegał na niey sielnie, znaiąc te iey cnoty; y miłował ią wieldze, y miał ku niey stateczne przywiązanie y miłość; owo tyż barzo wiele przysparzała wspaniałości y blasku iego dworowi, który bez niey byłby cale przymroczny; wszelako późniey, iako słyszałem, nie barzo się iey odwdzięczył y niedobrze obszedł się z nią w ziemiach, które iey przypadły iako wiano wdowskie w xięstwie medyolańskiem, gdzie była wydana w pirwsze stadło za xiążęcia Sforze: bowiem, iako mi powiedano, odiął iey a okroił niektóre. Słyszałem, iż po stracie swego syna barzo nierada była panu Gizowi y panu kardynałowi, iego bratu, obwiniaiąc ich, że nakłonili króla k'temu z przyczyny swego hambitu, tak aby widzieć swoiego bliskiego krewniaka usynowionym y przyżenionym do domu Francyey, iako też iż przed nieiakim czasem odpaliła pana Giza z małżenstwem, o które chciał z nią traktować.

Ona, która była pani wyniosła ponad wszelką miarę, rzekła, iż nigdy nie zaślubiłaby młodszego syna domu, w którym zaślubiła pirworodnego; owo taką odmowę pan Giz dobrze sobie na wąs namotał; chocia nic nie stracił na zamianie w małżenstwie ze swoią panią żeną, którą poiął niebawem: bowiem była z barzo znacznego domu y wnuka króla Ludwika Dwunastego, iednego z nalepszych y naydzielnieyszych królów, iacy siadali na tronie francuskim; y, co więtsza iest, była naycudnieyszą białą głową w krześciiaństwie.

Ku czemu słyszałem, iż za pirwszym razem, kiedy te nadobne xiężniczki uźrzały się w oczy, obie tak baczne były wzaiem na siebie, hnet prowadząc prosto a bystro spoźrzenia na się, hnet spode łba, hnet z boku, iż iedna a druga nie mogły się sobie napatrzyć, tak były bystre a uważne w przyglądaniu się sobie. Możecie wystawić sobie rozmaite pomyślenia, iakie mogły żywić a poruszać w swoich pięknych duszach; ni mniey ni więcey iako się czyta, iż nieco przedtem, kiedy wypadła ona wielga bitwa w Afryce miedzy Scypionem a Anibalem, która była statecznym rozstrzygnięciem woyny miedzy Rzymem a Kartagą, przed iey poczęciem ci dway zetknęli się razem w czas iakiegoś zawieszenia broni na przeciąg iakich dwóch godzin; za czym kiedy się przybliżyli ieden do drugiego, pozostali tak na nie barzo krótki czas zatopieni w pozieraniu wzaiem na się, każdy podziwiaiąc dzielność swego przeciwnika, tak wsławioną ich pięknemi czynami y tak dobrze odmalowaną na ich twarzy, w ich ciałach y w ich pięknych a woyennych postawach a gestach. Y owo pozostawszy tak co nieco w zachwyceniu y onych pięknych medytacyach ieden przed drugim, ięli parlamentować z sobą w ten sposób, iak to Tytus Liwiusz barzo dobrze przekazuie. Iakaż to iest rzecz cnota, która się każe podziwiać pośrzód nieprzyiaźni a nienawiści, iako też piękność pośrzód zazdrości, iak to było u onych dwóch pań a xiężniczek, o których powiedam!

Wierę, ich piękności a gracye mogłyby się zwać równemi, ieżeliby pani Gizowa nie była nieco prymu odzierżyła w tym względzie; owo też kontentowała się, iż w tym ią przewyższa, a nie zaś w pysze a górności: bowiem była to nabarziey słodka, dobra, ludzka a łaskawa xiężniczka, iaką się trefiło widzieć, mimo iż w swoiey postaci zdawała się wyniosła a wspaniała. Natura uczyniła ią taką, tak w iey dużey a piękney kibici, co w iey poważney postawie y nadobnym maiestacie, iż widząc ią lękało się do niey przystąpić; wszelako przystąpiwszy a przemówiwszy do niey, naydowało się ieno samą słodycz, samą ludzkość a łaskawość, w czym była podana na swoiego dziadka, dobrego oćca narodu y maiącego ona słodką francuską poczciwość. Wszelako prawda iest, iż umiała dobrze przestrzegać a zachować swoią wielgość y chłubę, kiedy na to przyszło. Nadziewam się mówić o niey na inem miescu y barziey osobliwie.

Iey Wysokość Lotaryngska była, przeciwnie, barzo wyniosła y co nieco nazbyt zadufana w sobie. Widziałem ią kilkakrotnie w kompaniey królowey Szkocyey, która ostawszy wdową przedsiębrała podróż do Lotaryngiey, gdzie z nią byłem; owo rzekłbyś, iż barzo często owa Iey Wysokość chciała wywyższać się y krok trzymać przed maiestatem oney królowey. Przedsię tamta, która była barzo bywała y pani wielgiego serca, nie przepuściła iey ni ieden raz y nie dała iey wyprzedzić się ni w czem (mimo iż była w tey paniey ieno sama słodycz), iako że wuy iey, pan kardynał, dobrze ią przestrzegł a pouczył ią o humorze oney xiężniczki.

Ta, nie mogąc zleczyć się ze swey hardości, chciała nieco sobie pozwolić naprzeciw królowey matce, skoro się uźrzały; wszelako trefiła tu kosa na kamień, bowiem królowa matka, kiedy było trzeba, była to nayhardzieysza pani we świecie; taką ią sam widziałem y słyszałem wielu możnych, iak ią trzymali za taką, a zwłaszcza kiedy chodziło o przytarcie chłuby iakieyś osoby, która chciała się nosić zbyt górnie, bowiem umiała hnet ią uniżyć aż do śrzodka ziemi; wszelako dzierżyła się tu dość skromnie względem Iey Wysokości, dosyć iey świadcząc y oddaiąc czci, wżdy ustawicznie dzierżąc cugle, to ostro, to łagodniey, wedle tego iak było potrzeba, z obawy aby się nie obłądziła ani nie przebrała miary; bowiem słyszałem, iak rzekła dwa abo trzy razy: "Ha! oto, wierę, naypysznieysza biała głowa, iaką widziałam kiedy!" Było to wówczas, kiedy przyiachała na sakr króla Karola Dziewiątego, na który ią zaproszono do Remsu. W czas wiazdu nie chciała być na koniu, lękaiąc się nie dość w tym okazać swoią wielgość y altecę, wżdy posiadła się w kolesie barzo wspaniałey, całey okrytey czarnym axamitem z przyczyny swego wdowstwa a ciągnioney przez cztyry tureckie siwosze, naycudnieysze, takie zdołano wybrać, y zaprzągnięte wszytkie cztyry pod strych, kształtem triumphalnego wozu. Siedziała ona w głąbi, barzo dobrze odziana, wszelako ze wszytkim czarno, w sukni z axamitu; zasię na głowie cale biało y barzo dobrze, y wdzięcznie, y wspaniale przybrana a utrefiona; naprzeciw siedziała iedna z iey córek, która późniey ostała xiężną panią Bawarską, a obok iey dama przyboczna, która była xiężniczka Macedoniey. Królowa chciała uźrzeć ią na dziedzińcu y zbliżyła się do okna, y rzekła dosyć po cichu: "Oto, zaiste, pyszna biała głowa!" Zaś gdy potem zeszła z bryki y wstąpiła na górę, królowa wyszła ią powitać do pół sali ieno, wey może nieco barziey naprzód y nieco bliżey drzwie niźli daley. Y barzo była dobrze przyięta od niey: bowiem władała wówczas wszytkiem z przyczyny młodocianego wieku króla, swego syna, y wychowywała go, y czynił wszytko, co mu kazała, za czym oddał wielgą cześć Iey Wysokości. Cały dwór, tak wieldzy, iak mali, czcili ią a podziwiali mocno i naleźli ią barzo urodziwą, mimo iż byta nieco pochylona wiekiem, bowiem mogła mieć kąszczek wyższey czterdziestu lat; wszelako nic w niey się nie obiawiało zmienionego abo skażonego, ba iesień iey przewyższała lato nieiednych. Trzeba szacować wysoko tę xiężniczkę, iż była tak cudna y zachowała swoie wdowstwo aż do grobu, y czciła tak niewzruszenie a bez zmazy pamięć swoiego męża, nie zaś wydaiąc się w trzecie stadło.Zmarła w rok późniey po otrzymaniu wiadomości, iż stała się królową Daniey, skąd była urodzona, y że przypadło iey królowanie,  tak iż przed śmierzcią uźrzała zmianę swoiego tytułu "Wysokości", który nosiła tak długo, na tytuł "Maiestatu", choć ten niedługo iey towarzyszył, ani pół roku nie. Mnimam, iż byłaby chętnie ieszcze ponosiła ów tytuł "Wysokości", a w zamian była ostała w oney piękney, kwietney młodości y piękności niegdysieyszey, bowiem wszytkie cysarstwa a królestwa niczym są naprzeciw młodym latom. Ba wszelakoż było to iey zaszczytem a szczęściem móc ponosić przed śmierzcią ów tytuł królowey; wżdy, iako to słyszałem, rezolwowała się nie iachać do swego królestwa, lecz dokończyć reszty dni we swoiey wdowiey części w Tortonie; y ludzie tameczni nazywali ią ieno panią Tortońską (wierę, niepiękne miano ani iey godne), dokąd schroniła się na wiele wprzód przed swoią śmierzcią, tak przez wierność dla nieiakich ślubów, iakie uczyniła w tamteyszych świętych miescach, co aby być bliżey onych kąpiel, bowiem była chorowita y sielna pedogryczka.

Obyczaie iey były barzo piękne, święte a poczciwe, iako to: modlić się do Boga, świadczyć wielgie iałmużny a miłosierdzie przeciw biednym, a zwłaszcza przeciw wdowom, miedzy któremi przypomniała sobie o ubogiey paniey Kasztelanowey z Milanu, którą widzieliśmy na dworze, iak nędznie wlekła dni swoie, gdyby nie pomoc królowey marki, która zawżdy iey tam świadczyła co nieco dobra. Była córką xiężniczki macedońskiey y urodzoną z tego wielgiego domu. Widziałem ią iako barzo czcigodną panią y mocno szedziwą; była niegdy wychowawczynią Iey Wysokości. Ta słysząc, w iakiey nędzy żyła biedna Kasztelanowa, kazała ią odszukać y sprowadzić ku sobie y poczynała sobie przeciw niey tak godnie, iż nie cirpiała ubóstwa, iakiego zaznała we Francyey.

Oto co mogłem z grubsza powiedzieć o oney wielgiey xiężniczce y iako, będąc wdową y barzo cudną, poczciwie żywot swóy powiedła. Prawda iest, można by powiedzieć, iż wprzódy była zaślubiona za diuka Sforcę. Dobrze iest, wszelako on hnet pomarł, iż ani roku nie byli pobrani, y owdowiała po nim w wieku piętnastu do szesnastu lat; y dlatego cysarz, iey wuy, zaswatał ią z xiążęciem Lotaryngiey, aby coraz to więcey umocnić się w aliansach; wżdy owdowiała po nim takoż w kwiecie swoiego wieku, nie ucieszywszy się długie lata swoiem pięknem małżenstwem; a te, które iey ostały, wierę, naypięknieysze y nabarziey sposobne do tego rzemięsła, obróciła y strawiła w odludnem a czystem wdowstwie.

Owo trzeba mi w tym przedmiocie pomówić dwa słowa o pięknych wdowach; iedney z ubiegłego czasu, którą iest ona czcigodna wdowa pani Blanka Monferacka, z iednego z naystarszych domów Italiey, y naycudnieysza, y naywybomieysza xiężniczka swoiego czasu, y z nabarziey roztropnych, y świedomych, która sprawowała tak dobrze y bacznie opiekę nad swoim synem y iego ziemią, iako nie zdarzyło się widzieć niewiasty a matki, a która została wdową w wieku dwudziestu trzech lat.

Ona to przyięła tak chlubnie małego króla Karla Ósmego, gdy iachał do swego królestwa Neapolu; tak go podeymowała we wszytkich swoich ziemiach, a zwłaszcza w swoiem mieście Turynie, gdzie mu zgotowała barzo wspaniały wiazd y gdzie sama też się poiawiła, y kroczyła w nim barzo bogato przystroiona, y okazała, iż czuła się w każdym calu wielgą panią: bowiem była tam we wspaniałym kształcie, ubrana w bogatą suknię z kędzierzawego złotogłowiu y cale obwiedzioną wielgiemi dyamentami, rubinami, szafirami, szmaragdami y inemi drogiemi kamieńmi. Głowę miała okręconą podobnemi y bogatemi kamieńmi, na szyi miała łańcuch abo naszyjnik ubrany barzo wielgiemi perłami wschodniemi, zgoła nie do oszacowania, y brazlety miała na ramionach takież. Siedziała na pięknym białym mierzynie, przystroionym w rząd barzo wspaniały, a prowadzonym przez sześciu rosłych pachołków, ubranych w suknie dziane złotem. Za nią szła wielga gromada panien, barzo bogato, przystoynie a czyściutko odzianych, modą piemoncką, tak iż radość była dla oczu; po nich zaś szła wielga gromada szlachty y rycerstwa tamecznego, potem wszedł y iachał za nią król Karl pod bogatem sklepieniem y wysiadł pod zamkiem, w którym zamieszkał; y tam pani Sabaudzka przedstawiła mu swego syna, barzo młodego ieszcze, w bramach onego zamku, zanim król wszedł; a potem rzekła doń barzo piękną arangę, przedkładaiąc mu swoie ziemie a maiętności, tak iey, iako iey syna; co król przylał barzo wdzięcznem sercem y dziękował iey barzo pilnie, czuiąc się przeciw niey wieldze zobowiązanym dłużnikiem. Po całem mieście widać było godło Francyey y Sabaudyey, uściśnione szyroką wstęgą miłości, która spaiała te dwa godła y te dwie tarcze, z tymi słowy: "Sanguinis arctus amor", iako o tym powieda Chronika Sabaudyey. Słyszałem od niektórych z naszych oćców a matek, którzy słyszeli to od swoich, patrzących na to oczami, a zwłaszcza od pani seneszalowey Pikteńskiey, moiey babki, będącey podczas panną na dworze, która twirdziła mi, iż wówczas ieno mówiono powszechnie o piękności, bystrości a światłości oney xiężniczki y że wszytcy galanci a gładysze, kiedy wrócili do Francyey ze swoiey podróży, rozpowiadali ieno a zabawiali panny y panie dworskie powieściami o iey piękności a cnocie, a zwłaszcza król, który okazował iawnie, iż serce ma od niey zranione.

Wierę, iuż bez tey cudności miał on wielgą przyczynę po temu, aby ią barzo miłować; bowiem wsparła go wszelkiemi śrzodkami, iakiemi tylko mogła, y wyzuła się ze wszytkich swoich kamieni, pereł a klenotów, aby mu ich użyczyć, zastawić, gdzie by mu się podobało, co było dlań z barzo wielgiem zobowiązaniem: bowiem białe głowy maią zwyczaynie barzo stateczne przywiązanie do swoich kamieni, pirzścionków y klenotów y radsze by użyczyły a zastawiły snadniey iakowąś część kosztowną swoiego ciała niźli swoie bogactwo w klenotach: powiedam o niektórych, nie o wszytkich. Wierę, zobowiązanie było wielgie: bowiem bez tey iey uczciwości y bez oney także pani markizy Monferatowey, barzo godney paniey takoż y barzo cudney, byłby zażył w ciągu swoiey podróży siła wstydu y powróciłby z połowy oney drogi, iaką podiął, bez piniędzy, gorzey się sprawiwszy niźli ieden biskup Francyey, który udał się na sobór trydencki bez piniędzy y bez łaciny. Tak, iakoby się puścił na morze bez suchara! Wszelako iest różnica pomiędzy iednym a drugim; bowiem to, co uczynił ieden, to było z piękney wspaniałomyślności y wielgiego hambitu, który mu zamykał oczy na wszytkie utrapienia, nie nayduiąc nic niepodobnem dla swego mężnego serca; zasię drugiemu chybiło dowcipu a bystrości, za czym zgrzyszył tutay nieświadomością a głupotą, chyba że dufał w to, iż będzie tam po kweście obchodził.

W rozprawie o onym pięknym wiaździe, o którym powiedałem, godzi się zakonotować wspaniałość ubiorów tey xiężniczki, która więcey trąciła niewiastą zamężną (mógłby kto powiedzieć) niż wdową. Ku czemu ówczesne damy powiedały, iż dla tak wielgiego króla mogła była sobie dać w tem dispensę, chocia dispensy w tem żadney nie było trzeba, iako że wieldzy a wielgie sami sobie daią prawa y że w onym czasie wdowy (iak słychać) nie były tak ukrócone ani tak surowe w swoich ubiorach, iako teraz się wzięło w obyczay od iakich lat czterdziestu, od czasu pewney wielgiey paniey, którą wiem, a która będąc w wielgich łaskach u króla, ba, iego całą rozkoszą, zaczęła się ubierać nieco skronmiey (wey zawżdy w iedwabie), iżby lepiey mogła pokryć a w cień zasunąć grę swoią; owo przez to ine wdowy na dworze chcąc ią naśladować czyniły tak iako ona. Przedsię nie wiedła się tak umiarkowanie ani tak surowie, iżby nie miała się ubierać wdzięcznie a wspaniale, wszelako wszytko na czarno a biało; w czym okazowało się więcey świeckości niźli surowości wdowskiey, ile że odsłaniała zawżdy swoie nadobne piersi. Słyszałem, iak królowa, matka Hendryka Trzeciego, powiedała przy koronacyey a zaślubinach króla Hendryka Trzeciego toż samo: iż wdowy dawnego czasu nie miały tak wielgiego baczenia na swoie ubiory, obyczaie a postępki iako teraz; iako też widziała czasy króla Franciszka, który życzył sobie widzieć swóy dwór wolny we wszytkim, ba, nawet wdowy tańcowały wtedy y wiedło się ie w taniec tak swobodne, iako się czyni z pannami a niewiastami zamężnemi; y rzekła to w tym momencie, gdy nakazała a poprosiła pana Wademonckiego, aby dla uczczenia święta zaprosił xiężnę Kondeuszową, wdowę, w taniec, co też uczynił, aby iey usłuchnąć, y powiódł ią w powszechny bal: ci, którzy byli na sakrze iako ia, widzieli to y snadno sobie przypomną. Oto swobody, iakie miały podczas wdowy. Dzisiay im to iest zbronione iako świętokradztwo, tak iako y barwy; bowiem nie śmiałyby nosić ani przywdziać co insze iak samo białe y czarne; wżdy spodnice swoie, a kiecki y pończochy mogą nosić szare, bure, fiołkowe a niebieskie. Widziałem y takie, co sobie pozwoliły na czerwone, szkarłatne y szamowe, iako w onych dawnych czasiech; bowiem lza im było nosić wszytkiego koloru kiecki y pończochy, ieno suknie nie, iako mi powiedano.

Owóż ta xiężniczka, o którey mówiliśmy, snadnie mogła przywdziać ową suknię ze złotogłowiu, bowiem to było iey przybranie xiążęce y iey szata uroczysta. która była iey przystoyna a dozwolona, aby okazać iey suwereństwo a godność xiążęcą; iako czynią ieszcze y mogą czynić nasze grebinie a diuszesy, które noszą y mogą nosić swoie ubiory diuckie a grabskie w swoich uroczystościach. Nasze wdowy, ku swoiey zgryzocie, nie śmieią nosić kamieni, chyba na palicach, przy iakich zwierzciadłach a modlitewiczkach y przy iakich pięknych świętościach, ieno nie na głowie ani nie na ciele; owszeyki siła pereł na szyie a ramionach: owo klnę się wam, iż widywałem wdowy tak ochędożne w swoich stroiach białych a czarnych, iż pociągały ku sobie tyleż co pstrokaciny niewiast zamężnych y panien francuskich. Owo dosyć iuż uradzać o oney żamorskiey wdowie; trzeba nieco pomówić o naszych, za czym chcę przyść ku naszey królowey wdowie, żenie Hendryka Trzeciego, ostatnio nam zmarłego.

Tę xiężniczkę można y potrzeba barzo chwalić, bowiem we swoiem małżenstwie dzierżyła się naprzeciw królowi, swemu mężowi, tak roztropnie, skromnie a poczciwie, iż węzeł, iakim, z nim była połączona, pozostał zawdy tak mocny a niezachwiany, iż nigdy nie widział się naderwany ani obluzowany, mimo iż król, iey mąż, miłował y chadzał niekiedy na boki, modą wielgich, którzy zażywaią w tym swoiey osobney wolności; a także iż od samego pięknego początku ich małżeństwa, wierę, iuż po dziesieci dniów, nie barzo iey dał wielgą przyczynę ukontentowania, bowiem odiął iey panny pokoiowe a dworskie, które zawżdy były przy niey y razem chowane, gdy była panną; których żałowała mocno y wielgiego stąd doznała ukłucia w serce, zwłaszcza o pannę Szanżankę, barzo cudną y poczciwą panienkę, y która nie zasłużyła być wygnaną z kompaniey swoiey pani y ze dworu.

Wielga to iest żałość utracić dobrą towarzyszkę a powiernicę. Wiem, iż iednego razu pewna dama z iey naypoufalszych puściła się na takie zuchwalstwo, iż śmieiąc się a błaznuiąc zaczęła iey przedkładać, iż skoro nie może mieć dzieci z Króla Iegomości ani nie będzie ich miała nigdy, dla wielu przyczyn, o których powiedano w owym czasie, trzeba by iey snadnie wezwać iakieyś pomocy trzeciey y sekretney, aby ie mieć, iżby nie ostała się bez oparcia, w razie gdyby zdarzyło się królowi zemrzyć; y że tak może być iednego dnia matką króla y dzierżyć tę samą rangę a dostoieństwo co królowa iey świekra. Wszelako ona odrzuciła daleko od się tę doradę błazyńską y mało iuż cirpiała od tego czasu oną dobrą panią doradczynią, woląc radniey wspirać swoią wielgość na niewinności a cnocie niżeli na potomstwie spłodzonym z grzychu. Ta rada wedle osądu świata a wedle nauki Makiawela nie była wszelako do odrzucenia.

Powiedaią, iż królowa Maryia Angielska, trzecia żena króla Ludwika Dwunastego, nie tak sobie poczęła: bowiem, omierziwszy sobie niezdamość a bezsiłę króla, swoiego męża, y niewiele iey ufaiąc, zapragnęła wymacać tę drogę wziąwszy za przewodnika pana grofa Angulemskiego, który późni ostał się królem Franciszkiem. Było to wówczas młode xiążę, urodziwe y barzo lube, które podeymowała barzo wdzięcznie, nazywaiąc go zawżdy: "Móy pan zięć"; iakoż był nim, bowiem poiął iuż był panią Klaudyę, córkę króla Ludwika. Ba, w rzeczy była w nim rozmiłowana; y on, uźrzawszy ią, miał się ku niey toż samo; tak iż niewiele zbywało, iżby te dwa ognie nie zeszły się w kupę, gdyby nie nieboszczyk pan Grynio, szlachcic y marszałek perygordzki, barzo bystre y roztropne panię, który był niegdy kawalerem dworskim królowey Anny, iakośmy to rzekli, y był nim ieszcze przy królowey Maryey. Ten widząc, iż rzecz bliska iest ziszczenia, przedstawił rzeczonemu panu Angulemskiemu błąd, iaki by popełnił, y rzekł doń pełen gniwu: ,,Iakże to, Męko Pańska (taka była iego klątwa), a cóż wy, panie, chcecie uczynić? Nie widzicież, iż ta niewiasta, która iest chytra a szczwana, chce was zwabić do się, iżbyście ią zapłodnili? A ieśli iey się trefi mieć syna, otoście są znów prostym grofem Angulemskim, a nigdy królem Francyey, iako się nadziwacie. Król, małżonek iey, iest stary y iuż nie może iey uczynić dzieci. Dotkniecie iey a zbliżycie się tak dobrze do niey, wy, coście są młodzi y iurni, ona toż samo, Męko Pańska, przylgnie iak smoła; będzie dziecko y ładnieście wpadli! Potem możecie sobie rzec: «Byway mi zdrowe, moie królowanie we Francyey! » Owo pomyślcie nad tem." Ta królowa chciała, wierę, spraktikować a doświadczyć onego przysłowia a przyśpiewki iszpańskiey, która powieda, iż: "Nunca muger aguda murio sin herederos" - " Nigdy obrotney niewieście nie zmarło się przez dziedziców"; to znaczy, ieśli mąż iey ich nie uczyni, przypomoże sobie kim drugim, aby mu ich dostarczyć.

Pan Angulemski pomyślał nad tym w rzeczy y klął się być roztropnym, y poniechał iey; wszelako, skuszony znowuż y znowu pieszczotami a przymilaniem się oney cudney Angliczki, rzucił się w to barziey niż kiedy. Patrzcież, co to iest żarkość miłośney chuci! y co iest taki mały kąszczek ciała, dla którego niecha się królestwa y cysarstwa y traci się ie, iako pełne tego są chroniki. Wreszcie pan Grynio, widząc, iż ów młodzik gubi się y brnie we swoie miłoście, rzekł o tym pani Angulemskiey, iego matce, która zganiła y posztrofowała go tak mocno, iż iuż w to nie wrócił. Powiedaią wszelako, iż królowa, aby żyć a panować iako królowa matka, czyniła wszytko co mogła nieco przed śmierzcią y po śmierzci króla, swoiego małżonka. Wszelako umarł zbyt wcześnie, bowiem nie miała wiele czasu uporać się ze swoią robotą, wżdy mimo to codziennie rozszyrzała wieści po śmierzci króla, iakoby była w ciąży; tak iż, nie będąc brzemienna wewnątrz, powiedano, iż wypychała się na zewnątrz co nieco prześcieradły y że, kiedy by przyszedł czas, miała w pogotowiu podsunięte dziecko, które miała dostać od iney niewiasty brzemienney y pokazać ie w czas zlegnięcia. Wszelako pani regentka, kuta Sabaudka, która wiedziała, co to iest robić dzieci, y która widziała, że tu chodzi dobrze o nią y o iey syna, dała ią tak sumniennie wartować a przetrząsać od medyków y niewiast, y zwrokiem, y przezieraniem iey gzłów a prześciradeł, iż odkryto y udaremniono iey zamiar, y nici były z królowey matki, y odesłano ią do iey krainy.

Oto różnica oney Maryey z naszą królową Loizą, która była tak strzemięźliwa, czysta a cnotliwa, iż ani przez prawdziwe, ani fałszywe podstawienie nie życzyła ostać się królową matką. I gdyby była chciała puścić się na taką grę, nic by inszego stąd nie padło, bowiem nikt nie dawał na to baczenia y wiełu nalazłoby się dobrze w saku. W czym król dzisieyszy wieldze iey iest zobowiązany y powinien ią barzo miłować y czcić za to; bowiem, gdyby była uczyniła tę sztukę y przedstawiła małe dziciątko, król, z króla, takim iest dzisiay, ostałby ieno mizernym regentem Francyey, możebna też nie: y to liche miano nie byłcby go zabezpieczyło od tego, by nie miał więcey ieszcze woyen a utrapień, niźli miał.

Słyszałem to od niektórych, tak duchownych, iak świeckich, którzy powiedali: iż nasza królowa byłaby lepiey uczyniła ważąc się na tą partyią y że Francya nie doznałaby tylu nieszczęść, niedoli y ruiny, iakie stąd ma y będzie miała, y krześciianstwu wyszłoby to na lepsze. Powołuię się w tym na dzielnych a bystrych statystów (wżdy ia temu nie wierzę, gdyż dobrze nam dzieie się pod naszym królem; niech Bóg go zachowa!), iżby rzekli swoie mnimanie, bowiem maią tutay wolny przedmiot y barzo ważki dla państwa, przedsię nie dla Boga, tak mi się zda, któremu nasza królowa była zawżdy się zda, któremu nasza królowa była zawżdy barzo oddana a powolna, się zda, któremu nasza królowa była zawżdy barzo oddana a powolna, miluiąc go a wielbiąc tak mocno, iż dla iego służby zapominała siebie samey y swoiey dostoyney kondycyey. Bowiem, będąc barzo cudną xiężniczką (takoż król ią poiął dla iey cnót a urody) y młodą, tkliwą y barzo wieldze lubą, nie oddawała się iney rzeczy ieno służbie bożey, nabożenstwom, odwidzaniom ustawnym szpitalów, opatrywaniu rannych, grzebaniu zmarłych, nie przepommaiąc ani zaniedbuiąc żadnych dobrych a świętych dzieł, iakich w tym przestrzegały one święte, nabożne a zacne panie, xiężniczki a królowe czasów ubiegłych pirwotnego Kościoła. Po śmierzci króla, swoiego męża, czyniła daley toż samo, obracaiąc czas na płakanie po nim a obżałowywanie go y proszenie Boga za iego duszę; tak iż iey życie wdowskie cale podobne iest do małżeńskiego. Podeźrzewano ią za życia męża, iż skłaniała się nieco ku stronie Uniey, iako iż będąc dobrą krześciianką a katoliczką musiała przecie miłować tych, którzy spirali się a walczyli za iey wiarę a religią; wżdy nigdy ich nie miłowała, ba, całkiem ich poniechała, gdy zabili iey męża, nie żądaiąc iney pomsty ani kary niźli tey, iaką Bogu spodoba się zesłać, mimo iż prosiła o to ludzi, a zwłaszcza naszego króla, który winien iest sprawiedliwości za ten haniebny czyn na pomazańcu bożym. Tak owo żyła ta xiężniczką w małżeństwie y tak żyła we swoiem wdowstwie, bez przygany żadney. Wreszcie pomarła w sławie barzo wdzięczney y godney iey, cirpiawszy długo y więdnąc w suchotach a wycieńczeniu, które, powiedano, poszło stąd, iż nazbyt oddawała się smutkowi. Zmarła barzo piękną śmierzcią y barzo nabożną. Przed śmierzcią kazała położyć swoią koronę w głowach łóżka, tuż koło niey, y nie dała, aby ią ruszano od niey, dopóki żywa będzie, y po iey śmierzci by ią nią ukoronowano, iak długo będzie ponad ziemią.

Zostawiła siestrę, panią Żoiosową, która podała się na nią w swoiem strzemięźliwym a czystym żywocie; owa czyniła straszne żale a lamentacyie za swoim mężem: bo też y było to barzo dzielne, waleczne y wspaniałe panię. Y, co więtsza, słyszałem, skoro król dzisieyszy był w takiey pułapce w Dyiepie, iż pan Men z czterdziestoma tysiącami ludzi trzymał go oblężonego y ściśnionego iakoby w saku, że gdyby była ta pani na miescu pana komandora Szata, który tam miał dowództwo, byłaby się dobrze pomściła za śmierzć swoiego męża, inaczey, niż to uczynił pan komandor, który dla zobowiązań, iakie miał dla pana Żoiosa, nie powinien był tego ścirpieć (powiedała), y odtąd go nierada widziała, ieno nienawidziła gorzey morowey zarazy, nie mogąc go wymówić za taką chybę, mimo iż ini uznaią, że dochował wiary a uczciwości, iaką był przyrzekł. Wszelako biała głowa, słusznie czy niesłusznie obrażona, nie da się niczym zaspokoić, iako uczyniła ta, nie mogąc miłować swego króla dzisieyszego, przedsię żałuiąc barzo nieboszczyka króla y nosząc żałobę po nim, mimo iż była z Ligi; wszelako powiedała, iż iey mąż y ona barzo niezmiernie byli mu powinni. Wszytko razem, była to dobra y roztropna xiężniczka, którą trzeba czcić z powodu żałoby, iaką okazała przy popiołach swoiego męża; wierę, na iakiś czas, bowiem potem wydała się za pana Luxemburskiego. Będąc tak młodą, mogłaż wieczyście ieno płonąć ogniem?

Pani Gizowa, Katarzyna Kleweńska, iedna z trzech córek pana Niewierskiego (trzech xiężniczek, których pewnie nie można dość pilnie wychwalić, tak dla ich piękności, iako y dla ich cnót, o których rozpisałem się w osobnym rozdziele), opłakiwała y opłakuie codziennie wiekuistą utratę swoiego pana męża; ba co też za mąż to był! Był on bez równego we świecie; tak nazywała go rada w swoich listach, iakie pisała do niektórych pań co naypoufalszych; widziałem owe listy, w których obiawiała dobrze żałobnemi a smutnemi stowy, iaką niedolą serce iey było dotknięte.

Iey pani bratowa, pani Monpensirowa, o którey nadziewam się pomówić inedy, opłakiwała swoiego małżonka nayżałośniey; y mimo iż go stradała będąc barzo młodą, cudną a lubą istotą, dla wielu doskonałości swoich tak duszy, iak y ciała, nigdy nie pomyślała o wtórem stadle, mimo iż w barzo nieźrałym wieku poięła swoiego męża, który mógłby być iey dziadkiem, y że barzo skąpo zażyła z nim owoców małżenstwa; wszelako nie chciała smakować ich na nowo ani naprawiać niedoborów y zaległości w drugim stadle.

Słyszałem, iak wielu panów, szlachty y dam podziwiało nieraz xiężnę panią Kondeuszową, wdowę, z domu Longewiłłów, która nigdy nie chciała ponownie się wydać, mimo iż była iedną z naycudnieyszych pań Francyey y sielnie żądaną; owo podobała sobie w swoim stanie wdowskim y nigdy nie chciała poiąć męża, mimo iż owdowiała barzo młodo.

Pani margrebini Rotlinowa, iey matka, uczyniła toż samo, y mimo iż była pani wielgiey urody, zmarła iako wdowa. Wierę, y matka, y córka mogłyby były rozpalić całe królestwo swemi oczami a słodkiemi spoźrzeniami, ile że słynęły na dworze y we Francyey iako nabarziey lube y powabne panie. Nie ma też wątpliwości, iż pogrążyły nieiednego; wżdy co się tyczy małżenskich ogniwów, ani przystęp z tym do nich: y obie barzo poczciwie dochowały wiary daney swoim nieboszczykom mężom, nie bierąc sobie drugich.

Nigdy bych nie skończył, gdybych chciał przytaczać wedle tey materyey wszytkie one xiężniczki z dworu naszych królów. Odkładam tedy ich pochwały do inego miesca: za czym poniecham ich y pomówię nieco o inych paniach, które, chocia nie xiężniczki, wżdy były rodu równie dostoynego y dumy równie wspaniałey co tamte.

Pani Randanowa zwana Fulwia Mirandola, z dobrego domu Admirandów, owdowiała będąc w kwiecie swoiego wieku y barzo cudną. Czyniła tak wielgą żałobę po swoiey stracie, iż nigdy nie raczyła poźrzeć na się w źwierzciedle y broniła swego cudnego oblicza białemu y iasnemu kryształowi, który tyle pragnął ie oglądać; y nie mogła mu powiedzieć iako owa pani, która, tłukąc swoie źwierzciadło a poświęcaiąc ie Wenerze, rzekła mu te wirsze łacińskie:

Dico tibi Veneri speculum, quia cernere talem

Qualis sum nolo, qualis erom nequeo.

"Wenero, poświęcam ci moie źwierzciadło: bowiem taką, iaką iestem, nie mam iuż serca

ani cirpliwości się oglądać: zaś taką, iaką byłam, nie mogę."

Pani Randanowa nie gardziła swoiem źwierzciadłem dla tey przyczyny, bowiem była barzo cudna, lecz dla ślubu, iaki uczyniła cieniowi swoiego męża, który był ieden z naywybornieyszych kawalerów Francyey, dla którego zaparła się wszelakiey świeckości, zawżdy ubierała się ieno barzo surowie a zakonnie we wdowią zasłonę y nie pokazywała nigdy swoich włosów, z głową przybraną dosyć lada iako, przy czym wszelako ukazowała w tey niedbałości barzo wielgą cudność. Toteż nieboszczyk pan Giz, świeżo zmarły, nie nazywał iey inaczey ieno mniszką; bowiem ubierała się y była opatulona iak zakonnik; y to powiedał dworuiąc y figluiąc sobie z nią; bowiem miłował ią a czcił wieldze, iako iż była barzo oddana w iego służbach y całemu domowi.

Pani Karnawaletowa, po dwakroć owdowiała, nie chciała po raz trzeci wydać się za pana Epernona, zwanego podczas panem Waletem Młodszym, y za iego nawiętszego faworu; ten był tak ku niey zdięty miłością (iako, wierę, była barzo cudna wdowa y luba wieldze), iż nie mogąc uzyskać od niey to, czego by był sielnie pragnął, ścigał ią y przypirał ku małżeństwu, y dał iey o tym mówić trzy abo cztyry razy przez samego króla; wżdy nigdy iuż nie chciała się poddać pod iarzmo mężowskie; bowiem była dwa razy zamężna, raz za grabią Montrawiłem, a drugi za panem Karnawaletem; y gdy iey naypoufalsi przyiaciele, a zwłaszcza ia, który byłem iey barzo oddany, przedstawiali iey błąd, iaki czyni odtrącaiąc tak znaczną partyią, wprowadzaiącą ią do samey głębi y wnętrza wielgości, dostatków, bogactw, faworów y wszelakich godności, zważywszy, iż to był ów pan Walet, nabarziey ulubiony królowi, o którego ten dbał iak o drugiego siebie, odpowiedziała, iż całe iey ukontentowanie nie zasadza się na wszytkich tych rzeczach, ieno na wolnem stanowieniu o sobie y swobodzie, y zadowolnieniu z siebie, y na pamięci iey mężów, których liczba iuż ią zaspokoiła do syta.

Pani Burdeilowa, urodzona w znacznym a starożytnym domu Monbronów y grabiów Perygordzkich, y wicegrabstwa Onayskiego, owdowiała w wieku trzydziestu siedmi do trzydziestu ośmi lat, będąc barzo urodziwa, y mnimam, iż w całey Guianie, skąd była rodem, nie było drugiey, która by ią przewyższyła w swoim czasie w piękności, gracyey y wspaniałem weźrzeniu: bowiem miała postawę z naypięknieyszych, nayrośleyszych y naybogatszych, iakie się zdarza widzieć, a ieśli ciało było piękne, dusza podobnież; za czym, maiąc takowe cnoty y ostawszy się wdową, była przypirana y żądana w małżeństwo od trzech wielgich y bogatych panów, którym wszytkim dała odpowiedź: "Nie chcę zgoła powiedać, iako niektóre białe głowy, które gadaią, iż nigdy się nie wydadzą, y umacniaią swoie słowa takowymi sposoby, iż można im wierzyć, potem zasię nic z tego; wżdy powiedam, iż ieśli Bóg a ciało moie nie wzbudzą we mnie iney żądzy, niźli mam w tey chwili, y ieśli iey we mnie nie odmienią, pewną iest rzeczą, iż na zawsze pożegnałam się z małżeństwem." Owo gdy ktoś drugi iey odrzekł: "Iakżeto, pani! chcecież gorzeć tak ogniem w kwiecie waszego wieku?" - "Nie wiem, iako to rozumicie (ta mu odparła); wżdy do tey godziny nie było mi możebne rozgrzać się ieszcze samey w moiey łożnicy wdowskiey y zimney iako lód; owo, nalazłszy się w kompaniey drugiego męża, nie powiedam, iż zbliżywszy się do iego ognia nie mogłabych gorzeć, iako powiedacie; za czym, ponieważ zimno iest łatwieysze do ścirpienia aniżeli gorąco, rezolwowałam się pozostać w moim stanie y powściągnąć się od drugiego małżenstwa." Iakoż tak, iako ta rzekła, tak dotrzymała aż do tey godziny, przetrwawszy we wdowstwie iuż dwanaście lat, nic nie straciwszy ze swoiey piękności, wżdy żyiąc a prowadząc się bez iedney plamy. Co iest wielgiem zobowiązaniem dla popiołów iey męża y świadectwem, iż barzo miłowała go za życia, y obowiązkiem niezmiennym dla dzieci, iżby ią czciły na zawsze ; y tak pomarła wdową. Nieboszczyk pan Stroc był iednym z tych, którzy zabiegali się o nią; iakoż y słał do niey swatów, wszelako mimo iego dużości y powinowactwa z królową matką odpaliła go y wymówiła się przystoynie. Cóż za zawziętość wszelako być tak piękną y zacnego rodu, y posażną dziedziczką y dokończyć reszty swoich pięknych dni w piernatach a pierzynach samotnych, pustych a zimnych iako lód, y pędzić tyle wdowich nocy!

Ha! iakże wiele iest białych głów niepodobnych oney paniey y wiele podobnych takoż! Które gdybych chciał wszytkie przytaczać, nie skończyłbych nigdy, a zwłaszcza gdybych do naszych pań krześciiańskich chciał domieszać y pogańskie, iako ona piękną, wdzięczną, poczciwą Rzymiankę niegdysieyszą, Marcyję, córę młodszą Katona Utyckiego, siestrę Porcyey, która, gdy stradała męża y opłakiwała go bezustannie, zapytano iey, kiedy nadeydzie ostatni dzień iey żałoby; ta odpowiedziała, iż wówczas, gdy nadeydzie ostatni dzień iey życia. Że zaś to była pani urodziwa y barzo bogata, pytano iey tedy y owedy, kiedy się znów wyda za mąż. Aż ona: ,,Wówczas to będzie (powiedała), kiedy naydę człowieka, który chciałby mnie radniey zaślubić dla moich cnót co dla moich maiętności." A Bóg wie, iż była bogata y piękna, a cnotliwa tyleż abo w dwóynasób, wey nie byłaby inaczey córą Katona ani siestrą Porcyey; wszelako zbywała takiemi igry swoie służki a zalotniki y dawała im mnimać, iż iey żądali dla iey maiętności, a nie dla iey cnót, mimo iż była w nie dość zaopatrzona; y w ten sposób czysto zbywała się niewczesnych galantów.

Święty Hieronim w iednym liście, który napisał do nieiakiey Pryncypiey, dziewicy, dzwoni na chwałę iedney wdzięczney paniey rzymiańskiey z onego czasu, która zwała się Marcella, z zacnego y możnego domu y potomkini mnóstwa konsulów, prokonsulów y pretorów. Ostawszy barzo młodą wdową, była sielnie żądana w małżeństwo, y dla swey młodości, y starożytności domu, y dla iey piękney postawy, która szczególnie zachwycała chucie mężczyzn (tak powieda święty Hieronim y używa tych słów; zauważcież to, co on zauważył), y dla swoiey piękney maniery a obyczaiu. Miedzy onemi staraiącemi się był ieden wielgi y bogaty pan rzymiański, też z pokolenia konsulów, a nazywał się Cerealis, który przypirał ią znacznie wedle powtórnego małżeństwa. Że był człowiek nieco nazbyt podeszły wiekiem, obiecywał iey wielgie dostatki y wielgie darowizny w iey wdowskim zapisie. Nawet iey matka, imieniem Albina, nakłaniała ią mocno, iako iż zdało iey się to dobre y niewarte odmowy. Aż ta: "Gdybych miała wolą (tak rzecze) skoknąć na nowo w wodę y pętać się więzami wtórego małżeństwa, a nie zaś poświęcić się wtórey czystości, radniey wzięłabych sobie męża, nie dziedzictwo." Za czym ów miłośnik, mnimaiąc, iż powiedą to z przyczyny iego szedziwego wieku, odparł iey: iż starce mogą snadnie długo żyć, a zaś młodzi hnet umrzeć.

Przedsię ona mu odrzekła: "Tak, wierę, młody może hnet umrzeć; wszelako stary nie może żyć długo." Y na tym słowie pożegnał się z nią. Owo powiedzenie tey paniey zda mi się barzo roztropne iey postanowienie, iak równie oney Marcyey, y szacuię ią wyższey niżeli iey siestrę Porcyią, która po śmierzci swoiego męża umyśliła nie żyć iuż dłużey, ieno zadać sobie śmierzć, a zaś kiedy iey odięto wielgie żelaziwo sposobne ku zabiciu, połknęła żarzące węgle y spaliła wszytkie wnętrzności, powiedaiąc, iż odważney białey głowie nie może zbywać śrzodków, aby sobie zadać śmierzć; iako ią barzo wiernie przedstawił Marcyal w iednym ze swoich epigramów, który sporządził umyślnie, y barzo wdzięczny, na oną panią; która (wedle niektórych philosophów, a zwłaszcza tego, co Arystoteles powieda w swoiey Etyce o strzymawałości abo mocy) nie ukazała w tym znacznego męstwa ani wielgoduszności, iż się zabiła - ani też wiele inych, które poczęły sobie tak samo - iako iey mąż; powiedaiąc, iż, aby umknąć się więtszemu złu, rzucali się w pomnieysze. O tym wyłożyłem swoią rzecz inedy. Pewna iest to, iż więcey byłoby warte, gdyby ta pani obróciła swoie dni na opłakiwanie swoiego męża a pomszczenie iego śmierzci niżeli na zadanie iey samey sobie: co nie posłużyło nikomu, chyba iey za iaki czczy odwet, iako słyszałem, iż nieiedne białe głowy mówiły przyganiaiąc iey. Wżdy co do mnie, nie mogę inaczey ieno barzo ią chwalić, ią i wszytkie ine panie wdowy, które miłuią swoich mężów po śmierzci tak dobrze iako żyiących. Owo dlaczego święty Paweł ie tak wysławiał a zalecał, bierąc tę naukę od swoiego wielgiego mistrza. Wszelako to od nabarziey bystrych a wymownych dowiedziałem się, iż urodne a młode wdowy, które pozostaią w tym stanie w kwiecie swoich pięknych lat y żywości umysłu, dopuszczaią się nazbyt wielgiego okrucieństwa względem się a swoiey przyrody, iż tak się przeciw sobie sprzysięgaią, a nie chcą ieszcze posmakować słodkich owoców wtórego małżenstwa, którego prawo boskie, ludzkie, natura, młodość y piękność im pozwalaią, zaś one wstrzymuią się odeń dla smaku iakiegoś uporczywego ślubu, który sobie uroiły w głowie, aby dzierżyć się czczych a próżnych cieniów swoich małżonków, iako szyldwachów zatraconych w tamtym świecie, którzy bawiąc tam na Polach Elizeyskich nie dbaią o nie y, możebna, z nich sobie dworuią. Owo w tym wszytkim powinny się stosować do pięknych napomnień a wdzięcznych racii, iakie obiawia Anna siestrze swoiey Dydonie w czwartey pieśni Eneidy, które są barzo wdzięczne do nauczenia się piękney młodey wdowie, iżby nie poddawała się nadto swoim ślubom wdowskim, barziey płynącym z obyczaiu niżeli z religiey. Owo, gdyby przynamniey po ich śmierzci wieńczono ie iakiemi pięknemi wieńcami z kwiatów abo ziół, iako ie koronowano w minionych czasiech y iako dziś czynią ieszcze dziwczętom, wówczas ieszcze ten triumph byłby piękny y pełen chłuby y nieiakiey trwałości. Przedsię wszytko, co im za to można dać, to iakieś piękne słowa, które hnet ulatuią y niszczeią w truchle, tak rychło iak y ciało. Niechayże tedy młode a urodne wdowy trzymaią się świata, skoro na nim ieszcze żywią, y zostawią starym religią y regułę wdowską.

Ba, dosyć iuż uradzać o onych poszczących wdowach. Mówmy teraz o inych, tych, które, mierżąc sobie zarzekania się a bronienia przed wtóremi śluby rade ie widzą y żądaią ieszcze słodkiego a uciesznego boga hymeneyskiego. Bywaią iedne, które, zbyt rozgorzałe ku swoim miłośnikom za życia swoich mężów, myślą o tym iuż, zanim tamci pomarli, y układaią miedzy sobą a swemi służkami, iakoby sobie poczęły. "Ha! (powiedaią) gdyby móy mąż pomarł, czynilibychmy to, czynilibychmy owo, żylibychmy w taki sposób, zagospodarowalibychmy się znów w taki; y to tak chytrze, iżby nikt nie podeźrzewał naszego dawnego miłowania. Wiedlibychmy teraz tak ucieszne życie, poiachalibychmy do Pariża, do dworu; zmówilibychmy się tak dobrze, iż nic nie mogłoby się nam przygodzić: ty byś zalecał się do iney, ia do inego, mielibychmy to od króla, mielibychmy owo. Moglibychmy zdać nasze dzieci opiekunom a prokuratorom; nie troskalibychmy się o ich maiętności ani o ich sprawy, ieno chodzilibychmy kole własnych abo też zażywalibychmy ich dobra aż do ich letności. Mielibychmy dobytek nasz y moiego męża; to nizacz by nam nie chybiło, bo wiem, gdzie są papiery a dukaty..." y siła podobnych rozmówek. "Wey, któż byłby szczęśliwszy od nas?" Oto piękne pogwarki a zamysły, iakie wiedą one zamężne białe głowy przed czasem ze swoiemi służkami; w czym bywaią niektóre, które uśmierzcaią ich ieno życzeńmi, słowy, nadzieią a czekaniem y zawodzą się w tym, bowiem tamci nie umieraią; ine zasię dopomagaią im zgoła zaiąć śmiertelne legowisko, ieśli z tym zbytnio zwłóczą; z czego nasze tribunały miały y maią codziennie tyle spraw przed sobą, iż nie da się powiedzieć. Wżdy nalepsze a nayuciesznieysze iest, iż nie czynią iako iedna pani iszpańska, która będąc sielnie uciemiężona od męża zabiła go, a późni zabiła siebie, ułożywszy wprzódy ten nadgrobek, który ostawiła na stole alkierzu, napisany własną ręką:

Aqui yaze qui ha buscado una muger,

Y con ella casado, no l'ha podido hazer muger.

A las otras, no á mi, cerca mi, dava contentamiento.

y por este, y su flaqueza y atrevimiento,

Yo lo he matado,

Por le dar pena de su pecado:

Ya my tan bien, por falta de my juyzio,

Y por dar fin á la mal-adyentura qu'yo avio.

"Tu leży, który poiął żenę y nie zdołał iey uczynić niewiastą: inym, a nie mnie, przy mnie dawał ukontentowanie; y dlatego, a dla iego nikczemności a ciemięstwa zabiłam go, aby go ukarać za iego grzychy;y sobie takoż zadałam śmierzć, dla braku rozwagi y aby uczynić koniec nieszczęściu, w iakie popadłam." Owa pani nazywała się donna Magdalena de Soria; owóż, wedle iednych, dokazała piękney sztuki zabiiaiąc swego męża dla przyczyn, iakie iey dał po temu; ale też znowu głupio sobie poczęła, iż zabiła siebie: iakoż przyznaie słusznie, iż dla braku rozwagi się zgładziła. Lepiey byłaby uczyniła folguiąc sobie potem a zażywaiąc miłey swobody, chyba iż to było stąd, iż obawiała się sądów y, możebna iest, lękała się być przez nie ścigana, y dlatego wolała radniey triumphować sama nad sobą niżeli przyznać tę chlubę powadze sędziowskiey. Upewniam was, iż bywały y są takie, które przemyślniey w tym sobie poczynały: bowiem prowadzą swoią grę tak chytrze y taiemnie, iż hnet mąż zmiera, a one barzo sumniennie zostaią przy życiu y barzo go lubo zażywaią ze swoiemi służkami.

Bywaią ine wdowy, barziey stateczne, cnotliwe y barziey miłuiące swoich mężów, y zgoła przeciw nim nieokrutne: bowiem żałuią ich, opłakuią, lamentuią po nich tak potężnie, iż widząc ie nie sądziłoby się, by przeżyły ieszcze choć godzinę. "Ha! czyżem nie iest (tak powiedaią) nabarziey nieszczęsna we świecie, nawiętsza nieboraczka, iżech stradała przedmiot tak kosztowny? Boże! dlaczego nie zsyłasz mi śmierzci w tey godzinie, iżbych hnet poszła za nim? Nie, nie chcę iuż żyć po iego utracie: bowiem co mi może ostać y trefić się we świecie, aby mi dać ukoienie? Gdyby nie te małe dziatki, które mi ostawił w zakład y które potrzebuią ieszcze nieiakiey podpory, ha, zagładziłabych się ieszcze w tey godzinie! Niech przeklęta będzie godzina, w którey uźrzałam światłość dnia! Gdybych boday mogła uźrzeć iego phantom, abo w widzeniu, abo we śnie, abo magią iaką, y z tego byłabych zbyt szczęśliwa. Ha! moie serce, ha! moia duszo, nie możeż to być, bym podążyła za tobą? Tak, pódę za tobą, gdybych nawet miała się strawić sama iedna, z dala od całego świata. Och, iakaż rzecz mogłaby mnie strzymać przy życiu po oney nieoszacowaney stracie twoiey? Toć pókiś ty był żyw, nie miałam iney przyczyny do życia, a gdyś ty pomarł, do śmierzci! Ba cóż? nie lepieyże, abych zmarła teraz, w twoiey miłości, w twoiey łasce, w moiey chlubie y ukontentowaniu, niżelibych miała wlec życie tak nędzne a nieszczęśliwe y zgoła nie chwalebne? Ha, Boże! ileż cirpię niedoli a utrapienia przez twoią rozłąkę! iakoż będę wyzwolona z tego, skoro cię uźrzę, hnet, pogrążona w wielgiey lubości! Ha, ha! taki piękny, taki był luby! był taki wyborny we wszytkim, taki rzeźwy, taki waleczny! To był drugi Mars, drugi Adonis! A co więtsza iest, tak przeciw mnie był dobry, tak mnie miłował, taki był łaskaw na mnie. Ha, iego tracąc straciłam całą moią dolę!"

Tak wykrzykuią nasze stroskane wdowy, takie słowa y nieskończoną mnogość inych po śluby rade ie widzą y żądaią ieszcze zgonie swoich mężów; iedne na iedny sposób, drugie na iny; iedne przybrane tak, drugie inakszey; wszelako zawżdy przybliżone do tych, które tu przedstawiłem; iedne złorzeczą niebu, drugie przeklinała ziemię; iedne bluźnią przeciw Bogu, drugie odkazuią się światu; iedne czynią omdlone, drugie czynią umarłe; iedne iawią się iakoby się dławiące, drugie iakoby szalone, opętane y bez zmysłów, nie poznaiące nikogo y nie chcące mówić. Prosto rzkąc, nigdy bych nie skończył, gdybych chciał wyróżniać wszytkie ich sposoby hipokrickie a obłudne y małpiarstwa, których używaią, aby okazać swoią żałobę a smętek przed światem. Nie mówię o wszytkich, ieno o niektórych, wierę, rozmaitych y w przeważney liczbie.

Ci a te, co ie pocieszaią y bierą wszytko za dobry piniądz, y czynią wedle przystoyności, daremno się z niemi paraią, nic na nich nie wskóraiąc. Ini a ine znowuż, kiedy widzą, że ich cirpiętniczka a żałobniczka nie dosyć dobrze miota się we swoich igrach a małpiarstwach, pouczaią ie, iako iedna dama we świecie, którą wiem, a która powiedała do drugiey, swoiey córki: "Omdliy, omdliy, moia duszko, nie dosyć się siłuiesz."

Owo, odegrawszy wszytkie te wielgie misterya, y iako on wielgi strumień, przebieżawszy kęs drogi gwałtownym y wysilonym biegiem, opamiętuie się y powraca do swego łożyska abo iako rzeka, która wystąpiła z brzegów, tak samo widzicie one wdowy, iak powracaią y wkładaią się do swoiey pirwszey natury, odzyskuią po trosze zmysły, krzepią się w swoich chęciach, wspominaią o świecie. Miast trupich główek, iakie nosiły, abo malowane, abo ryte a obkładane, miast kości nieboszczyka złożonych na krzyż abo zawiniętych w gzła śmiertelne, miasto łez, abo w złocie, abo w emaliey, abo w malowidle, widzicie ie, iak odmieniaią to na wizerunki swoich mężów zawieszone na szyi, z przydatkiem wszelako trupich główek y łez wymalowanych w cyfry, na małe łzawniczki; słowem, na wdzięczne drobiażdżki, pokryte wszelako tak zręcznie, iż patrzący na nie mnimaią, iż noszą ie a przybieraią radniey dla żałości swoich mężów niżeli ze świeckiey zalotności. Potem dopiro, iako to się widzi małe ptaszki, kiedy wylatuią z gniazda, iż nie puszczają się z pierwotka w wielgie loty, ieno, pofurkuiąc nieco z gałęzi na gałąź, uczą się z wolna obyczaiu dobrego latania; tak one wdowy nie wychylaią się ze swoiey wielgiey, rozpaczney żałoby, nie ukazuią się światu natychmiast, skoro ią porzuciły, ba pomału się oswaiaią, a potem od razu pierą o ziem (iako się to mówi) y żałobę, y swoie habity, y zasłony y lepiey niż wprzódy zaprzątaią sobie głowy miłością, y nie myślą ni o czem tyle co o drugiem małżenstwie abo też iney sprosności. Oto iak ich srogie gwałtowania nie maią trwałości. Więcey by było warte, gdyby były barziey pomiarkowane a ustawicznieysze w swoiem smutku.

Znałem iedną barzo cudną panią, która po śmierzci swoiego męża była tak żałośliwa a zrozpaczona, iż wyrywała sobie włosy z głowy, darła sobie skórę na twarzy, na piersiach, szczypała się co wlazło y kiedy iey przedkładano szkody, iakie wyrządza swoiey piękney twarzy: ,,Ha! Boże! (mówiła) co wy mi powiedacie? cóż wy chcecie, abym czyniła z tą twarzą? dla kogóż ią mam chować, skoro nie masz moiego małżonka?" W ośm miesięcy późni uźrzelibyście tąż samą przystroioną bieliczką a różem iszpańskim, z pudrowanym włosem: wierę, barzo wielga odmiana.

Przyczynię tu na to ieden piękny przykład, który może posłużyć za porównanie, o iedney piękney a godney paniey z Efezu, która gdy straciła męża, niepodobna było iey krewnym a przyiaciołom naleźć iey iaką bądź pociechę; tak iż, odprowadziwszy swego męża z pogrzebem z niezliczoną mnogością żalów, smutków, szlochów, krzyków, łez a skargów, skoro go ułożono a zamkniono w grobowcu, gdzie miał spoczywać, ona, z żalu do całego świata, rzuciła się nań klnąc się a przysięgaiąc, iż nigdy z niego nie wyńdzie y że tam chciała się wydać na głód y zakończyć swoie dni wpodle ciała swoiego męża, którego nie chciała nigdy opuścić; iakoż żyła takowym trybem przez dwa abo trzy dni.

Los zrządził podczas, iż stracono iednego tamecznego człowieka y powieszono go za iakowąś zbrodnię w mieście, a potem wyniesiono za miasto na powszechną szubienicę, gdzie takie ciała powieszone a stracone miały być strzeżone bacznie przez kilka dni od paru żołnirzy lub strażników, iżby służyły za przykład y aby ich stamtąd nie uniesiono. Owo tedy ieden żołnirz, będąc na straży przy tym ciele y stoiąc na warcie a nadsłuchuiąc, usłyszał wpodle siebie głos wieldze żałośliwy y zbliżywszy się uźrzał, iż to było w tym grobowcu, do którego zstąpiwszy obaczył ona panią, cudną iak iasny dzień, cale zapłakaną a lamentuiącą; wey przybliżywszy się ku niey zaczął wypytywać o przyczynę iey rozpaczy, którą mu dobrotliwie wyznała; owo iąwszy ią w tym pocieszać, nie mogąc nic uzyskać za pirwszym razem, wrócił ku temu raz drugi y trzeci: y sprawił się tak dobrze, iż ią pozyskał, uspokoił po trosze a otarł iey łzy; za czym w swoiem prostem rozumieniu wziął się tak dobrze do rzeczy, iż zażył iey po dwakroć, trzymaiąc ią położoną na samey truchle mężowskiey, która posłużyła za łożnicę; potem zasię przysięgli sobie małżenstwo: czego dokonawszy barzo szczęśliwie, żołnirz powrócił za iey przyzwoleniem stróżować swemu wisielcowi, bowiem służba ta była pod gardłem. Wszelako tak, iako był barzo szczęśliwy w onem pięknem przedsięwzięciu a wykonaniu, tak znów trefiło mu się nieszczęście, iż w on czas, gdy się tam nazbyt zabawiał, oto przyszli krewni onego ubogiego ciała kiwaiącego się na wietrze, aby ie odczepić, gdyby nie naleźli strażnika; iakoż nie nalazłszy go hnet odczepili wisielca y unieśli co tchu, aby go pogrześć, gdzie by się dało, aby uniknąć takowey hańby a widoku plugawego y haniebnego dla ich krewieństwa. Żołnirz, nie widząc ani nayduiąc ciała, bieży pędem barzo stroskany do swoiey paniey, aby iey oznaymić swoią niedolę y pewną zgubę; bowiem prawo tameczne było, iż którykolwiek żołnirz uśpiłby się na straży y dał unieść ono ciało, ma być umieszczony na iego miesce y powieszony y że dlatego iemu ten los się gotuie. Pani, która poprzednio doznała odeń pociechy y potrzebowała pocieszeń dla siebie, nalazła ie w porę y dla iego y oto mu rzekła: Nie trapże się y pomóż mi ieno dobyć moiego męża z grobowca, y oddamy go a powiesimy na miesce tamtego, y tak wezmą go snadnie za drugiego." Iako rzekła, tak się też wszytko y stało; ieszcze powiedaią, iż on wisielec uprzedni miał iedno ucho ucięte; za czym uczyniła mężowi toż samo, aby lepiey udał się za tamtego.

Sędziowie przyszedłszy nazaiutrz nie naleźli nic krzywo; y w ten sposób ocaliła swoiego gacha tym uczynkiem y zniewagą barzo szpatną przeciw swemu mężu, tak iż nikt by się nie spodziwał po niey tak haniebnego obrotu.

Pirwszy raz słyszałem tę historyią od pana Dorata, który ią opowiedał onemu zacnemu panu Guii y paru inym, którzyśmy obiadowali razem; owóż pan Guia umiał ią barzo pięknie uznać y wyrozumieć, bowiem był człek, który iak nikt iny we świecie lubił dobrą opowiastkę y umiał ią nalepiey zaprawić. Owóż hnet potem idąc na kownaty królowey matki uźrzał piękną młodą wdowę (która nią dopiruczko została) y świeżo rozżaloną, y zapłakaną, z welonem aż po koniec nosa, piskaiącą, ięczącą, skąpą w słowiech dla każdego. Aż pan Guia do mnie: ,,Widziszże ią? Za czym rok upłynie, pokaże nam sztukę oney paniey z Efezu." Co też uczyniła, cale nie tak haniebnie po prawdzie, wszelako zaślubiła człowieka lichawey kondycyey, iako to pan Guia był przepowiedział. Toż samo powiedał mi pan Bożoios, pokoiowiec królowey matki y nalepszy skrzypak w całem krześciiaństwie. Nie tylko był doskonały w swoiey sztuce a we wszelkiey muzyce, ale był takoż człek bystrego dowcipu y wiedział siła, a zwłaszcza barzo piękne historyiki y piękne powieści, y nie z pospolitych, ale barzo osobne; y nie skąpił ich swoim naypoufalszym przyiaciołom; y opowiedał niekiedy y co z własnych, bowiem w swoim czasie widywał y miewał dobre potrzeby miłośne: iakoż przy swoiey wyborney sztuce y dowcipie bystrym a śmiałym, dwóch instrumentach sposobnych do miłości, mógł ich mieć co niemiara.

Pan marszałek Brysiak dał go królowey matce, gdy była ieszcze panuiącą królową, y posłał go iey z Piemontu z iego wyborną kapelą skrzypków, barzo dobrze okrytą; nazywał się Baltazaryn, aż późni odmienił imię. On to układał one wdzięczne baletki, które odtąd zawżdy tańczono na dworze. Był wielgim przyiacielem panu Guii y mnie; y często gwarzyliśmy razem; a zawżdy opowiedział nam iaką piękną powiastkę, a zwłaszcza o miłości y chytrościach bialogłowskich, z których rzekł nam y ona o tey paniey efeskiey, którą wiedzieliśmy iuż od pana Dorata, iakom wspomniał, on zaś miał ią wyczytać w Lampirydyuszu; potem zasię czytałem ią w xiędze o Pogrzebach, wierę, barzo piękney, poświęconey nieboszczykowi panu Sabaudzkiemu.

Obyłoby się snadnie (tak kto powie) bez czynienia oney digresyey: ba tak; wey chciałem wspomnić w tem moiego przyiaciela y który często przychodził mi na pamięć, kiedy widziałem niektóre nasze rozpaczliwe wdowy. "Oto (powiedał) która zagra iednego dnia rolę naszey paniey z Efezu abo ią iuż odegrała." Wżdy była to, wierę, osobliwa traikomedia, pełna srogiey nieludzkości, aby pohańbić tak okrutnie swoiego nieboszczyka.

Nie tak uczyniła iedna pani za naszych czasów, o którey słyszałem: ta po śmierzci swoiego męża obcięła mu iego części od przodku abo od śrzodka, tak niegdy od niey ukochane, y zabalsamowała ie, ukąpała w aromatach y upachniła wonnośćmi y proszkami muszkatu y inemi barzo pachnącemi, y potem oprawiła ie w skrzynkę z pozłacanego śrybła, przechowuiąc ią a strzegąc iako rzecz barzo cenną. Możecie mnimać, iż do nich zazierała niekiedy ku wiecznemu wspominaniu dobrego ubiegłego czasu. Nie wiem, czyli to iest prawda; wszelako przekazano tę powieść królowi, który powtórzył ią inym, co naypoufalszym, y ia też od niego ią słyszałem. W czasie rzezi świętego Bartłomieia ubito pana Pluwię, który swego czasu był, wierę, dzielnym żołnirzem, tak w woynie toskańskiey pod panem Subisem, iak y w woynie domowey, iako to dobrze okazał w bitwie pod Żarnakiem, dowodząc pułkiem, y przy oblężeniu Niortu. W nieiaki czas potem żołnirz, który go zabił, powiedział y przedłożył iego żenie, całey zatopioney w płaczu y żałościach, urodney y zasobney białey głowie, iż ieśli go nie zaślubi, zabiie ią y pośle ią hnet za swoim mężem: bowiem w czas onego święta rządziła sama ieno bitka a żelazo. Uboga niewiasta, barzo piękna ieszcze y młoda, aby ocalić życie, zniewolona była uczynić wraz y zaślubiny, y pogrzeb. Ieszcze w tym można ią uniewinnić: bowiem co mogła począć biedna niewiasta, słaba a ułomna, iak ieno cheba zabić samą siebie abo też nadstawić nadobną pierś pod szablę mordercy? Ba, toć Iuż nie te czasy, wdzięczna pastereczko,nie naydzie się iuż dzisiay onych szalonych y głupich co niegdy; iakoż y nasze święte krześciiaństwo tego zabrania; co snadnie dziś służy naszym wdowom za wymówkę, które powiedaią, iż gdyby nie zakaz boży, hnet by się zabiły; y w ten sposób pokrywaią swoie figle. W teyże samey rzeźbie uczyniono wdową iedną godną białą głowę, też barzo lubą y urodną.

Owo, ieszcze ciepła od tego wdowstwa, zgwałcona była od iednego szlachcica, którego wiem dobrze; z czego popadła w takową rozpacz a pomięszanie, iż mnimano iakiś czas, iż postradała zmysły. Wszelako obaczyła się niedługo potem y, chytaiąc swoie wdowstwo z dobrego końca y nabiraiąc po trosze smaczku do świata, y odzyskuiąc swoie żywotne a przyrodzone skłonności, przepomniała swoiey zniewagi, y wydała się cale przystoynie a znacznie: w czym barzo dobrze sobie postąpiła. Ku czemu powiem ieszcze to:

Przy tey samey rzezi świętego Bartłomieia owdowiła się iedna przez śmierzć swoiego męża, ubitego wraz z inymi. Żałość powzięła z tego tak wielgą, iż kiedy użrzała bidnego katolika, chociaby y nie był przy onem święcie, mdlała z tego niekiedy abo patrzyła nań ze wstrętem a nienawiścią nikiey na morową zarazę. O nawiedzeniu Pariża, ba, nawet uźrzeniu go z oddali dwóch mil, ani iey mów o tym, bowiem iey oczy y iey serce nie mogły go ścirpieć; co mówię, widoku? zgoła słyszeć o nim nie mogła. Po upływie dwu lat namyśliła się w tym, przybyła pozdrowić piękne miesto y przeieździć się po niem, y odwidzić ie w swoiey karocy: wżdy nimby przeiachała przez ulicę Uszecką, gdzie iey mąż został zamordowany, radniey byłaby wybrała śmierzć abo ogień y rzuciła się w nie a zagrzebła, niźli w tę ulicę: na sposób iednego węża, który tak nienawidzi cienia iasionu, iż przekłada radniey wrzucić się w ogień iasno goreiący (tak powieda Pliniusz) niźli w ten cień, tak barzo mu przymierzły. Tak iż nieboszczyk król, będący wówczas ieno bratem królewskim, powiedał, iż nie widział białey głowy tak zapamiętałey w swoiey stracie y boleści iako ta y że nie ma co, ieno trzeba by ią powalić y nawdziać iey kaptur, iako się czyni u dzikich sokołów. Wszelako, po nieiakim czasie, powiedał, iż sama z się obłaskawiła się dosyć wdzięcznie, tak iż z własney woley dała sobie kapturek nakładać y nikt nie potrzebował iey obalać, ieno ona sama. Cóż owo czyni po niedługim czasie? Sama ze siebie widzi Pariż naywdzięcznieyszym okiem, przeieżdża się po nim, przebiega tam y sam, wzdłuż a wszyrz, tak y wspak, nie pomnąc żadney przysięgi: zasię gdy raz, wróciwszy z podróży y bywszy nieobecny ośm miesięcy na dworze, przyszedłem oddać pokłon królowi, uźrzałem też samą wdowę wchodzącą do sali w Luwrze tak ochędożną, tak wyfioczoną, otoczoną swemi krewniaczkami a druhiniami, stawaiącą przed oblicze królów, królowych y całego dworu y przyimuiącą pirwszy zakon małżenstwa, którym są zrękowiny, z rąk biskupa, z nazwiska biskupa Dyni, wielgiego iałmużnika królowey Nawarry.

Któż był zdumiony? Wierę, ia sam; wszelako wedle tego, co mi rzekła późniey, ona była zaskoczona więcey, kiedy nie spodziewaiąc się tego uźrzała mnie w onym godnym gronie zrękowinnem, gdym patrzał na nią y wybałuszał sielnie oczy, przypominaiąc sobie o iey przysięgach y twarzach, iakie u niey widziałem, a ona toż samo myśląc o tych, iakie przede mną czyniła; bowiem byłem iey służką y chcącym ią poślubić. Owo mnimała (tak iey się zdało), iż umyślnie przybyłem tam w porę y przypędziłem z umysłu pocztą, aby się pokazać w onym dniu oznaczonym, aby iey posłużyć za świadka y sędziego y potępić ią w oney sprawie. Y rzekła mi y przysięgła, iż byłaby wolała wyłożyć dziesięć tysięcy talerów ze swoiego dobra, iżbych się tam nie był poiawił, poruszaiąc tak głos iey sumnienia.

Znałem iedną wielgą panią, grebinię a wdowę barzo znacznego pochodzenia, która uczyniła tak samo: bowiem będąc zawziętą y wierną ugonotką weszła w małżenstwo z iednym barzo znacznym szlachcicem katolickiem; wżdy nieszczęście chciało, iż przed iego zawarciem frybra morowa przyłapiła ią w Pariżu tak dotkliwie, iż przyprawiła ią o śmierzć. Będąc w takowey próbie pogrążyła się we swych lamentach, ba mówiąc: "Ha! trzebaż, aby w takiem wielgiem mieście, obfitem we wszelaką wiedzę, nie nalazł się nikt, kto by mnie mógł wyleczyć. Ha! niechayby nie oglądał się na piniądze, bo dałabych mu ich do syta! Gdybyż przynamniey moia śmierzć przyszła po ziszczeniu moiego małżenstwa y gdyby móy małżonek mógł poznać wprzódy, iakom go miłowała a czciła!" Sofonizba rzekła inaczey, bowiem żałowała, iż się zręczyła przed wypiciem trucizny. Y tak gwarząc, y wiele inych rzekąc podobnych słów, ona grebinia odwróciła się ku drugiey stronie łoża y zmarła. Co to iest za żarkość miłosna, aby sobie wspominać w momencie ostatnim y styxowym one rozkoszki a owocyki miłosne, których byłaby tak rada ieszcze posmakować przed wyniściem z ogrodu! Słyszałem o iedney paniey, która będąc śmiertelnie chora słyszała, iak ieden z iey krewnych trefnował sielnie z drugiego (wey dobrzy sobie), który był barzo potężnie ozdobiony w przyrodzeniu. Za czym zaczęła się śmiać y rzekła: ,,Waryiaty z was bezecne"; y obróciwszy się w drugą stronę a śmieiąc się oddała ducha.

Wżdy ieśli one białe głowy ugonockie uświadczyły takie sztuki, znałem siła pań katolickich, które uczyniły podobne y zaślubiły ugonotów, nahańbiwszy ich wprzódy gorzey szubieniczników, ich i ich religią. Gdybych ie tu chciał wszytkie przytoczyć, nigdy bych nie skończył.

Oto dlaczego one wdowy powinny być skromne y nie hałasić tak na początku swoiego wdowstwa, nie krzyczyć, nie wydziwiać, nie czynić tyle błyskawic, grzmotów, dżdżu swoiemi łzami, aby potem zwinąć chorągiewkę (rozumiem co insze) y podać się na pośmiechy: lepiey przystało gadać mniey, a czynić więcey. Wżdy one powiedaią k'temu: "Ba, iakoż trzeba na początek stawać śmiało iakoby morderz iaki y bezczelnie, y z gotowością wypicia całego wstydu. To trwa czas nieiaki, wżdy miia; kiedy iuż nad tem nastrzępią gęby do syta, poniechała mnie y wezmą sobie iną."

Czytałem w małey xiążeczce iszpańskiey, iż Wiktoryia Kolumnianka, córka onego wielgiego Fabrycego Kolumny y żena onego wielgiego margrofa Pyskary, nie maiącego podczas równego sobie, straciwszy swoiego małżonka, sam Bóg wie iakiego, popadła w takową rozpaczliwą boleść, iż nie było możebna dać iey ani naleźć iakowegoś pocieszenia; wżdy kiedy iey chciano na iey boleść zaradzić co iakiermi słowy, powiedała: ,,Z czego chcecie mnie pocieszyć? ze śmierzci moiego męża? W obłądzie iesteście; on nie pomarł, żywie ieszcze y żyw iest w moiey duszy. Czuię go co dnia a co nocy, iak odżywa, porusza się a odradza we mnie."

Piękne byłyby to zaiste słowa, gdyby nie to, iż po nieiakiem czasie, pożegnawszy się z nim y wyprawiwszy na przechadzkę na drugi brzeg Acheronu, wydała się powtórnie za proboszcza z Farty, wierę, cale niepodobnego do iey wielgiego Pyskary; nie powiedam z rodu, bowiem był on ze szlachetnego domu Ursynów, który wart iest tyleż y równie iest starożytny, abo barziey, co dom Awalosów. Wżdy dzieła iednego y drugiego nie mogły się z sobą równać, bowiem uczynki Pyskary były cale niezrównane a męstwo iego nieocenione, mimo iż ów proboszcz dał wysokie świadectwo o swoiey osobie przykładaiąc się barzo wiernie a mężnie w służbach króla Franciszka; wszelako było to w małych, pobocznych a letkich potyczkach, przeciwnie tamtemu, który odniósł wielgie, iawne y barzo wspaniałe zwycięstwa: iakoż biegłość iego w sztuce woyenney, rozpoczęta y pielęgnowana od nayrańszych lat y statecznie uprawiana potem, musiała o wiele przewyższać sprawność onego duchownego, który późno iął się tego rzemięsła; nie iżbych chciał przez to źle mówić o niektórych osobach poświęconych Bogu y iego Kościołowi, którzy poniechali ślubów y opuścili swóy cech, aby się parać orężem, bowiem ukrzywdziłbych siła wielgich rycerzy, którzy byli wprzódy duchownemi y przebieżali tę drogę.

Nie byłże wprzódzi kardynałem Cezar Bordź, diuk walentyński, który był tak wielgim hetmanem, iż Makiawel, ów czcigodny nauczyciel xiążąt a możnych, daie go za przykład y za osobliwe źwierzciadło wszytkim inym podobnym dla naśladowania a przeglądania się w niem? Wżdy mieliśmy pana marszałka Defułę, który był duchownym y nazywał się wprzódy protonotarem Defułą, późniey zasię ostał się tak wielgim hetmanem. Pan marszałek Stroc poświęcony był Kościołowi; owo gdy odmówiono mu kardynalskiego kapelusza, rzucił sukienkę y iął się oręża. Pan Salweson, o którym mówiłem (który idzie tuż za nim blisko w przymiotach wielgiego rycerza: ba byłby z nim trzymał równy krok, gdyby był z równie wielgiego domu y krewnym królowey), z pirwszego swego rzemięsła nosił powłóczystą sukienkę; wey przeto cóż to był za woyownik! Nie miałby równego sobie, gdyby był dłużey pożył.

A pan marszałek Belgard czyli nie naszał rogatey czapeczki, on, który długo nosił imię prewota urskiego? Nieboszczyk pan Dangin, poległy w bitwie pod Sękantyną, był niegdy biskupem, pan kawaler Boniwet toż samo. Wżdy ów dworny pan Martyk równie był swego czasu kościelną osobą; iako y nieskończona ilość inych, dla których nie starczyłoby mi papieru. Wżdy trzeba, abych pochwalił y moich, wierę, nie bez wielgiey przyczyny. Kapitan Burdeil, móy brat, który był niegdy we wszytkim piemonckim Rodomontem, poświęcony był równie Kościołowi; wszelako nie uznaiąc tam swoich przyrodzonych onót zamienił ona wielgą sukienkę na krótką y w mgnieniu oka przedzierzgnął się na iednego z nalepszych a naydzielnieyszych rotmistrzów piemonckich; y poczynał sobie barzo nieledacyiako y z barzo znaczną sławą, gdyby nie był umarł, niestety! w wieku dwudziestu y pięci lat. Toż za naszych czasów na naszym dworze siła widzieliśmy takich; tak onego małego pana Klaromonta Talara, którego znałem proboszczem bonporckim; za czym opuściwszy opactwo, dał się poznać w naszey armiey a na naszym dworze iako ieden z nabarziey dzielnych, krzepkich a godnych ludzi, iakicheśmy mieli; co też okazał barzo widocznie przy swoiey śmierzci, którą zyskał sobie chlubną pod Roszelą, za pirwszym razem, kiedy braliśmy okopy. Wymieniłbych ich z tysiąc, wszelako nigdy bych z tym nie skończył. Pan Sulias, zwany młodym Orezonem, był niegdy biskupem ryńskim, późni zasię miał własny pułk, służąc królowi barzo wiernie y krzepko w Guianie pod marszałkiem Matyionem.

Prosto, nigdy bych nie skończył, gdybych chciał wyosobniać wszytkie te ludzie; owo też zmilczę dla krótkości y z obawy także, by mi nie zadano, iż nazbyt kocham się w gadulstwie. Wszelako tę oto digresią uczyniłem cale k'rzeczy, mówiąc o Wiktoryey Kolumniance, która zaślubiła onego proboszcza. Gdyby się nie była zań ponownie wydała, snadniey by iey było nosić tytuł a imię Wiktoryey, iże odniesła wiktoryią nad sobą samą; wey skoro nie mogła naleźć sobie drugiego równego pirwszemu, godziło się iey radniey powściągnąć.

Znałem siła białych głów, które naśladowały tę pomienioną. Widziałem iedną, która poięła za męża moiego wuia, naydzielnieyszego, naybitnieyszego y naywybornieyszego z ludzi swoiego czasu. Skoro pomarł, zaślubiła inego, który był mu tak podobien iako osieł iszpańskiemu rumakowi; wszelako móy wuy był tym iszpańskim rumakiem. Iną damę znałem, która zaślubiła marszałka Francyey, pięknego, zacnego y dzielnego szlachcica; zasię w drugie stadło poięła cale przeciwnego temu (także przynależnego Kościołowi); a co nawięcey iey przyganiano, to iż poiawiwszy się na dworze, gdzie przez dwadzieścia lat od czasu swego drugiego małżenstwa nie bywała, przyięła znów miano y godność swego pirwszego męża. Na co nasze tribunały powinny by mieć oko y obwarować prawem: bowiem widziałem niezmierzoną ilość czyniących tak samo, czym świadczą nazbyt wielgą wzgardę swoim ostatnim mężom, nie chcąc nosić ich imienia po ich śmierzci; ba skoro popełniły błąd, winny go znosić y ostać iuż przy nim.

Znałem iedną wdowę, która po śmierzci męża czyniła przez przeciąg roku lamentacyie tak przeraźliwe, iż mnimano w każdey chwili, że wyzionie ducha. Po roku, kiedy iey przyszło odłożyć wielgą żałobę y przywdziać letszą, rzekła do iedney ze swoich niewiast: "Ściśniycież mi dobrze te krepy, bowiem, możebna, będę ich potrzebować na drugi raz"; a potem hnet się poprawiła: "Ba, coż ia mówię (pry), przyśniło mi się coś. Radniey umrzeć niźli ieszcze z tą rzeczą mieć sprawę." Po tey żałobie wydała się za drugiego, barzo nierównego pirwszemu. "Alić (tak powiedaią te białe głowy) był z równie zacnego domu co pirwszy." Tak iest, przyzwalam, ale gdzież iest obyczay a męstwo? Nie trzebaż ich stawiać wyższey ponad wszytko ine? A nalepsze, co mi się w tem widzi, to iż kiedy rzecz doprowadzą do skutku, niedługo maią z tego radość: bowiem Bóg dopuszcza, iż bywaią w takim stadle utrapione a grzmocone iak należy; potem owo kaiaią się: ba, iuż nie pora k'temu.

Owe damy, tak łase na drugie stadła, maią iakoweś mnimania a umory w głowie, których my dobrze nie znamy: iako słyszałem o iedney paniey iszpańskiey, która, gdy chciała się powtórnie wydać y gdy iey przedkładano, co się stanie z oną wielgą przyiaźnią, iaką miał przeciw niey iey mąż, odrzekła: "La muerte del marido y nuevo casamiento no han de romper el amor d'una casta muger" - "Śmierzć małżonka y nowe małżeństwo nie mogą zniweczyć miłości w skromney białey głowie." Owo zgodźcież mi to razem, ieśli łaska. Iensza pani iszpańska rzekła ieszcze lepiey, gdy chciano ią ponownie wydać: "Si hallo un marido bueno, no quiero tener el temor de perder lo; y si malo, que necesidad he del?" - "Jeśli naydę dobrego męża, nie chcę żyć w obawie utracenia go, ieśli złego, na cóż mi się zda?"

Waleryia, pani rzymiańska, gdy utraciła męża y gdy ią niektóre z iey kompanionek pocieszały po oney stracie a śmierzci, rzekła im: "Umarł, wierę, dla was, ale dla mnie on żyw iest wiecznie." Owa margrebini, o którey powiedałem, pożyczyła od niey podobnego słowa. One rzeczenia tych zacnych białych głów cale przeciwne są inemu, które powiedał raz ieden ostroięzyczny Iszpan: "que la jornada de la biudez d'una muger es d'un dia" - "iż trwanie wdowstwa u białey głowy strawia się całe w iednym dniu". Gorsze ieszcze uczyniła iedna dama, pani Monenowa, którey męża, namiestnika królewskiego, zamordował lud w Bordo czasu tamecznego rozruchu. Owo gdy iey przyniesiono nowinę, że iey męża zamordowano y uczyniono z nim tak, iak była prawda, hnet wykrzyknęła: "Ha! a móy dyiament, y cóż się z nim stało?" Dała mu ten dyiament przy zrękowinach, który był wart od tysiąca do tysiąca dwiestu talerów, y nosił go zawżdy na palicu. Przez co okazała dobrze, po czym żałobę czuła w sercu więtszą, czy po stracie męża, czy dyiamentu.

Pani Destampina, barzo nawidzona od króla Franciszka y przez to będąca w małey miłości u męża, gdy iakaś wdowa odwidzała ią czasem y prosiła, aby miała litość nad nią y nad iey wdowim stanem, rzekła iey: "Ha, moia miła, nazbyt szczęśliwa iesteś w takim stanie, bowiem nie każdey dano iest być wdową, która tego życzy", iako iż barzo pragnęłaby nią zostać. Dla niektórych to się schodzi, dla inych nie.

Wżdy co powiemy o białych głowach owdowiałych, które kryią się ze swoim małżeństwem y nie chcą, by ie ogłoszono? Znałem iedną, która trzymała swoie pod korcem przez siedm abo ośm lat, nie chcąc go nigdy odsłonić ani ogłosić; y powiedała, iż czyniła to z obawy przed swoim młodym synem, iednym z barzo dzielnych y godnych ludzi we świecie, aby ten nie dopiekł iey y iey mężowi, mimo iż ów nie był też z namnieyszych. Wszelako skoro tylko tamten zginął w potyczce woyenney, w którey się okrył znaczną chlubą, hnet dała ie ogłosić y obiawiła światu.

Słyszałem o iedney wielgiey paniey, wdowie, która poślubiła iednego barzo wielgiego xięcia y pana, y więcey niż przed piętnastu laty; wżdy świat nic o tem nie wie ani co miarkuie, tak to iest trzymane po cichu a w diskrecyey; powiedaią, iż on wielgi pan obawiał się swoiey świekry, która barzo nad nim przewodziła y nie chciała, aby się żenił ponownie, z przyczyny małych dziatek.

Znałem iną barzo wielgą panią, która niedawno temu, wszedłszy w stadło z prostym szlachcicem, zmarła, przetrwawszy więcey dwudziestu lat w małżenstwie, bez tego iżby kto postrzegł się na tym z pozoru a pogłosek. Ha! ileż we świecie iest takich!

Słyszałem od iedney paniey wielgiego dostoieństwa y starożytnego rodu, iż nieboszczyk pan kardynał Dziubela zaślubił, będąc biskupem y kardynałem, panią Szationową y umarł w żeniatym stanie; y rzekła to w rozmowie, iaką miała z panem Manem, Prowansalczykiem z domu Sentalów y biskupem freżeńskim, który przebywał przez czas piętnastu lat na dworze rzymskim przy onym kardynale y był iednym z iego nayzaufańszych sekretarzów; owo kiedy mowa przyszła na onego kardynała, spytała się go, czy nigdy mu nie rzekł a nie wyznał, iż był żeniaty. Któż owo był zdumiony? Wierę, pan Man z takowego pytania. Żywie ieszcze y może powiedzieć, czy kłamię, bowiem byłem przy tem. Odparł, iż nigdy nic o tem nie słyszał, ani od niego, ani od inych. "Owo ia wam o tem mówię (rzekła), bowiem nic prawdziwszego nad to, iż był żeniaty y umarł źrzetelnie ożeniony z oną panią Szationową y owdowiały po niey."

Upewniam was, iż uśmiałem się dobrze patrząc na osłupioną postawę pana Mana, który był barzo sumnienny a nabożny y mnimał posiadać wszytkie sekrety nieboszczyka swoiego pana: wszelako w tym był de galico: iakoż barzo to było gorszące dla świątobliwey szarży, iaką ów piastował.

Owa pani Szationowa była wdową po panu Szationie, o którym powiedali, iż wychowywał małego króla Karola Ósmego, wraz z Bordilonem, Galiotem y Bonwalem, którzy ochmistrzowali królewskiemu dzicięciu. Zmarł w Ferrarze, bywszy zraniony przy oblężeniu Raweny y tam zaniesiony dla opatrzenia rany. Owa pani ostała się wdową barzo młodą, piękną, cnotliwą a baczną na pozory - świadectwem owo małżenstwo - y dlatego była obraną za damę przyboczną nieboszczki królowey Nawarry. Ona to dała tey paniey y wielgiey xiężniczce oną dobrą radę, która opisana iest w Stu opowieściach rzeczoney królowey: chodziło o tę panią y o iednego szlachcica, który wśliznął się do iey łoża przez szczelinę w alkowie y chciał się nią nasycić: wżdy nie zyskał co inego ieno dobre szramy na swoiey piękney twarzy. Owo gdy ta pani chciała użalić się swoiemu bratu, ona iey dała ono piękne napomnienie, które wyczytać można w tey powiastce, y dała iey tę dobrą radę, iedną z naypięknieyszych y naysposobnieyszych dla uniknięcia zgorszenia, iaką by można dać, chociaby nawet dał ią sam pirwszy praesident Pańskiego Trybunału, y która zdradzała iawnie, iż owa pani była tyleż przebiegła a doświadczona w takowych sekretach, ile roztropna a bystrego dowcipu; y dlatego nie ma wątpienia, że umiała uchować w sekrecie swoią sprawę z onym kardynałem.

Moia babka, pani seneszalowa Pikteńska, otrzymała iey miesce po iey śmierzci z wyboru króla Franciszka, który ią zamianował y wybrał, y posłał po nią aż do iey pomieszkania; y dał ią własną ręką królowey, swey siestrze, iako iż znał ią za barzo roztropną a cnotliwą panią y nazywał ią ,,swoim rycerzem bez skazy"; wżdy nie była tak szczwana ani chytra, ani obrotna w takowey rzeczy iako iey poprzedniczka, ani też kwapiła się tak w drugie stadło. A ieśli chcecie wiedzieć, do kogo ta opowieść się odnosi: owo do samey królowey Nawarry y admirata Boniweta, iako to wiem od nieboszczki swoiey babki; w czem wszelako mi się zda, iż królowey nie trzeba było ukrywać w tym swego imienia, skoro tamten nic nie mógł uzyskać na iey skromności y odszedł w konfuzyey; iakoż sama chciała rozgłosić tę rzecz, gdyby nie piękne a roztropne przedłożenie, które iey uczyniła owa dama przyboczna, pani Szationowa; ktokolwiek to przeczyta, pomyśli sobie toż samo. Y mnimam, iż to pan kardynał, iey wrzkomy małżonek, który był ieden z naybystrzeyszych w słowie, uczonych, roztropnych y oświeconych swoiego czasu, zaszczepił iey tę mądrość w ciele, iż umiała mówić a uradzać tak trefnie. Ta opowieść mogłaby być nieco gorsząca z przyczyny świątobliwego a duchownego stanu tamtey osoby; wey, kto ią zechce podać inym, starczy mu odmienić imiona.

Owo ieżeli ta rzecz tycząca małżenstwa trzymana była w taiemnicy, nie tak samo się miało z ostatnim kardynałem Szatiiońskim; bowiem on sam rozgłosił ią a rozpowszechnił do zbytku, tak iż nie trzeba było trąby; y zmarł w żeniatym stanie, nie poniechawszy swoiey sukienki ani czerwonego kapelusza. Z iedney strony wymawiał się swoią wiarą reformacką, którey dzierżył się sielnie; z drugiey tym, iż chciał zachować wiecznie swoią szarżę y nie odkładać iey (czego nie byłby nizacz uczynił) y chciał wniść do Rady, gdzie wszedłszy mógłby się wiele przysłużyć swoiey religiey y swoiey partyey, iako że był barzo zdatną, barzo górnie myślącą y znaczną osobą.

Mnimam, iż ów wspomniany kardynał Dziubela byłby mógł uczynić tak samo: bowiem w tym czasie sielnie skłaniał się ku Reformie y ku doktrynie Lutra, tak iak y dwór Francyey mocno był nią nawiedziony, bowiem wszytkie nowe rzeczy podobaią się, a także iż ona nauka dawała piękną swobodę osobom, ba, nawet duchownym ku małżenstwu.

Owo nie mówmy iuż o tych świątobliwych ludziach dla wielgiey czci, iaką winni iesteśmy ich zakonowi y ich świętey szarży. Trzebaż zaiąć się nieco naszemi szedziwemi wdowami, co to nie maią sześci zębów w gębusie, a poymuią mężów. Niedawno iest temu, iak iedna pani, wdowa po trzech mężach, poięła w Guianie czwartego, dosyć znacznego szlachcica, sama licząc sobie ośmdziesiąt lat wieku. Nie wiem, dlaczego to uczyniła, bowiem była barzo bogata y miała mnogo talerów, dlaczego y ten szlachcic ią ścigał miłością; a może chciała sobie pobrykać, iako powiedała panna Sewinianka, błaźnica królowey Nawarry.

Znałem takoż iedną wielgą panią, która w wieku sześćdziesięci sześci lat wydała się ponownie y zaślubiła szlachcica, nierównego co do godności iey pirwszemu mężowi; y żyła w tym do stu lat, a mimo to zachowała swoią urodę; bowiem była z naypięknieyszych białych głów swoiego czasu y dobrze ćwiczyła swoie wdzięczne a młode ciałko na wszelakie sposoby, y iako panna na wydaniu, y zamężna, y wdowa, iako powiedaią.

Oto dwa straszliwe przyrodzenia białogłowskie! Musiały, wierę, dużo mieć żaru w ciele.

Iakoż słyszałem to nieraz od dobrych y doświadczonych kaflarzy, iż stary piec o wiele łacniey iest ogrzać niżeli nowy y że, kiedy raz iest ogrzany, lepiey utrzymuie ciepło y lepsze wypieka chleby. Nie wiem, co za rozkoszne smaki mogą naleźć w nich ich kundmany, rozumiem mężowie a miłośnicy; wszelako widziałem wielu dwornych a dzielnych szlachciców tak zapamiętałych w miłości ku starym, ba więcey niżeli ku młodym; powiedano mi wszelako, iż to było po to, aby ciągnąć z nich profity. Inych widziałem zasię, którzy miłowali ie barzo żarliwą miłością nic nie ciągnąc z ich taszki, cheba ieno z tey w ich ciele; iako widzieliśmy niegdy barzo wielgiego xiążęcia, który miłował tak gorąco iedną wielgą panią wdowę przystarszą, iż niechał y żeny, y wszytkich inych, by naymłodszych y naycudnieyszych, aby z nią dzielić łoże. Przedsię w tym wiedział, co czyni, bowiem była z nayurodnieyszych y nabarziey lubych, iakie się zdarzy widzieć; a zima iey warta była, wierę, tyleż co wiesny, lata y jesienie inych. Ci, którzy mieli sprawę z kortezanami italskiemi, ci widzieli y widuią, iż nawiętszy zbyt maią zawżdy nabarziey głośne a starożytne y które nawięcey kątów wycierały, jako że w takich zawżdy można naleźć co osobnieyszego, tak w ciele, iako y w umyśle.

Oto dlaczego ona wdzięczna Kleopatra, wezwana, iżby się stawiła przed oblicze Marka Antoniego, nie przestraszyła się zgoła, będąc upewniona, iż skoro iey się powiędło schwycić Iuliusza Cezara a Gneia Pompeiusza, syna wielgiego Pompeiusza, kiedy była ieszcze młodem dziwczątkiem y nie znała ieszcze tak dobrze ani świata, ani swoiego rzemięsła, iż teraz cale inaczey da sobie rady z tym człekiem, który był barzo grubawy y sielnie trącił prostaczym żołdakiem, zasię ona była w kwiecie swoiego rozeznania y swoiego wieku; iakoż się y stało. Za czym, aby utrefić w sedno, ieśli młodość iest naypożądańsza w miłowaniu dla niektórych, inym zasię źrzałość wieku, bystrego umysłu y długiego doświadczenia, y trefnego dowcipu, od długszego czasu praktikowana, wiele służy ku zniewoleniu ich.

Iedno iest zagadnienie, o które niegdy rozpytywałem się lekarzów z przyczyny iednego, który powiedał, iż dlatego żywię zdrowy, iż w życiu swoiem nie poznał ani nie dotknął staruchy, wedle tego aphorizmu medyków, którzy powiedaią: "Vetulam non cognovi." Owóż, wśrzód inych przypowiastek, owi lekarze rzekli mi iedno starożytne przysłowie, które powieda, iż: "W starym spichrzu dobrze się młóci, ale starymi cepami nic się dobrego nie uświadczy." Ini powiedaią: "Nie w tym rzecz, ile lat ma bydlątko, ba za ile dźwiga." A także, iż z doświadczenia poznali staruchy tak gorące y żarkie, iż gdy im przydzie ligać z młodzieniaszkiem, wyciągną zeń ile tylko mogą y podgrzywaią go a wysysaią tyle, ile ma substancyey a soku w ciele, aby się nim lepiey odwilżyć; mnimam te, które z przyczyny wieku są wysuszone y zbywa im na humorach. Owi medykowie powiedali mnie ine racyie; wey ciekawym ich ostawiam swobodę, iżby sami pytali.

Znałem szedziwą wdowę, panią znaczną, która w mniey niż cztyry lata uporała się z trzema mężami y z młodzieniaszkiem, którego wzięła sobie za przyiaciela; y wyprawiła ich w ziemię, nie przez zaboystwo abo truciznę, ieno przez wycieńczenie a wyciągnięcie substancyey nasienney. Owo widząc tę panią nigdy by się nie pomówiło iey o takie dzieło; bowiem na oczach ludzi okazowała ieno wieldze nabożną żałobnicę a świętulę, tak iż nawet nie chciała wdziać koszuli przy swoich niewiastach, iżby iey nie uźrzały nago, ani uryny oddać przy nich; wżdy; iako powiedała iedna pani, iey krewna, czyniła takowe wydwarzania ieno swoim niewiastom, wszelako samcom ani swoim miłośnikom nie.

Ba cóż? Iestli barziey naganna abo barziey chwalebna białey głowie mieć więcey mężów w swoiem życiu, iako bywaią takie, co maią ich trzech, cztyrech abo pięciu, czy znów iney, która w swoiem życiu nie ma iedno swego męża y takoż przyiaciela abo dwóch, abo trzech, iako, wierę, znałem niektóre aż tak strzemięźliwe y obyczajne? Owo ku temu słyszałem od iedney wielgiey paniey we świecie, iż nie czyni żadney różnicy miedzy białą głową, która miała więcey mężów, a iną, która miała iednego abo dwu przyiacieli obok swoiego męża, cheba ieno iż ten welon małżenski pokrywa wszytko; wszelako co do sprosności a wszeteczeństwa nie masz w tym różnicy ani na szeląga; y w tym stosuią się do przyśpiewki iszpańskiey, która powieda, iż: "Algunas mugeres son de natura, de anguilas en retener, y de lobas en excoger", iż: "Niektóre białe głowy są przyrody węgorza, gdy się ie chce utrzymać, a zaś wilczycy, gdy sobie szukaią pary"; bowiem węgorz iest barzo śliski a trudny do utrzymania, zasię wilczyca wybiera zawżdy wilka co nayszpatnieyszego.

Zdarzyło mi się raz na dworze, iakom to rzekł inedy, iż iedna pani, dość znaczna, która była zaślubiona po czterykroć, rzekła mi, iż obiadowała ze swoim szwagrem, abych zgadywał z kim; rzekła mi to tak z prosta, nie kryiąc złey myśli; wżdy ia z nieiakim uszczypkiem, śmieiąc się wszelako, odrzekłem iey: "Ba ktoż, u diaska, byłby tym wróżbitą, iżby to mocen był odgadnąć? Byliście, pani, zaślubiona cztyry razy: można sobie pomyśleć, iaką mnogość szwagrów możecie sobie liczyć." Wówczas mi ona odrzekła odpieraiąc: "Wasza miłość wraz mnima co złego", y nazwała mi onego szwagra. "Ba, to iest dobre nazwanie (odparłem iey), przedsię nie tak, iako mówiliście wprzódy."

Była niegdy w Rzymie biała głowa, która miała dwudziestu dwu mężów, iednego po drugim, y także mężczyzna, który miał był dwadzieścia dwie żeny; owo ci dwoie zmówili się, aby uczynić prawe stadło y pobrać się ze sobą. Wreszcie mąż przeżył tę żenę: za czym ów mąż był tak czczony a szacowany w Romie od całego ludu za tak piękne zwycięstwo, iż iako zwycięzcę powiedziono go y obwożono na wozie triumphalnym, uwieńczonego wawrzynem y z palmą w dłoni. Cóż za zwycięstwo y co za triumph!

Za czasu króla Hendryka Drugiego był na iego dworze pan Barbezański zwany Sentamantem, który ożenił się trzy razy, ieden raz po drugim. Iego trzecia żena była córką pani Muszyny, ochmistrzyni xiężniczki Lotaryngskiey; owo ta, dzielnieysza niżeli dwie poprzednie, pomściła się za nie, bowiem pod nią ów mąż wyzionął ducha; za czym, gdy go żałowano na dworze y takoż ona lamentowała się bezwstydnie nad iego śmierzcią, pan Monpezat, szlachcic barzo trefnego ięzyka, nadmienił, iż zamiast ią żałować, powinno się ią wynosić y chwalić ią wieldze za zwycięstwo, iakie odniesła nad swoim chłopem, o którym powiedano, iż był tak iurny y krzepki, y tęgo ukształtowany, iż zagładził pod sobą dwie pirwsze żeny, tak pilnie im to wyczyniał; zasię ta, iż nie uległa w tey walce, ieno wyszła zwycięsko, winna być sławiona a podziwiana na dworze za tak piękną wiktoryę nad tak dzielnym a krzepkim szyrmierzem y dlatego trzeba iey to przyczyść za wielgą chłubę. Cóż za chłuba!

Podobnąż maximę słyszałem od iednego pana we Francyey: iż nie czynił żadney różnicy miedzy białą głową, która miała cztyrech abo pięci mężów, iako bywaią takie, a k...ą, która miała trzech abo cztyrech gachów, iednego po drugim; chyba tę, iż iedno ubarwia się małżenstwem, a drugie nie. Owo też, gdy ieden dworny szlachcic poiął białą głowę, która była iuż zaślubiana po trzy razy, nalazł się ktoś, o którym wiem, iż powiedał: ,,Owo zaślubił prosto k...ę, ieno iż wychodzi z czcigodnego bordelu." Wierę, takie białe głowy, które się ponownie wydaią, podobne są owym chciwym chirurgom, którzy nie chcą hnet zasklepić rany bidnego rannego, aby przedłużyć zdrowienie y zyskać na tym snadniey swóy grosik piniędzy. Iakoż rzekła iedna: "Nie iest cudnie zatrzymać się w pięknym śrzodku swoiey drogi, wżdy trzeba przebiec ią całą y dotrzyć aż do celu."

Dziw mi, iż te białe głowy tak gorące a chciwe ku ponownemu małżenstwu, a zwłaszcza te tak szedziwe, nie używaią dla swoiey czci iakiego ochładzaiącego likarstwa a uśmierzaiącey poliwki, aby wypędzić wszytkie te upały; wżdy one, dalekie od tego, by chciały ich użyć, posługuią się cale przeciwnemi kordyałami y powiedaią, iż one potus ochładzaiące zepsułyby im żołądek. Czytałem y widziałem małą dawną xiążeczkę uczynioną po włosku, przygłupią wszelako, która się bawi w dawanie receptów przeciw zbytniey iurności y podaie ich trzydzieści y dwa: wżdy są one tak mózgowcze a durne, iż nie radzę białym głowam ich zażywać, aby nie podać ciała swego na barzo uprzykrzone dolegliwości. Oto dlaczego nie zamieściłem ich tu pismem.

Pliniusz przytacza ieden specyfik, którym iakoby posługiwały się w dawnym czasie westalki; y panie ateniiskie takoż go zażywały w czasie świąt bogini Cerery zwanych Tesmophoria, aby się ostudzić y odiąć wszelką krewkość miłosną, y przez to chciały uczcić to święto we więtszey strzemiężliwości; ten specyfik to było łyko z liści drzewa zwanego agnus castus. Wżdy możecie mnimać, iż ieno na czas święta kapłoniły się w ten sposób, zasię późni słały wszytkie łyko do dyaska y na cztyry wiatry. Widziałem podobne drzewo w Guianie, w domu iedney wielgiey, zacney y barzo cudney paniey, która ukazowała ie często obcym przybyłym do niey w odwiedziny iako wielgą osobliwość; y powiedała im iego cnoty; wey niech mnie dyabeł porwie, ieślim kiedy widział, aby iaka niewiasta abo biała głowa posłała uszczknąć zeń by iedną gałązkę; ani też aby boday uczyniła sobie by mały zapasik onego łyka; ani nawet owa pani, właścicielka onego drzewa y miesca, która mogła niem rozporządzać, iako się iey podobało. Byłaby też y szkoda, bowiem iey mężowi krzywda by się działa przez to: iakoż lepiey było, iżby się kierowała ieno skłonnością swoiey przyrody, tak była cudna y luba pani y potomstwo też wydała barzo zacne.

Wżdy, aby rzec prawdę, takowe przepisy surowe a zimne należy ostawić a zlecić ubogim zakonnicom, które, mimo iż poszczą a maceruią swoie ciało, y tak są często udręczone, niebożęta, pokuszeniami żądzy; y gdyby miały swobodę (przynamniey niektóre), rade by się orzeźwiały iako y świeckie; y barzo często żałuią swoiego zamknięcia, iako widuie się kortezany rzymiańskie, z których przytoczę ucieszną opowiastkę o iedney. Ta gdy ochfiarowała się wziąć habit, zanim udała się do klasztoru, pewien iey przyiaciel, szlachcic francuski, przyszedł ią odwidzić, aby się z nią pożegnać, skoro miała iść za kratę; owo, zanim odszedł, przepytywał u niey miłości: za czym gdy z nią zażywał tey słodyczy, rzecze mu z nagła: "Fate dunque presto; ch'adesso mi verranno cercar per far mi monaca, e andar al monasterio."

Możecie mnimać, iż chciała spełnić ten raziczek na ostatnie pożegnanie y rzec: "Tandem haec olim meminisse iuvabit" - "ieszcze lubo mi iest wspomnieć to sobie po ostatni raz." Cóż za kaianie się y co za wniście do zakonu! Y kiedy iuż raz są za kratą, przynamniey co urodnieysze (rozumiem niektóre), mnimam, iż żywią barziey żałowaniem za tym niżeli pokarmem cielesnym y duchowym. Z tych niektóre umieią sobie zaradzić, abo przez dispensy, abo przez pełne swobody, iakich zażywaią między sobą: bowiem tu nie obchodzą się z niemi tak, iako niegdy Rzymiani okrutnie karcili swoie westalki, gdy im się trefiło przewinić; co była rzecz omierzła y ohyzdna: bo też y byli poganie pełni srogości a okrucieństwa. Zasię my krześciianie, idąc za łaskawością naszego Krystusa, winniśmy być łagodni iako on; y iako on przebacza, y my winniśmy przebaczać. Pomieściłbych tu pismem sposób, w iaki oni ie traktowali, wszelako poniecham tego dla zbyt wielgiey zgrozy.

Owo zostawmy te biedne mniszeczki, które zaprawdę, kiedy raz iuż dostaną się pod klozę, dosyć iuż cirpią niedoli; iako rzekła raz iedna pani iszpańska widząc wstępuiącą do klasztoru barzo piękną y godną panienkę: "O tristezilla, y en qué pecasteis, que tan presto vienes a penitencia, y seys metida en sepultura viva!" - "O biedna nieszczęśniczko, a w czemżeś tyle zgrzyszyła, iż tak rychło imasz się pokuty y grzebiesz się za życia w grobie!" A widząc, iż zakonniczki świadczyły iey wszelką gościnność, zacne przyięcie a powolności, rzekła, "que todo le hedia hasta el encienso de la yglesia" - "iże wszytko iey cuchnie, nawet kadzidło kościelne".

Na owe śluby dziewicze Eliogabał ustanowił prawo, iż żadna dziewica rzymska, także westałka, nie iest zobowiązana do dziewictwa, powiedaiąc, iż białe głowy są nazbyt głupie z płci swoiey, aby się zobowiązywać do tego, czego nie są w mocy zapewnić. Y dlatego ci, co zakładali przytułki, aby w nich żywić, wychowywać y wydawać za mąż biedne dziwczęta, uczynili dzieło barzo miłosierne, tak iżby im dać posmakować słodkiego owocu małżenstwa, iak by ie odwodzić od nierządu. Iakoż Panurgus u mistrza Rabelego wykłada siła pieniędzy, aby zespalać takie małżeństwa, a zwłaszcza ze starych brzyduli, bowiem trzeba było za nimi cięższy piniądz wykładać niźli za urodnemi.

Iedno iest zagadnienie, które rad bych, aby mi doświadczone w tym białe głowy rozwiązały w całey prawdzie y bez udania: a mianowicie, kiedy ponownie się wydadzą, iako się zachowuią względem pamięci swoich pirwszych mężów. W czym iest iedna maxima: iż ostatnie przyiaźnie a nieprzyiaźnie daią zapominać o dawnieyszych, iakoż y drugie zaślubiny snadnie grzebią pirwsze. Ku czemu przytoczę ieden ucieszny przykład, wszelako nie ze znacznego miesca; nie iżby go trzeba barzo wysoko szacować, wżdy też y odrzucać nie, iako iż, powiedaią, prawda a wiedza może się ukryć y w miescu pośledniem a nikczemnem. Iedna wielga pani Pikteńska zapytała raz wieśniaczki, swoiey pachciarki, ilu miała mężów y iako iey to płużyło; owo ta czyniąc przed nią dyg, iako to w tych stronach, odparła iey powolnie: "Powiem wam, pani: miałam, Bogu dziękować, dwu mężów. Ieden nazywał się Wilhelm, to był ten pirwszy; a drugi nazywał się Kolas. Wilhelm był dobry człowiek, zamożny y obchodził się ze mną barzo łaskawie; wszelako, niech Bóg ma w opiece bidnego Kolasa, bowiem Kolas barzo dobrze mi tę rzecz czynił." Wżdy rzekła prosto z mostu to słowo, które się zaczyna na "i", nie ubarwiaiąc go ani przesłaniaiąc, iako ia ie przesłaniam. Baczcież, ieśli łaska, iako ta błaźnica prosiła Boga za duszę zmarłego, tęgiego rypały y srogiego wszetecznika, y, ieśli łaska, dla iakiey przyczyny: iż ią obracał tak krzepko; a zasię o pirwszym niente.

Mnimałbych, iż tak samo czynią ine białe głowy wydaiące się powtórnie, y ieszcze więcey, bowiem skoro do tego się kwapią, to dla onego głownego punktu: owo kto w nim iest krzepcieyszy, ten też y więcey miłowany. Y rade mnimaią, iż ten drugi winien iest działać cudy: wżdy barzo często niektóre się w tym zawodzą, bowiem nie nayduią w ich kramach towaru, iaki mnimały tam naleźć, abo u niektórych ieżeli iest, iest tak lichy, zużyty, zniszczony, zleżały, przewiędły, sparciały, nikczemny, iż żałować im przychodzi, że wyłożyły nań swóy grosik; iako widziałem tego siła przykładów, których nie chcę przyczyniać.

Czytamy w Plutarchu, iż Kleomenes poślubiwszy piękną Agiatys, żenę Agisa, po tegoż śmierzci, iż była barzo wyborney piękności biała głowa, rozmiłował się w niey mocno. Owo uznał w niey wielgi smutek, iaki żywiła z przyczyny swoiego pirwszego męża. Powziął dla niej tak wielgie współczucie, iż miał iey ieno za dobre y oną miłość, iaką miała dla pirwszego męża, y lube wspomnienie, iakie żywiła po nim; tak: iż barzo często sam ią przywodził na tę materyią, pytaiąc ią o wiele rzeczy y osobności, y rozkoszy, iakich zażywali miedzy sobą. Niedługo ią zachował, bowiem hnet mu pomarła, z czego miał wielgą żałobę. Wielu takich mężów tak samo czyni naprzeciw swoim żenom powtórnie zamężnym.

Wey czas iest, tak mi się zda, mieć się ku końcu, abo iuż nigdy. Ine bywaią białe głowy, które powiedaią, iż wiele barziey miłuią swoich ostatnich mężów niżeli pirwszych: ,,Ile że (tak mi powiedały niektóre) tych pirwszych, których zaślubiamy, bierzemy nayczęsciey z rozkazania naszych królów y królowych, naszych pań, przymusu naszych oćców y matek, krewnych, opiekunów, nie z naszey ieno czystey woley; zasię w naszem wdowstwie, będąc iuż dobrze wyzwolone, czynimy taki wybór, iaki nam się zdawa, y bierzemy ich ieno dla naszey szczyrey a źrzetelney radości y dla lubostek, y naszego wdzięcznego ukontentowania."

Zaiste mogłoby w tem być co nieco y słuszności, gdyby nie to, iż barzo często "miłoście, które zaczynaią się od pirzścionków, kończą się nożami", powieda stare przysłowie; iakoż co dnia widywamy takowe doświadczenia owych, co to mnimaią, iż będą dobrze szacowane od swoich mężów, których nieiedne wydobyły spod sądu a szubienicy, ine wyciągnęły z nędzy, z upadku, z bordelu y wyniesły ku sobie: barzo często tacy ie bili, tłukli, traktowali barzo źle, a barzo często zbawiali ie życia; w czym była sprawiedliwa kara boska, iż były ciężko niewdzięczne dla swoich pirwszych mężów, którzy byli dla nich nazbyt dobrzy, a one wieszały na nich psy, gorzcy szubieniczaników.

W czym niepodobne były iedney, o którey słyszałem:

ta w pirwszą noc po ślubie, gdy iey mąż zaczął się brać do niey, ięła płakać y wzdychać barzo mocno, tak iż wraz czyniła dwie rzeczy cale przeciwne, iakoby zimę y lato. Za czym mąż zapytał iey, czemu by się smuciła y czy niedobrze świadczy iey swoią powinność. Aż ona: "Ach, wasza miłość, dosyć dobrze; wey przypominam sobie swoiego pirwszego małżonka, który tyle mnie prosił a błagał, abych się nie wydawała nigdy po iego śmierzci y abych miała pamięć a litość na iego drobne dziateczki. Ha, widzę dobrze, że ieszcze ich będę miała tyle od was. Ha! coże uczynię! Mnimam, iż ieśli może mnie widzieć z miesca, gdzie iest teraz, przeklina mnie szczyrze." Cóż za głowa, aby nie myśleć o takowych względach ani nie mieć zastanowienia, ieno aż po harapie! Przedsię mąż, uśmirzywszy ią y przepędziwszy iey wielekroć to strapienie przez dziurkę we śrzodku, nazaiutrz rano otworzywszy okno alkierza wygnał na pole całą pamięć pirwszego męża: bowiem, powieda stare przysłowie, iż "biała głowa, która pogrzebie męża, nie kwapi się iuż pogrześć drugiego"; y także ine powieda: "Więcey iest wydwarzania w niewieście, która straciła męża, niżeli szczyrego smutku."

Znałem iną wdowę, wielgą panią, która była barzo przeciwną tamtey y cale tak nie płakała: bowiem w pirwszą y drugą noc po weselu sparzyła się tak chciwie ze swoim drugim mężem, iż przedziurawili a złomili łóżko, mimo iż miała iakowy raczy wrzód na piersi: owo, mimo tego cirpienia nie przepuściła ani trochę ze swoiey miłośney lubości, gwarząc z nim potem często o tępocie a niezdarstwie iey pirwszego męża. Owo, wedle tego, co słyszałem od niektórych, to iest rzecz, którey mężowie namniey pragną od swoich żen, aby im prawiły o cnotach a dzielności swoich pirwszych mężów, iakoby będąc zazdrośni o ubogich nieboszczyków, którzy o tym myślą tyle co o powrocie na ten świat; można przeto o nich mówić złego ile się zmieści. Bywaią wszelako tacy, którzy się o nich radzi dopytuią, iako uczynił ów Kleomenes; iako iż czuiąc się barzo krzepcy a wytrwali y czyniąc porównanie miedzy dwoma, pytaią się o ich waleczności w cnych słodkich turnieiach; iako słyszałem o takich, które, aby im więcey utrefić do smaku, daią do wierzenia, iż tamci byli ieno iakoby uczniowie, wżdy barzo często przy tamtych czuły się wiele lepiey. Ine powiedały przeciwnie, y że pirwsi działali szczyre cuda, aby zniewolić tamtych, iżby się zygrywali z niemi iakoby dzikie osły. Takie panie wdowy byłyby dobre na wyspie Chio, naypięknieyszey y lubey, y wdzięczney wyspie Lewanty, niegdy w posiadaniu Genueńczyków, a od trzydziestu pięci lat zagarnionej od Turków, z czego barzo iest wielga strata a szkoda dla krześciiaństwa.

Na tey wyspie tedy, iako to wiem od niektórych kupców genueńskich, obyczay iest taki, że ieśli biała głowa chce pozostać we wdowstwie bez zamiaru ponownego się wydania, zwierzchność zmusza ią, aby płaciła pewną daninę piniędzy, którą nazywaią ,,argomoniatiquo", co znaczy tyle (z przeproszeniem pań) co ,,kuper bezczynny a niepożyteczny". Iako niegdy w Sparcie, powieda Plutarch w żywocie Lyzandra, była kara ustanowiona na tych, którzy się nie żenili abo którzy się żenili za późno, abo którzy się żenili źle. Pytałem się niektórych o tę wyspę Chio, na czem by ten obyczay mógł być ugruntowany: odparli mi, iż aby tem lepiey zaludnić oną wyspę. Uręczam wam, iż nasza Francyia nie zostanie pewnie wyludniona ani nierodzayna w ludzie z przyczyny naszych wdów, które się nie chcą wydawać: bowiem tak mnimam, iż więcey iest takich, które się wydaią, niżeli inych, y przez to nie będą płacić daniny za kuper bezczynny a niepożyteczny. Owo ieśli nie w małżeństwie, to przynamniey inym strychem daią mu pracowamni a fruktyfikować, iako się nadziwam to wyłożyć. Ani też niektóre z naszych dziwcząt we Francyey nie będą musiały płacić iako one w Chio, które (czy to ze wsi, czy z miesta), ieśli postradały swoie prawiczeństwo przed zaślubinami y chcą prowadzić daley to rzemięsło, zobowiązane są dać raz na zawsze dukata (wey barzo tani handel, by móc czynić to przez cale życie) kapitanowi straży nocney, iżby mogły to czynić wedle woley bez żadney obawy a nieprzezpieczeństwa; iakoż to iest nawiętszy a naypewnieyszy dochód, iaki ma ów dobry kapitan ze swoiey szarży.

Owe panie a panny na tey wyspie maią się cale przeciwnie do onych z dawnych czasów na teyże samey wyspie, które, wedle tego, co powieda Plutarch we swoich pismach, były tak strzemięźliwe przez przeciąg siedmiset lat, iż nie było wspominku, aby zdarzyła się niewiasta zamężna, która by popełniła cudzołostwo, ani też dziewczyna, która by poza małżeństwem stradała dziewczyństwo. Możecie mnimać, iż dzisiay cale się odmieniły. Nie zdarzyło się, aby Grekowie nie mieli kiedy iakich wymysłów zmierzaiących ku sprosności; iako w czasie starożytnym czytamy o obyczaiu na wyspie Cyprze, o którym powiedaią, iż wprowadziła go pani Wenera, patronka tey wyspy: ten ci był, iżby dziwczęta tameczne przechadzały się wzdłuż wybrzeży zatok a portów morskich, aby zapracować swoie posagi przez udzielanie swoiego ciała maytkom, przeiezdnym a żeglarzom, którzy z umysłu tam wysiadali, ba, nawet często zbaczali ze swoiey drogi od busoli, aby tam wylądować, y tam zażywaiąc z niemi wczasów opłacali ie barzo dobrze, a potem odieżdżali, nieiedni z żalem, iż ostawili tam takie piękności; owo tak one dziwczęta zarabiały swoie posagi, iedna więcey, druga mniey, iedna skromniey, druga wspanialey, iedna dużo, druga mało, wedle piękności, cnót a pokuszeń w tych dziewczątkach.

Dzisiay żadne panny naszych krześciiańskich narodów nie idą się tak przechadzać ani wystawiać się tak na wichry, deszcze, zimno, słońce, upały, księżyc, aby uzbirać sobie posag, bowiem trud to iest zbyt pracowity y zbyt ciężki dla ich czułych a delikatnych skóreczek y bieluchnych ciałek; wżdy daią się nawiedzać pod bogatemi zasłonami y wspanialemi baldachimami y tam wyciągała swóy żołd miłosny y grosz posażny od swoich miłośników nie płacąc żadnego podatku. Nie mówię o kortezanach rzymskich, które go płacą, ale o więtszych od nich. Tak u niektórych nayczęściey oćcowie, matki, a bracia nie maią wielgiego trudu z szukaniem piniędzy dla wyposażenia ich; wżdy, przeciwnie, barzo często bywaią takie, iż daią swoim y wznoszą ich w maiętnościach a szarżach, w stopniach a godnościach, iako takich widziałem siła. Owo też Lykurgus rozkazał, aby panny dziewicze wydawano bez żadnego posagu, iżby mężczyźni zaślubiali ie dla ich cnót, a nie przez chciwstwo. Iakież to były cnoty? Iż przy uroczystych świętach śpiewały, tańczyły publicznie, cale obnażone, z chłopcami, ba, walczyły na placu ćwiczebnym; co się odbywało wszelako z całą uczciwością, powieda historya: można się spytać, co za poczciwość była w onem państwie, by obzierać te cudne dziwczęta publicznie? Uczciwości, wierę, w tym nie było, ale była rozkosz dla oczu, a zwłaszcza przy ich ruchach ciała, tańcach, a ieszcze więcey pasowaniach; a potem tyż, kiedy przychodziło im upaść iedno na drugie, y iako powieda łacinnik: "Illa sub, ille super; ille sub et illa super" -

"Ona spodem, on wirzchem; ona wirzchem, on spodem." Ba, iakoż możebna mi to wmówić, iż nie była ieno uczciwość w onych panienkach spartyackich? Mnimam, iż nie ma czystości, która by się przy tym nie ochwiała, y, skoro czyniono za dnia y publicznie one małe zapaski, iżby potaiemnie y w nocy na schadzkach nie wynikły z tego wielgie zapasy y potarzywania. Wszytko to mogło mieć miesce bez żadnego wątpienia, zważywszy, iż ów Likurgus pozwolił tym, którzy byli urodni a krzepcy, zapożyczać żen od inych, aby ie uprawiać iako ziemię tłustą, czarną a rodzayną; iakoż nie było rzeczą naganną dla starego a zniszczonego, ieśli pożyczył swey żony cudney a młodey dziarskiemu młodzieniaszkowi, którego sobie wybierał; przedsię nakazał, aby było dozwolone wybrać żenie za pomocnika naybliższego krewniaka mężowskiego, tego, który iey się spodoba, aby się z nim sparzyć, iżby dzieci, które mogliby spłodzić razem, były bogday ze krwie a z rodu tego samego co mąż. Iest w tem nieiaka racya, ile że Żydowinowie mieli toż samo prawo o obcowaniu szwagierki ze szwagrem; wżdy nasze prawo krześciiańskie usunęło to wszytko, mimo iż nasz Ociec Święty daie nieiakie dispensy wsparte na rozlicznych przyczynach. W Iszpaniey praktikuie się to często, wszelako za dispensą.

Owo pomówmy nieco, y naystrzemięźliwiey, iako to będzie możebna, o niektórych inszych wdowach, a potem koniec.

Ina bywa odmiana wdów, które nie wydaią się ponownie, ba uciekaią przed małżenstwem niczem przed zarazą: iako mi rzekła iedna ze znacznego domu y wielgiego dowcipu pani, którey gdy zapytałem, czy okaże ieszcze swoie oblicze bożkowi Hymenowi, odparła mi tak: "Iako wam się zda? czy nie byłby niezdara a mózgowiec ów ieniec abo galernik, gdyby, długo pracuiąc u wiesła, przykuty do ławy, a odzyskawszy wolność, szedł się z dobrey woley naginać znowuż pod przemoc zuchwałego korsarza? Podobnie ia, wycirpiawszy się dosyć w niewoli mężowskiey, gdybych wzięła inego, iakiegoż osądu byłabych warta, skoro zresztą bez żadnego nieprzezpieczeństwa mogę sobie zażywać wczasu?" Ina wielga dama y moia krewniaczka (bowiem nie chcę brać Turka na świadectwo), gdy iey zapytałem, aza nie miałaby ochoty się zaślubić: "Ha! nie (tak mi rzekła), móy kuzynie, ba zaparzyć się owszem", chcąc tem powiedzieć, iż chce chętnie swoiey.... wygodzić czym inym niżeli drugim mężem, idąc za starem przysłowiem, które powieda, iż ,.lepiey iest parzyć się miłością iako małżeństwem"; a także iż "biała głowa wszędy iest gospodynią". Dobrze pasuie to stare rzeczenie; bowiem podeymuią y króluią wszędy: rozumiem te urodziwsze.

Ina, iako słyszałem, pytana przez iednego szlachcica, który chciał zastawiać na nią sieci y zapytał iey, czy nie chciałaby męża: "Ha! (rzekła mu) nie mówcie mi o mężu, nie będę go iuż mieć nigdy; ba przyiaciela, nie mówię." - "Pozwólcie tedy, pani, iżbych był tym przyiacielem, skoro nie lza mi być mężem." Aż ona: "Służcie pilnie a trwaycie; możebna, dosłużycie się."Piękna a godna wdowa, wieku trzydziestu lat, chcąc pośmiać się a potrefnować iednego dnia z godnym szlachcicem abo też, lepiey mówiąc, chcąc go zwabić ku miłości, gdy miała iednego dnia dosiadać konia, uięła przodek swoiego płaszcza, który uwadził się na iakimś gwoździu y rozdarł się co nieco, y rzekła mu: "Oto coście mi zrobili, panie, rozdarliście mi przodek." - "Barzo byłbych strestany (odparł szlachcic), gdybych mu wyrządził co złego, bowiem iest zbyt piękny y zbyt foremny." - "Cóż wy wiecie o tem? (rzekła) tocieście go nie widzieli." - "Et! chcecie się zaprzyć (odparł szlachcic), iż go widziałem mało sto razy, kiedy byliście małą dziewczyną, kiedy was podkasowałem y oglądałem go do syta, iako mi się widziało?"

- "Ba! (rzekła) ieszcze to był wówczas młodzik y gołowąs, który nic ieszcze nie rozumiał ze świata. Teraz kiedy mu broda porosła, iest cale odmieniony y wy byście go nie poznali." - "Wżdy (odparł szlachic) iest w teyże samey okolicy, iak był wonczas, y nie odmienił miesca. Rozumiem, iż nalazłbych go w tym samym zakątku." - "Tak (rzekła), iest w temże samem miescu, mimo iż móy mąż dosyć nim potrząsał a obracał, więcey niżeli Diogenes swoią beczką." - "Ha, tak (rzekł szlachcic), ba teraz iakoż mu iest bez tego poruszania?" - "Tak mu się dzieie (rzekła dama) iako zygarowi, którego nie nakręcaią." - "Baczcież tedy (rzekł szlachcic), aby się wam nie przydarzyło iako zygarom, które wspominacie, które ieśli się ich nie nakręca y to trwa dosyć długo, sprężyny w nich rdzewieią przez upływ czasu y potem iuż nic nie są warte." - "Wszytkie przyrównania (rzekła pani) nie we wszytkim są podobne, bowiem sprężyny zygara, o którym myślicie, nie są podległe żadney rdzy y są zawżdy dobre, abo nakręcone, abo do nakręcenia dopiro y o iakim bądź czasie by się to trefiło." - "Ha! dałby Bóg (odparł szlachcic), kiedy przydzie czas a godzina nakręcania, abych ia mógł być onym mechanikiem abo zygarmistrzem!" - "Kiedy ten dzień y to święto nadydzie (rzekła pani), nie będziemy się próżniaczyć y zrobimy zeń dzień roboczy. Y niech Bóg uchroni od nieszczęścia tego, kogo nie miłuię tyle co was." Owo, po tych małych słówkach figlarnych y kłuiących w samo serce pani wsiadła na konia, ucałowawszy onego szlachcica z serca, y rzekła:"Z Panem Bogiem, do zobaczenia, y smacznego appetytu!"

Wszelako nieszczęście chciało, iż oney zacney paniey zmarło się w sześciu tygodniach, z czego szlachcic mnimał umrzyć ze zgryzoty: bowiem one misterne słówka (razem z inymi ieszcze) wprawiły go w taką nadzielę, iż pewien był, iż ią k'sobie zniewolił, iakoż y w rzeczy tak było. Przeklęty niechay będzie ów zły los iey śmierzci, bowiem była to iedna z barziey foremnych a godnych białych głów, iakie się trefi widzieć, y warta była grzychu powszedniego y śmiertelnego. Iną cudną młodą wdowę zapytał ieden godny szlachcic, czyby pościła y nie pozwalała sobie iadać mięsa wedle obyczaiu świata: "Nie" (rzekła). - "Ba widziałem (odparł ów szlachcic), iż nie żałuiecie sobie y iadacie tak w tey porze roku, iako y w iney, tak surowe, iako gotowane." - "To było za czasu moiego męża (rzekła); ba moie wdowstwo umiarkowało a powściągnęło moie pożywienie." - "Strzeżcie się, pani (rzekł szlachcic), pościć tyle, bowiem snadnie ci, którzy się tak głodzą a poszczą, późni, kiedy appetyt im przydzie, maią kiszki tak ciasne a ściśnione, iż wielga im stąd wypada niedogodność." - "Ta, którą myślicie u mnie (rzekła), nie iest tak ciasna ani tak zgłodniała, abych, kiedy appetyt mi przydzie, nie mogła iey umiarkowanie nasycić."

Znałem iednę wielgą panią, o którey, w czas gdy była panną a mężatą, wszędy mówiono ieno o iey zażywności. Owo straciła męża y żałość po nim czuła tak nadmierną, iż wyschła stąd iak drewno. Wszelako nie omiszkała szukać dla serca radości inedy, ba, nawet aż wezwała pomocy swoiego sekretarza y inych, wierę, swoiego kucharza, iako powiedali. Wżdy dlatego nie odzyskała swoiey pulchności, mimo iż ów pan kucharz, który był cały otłuszczony y tłusty, iak mnimam, powinien był iey tuszy udzielić. Tak owo wygadzała sobie to z iednym, to z drugim ze swoich pachołów, czyniąc z tym wszytkim nabarziey skromną a czystą niewiastę na dworze, maiąc gębę pełną samey cnoty y źle mówiącą o wszytkich białych głowach, y każdey umieiącą przypiąć łatkę. Takaż sama była ona wielga dama z Delfinatu w Stu powieściach królowey Nawarry, którą ieden szlachcic, rozmiłowany w niey do szaleństwa, nalazł leżącą w szczyrey trawie, pokrytą iakowymś swoim koniuszym abo mulnikiem; owo też snadnie wykurował się ze swoiego miłosnego cirpienia.

Słyszałem o iedney barzo piękney paniey w Neapolim maiącey tę reputacią, iż wącha się z iednym Murzynem, nayszpatnieyszym we świecie, iey niewolnikiem i masztalerzem. Ponoć iego barzo sielne ukształtowanie wzbudziło w niey miłość do niego.

W starym romansie, wydrukowanym gotyckiemi literami, o Iehanie Santreńskim czytałem, iż nieboszczyk król Iehan chował go za pazia. Wedle obyczaiu minionego czasu wieldzy wysyłali swoich paziów w poselstwie, iako y dziś się czyni; wżdy wtedy iachali wszędy po całym kraiu konno; słyszałem zwłaszcza od naszych oćców, iż wysyłano ich wówczas często z diskretnemi poselstwy, bowiem wyprawiaiąc pazia z koniem y sztuką piniędzy zbyło się kłopotu y tyleż oszczędziło. Ów mały Iasiek Santreński, bo tak nazywano go wówczas, barzo był w łasce u swoiego pana króla Iehana, iż było to chłopię wielgiego dowcipu; iakoż często wyprawiał go z małemi poselstwy do swoiey siestry, która była podczas wdową. Owa pani rozmiłowała się w nim po kilku takich poselstwach; y iednego dnia, przydybawszy go sposobną porą y zdala od kompaniey, zaczęła z nim przegadywać a pytać, czy nie miłował żadney paniey u dworu y która by mu nalepiey przypadła do smaku; iako iest obyczay niektórych pań używać takowych pogwarek, kiedy chcą zadać komu pirwsze ukłucie abo zahaczenie miłośne, iako to widywałem. Mały Iasiek Santreński, któremu się ieszcze ani śniło o iakiem miłowaniu, odrzekł iey, że ieszcze nie; owo zaczęła mu wymieniać te y owe y co by o nich mnimał. "ieszcze mniey" - odparł. Wówczas zaczęła przed nim sławić cnoty a pochwały miłości, bowiem w onym dawnym czasie, iako y dzisiay, niektóre wielgie damy były iey podległe; ba, świat nie był tak szczwany iako dzisia; a co obrotnieyszym tem lepiey przez to się działo, bowiem świadczyły ładne sztuki mężom przy pomocy swoich hipokryzii a chytrości; za czym ona pani widząc onego chłopca, wierę, smaczną zdobycz, zaczęła mu gadać, iż chciałaby mu dać lubkę, która by go dobrze miłowała, byleby iey dobrze służył; y kazała mu ślubować, mimo iż się wstydał barzo, a zwłaszcza iż będzie to trzymał w sekrecie. Wreszcie otworzyła mu serce y wyiawiła, iż chce być iego panią a miłośnicą, bowiem to słowo "kochanka" nie było podczas w użyciu. Ów młody paź był barzo stropiony mnimaiąc, iż dworuie sobie z niego, abo też chciała go na hak przywieść, a potem oćwiczyć. Wszelako ta okazała mu hnet tyle oznaków płomienia y rozgorzenia miłośnego y poufałości, iż poznał, że to nie było dworowanie; przy czym powtarzała mu ciągle, iż chce go ułożyć własną ręką y wynieść do góry. To pewna, że ich miłoście a rozkoszki trwały długo, y przez czas iego paziowstwa, y po iego paziowstwie, aż kiedy musiał się puścić w daleką podróż, owo wówczas go odmieniła na grubego, tłustego proboszcza. Y to iest opowieść, którą czytacie w Powieściach ze świata przygód o pokoiowym królowey Nawarry, gdzie widzicie, iak ów proboszcz czyni deszpekt rzeczonemu Iaśkowi Santreńskiemu, który był tak dzielny y waleczny; owo tez niedługo potem oddał go dobrze nawzaiem panu proboszczowi, y w tróynasób. To iest barzo piękna opowieść y wzięta stamtąd, skąd wam powiedam.

Widzicie, iż nie od dziś dnia iest obyczay, iż panie miłuią paziów, zwłaszcza kiedy dostaią nakrapianego pierza iako młode kuropatwy. Co za uroienia białogłowskie, które chcą mieć miłośników co wlezie, a zaś męża nie! Czynią to dla miłości swobody, która iest barzo słodką rzeczą; y zdaie się im, kiedy wydrą się spod panowania swoich mężów, iż dostały się do raiu; bowiem maią swoie wdowie wiano, cale grzeczne, y zarządzała niem; maią sprawy domowe swoich ręku; obracaią talerami, wszytko przechodzi przez ich dłonie; zamiast być iako wprzódy sługami, są teraz z nich panie; wybieraią swoie uciechy y tych, którzy im ie daią, wedle woley.

Bywaią niektóre wzdragaiące się wniść w drugie stadło, aby nie stracić swoich wielgości, godności, dóbr, bogactw, stopniów, słodkiego zachowania u ludzi, y dlatego się powściągaią; tako znałem y słyszałem o wielu możnych paniach a xiężniczkach, które, z obawy iż nie trefią się im wedle smaku stany równe ich pirwotnym wielgościom y boiąc się stracić swą rangę, nie chciały nigdy ponownie się wydać; wżdy dlatego nie zaniedbuią sielnie krzątać się kole miłości y wyciągać z nich rozkosze y nie traciły przez to ani swoich stopniów, ani taburetów, ani siedzeń y przytomności w kownacie królowey lub indziey. Owo nie byłyż te, wierę, szczęśliwe, iż mogły cieszyć się wielgością wysokiego stopnia a razem pochylać się nisko! Rzec im o tym słowo abo uczynić im iakie przedstawienie - ani podobieństwa! Hnet byłyby stąd same żale, same negacyie, zaprzaństwa, sprzeczności a pomsty.

Słyszałem o iedney paniey wdowie y znałem ią, która dała sobie długo sługiwać iednemu szlachcicowi pod pozorem małżeństwa; wszelako nigdy nie wysuwał się przed ludzkie oczy. Wielga xiężniczka, iey pani, chciała ią posztrofować za to. Aż ta, przebiegła a kuta, odparła iey: "Iakże to, pani, byłoby zbronione miłować komu poczciwem miłowaniem? toż by było nazbyt wielgie okrucieństwo." A Bogu wiadomo, owo poczciwe miłowanie to było w rzeczy miłowanie barzo wszeteczne y dobrze przysmażone w kompoście spermatycznym, iako, wierę, są wszytkie miłoście, które rodzą się cale niewinne, czyste a poczciwe, wżdy potem tracą swoie prawiczeństwo y przez nieiakie dotknięcia kamienia philozophicznego odmieniała się y czynią niepoczciwe a sprośne.

Nieboszczyk pan Buś, który był swego czasu człowiekiem naytrefnieyszego rzeczenia yopowiedał też barzo uciesznie, widząc iednego dnia na dworze panią iedną, wdowę, yznaczną, która ciągle bawiła się rzemięsłem miłośnem: "Ba cóż (rzekł), ta kobyła ciągle chadza ieszcze do ogiera?" Co gdy doniesiono oney paniey, powzięła ku niemu złość śmiertelną, o czem pan Buś się dowiedział. "Nic to (rzekł), wiem, iako uczynię z nią zgodę y naprawię to. Powiedzcie iey (proszę was), iż nie tak to rzekłem; ba rzekłem tak: «Zali ta źrebiczka chadza ieszcze do konika?» Wżdy wiem dobrze, iż nie iest mruczna o to, iż ią trzymam za rozkosznicę, ieno za starą: owo kiedy będzie wiedziała, że ią nazwałem źrebiczka, to iest młodziuchną klaczką, będzie myślała, iż szacuię ią ieszcze za młódkę." Iakoż, w rzeczy, ta pani dowiedziawszy się o tym zadośćuczynieniu y przykształceniu słów uśmierzyła się y poiednała z panem Busiem; z czego uśmieliśmy się co wlezie. Wżdy nic iey nie pomogło, bowiem trzymano ią zawżdy za kobyłę starą a wyieżdżoną, która, chocia tak przestarzała, ieszcze rżała za ogierami.

Owa pani nie była podobna do iney, o którey słyszałem, która, zażywszy sielnie świata w swoim młodym czasie y podszedszy mocno w lata, ięła przymilać się Bogu postami a modlitwy. Za czym ieden godny szlachcic przedkładał iey, czemu tyle czuwa w kościele a tyle pości przy stole y czyby to było dla zwyciężenia a poskromienia pokuszeń cielesnych. Aż ta: "Ha! bieda mi! (rzekła) wszytkie mi iuż przeminęły"; wymawiaiąc te słowa tak żałośnie, iako niegdyś uczynił Milo Krotończyk (iako to podałem inedy, zda mi się), ów krzepki a potężny zapaśnik, który gdy iednego dnia zstąpił na arenę abo pole walczących, aby widzieć ieno ich zapasy, bowiem był iuż sielnie postarzały, nalazł się ieden w zgrai, który podszedł go spytać, czyby nie chciał aprobować się ieszcze raz. iako za dobrych dawnych czasów. Ów, wyprężaiąc a podkasuiąc barzo żałośnie ramiona, patrząc na swoie nerwy a muskuły, rzekł ieno: "Ha! iuż są nieżywe." Gdyby ta biała głowa była uczyniła tak samo y była się podkasała, byłby postępek podobny do onego Milonowego; wżdy nie uźrzano by pewnie czegoś godnego a pokuśliwego.

Podobną trefność a słówko do onego poprzedniego pana Busiowego uczynił iny szlachcic, którego wiem. Przyszedszy na dwór, gdzie był nieobecny przez sześć miesięcy, uźrzał panią idącą do akademiey, którą podczas nieboszczyk król ustanowił na dworze. "Iak to! (rzecze) akademia trwa wciąż ieszcze? Powiedano mi, iż była zniesiona." - "Zali wątpicie (tak mu odrzekł ieden), że ona tam idzie? Iey bakałarz uczy iey philozophiey, która mówi a traktuie o perpetuum mobile." Iakoż, w rzeczy , ile bądź sobie głowy łamią philozophowie, aby naleźć ów ruch nie ustaiący, nie ma zaprawdę pewnieyszego niż ten, którego Wenus uczy we swoiey szkole. Iedna pani we świecie rzekła wiele trefniey o drugiey, którey piękności chwalono barzo mocno, za wyiątkiem iż miała oczy nieruchawe, które nie obracały się zgoła. "Pomyślcie (rzekła), iż cała iey skwapliwość iest, aby wprawić w ruch resztę swego ciała, a zwłaszcza pośrzodek, nie kładąc go ieno w oczy."

Ba, gdybych chciał pomieścić tu pismem y wszytkie trefne słówka, y dobre przypowiastki, iakie wiem ku pomnożeniu tego przedmiotu, nigdy bych nie skończył. Że zaś mam ine sprawy ieszcze przed sobą, poniecham iuż tego y rzekę z Bokacyuszem (wzwyż przytoczonym), iż tak panny, iak zamężne niewiasty y wdowy, przynamniey nawiętsza ilość, garną się wszytkie ku miłości. Nie chcę tu mówić o osobach nikczemnego stanu, ani ze wsi, ani z miesta, bowiem nie to był móy zamiar, aby pisać o takich, ieno o wielgich, dla których gotowe iest służyć moie pioro. Wszelako, gdyby w rzeczy ktoś żądał moiego mnimania, rzekłbych rad, iż nie ma iako zamężne niewiasty (wszelakie trafy a nieprzezpieczeństwa od mężów odłączywszy na stronę), iako naysposobnieysze do miłości y rychłego puszczenia soku: bowiem mężowie rozgrzywaią ie tak, iż, na sposób pieca dobrze rozpalonego a żarzącego, żądaią ieno materyey, wody a drzewa abo węgla, aby utrzymywać ustawicznie swoie ciepło; a także, kto chce się dobrze posługiwać lampą, musi często dolewać do niey oliwy; ba, ieno się trzeba strzec pułapki y zasadzek onych zazdrosnych mężów, w które nayprzebiegleysi niekiedy powpadali!

Dlatego trzeba w tym iść nabarziey ostrożnie iako można, a y śmiało także, iako czynił ów wielgi król Hendryk, o którym wiem: ten, iako iż był barzo pochopny do miłości, a także barzo powolny białym głowam y strzegący taiemnicy, barzo był miłowany y chętnie przygarniany od nich. Owo kiedy zdarzyło mu się odmienić łóżko y iść się pokłaść w owo drugiey paniey, która nań oczekiwała, nigdy (iako to wiem z dobrego miesca) nie szedł, choćby to było nawet w owych ukrytych galeryach zamku Świętego Germana abo bloyskiego, abo we Fontenełbie, y po małych schodkach kryiomych, y zaułkach, y stryszkach swoich zamków, iżby nie miał ze sobą swego ulubionego pokoiowca imieniem Gryfa, który niósł przed nim oszczep wraz z pochodnią, a on za nim w wielgim płaszczu abo w szacie nocney zasuniętey na oczy y ze szpadą pod pachą; a zaś pokładszy się z damą, zawżdy kazał umieścić oszczep a szpadę w głowach łóżka, a zaś Gryfowi kazał zostać u drzwi dobrze zamkniętych, który niekiedy czuwał na straży, niekiedy zasię spał.

Możecie sobie mnimać, czy tak wielgi król czuwał dobrze nad swoią osobą, bowiem dużo tak popadło w nieszczęście y królów, y znacznych xiążąt, świadkiem ów diuk Florencyey Alexander, za naszych czasów, którzy przecie barzo małe są rybki naprzeciw onemu wielgiemu. Wszelako bywaią niektóre pyszałki, które lekce sobie ważą wszytko: takoż y barzo często popadaią w nieszczęście.

Słyszałem, iż król Franciszek, maiąc raz sprawę z barzo cudną damą, przy którey długo wytrwał, idąc iednego dnia niespodzianie do tey paniey y o niespodzianey godzinie, chcąc się z nią przespać, zaczął pukać do drzwi gwałtownie, iako mu się godziło y przystało, bowiem był panem. Ona, będąca podczas w kompaniey pana Boniveta, nie śmiała powiedzieć onego słówka kortezan w Rzymie: "Non si puó, la signora e accompagnata." Za czym trzeba było się obzierać, gdzie by ów galant miał się schować dla więtszego przezpieczeństwa. Przypadkiem było to w lecie y nakładziono właśnie gałęzi a liści do komina, iako iest obyczay we Francyey. Za czym poradziła mu y sama wskazała, aby poskoczył do onego komina y ukrył się w onych liściach, iako był, w koszuli, w czym dobrze mu posłużyło, iż nie było to w zimie. Skoro król ułatwił swoią rzecz z oną panią, chciał oddać urynę; owo wstawszy poszedł ią oddać do komina, dla braku iney dogodności; ku czemu parło go tak sielnie, iż skropił ubogiego miłośnika więcey, niż gdyby nań wylano wiadro wody, bowiem oblał go, na sposób konwi ogrodowey, ze wszytkich stron, ba, y na twarz, na oczy, do nosa, gęby, wszędy; możebna, przemkła się iaka kropelka do gardzieli. Możecie mnimać, w iakiem udręczeniu był ów szlachcic, bowiem nie śmiał się poruszyć, y co za cirpliwość a wytrwałość była u niego w tym wszytkim! Król ułatwiwszy się odszedł, pożegnał się z panią y wyszedł z kownaty. Pani kazała zasunąć rygiel y przywołała służkę swego do łóżka, ogrzała go swoim ogniem, dała mu przywdziać czystą koszulę. Nie obeszło się bez śmiechu po wielgiem przestraszeniu: bowiem gdyby był odkryty, y on, y ona byliby w wielgiem nieprzezpieczeństwie. Owa pani była ta sama, która będąc sielnie rozmiłowana w panu Boniwecie y chcąc ukazać królowi co insze (który stąd powziął co nieco zazdrości), rzekła mu: "Dobry sobie iest ów pan Boniwet mnimaiąc, iż iest piękny; y im więcey mu to powiedam, tem więcey w to wierzy, a zaś ia dworuię sobie zeń; y tak przepędzam sobie czas, bowiem iest barzo ucieszny y mówi barzo ucieszne słówka; tak iż nie można się strzymać od śmiechu, gdy się iest z nim razem, tak trefnie umie przypowiadać." Chciała przez to okazać królowi, iż one zwyczayne rozmówki, iakie z nim miała, nie miały celu, by go miłować y zażyć z nim rozkoszy ani umknąć królowi towarzystwa. Ha! ileż iest białych głów, które przypomagaią sobie temi zdradami ieno po to, aby pokryć swoie miłoście, iakie maią z tym abo z owym, powiadaią o nich co nagorsze, dworuią sobie z nich przed światem, a zasię potaiemnie nie strzegą tych pięknych pozorów, y to się nazywaią zdrady a podstępy miłośne.

Znałem iedną barzo wielgą panią, która uźrzawszy iednego dnia swoią córkę, iedną z naypięknieyszych we świecie, iż popadła w strapienie miłosne z przyczyny pewnego szlachcica, do którego iey brat miał złość, owo miedzy inemi mowami ta matka iey rzekła: "Ha! moia córko, nie miłuy tego człowieka; toć to iest szczyra niezguła a niedźwiadek! a szpatny! podobien iest, wierę, piekarczykowi wsioskiemu!" Córka poczęła się śmiać y też sobie zeń dworować, y przyklaskiwać rzeczeniu macierzy, y przyznawać podobieństwo do piekarza wsioskiego, żeby mu ieno wdziać czerwoną czapkę. Wszelako używała go cichcem, ba po nieiakim czasie, około pół roku, porzuciła go y wzięła inego.

Znałem siła białych głów, które mówiły co mogły nagorszego na one damy miłuiące niżey swego stanu, iako to swoich sekretarzów, służków, pokoiowych y ine nikczemne osoby, y mierziły sobie przed światem takie miłowania gorzey trucizny; wey oddawały się mu tyleż, ba, więcey co ine. Y to są owe chytrości niewieście, tak iż zgoła przed światem gniwaią się na nich, lżą ich a wygrażaią; wszelako po kryiomu wygadzaią sobie z niemi do smaku. One białe głowy tyle znaią wszelakich chytrości! bowiem, iako powiodą Iszpan: "Mucho sabe la zorra; mas sabe mas la dama enamorada" - "Lis zna siła kunsztów, rozmiłowana biała głowa wiele więcey." Co bądź owa poprzedzaiąca dama dokazowała, aby wybić podeźrzenie królowi Franciszkowi, nie mogła tego dokazać, aby mu nie zostało w głowie iakie ździebełko (iako to słyszałem); ku czemu przypominam sobie, iż raz, kiedy odwiedziłem zamek Szambor, stary odźwierny, który tam był y który był niegdy pokoiowym króla Franciszka, przyiął mnie barzo uczciwie: bowiem z onego czasu znał moich, y na dworze, y na woynie, y sam chciał mi pokazać wszytko; owo zawiódłszy mnie w kownatę króla ukazał mi słowo wypisane tuż kole okna, po lewey ręce: "Ot, panie, czytaycie (rzekł mi), ieśli nie widzieliście pisma króla, moiego pana, tak macie." Owo przeczytałem wielgiemi buxtabami napisane te słowa: "Wszelka biała głowa zmienna iest."

Był ze mną ieden barzo godny a roztropny szlachcic perygordzki, móy przyiaciel, zwany pan Rosz; do tego rzekłem wraz: "Pomyślcie, iż niektóre z onych pań, które miłował nabarziey y na których wierności nawięcey budował, w iego oczach odmieniły się y wyrządziły mu takie sztuki, y odkrył w nich iaką odmianę, z którey cale był nierad, y z żalu napisał te słowa." Odźwierny posłyszał nas y rzekł: "Ba iako! prawda, nie myślcie, iżeście rzekli błazeństwo: bowiem ze wszytkich tych, które przy nim znałem a widziałem, nie widziałem ni iedney, iżby nie chodziła fałszywym tropem, cale tak iako one psy z miotu przy łowach na ielenia; wżdy działo się to barzo cichaczem, bowiem gdyby się był postrzegł, hnet byłby ie był pokształcił." Patrzcież, ieśli łaska, na one białe głowy, które się nie kontentuią ani mężami, ba, królami y xiążęty, y możnymi pany; wey trzeba im wciąż szukać czego odmiennego; iakoż ten wielgi król dobrze ie przeznał y doświadczył, bowiem siła ich znieprawił y skosztował z rąk ich mężów, ich matek y ze swobody, y z ich wdowstwa.

Znałem y słyszałem o iedney paniey, miłowaney tak barzo od swoiego monarchy, iż z wielgiey miłości, iaką miał dla niey, skąpał ią aż po szyię we wszelakich faworach, dobroczyństwach a wielgościach, tak iż iey szczęście nierówne było żadnemu inemu, a wszelako ona tak była rozmiłowana w iednym panie, iż nigdy nie chciała się z nim rozstać .

A gdy ten iey przedkładał, iż ów xiążę może zniweczyć oboie: "To mi iedność (powiedała), ieśli ty mnie opuścisz, ia sama się zniweczę, iżby ciebie zniweczyć; y wolę być nazwaną twoią nałożnicą niżeli panią onego xiążęcia." Patrzcież, co za uwidzenie białogłowskie y co za sroga chuć także! Znałem iną barzo wielgą panią, wdowę, która uczyniła tak samo; bowiem, chocia była prosto ubóstwiana od iednego barzo wielgiego, trzeba iey było mieć ieszcze kilku pomnieyszych służków, aby nie tracić na marne wszytkich godzin czasu y nie pozostawać w bezczynności; bowiem ieden nie może w tych rzeczach być w pogotowiu ani dostarczać bez ustanku, iako iż takie iest prawidło miłości: iż dama miłośnica nie iest na iakiś czas przepisany ani dla iakiey przepisaney osoby, ani iedney tylko ustanowioney, y powołuię się w tym na oną panią w Stu powiastkach królowey Nawarry, która miała trzech służków naraz y była tak zmyślna, iż umiała ich wszytkich trzech obrotnie zabawić.

Piękna Agniszka, miłowana a ubóstwiana od króla Karla Siódmego, popadła u niego w podeźrzenie, iż powiła córkę, którą on nie uważał za swoią y nie mógł iey niiak uznać. Owo, iaka mać, taka była y córka, powiedaią nasze chroniki; iakoć tak samo poczęła sobie Anna Bolenianka, żena króla Hendryka Ósmego, którey kazał szyię uciąć za to, iż się nim nie zadowolniła y popadła w cudzołóstwo; wżdy poiął ią dla iey piękności y czcił ią niekiey boginią. Znałem iedną panią, którey sługiwał ieden barzo godny szlachcic, potem zasię poniechał iey po nieiakim czasie; owo raz zaczęli sobie gwarzyć o swoich przeszłych miłościach. Ów szlachcic, który chciał odegrywać srogiego galanta, rzekł iey: "Ba co, myślicie, iżechcie sama była w onym czasie moią miłą? Barzo bychcie się zdumieli, iż przy was miałem ieszcze ze dwie ine." Aż ta mu rzecze na to: "Wy bychcie byli więcey zdumieni, gdybychcie mnimali być moim iedynym służką, bowiem miałam dobrze trzech inych w odwodzie." Oto iako dobry statek życzy zawżdy mieć dwie abo trzy kotwice, aby się dobrze umocnić.

Owo, aby zakończyć, niech się święci miłość białogłowska! y iako raz w tabliczkach iedney barzo cudney y godney paniey, która gwarzyła co nieco iszpańskiem y rozumiała ie barzo dobrze, nalazłem ową małą przyśpiewkę, napisaną iey własną ręką, bowiem znałem ią barzo dobrze: "Hembra o dama sin compagnero, esperanza sin trabajo y navio sin timon, nunca pueden hazer cosa que sea buena" - "Nigdy biała głowa bez towarzysza ani nadzieia bez pracy, ani okręt bez steru nic nie mogą dokonać, co by warte było." Owa przyśpiewka może się nadać y dla niewiasty, y dla wdowy, y dla panny, bowiem iedna y druga nic nie może zdziałać dobrego bez towarzystwa mężczyzny; y nadzieia dostania iey nie tak iest luba przy łatwey zdobyczy, ieno przy kąszczku pracy a trudu, wzdragania a surowości. Wżdy niewiasta a wdowa nie tyle ich daią, ile panna, iako iż powiedaią, że łacniey a sposobniey iest zwyciężyć a powalić osobę, która iuż bywała zwyciężona, powalona, a tarmoszona, niźli taką, która nie była w tym nigdy, y że nie tyle pracy a trudu się kosztuie idąc drogą dobrze iuż wyrąbaną a ubitą, ile taką, która nigdy ieszcze nie była wytyczona ani uieżdżona: owo z temi dwoma porównaniami zdaię się na podróżnych a woyowników. Tako iest z dziwczętami: a zwłaszcza niektóre bywaią takie chimeryczki, iż nigdy nie chciały poiąć męża, ieno żyć zawżdy w swoiey dziewczyńskiey kondycyey, a zaś, kiedy ie pytano dlaczego, powiedaią: "Dlatego, iż taka moia dobra ochota." Tak Cybela, Iunona, Wenera, Tetyda, Ceres y ine boginie niebios, wszytkie wzgardziły onem mianem dziewicy, za wyiątkiem Pallady, która zrodziła się z mózgownicy Iowisza, ukazuiąc przez to, iż dziewictwo iest ieno uroienie powzięte w mózgownicy. Toż pytaycie naszych dziwcząt, które się nie wydaią abo ieżeli się wydaią, to naypóźniey iako mogą y będąc sielnie przestarzałe. czemu się nie wydaią. "Bowiem - powiedaią - nie chcę, y taka moia iest dobra ochota y moie mnimanie."

Widzieliśmy takie niektóre na dworzech naszych królów za czasu króla Franciszka. Pani regentka miała córkę urodziwą y zacną, mianem Pupinkurczanka, która cale się nie wydała y zmarła dziewicą w wieku sześćdziesięci lat, tak iako ią matka urodziła, bowiem była barzo cnotliwa. Brelanianka zmarła panną a dziewicą w wieku ośmdziesięci lat: była ochmistrzynią pani Angulemskiey za iey panieństwa.

Znałem iedną pannę z barzo zacnego a wysokiego domu, w wieku siedmdziesięci lat, która nigdy nie chciała poiąć męża; wszelako dlatego nie wyrzekała się uciech miłosnych; owo ci, którzy chcieli ią wymówić, czemu nie brała męża, powiedali, iż nie iest zdatna ani na żenę, ani na męża, ile że nie ma cale przyrodzenia, ieno małą dziurkę, przez którą oddaie urynę. Bóg ią wie! wierę, nalazła dosyć dużą, aby sobie folgować na boki. Co za dobra wymówka! Panna Szaransonianka z Sabaudyey zmarła niedawno w Turze iako panna y pogrzebiono ią w iey wianku y białey szacie dziewiczey barzo uroczyście, z wielgą pompą, uroczystością y assystencyą, w wieku czterdziestu pięci lat nawyżey; a nie trzeba mnimać, iż to było dla braku staraiących, bo wiem, iż była to iedna z naypięknieyszych a nayzacnieyszych panien na dworze, widziałem ią, iak odmawiała barzo dobre y wielgie partyie.

Moia siestra Burdeilanka, która iest na dworze panną nadworną przy królowey, takoż odrzuciła barzo dobre partyie  y nigdy nie chciała się wydać ani nie będzie; tak iest zrezolwowana y zawzięta, aby żyć y umrzyć iako panna, y barzo wiekowa, y dotąd nic nie popuściła z tego mnimania, a iest dość szedziwa.Panna Cercianka, toż panna przy królowey, y panna Surdzianka, barzo uczona dworka; toż nazywano ią Minerwą; y tyle inych.

Widziałem infantkę portugalską, córkę nieboszczki królowey Leonory, w tem samem postanowieniu; iakoż zmarła panną a dziewicą w wieku sześćdziesięci lat abo więcey. Nie było to dla niedostatku wielgości, bowiem była wielga we wszytkim, nie z braku majątków, bo miała ich siła, a zwłaszcza we Francyey, gdzie pan generał Gurk dobrze prowadził iey sprawy; ani dla braku darów przyrody, bowiem widziałem ią w Lizbonie w wieku czterdziestu y pięci lat iako barzo urodziwą y lubą panienkę, wdzięcznego kształtu y dobrey postawy, słodką, lubą a zasługuiącą rzetelnie męża równego iey we wszytkim; barzo też była łaskawa, a zwłaszcza dla nas, Francuzów. Mogę o tem mówić, bowiem miałem tę chłubę rozmawiać z nią często a poufale. Nieboszczyk pan wielgi pryor Lotaryngski, kiedy wiódł swoie galery ze wschodu na zachód, aby się udać do Szkocyey, za czasu młodego króla Franciszka, przeieżdżaiąc a bawiąc w Lizbonie kilka dni nawidzał ią a oglądał codziennie. Przyięła go barzo uczciwie y podobała sobie w iego kompaniey, y obdarzyła go mnogością pięknych podarków.

Miedzy inemi pozwoliła mu łańcuch dla powieszenia krzyża, cały z dyamentów a rubinów y wielgich pereł, pięknie y bogato wyrobiony; mógł być wart pięć do sześci tysięcy talerów y mógł się nim owinąć trzy razy. Mnimam, iż mógł być wart tyle, bowiem zastawiał go zawżdy za trzy tysiące talerów, iako uczynił raz w Londonie, kiedy wracaliśmy ze Szkocyey: ale hnet, wróciwszy do Francyey, posłał go wykupić z zastawu, bowiem miłował go dla miłości oney paniey, w którey był sielnie rozgorzały a pogrążen. Y mnimam, iż ona nie mniey go nawidziła y że byłaby rada poświęcić dlań swóy wianek dziewiczy; rozumie się przez małżeństwo, bowiem była to barzo stateczna a cnotliwa xiężniczka. Owo powiem więcey ieszcze, iż gdyby nie ostatnie zamiszki, iakie zaczęły się we Francyey, dokąd iego panowie bracia przyciągnęli go y trzymali, sam miał ochotę nawrócić swoie galery i wrócić tą samą drogą, y uźrzeć oną xiężniczkę, y uradzić z nią o zaślubinach; y mnimam, iż nie byłby odpalony, bowiem był równie z dobrego domu co ona y z rodu wielgich królów iako ona, a zwłaszcza iednem z nabarziey urodziwych, lubych, godnych a ludzkich xiążąt całego krześciiaństwa. Panowie iego bracia, głownie dway starsi, byli wyrocznią we wszytkim y sterowali łodzią; owo widziałem iednego dnia, iako mówił z nimi opowiedaiąc im swoią podróż y rozkosze, iakich tam zaznał, y fawory: za czym barzo życzyli, aby ponowił ieszcze tę podróż y wrócił tam ieszcze, y radzili mu imać się tego, bowiem papa dałby był hnet dispensę od krzyża; y gdyby nie te przeklęte zamiszki, byłby tam poiachał y wyszedł z tego (wedle mego osądu) ze czcią a ukontentowaniem. Owa xiężniczka miłowała go barzo y mówiła mi o nim barzo uczciwie, y żałowała go mocno, wypytuiąc mnie o iego śmierzć, y iak osoba pogrążona, iako iest łatwo człekowi w takich rzeczach co nieco bystrzeyszemu rozeznać.

Słyszałem iedną ieszcze racyią od osoby barzo szczwaney, nie powiem: panny czy niewiasty, y która, możebna, sama tego doświadczyła: dlaczego niektóre dziwczęta takie są opieszałe do małżenstwa. Powiedaią, iż to iest propter mollitiem. Y to słowo mollities wykłada się, iż są tak miętkie, to iest tak rozmiłowane same w sobie y tak lubiące się pieścić a podobać w sobie samych abo też z inemi swemi towarzyszkami modą lesbiańską, y taką w tem nayduią lubość, iż mnimaią a wierzą mocno, iż z mężczyznami nie zdołałyby nigdy zażyć tyle rozkoszy; y dlatego poprzestaią na swoich uciechach y smakowitych rozkoszach, nie dbaiąc na mężczyzn ani obcowanie z nimi, ani na małżeństwo.

One panny, dziwki a prawice, były niegdy w Rzymie barzo onorowane a wyosobnione, tak iż nawet sądy nie miały prawa skazywać ich na śmierzć. Tak czytamy, iż za czasu triumwiratu był miedzy proskrybowanymi ieden senator, który został skazany na śmierzć, y nie on sam, ale cały ród z niego się wiedący; owo gdy na szafocie poiawiła się iego córka, barzo urodna a wdzięczna, wszelako wieku nieźrzałego y ieszcze naleziona prawicą, musiał tedy kat sam ią napocząć a wyzuć z dziewictwa na szafocie y dopiero tak zmazana poszła pod nóż. Cysarz Tyberiusz lubował się w tym, aby tak dawać rozdziewiczać piękne panny a dziewice publicznie, a potem ie tracić; wierę, barzo szpatne okrucieństwo.

Toż samo westalki były barzo czczone a poważane, tyle dla swego dziewictwa, co dla ślubu: bowiem ieśliby namniey we świecie zgrzyszyły na swem ciele, karano ie sto razy okrutniey, niż kiedy nie dość dobrze strzegły świętego ognia; bowiem grzebano ie żywcem ze strasznym lamantem. Czytamy o Albinusie Rzymianinie, iż, spotkawszy za Rzymem iakieś westalki idące gdziesi piechotą, kazał żenie swoiey wysiąść z dziećmi z poiazdu, iżby one wsiadły a tak przebyły swoią drogę. Miały równie taką powagę, iż barzo często wzywano ie do pośredniczenia y czynienia zgody pomiedzy ludem rzymskim a rycerstwem, ieśli niekiedy przyszli do zwady ze sobą. Cysarz Theodozyusz wypędził ie z Rzymu za poradą krześciian; za czym Rzymianie wyprawili do cysarza nieiakiego Simacha z prośbą, aby ie przywrócił, wraz z ich dobrami, pensyiami, dobytkami, które miały barzo znaczne; iakoż codziennie dawały tak wielgą mnogość iałmużny, iż nigdy nie dały żadnemu Rzymianinowi ani cudzoziemcowi, przybyszowi abo przeiezdnemu dopraszać się iałmużny, tak barzo ich zbożne miłosierdzie opiekowało się ubogiemi; wszelako Theodozyusz nigdy nie zgodził się ich przywołać.

Nazywały się ,,westalki" od cnego słowa vesta, co znaczy ogień, który nigdy nie rzuca nasienia ani go nie przyimuie: toż samo dziewica. Trwały tak przez lat trzydzieści w dziewictwie, po którym czasie mogły poiąć męża; ba niewielu wychodzącym stamtąd trefiło się to szczęście, ni mniey ni więcey iako naszym mniszkom, które zrzuciły welon y poniechały swoich szatek. Były barzo uroczyście a wspaniale odziane (co poeta Prudencyusz wdzięcznie opisuie), tak iak mogą być dzisiay kanoniczki monckie y heynockie y one z Remontu w Lotaryngiey, które późniey bierą męża. Iakoż ów poeta Prudencyusz przygania im sielnie, iż ieździły po mieście w poiazdach barzo wspaniałych y tak cudnie przybrane, że chadzały do amphiteatru patrzyć na walki gladiatorów y zapaśników walczących do upadłego miedzy sobą, y takoż bestyi dzikich, iakoby nayduiąc wielgą rozkosz w patrzeniu takiem na ludzi zagładzaiących się wzaiem y przelewaiących krew; dlatego też błaga cysarza, aby zniósł one krwawe zapasy y tak żałośne widowiska. One westalki, wierę, nie powinny były patrzyć na takie igry; wżdy mogły one powiedzieć równie: "W niedostatku inych gier uciesznych, które ine białe głowy oglądaią a praktikuią, możemy się zadawalniać temi oto."

Co do kondycyi rozmaitych wdów, to bywaią liczne takie, które też same smaki lubią iako te dziwczęta (iako znałem niektóre takie), y ine, które wolą radniey pasować się ze samcem po kryiomu, y wedle swoiey woley a ochoty, niźli będąc im podległe przez małżeństwo; dlatego też, gdy się widzi niektóre strzegące długo swoiego wdowstwa, nie trzeba zaraz tyle ie wychwalać, iakoby kto mnimał, póki się nie przezna wszytkiego ich życia, a potem, wedle tego, co się odkryło, trzeba ie chwalić abo hańbić; bowiem biała głowa, kiedy to weźmie się na rozum, iako powiedaią, iest straszliwie przebiegła y zawiedzie mężczyznę sprzedać go na targ, a ten ani się postrzeże; owo, będąc tak przebiegłą, umie tak dobrze oczarować y urzec oczy y myśli męskie, iż nigdy nie zdołaią dobrze weźrzeć w ich życie: bowiem nieiedną weźmie się za niewiastę stateczną a zakamieniałą w cnocie, a to będzie szczyra k...a y będzie prowadzić swą grę tak bystro a tak kryiomo, iż nikt nic nie uzna.

Znałem iedną wielgą damę, która pozostała wdową więcey czterdziestu lat, zażywaiąc nawiętszego szacunku godney niewiasty w okolicy y na dworze, wżdy sotto coverto była z niey sielna k...a y prowadziła zmyślnie to rzemięsło przez przeciąg pięćdziesięci y pięci lat, y będąc panną, y zamężną, y wdową, a tak obrotnie a chytrze, iż się na tym nie postrzeżono nawet w wieku siedmdziesięci lat, kiedy zmarła. Do końca zygrywała się swoim kuprem nikiey młódka. Będąc młodą wdową, iednego razu rozgorzała do pewnego młodego szlachcica, y nie mogąc go dopaść, w dzień Młodzianków przyszła do iego alkierza dać mu rózgi; ba ów szlachcic wsunął iey łacno co insze niźli rózgi. Dokazała ieszcze nieiedno insze.

Znałem iną panią wdowę, która przechowała swoie wdowstwo pięćdziesiąt lat y zawdy folguiąc swemu ciałku wdzięcznie z barzo roztropnym statkiem, y z rozmaitemi, y nieieden raz. Kiedy iey przyszło zmierać, był ieden, z którym się miłowała dwanaście lat y miała zeń syna po kryiomu; wey niewiele dbała na niego, tak iż się go wyparła. Nie schodziż to na moie rzeczenie, iż nie trzeba tak wychwalać niektórych wdów, póki się nie zna ich żywota y ich końca? Owo nigdy bych temu wszytkiemu nie dał rady. Kończmyż więc. Wiem, iż wielu może mi przyganić, iżech ominął siła trefnych słów a opowiastek, które by snadnie upiększyły ieszcze a uszlachetniły tę materyą. Wierzę temu; wżdy odtąd aż do krańca świata nie uźrzałbych końca tego: ba kto zechce podiąć trud a lepiey zrobić, wielce się u wszytkich zasłuży.

Owo, moie panie, kończę; daruycie mi, jeślich rzeki co, co wam iest z obrazą. Nie mam tego z natury ani z obyczaiu, abych was miał obrażać a nie spodobać się wam. Ieśli mówię o niektórych, nie mówię o wszytkich; ba o tych niektórych mówię ieno osłaniaiąc imiona y nie rozgłaszaiąc ich. Ukrywam ie tak dobrze, iż nie można ich przeznać; y zgorszenie może paść na nie ieno z domysłów a podeźrzenia, a nie z pokazania iakoby palicem.

Mnimam y boię się, iż tu powtórzyłem wiele słów a opowieści, które podałem przódzi w moich inszych rozprawach. W czym proszę tych, którzy okażą mi tę łaskę y przeczytaią ie wszytkie, aby zechcieli mi darować, bowiem nie podaię się za wielgiego piśmiennika ani bych miał tak dobre pomiarkowanie, by wszytko spamiętać. Toć tak znaczna osoba iak Plutarch powtarza często w swoich dziełach iedną rzecz po dwa razy. Owo tym, którzy zechcą drukować moie xięgi, będzie trzeba ieno dobrego korrektora, aby wszytko uładził.