Sygurd Wiśniowski

Światełka w ciemnym kraju : nowella

ŚWIATEŁKA W CIEMNYM KRAJU.

Äîзâîлåíî Öåíçóðîþ.

Âàðøàâà, 5 ßíâàðÿ 1879 ã.

Druk S. Orgelbranda Synów, Bednarska N. 20.

przez

WARSZAWA.

Nakładem MICHAŁA GLUCKSBERGA Księgarza.

1879.

Konwersja:

Jest to armia fal czarnych, jak zamglone niebo onej strefy. Każda fala trzęsie białą grzywą. Maszerują z rozwagą, w nieskończonej szarży. Najstarszy żeglarz drży przed ich atakiem, jeżeli okręt jego znajduje się pomiędzy nadciągającą armią, a lądem szarzejącym na widnokręgu. Kunszt szypra może w takim razie przedłużyć opór, lecz nie odwróci katastrofy. Wielki to i smutny widok, a rezultat musi być niewątpliwym, skoro się nań składają: fale Oceanu Spokojnego, piękny okręt, pełny istot żywych, i żelazne, harde, ciemne wybrzeże Australii!

Czy zwiedzaliście kiedy górniczą kolonię w Nowym-Świecie, gdzie już skarby wyczerpano prawie? Podczas waszej żeglugi do tej części ziemi czytaliście lub opowiadano wam, cuda o kopalni, której pagórki roiły się przez przeciąg olimpiady stotysięczną armią awanturników; której doliny wydały więcej od summ bajońskich, a z pagórków wydobyto summę, równą daninie, jakiej żądają zaborcy od podbitego narodu. Zgiełku, rozpusty, marnotrawstwa i excentryczności jej mieszkańców Bret-Harte nie zdołałby opisać. Zbiera was ciekawość zajrzeć do takiego Ofiru, w którym odbywa się karnawał chciwości i swywoli. Książka opisująca go, nosi date ledwie o kilka lat wcześniejszą od dnia, w którym ją czytacie. Ale o dziwy! gdyście wysiedli w porcie najbliższym celu

I.

Czy słyszeliście o niebezpieczeństwach i majestacie południowego Oceanu Spokojnego, odzianego w pełną burzę? Nie mówimy o zielonych, nieregularnych bałwanach Atlantyku, o błękitnych falach Śródziemnego morza, o mętach Północnego — dąsy tych wód są straszne tylko dla szczurów lądowych, im tylko dają temat do przenikających opowiadań o „burzy na morzu”. Stary żeglarz, lub wytrawny podróżnik, który oglądał bałwany tam, gdzie żaden ląd nie więzi oceanu, był tam gdzie szumią wieczne, rzetelne burze, nie lęka się Północnego morza kaprysów. Gdy fale atlantyckie skaczą i szumią, on bawi się effektem światła na ich ruchliwej powierzchni. Ale i jego twarz zblednie na morzu, co rodzi fale-tytany, z których każda zatopiłaby bujny okręt, gdyby się jej tylko udało wpaść na pokład, fale, których ciosy prą statek z niezłomną potęgą losu, wbrew woli sternika i manewrom żagli.

Światełka w ciemnym kraju. i waszej pielgrzymki, tubylcy nie umieją pokazać drogi do wielkiej kopalni. Nareszcie, po długiem szukaniu, znajdujecie doświadczonego pioniera, co zwiedził kraj wzdłuż i wszerz, i zna wszystkie jego tajniki w okręgu stomilowym.

— Pan pyta o drogę do Wiszącej skaty? — woła on z zadziwieniem. — A po co? Któż tam zagląda teraz? Szkoda czasu! Jeżeli pana swędzą palce i chcesz ryzykować swój czas, pracę i pieniądze na szukanie złota, jedź zemną do Wzgórz piramidalnych. Kto żyw, jedzie tam; to nasz Ofir teraźniejszy. W tamtym niema już od lat trzech żywej duszy. Wydobyli z niego co mogli, a gdy złota zbrakło, przenieśli się do Piramid. Nie jedź tam, to pustynia!

Gdybyście jednak nie słuchali tej rady, i wzdłuż szybko zarastających, znikających ścieżek trafili do dawnego Ofiru, przekonalibyście się, że ów pionier przedstawił z przesadą jego opustoszenie. Znajdziecie jeszcze gruzy wielkich domów, i obmurowane łoża, w których spoczywały niegdyś potężne maszyny; znajdziecie kilka mil kwadratowych, porytych i poświdrowanych tysiącem szybów, co się zapadają z łoskotem. Okolica przypomni wam powierzchnię księżyca, którego każdą część rozsadziły wybuchy wulkaniczne i podziurawiły kratery, aż stała się podobną do gąbki. W środkowym punkcie onych gruzów i zniszczenia tuli się kupka naimiotów i szałasów. Co rano i co wieczór snują się w koło nich apatyczne, milczące, odarte postacie.

Jest to górnicza załoga okolicy, garstka, która, przywiązawszy się do miejsca (bo pewne serca przylgnęłyby i do Sahary), lub niemając środków na opuszczenie przeklętego gniazda, ryje mozolnie z dnia na dzień, jego wyjałowione łono. Na ich twarzach nie wyczytacie nigdy wyrazu radości, ani nadziei, bo żaden wieczór nie nagradza ich dziennego trudu obfitszym plonem i nic nie wróży im lepszego jutra. Ich twarze wynędzniałe, ich odzież, którejby się wstydził Kafr lub Hottentot — dają wymowne świadectwo nędzy. Kując mozolnie i nieustannie w złożu kopalni, wydostają z niego tyle, że z głodu umrzeć nie mogą, lecz nie znajdują dość, aby żyć po ludzku, lub przenieść się w inne miejsce. Dawno straciwszy nadzieję wydobycia się z tego wygnania, przypominają stan nąjnędzniejszych gmin, w najbardziej przeludnionych ziemiach starego świata, z tym smutnym dodatkiem, że ich otacza pustynia, że są oddzieleni, gorzej niż murem chińskim od wiru społecznego, że umarli dla świata za życia. Jedna zostaje im pociecha: wieczorami, przy ognisku, na które znieśli paliwo z mozołem (bo liczna ludność wycięła za dobrych czasów bór miejscowy w szerokim obrębie), prawią o przeszłej świetności osady. Wszak minęła niedawno.... lat temu dziesięć, może pięć; wszakprzewyższyła wszystko, co było przed nia a i po niej nie widziano nic podobnego! Pamiętają sta faktów, tysiące anegdot o niej. Tędy szła ulica, którą toczył się co wieczór tłum z kilkudziesięciu tysięcy górników, spekulantów, kobiet.... szalona bachanalia, sypiąca pyłem złotym. Tam. nad rzeczułką, świeciły gmachy podobne do fabryk europejskich, które pytlowały dniem i nocą rude złotodajną, a co sobota wywożono z nich kruszec taczkami. Blizko ich zwalisk, gdzie hałdy z głębokich szybów żółcieją i bielą się nakształt mogił, szła żyła kruszcowa, z której szczęśliwsi wydobyli pańskie fortuny. Gromadka siedząca przy ognisku, wierzy, iż w gorączce pierwszych poszukiwań, prześlepiono niejedną gałąź tej żyły, i każdy mógłby dziś jeszcze zbogacić się, lecz, niestety, nikt nie ma sił i środków do odszukania skarbów, zatopionych przez wodę. Takiemi opowiadaniami zabijają cichy, ciepły wieczór australski, póki Krzyż Południowy nie zasunie się za bór zachodni. Szare eukaliptusy, odbijające się niewyraźnie na błękicie, podobniejsze do duchów drzew, niż roślin z kory i konarów, chwytają w lot jasne meteory konstellacyi. W siatce ich gałęzi płoną wielkie, ogniste gwiazdy — to znak dla górników, że czas do spoczynku. Za chwilę dingo¹⁾ zaskomli i zawyje na ruinach Ofiru. On mieszka w nich w nocy, a w dzień wyręcza go rój jadowitych wężów, co sic wygrzewają na zapadłych szybach. Jednakże był czas, w którym to samo miejsce naśladowało zgiełk i rozpustę bulwarów paryzkich. Jego upadek i wyludnienie przedstawia widok, ściskający serce smutkiem.

Dwa żałobne tego rodzaju obrazy — rozhukany Pacific unoszący okręt ku mieliźnie, tudzież wyludniona kopalnia — przedstawiłyby się jednocześnie wędrowcowi, któryby schodził pewnego dnia, na rok mniej więcej przed wypadkami, opisanemi w dalszych rozdziałach, z Gór Błękitnych ku zatoce Twofold. Był to dzień zimowy, podług pojęć o zimie w Australii: wiatr dął od południa, w nieregularnych, wściekłych wirach, burząc morze, rzucając na skały i piaski massy ukropu i piany, obalając nakształt dróg wyciętych siekierą, długie pasma drzew rosnących gesto i prosto. W swym locie wzdłuż równin nadmorskich pędził on wielkie obłoki przed sobą, które gromadziły się w koło gór, leżących równolegle z wybrzeżem, i zalewały niższe ich stoki deszczem, a bieliły czuby ich śniegiem. Niekiedy słońce przedzierało się przez obłoki; posiadając niezmierną potęgę w tej strefie, w zimie nawet topiło ono gwałtownie śnieg spoczywający na górach. Ztąd panorama zmieniała się co godzina; pagórki raz się obwijały wr białecałuny, drugi raz odzyskiwały barwę swe] roślinności, wzdymały się skałami o różnych kolorach, a z ich boków spływały mętne wodospady. Słowem, była to zima wilgotna, zmienna, obrzydliwa, a wszystkiemu winien był ów wielki łańcuch Gór Błękitnych, niedaleki od morza, zatrzymujący burze, wilgoć i chłód, jakie zasyłał lądowi ocean. Za górami, na szerokich nizinach w środku kontynentu, znajdziemy kraj wiecznego lata, ciągłego skwaru i posuchy. Być może, iż wypadki naszej powieści zaprowadzą nas i do tej okolicy. Narazie nie znamy innej sceny, oprócz wzgórz, zbiegających stromo do zatoki Twofold, której nazwisko znają wszyscy mieszkańcy antypodów, chociażby z tego powodu, że owe pagórki zawierały przed kilkunastu laty jedne z najbogatszych kopalni australskich, którą w mowie potocznej nazywano Gulf (Odnoga).

Wymieniona zatoka słynęła także z innego, mniej pochlebnego powodu. Jej północny przylądek sięgał dalej ku wschodowi, niż którakolwiek część okolicznego lądu. Okręty płynące od południa, musiały zbaczać z prostego kierunku i okrążać w wielkiem kole nietylko ów przylądek, lecz i niezliczone skały i mielizny: wybiegające z niego w morze. W latach, o których piszemy, latarnia morska, zbudowana później przez troskliwy rząd, nie ostrzegała jeszcze mrugającym promykiem, kędy leżałprzylądek i mielizny: więc niejeden żeglarz nie umiał obliczyć rzeczywistej długości przylądka i znajdował się o świcie w zatoce Twofold. Mógł się nazwać szczęśliwym, jeżeli brzask dzienny pokazał mu skały zagradzające dalszą podróż na północ, zanim sztaba jego okrętu o nie uderzyła. Nawet w takim razie położenie jego byłoby bardzo smutnem, jeżeliby wiatr dął od wschodu lub południa, gdyż zatoka była zupełnie otwartą w tych kierunkach. Dobry okręt w pogodę mógł wylawirować z niej na pełne morze; ale w zimie, w burzy, owe ogromne, olbrzymią siłą obdarzone fale oceanu Spokojnego, rzucały go zwykle w głąb' zatoki i rozbijały na jej mieliznach. Wypadki tego rodzaju powtarzały się często, choćby dlatego, że zatoka Twofold leżała przy szlaku wodnym, po którym wszystkie okręty z Melbourne do Sydney żeglowały. Z naw kursujących pomiędzy dwiema stolicami Australii; z licznych, drobnych statków zmierzających z Tasmanii na północ wielkiego lądu, wpadł już niejeden w matnię zatoki. Podobna przygoda wydarzyła się parę razy wielkim okrętom, dążącym z Europy do Sydney, naładowanym cennemi towarami i cenniejszą ładugą z kilkudziesięciu osób. Biedacy cieszyli się, że za jaką dobę ujrzą przystań i staną na lądzie. Okrutna zatoka rozczarowywała ich w straszny sposób. Tego rodzaju katastrofy powtarzały się tak często na jej wodach, że pomiędzy żeglarzami australskimi ustaliło się przekonanie, iż zdrada ludzka przyczyniała się do wciągania okrętów na owe mielizny. Chociaż rzecz ta nie stoi w bezpośrednim związku z naszą powieścią nadmienimy, że późniejsze badania dowiodły, iż majtkowie mieli racyę. Po upadku kopalni znaleźli się ludzie, którzy korzystali z dzikości i samotności okolicy, w celu oddawania się rzemiosłu, w wielu barbarzyńskich krajach praktykowanemu: wabieniu okrętów na mielizny i zbieraniu towarów, wyrzucanych później na wybrzeże. Twierdzono, iż korsarze w zatoce Twofold posługiwali się sposobem, który łatwo zwodzi najprzenikliwszych szyprów. W ciemnej nocy, gdy spodziewali się, że okręt jaki żeglował przed zatoką, wysyłali człowieka na koniu albo z długą żerdzią. Człowiek ten trzymał wysoko latarnię, i poruszał ją nieustannie, regularnie. Od strony lądu światło latarni było zakryte blachą, ale jaśniało tem silniej od strony morza; jego barwa i ruch czynił ją podobną do latarni okrętowej, bujającej na głębokich, bezpiecznych nurtach; dowódzcą okrętu mógł się więc łatwo pomylić. Sądząc, że inny okręt płynie tamtędy, dążył on w kierunku światła, żeby ominąć ów fatalny przylądek. Jaki los spotykał zmylony okręt i załogę, łatwo domyśli się czytelnik. Rozbicie statku, wyrzucenie na ląd beczek i skrzyń zawartych w nim, zatonięcie załogi — -nie kończyłokatastrofy. Tych, co wpław lub w łodzi do brzegu się dostali, spotykała śmierć okrutniejsza, bo korsarze wszystkich ziem wierzą w zasadę: „Nieżywi nie mogą zdradzić tajemnicy.”

Tego rodzaju zdrada usidliła pewien okręt, którego położenie przyczyniało się do okropności obrazu, na jaki patrzałyby oczy wędrowca, spoglądającego z gór na osławioną zatokę, w dniu wspomnianym powyżej. Wędrowiec mógłby zobaczyć morze, jak je odmalowaliśmy na wstępie opowiadania i opuszczoną kopalnię, z grupą nędznych szałasów i gromadką nikczemnie wyglądających górników, i okręt, pasujący się, bez nadziei ratunku, u fatalnych mielizn. Ale jeżeli okręt dostał się tam z winy niektórych mieszkańców okolicy, postępowanie górników dowodziło, iż większa część ludności w Gulfie była prawą i dzielną. Zobaczywszy o brzasku dnia położenie smutne okrętu, okrążyli oni część odnogi, aby zbliżyć się do niego, ubolewali nad jego losem; cieszyli się, ile razy wiatr łagodniała statek korzystając z chwilowej ciszy, zdobywał się na poruszenia, oko w oko burzy spoglądał, i oddalał się od niebezpieczeństwa. Zbiegowisko na skale, zkąd walkę ludzi z żywiołami najlepiej było widać, wydawało wtedy radosne krzyki; gdy przeciwnie wiatr się wzmagał, a fala po fali wtrącała statek w głąb' zatoki, poczciwi górnicy zalewali się łzami. Nareszcie znikła ostatnia nadzieja zbawienia dla okrętu. Jego czarne burty drgały już pomiędzy zielonym i perłowym wartem, szumiącym w długiej linii, równolegle z lądem. Wart ten oznaczał: gdzie kończyła się głęboka woda a zaczynały mielizny. Skoro okręt wpadł wreń, stał się bezwładnym, a utknąwszy na skale, przestał się podnosić i opadać z falą. Bałwany znalazły nową zaporę w jego cielsku; zaczęły się przewalać przez jego pokład, zmiatać domki i ludzi, tłuc o maszty, na które się schroniła czynniej sza część załogi, rozbijać i zatapiać łodzie okrętowe, spuszczane przez nieszczęśliwych żeglarzy.

Biedna, odosobniona osada górnicza w Gulfie nie posiadała ani rakiet z linami, ani łodzi korkowych ani żadnych innych przyrządów, używanych w krajach ucywilizowanych do ratowania rozbitków. Nie miała ona środka do połączenia wybrzeża z okrętem, tkwiącym o paręset kroków od niego. Jeden powróz od masztu do skały, wyciągnąłby wszystkich szukających bezpiecznego schronienia, ale kto połączy przedmioty, rozdzielone straszną otchłanią? Najlepszy pływak nie zwalczy wiru, łódź okrętowa nie zdoła odbić od burtu — bałwan rozbije ją o ten sam burt. Czółna górników nie były zbudowane do takiej żeglugi; — przekonali się, o tem, próbując nieść pomoc okrętowi. Fale wywracały ich czółna, używane w czasie spokojnym do ryb połowTu, a zbudowane nakształt łupin orzechowych. Wioślarze z trudnością wyrywali się śmierci i nie ważyli się już na drugą wyprawo. Tymczasem maszt po maszcie padał na okręcie; dwa stały jeszcze: główny i środkowy, którego reje służyły za schronienie dla całej załogi, oraz mały, pochylony maszcik na sztabie, u którego zwieszony był jeden tylko człowiek, gdyż towarzyszy jego wszystkich już pochłonęło było morze. Tylko błyskawiczny cudowny akt Opatrzności mógł ocalić tych ludzi.

***

W tej chwili zjawiła się na skale kobieta, na koniu, którego dosiadała nie nakształt amazonki, lecz po męzku, jak nieraz czynią wychowanki puszcz australskich. Nawet zajęcie się losem tonącej załogi, nie mogło powstrzymać górników od przeciągłych spojrzeń na tę istotę. Nie dziw, bo oprócz niej i Papuanek, nie zdarzało się im często widzieć kobiety. Amazonka, aczkolwiek ubrana z niedbałością, cechującą mieszkańców okolicy, z włosem wilgotnym od deszczu i rozwianym, cera ogorzałą i powierzchownością wpół dziką, zasługiwała jeszcze na ciekawe a gorętsze spojrzenia: była młodą, żwawą, nieszpetną. Niebawem nakazała podziwiać w sobie cenniejsze jeszcze przymioty. Pomiędzy nimi znajdował się niewątpliwie niejeden zuchwały i zręczny jeździec, jednakże żaden z nich nie byłby się podjął tego, co amazonka zamierzyła; koń jej, przyuczony do zbiegania po skałach, nakształt kozy, niósł ją po stromej pochyłości, spadającej w morze wprost okrętu. Zbiegłszy na piaski lotem mewy, niezważając na wołania mężczyzn, amazonka spięła konia i zmusiła go do wskoczenia pomiędzy bałwany. Walka konia z żywiołem trwała kilka minut, podczas których widzowie ważyli możliwości boju, tak nierównego napozór. Zwykłe nałogi nie opuszczały ich nawet w tej solennej dobie.

— Utonie! jak szczęścia pragnę! — wołał jeden. — Koń nie wypłynie z tej fali. — Jak żyw, nie widziałem tak wściekłej piany na Kwoce i Kurczętach. Kładę uncyę złota przeciw twojej nowej łopacie, że dziewczyna utonie!

„Kwoką” nazywano w miejscowem narzeczu skałę, na której tkwił okręt, „Kurczętami” zaś owe pomniejsze głazy, na których szumiało morze, i które nie po zwalały łodziom lądowym dostać się do okrętu.

— Przyjmuję zakład! — krzyknął zamurzany właściciel łopaty. — Zuch-dziewczyna! i ma więcej rozumu od nas wszystkich. Gdybyśmy byli dosiedli koni, zamiast wywracać się w czółnach i topić, bylibyśmy wydobyli każdą duszę z tego okrętu. Bies pozbawił nas przytomności! Wszak każdy z nas wie, że gdzie człowiek i łódź nie przepłynie, tam koń przejdzie. Zobaczycie, że dziewczyna nas wszystkich zawstydzi.

Wróżba zapalonego mówcy spełniła się nie bez trudu. Dziewczyna przebyła szczęśliwie pierwszą linię ukropu, szumiącą bliżej brzegu, przepłynęła stosunkowo cichą, głębszą wodę pomiędzy piaskiem nadbrzeżnym i Kurczętami, i wpadła w wir który wywracał był łodzie. Szlachetny koń posuwał się z bałwanami, jeździec przykuł się do niego tak, iż zdawało się, że kobieta i koń tworzą jednolitego centaura. Ludzie na maszcie nie próżnowali ze swej strony; wyrzucali cienkie, giętkie powrozy, które jednak chybiały amazonki. Nareszcie pochwyciła ona koniec sznura, i zwróciwszy konia, powróciła do brzegu. Przywitano ją wiwatami; górnicy zaczęli przyciągać gruby powróz, połączony przez załogę z owym sznurem. Była to trudna praca.... morze wyrywało im z rąk linę. Pracując w takt, przy śpiewaniu „hoj-ho, hoj-ho”, przywlekli okrętową linę do brzegu, najpierw jedną, później drugą. Liny przyciągnęły tratwę zbitą naprędce przez załogę z hurtów i rejów, oderwanych przez wodę lub odciętych przez topory. Kobiety, dzieci, podróżnicy, majtkowie — zgoła wszyscy, oprócz tych, których morze dawno uniosło było z pokładu, dostawali się na ląd zbawczy. Nareszcie został na okręcie człowiek, wiszący na przednim maszcie. Koledzy zapomnieli o nim w zamieszaniu; nie rzucono mu liny, w celu przeniesienia go z przedniego masztu na środkowy. Jeżeli wołał o pomoc, nie słyszeli jego głosu, wśród ryku bałwanów; być może, iż go nie widzieli zgoła. Dopiero, gdy wszyscy zebrali się na wybrzeżu, przypomniano sobie owego rozbitka. Wszczęła się narada: kto ma wrócić wzdłuż liny i ułatwić mu dostanie się z owego gniazda do głównego masztu? Bez obcej pomocy nie mógłby tego uczynić, bo na całej przedniej części okrętu szalało morze. Część ta była narażoną na wściekłość fal, a wznosząc się nad środek pokładu, nakształt zamczyska panującego nad fortecą, zasłaniała środkowy maszt i majtków, którzy ową tratwę złożyli.

Naradę przerwał krzyk jednego z górników. Człowiek ten zauważył, że amazonka jeszcze raz pasowała się z falą, i zawstydzając wszystkich, płynęła ku opuszczonemu. Zadanie jej było tym razem trudniejsze. Dzielny rumak potknął się o linę przeciągniętą nad morzem; amazonka spadła z konia, ale w mgnieniu oka go dosiadła. Samotny rozbitek nie mógł rzucić liny, gdyż jej nie miał, lecz zachęcony giestami amazonki, sam się rzucił: do morza, skoro koń zbliżył się do burtów okrętu. Rozumie się, że tuż przy tych burtach i od strony lądu, woda była spokojniejszą, bo okręt służył za groblę, zasłaniającą to miejsce od wzburzonej wody na otwartem morzu.

Rozbitek pochwycił rękę amazonki, wyciągniętą ku niemu, chwycił podaną sobie grzywę konia, i wlókł się przy nim przez bałwany. W kilka minut później witano już na lądzie i amazonkę i ocalonego przez nia człowieka. Troskliwsi, widząc ją przemokłą i drżącą od chłodu, a dzielnego konia zbroczonego posoką, gdyż skały skaleczyły go w niejednem miejscu, chcieli konia opatrzyć i przebrać amazonkę w suchą odzież, chociażby męzką.

— Dajcie nam pokój! — zawołało dziewczę, uderzając konia nogą. — Zajmijcie się rozbitkami, ratujcie topielców, nałóżcie wielki ogień. Ja jadę do domu po żywność. Niewiele tam, ale wystarczy na ciepłe śniadanie dla wszystkich.

Ledwie skończyła, koń zadzwonił kopytem pe kamykach nadmorskich. Amazonka śpieszyła się, bo od tej zatoki liczono godzinę jazdy do miasteczka.

Za nią leciały błogosławieństwa rozbitków i pochwały sąsiadów. Wszyscy zgodzili się na to, że cała Australia nie ma drugiej takiej amazonki jak Gracya Busel i że wspomnienie jej czynu będzie świeciło, nakształt wspaniałej gwiazdy, nad ciemnem wybrzeżem zatoki Twofold.

1) Dziki pies australski.