Mojej ukochanej siostrze Jadzi,

która jest naszym rodzinnym Aniołem

1

Zimowy krajobraz rozciąga się jak okiem sięgnąć. Puchowa pierzyna śniegu otula pola i lasy. Wszystko wokół wystrojone jest w śnieżną biel, wyglądając tak czysto i dostojnie. Mijane po drodze domy w śnieżnych czapach sprawiają wrażenie bajkowych. W oknach widać światła adwentowych świeczników, które pięknemu, zimowemu krajobrazowi dodają jeszcze więcej uroku. Monotonny odgłos silnika samochodu miesza się z przyciszoną muzyką z radia. Piękno mijanych, znajomych miejsc pobudza moją wrażliwą duszę. Myśli w głowie układają się w strofy wiersza. Najchętniej wysiadłabym z samochodu i poszła pieszo jakąś leśną drogą, brnąc po kolana w śniegu, ciesząc się wszystkim tym, co mnie otacza.

– Julio, po raz pierwszy nie spędzisz świąt Bożego Narodzenia z nami – przerywa moje rozmyślania Per.

– Nie mówmy o tym, proszę cię – odpowiadam, patrząc w dal przez szybę samochodu. – To zbyt bolesne, ale z drugiej strony nasze dzieci są dorosłe, więc pomyślałam, że… – nie kończę zdania, bo te ostatnie słowa nie chcą mi przejść przez gardło.

– To twoja sprawa, Julio. Skoro podjęłaś taką decyzję. Ty jedziesz do twojego znajomego z Niemiec – mówi Per, powoli kładąc nacisk na każdym wypowiadanym słowie. – Ja natomiast jadę z dziećmi do Warszawy. Nie robię ci z tego powodu wyrzutów. Dałem ci przecież rok do namysłu, mając nadzieję, że twój rozsądek zwycięży. Wiozę cię nawet na lotnisko, mimo że jedziesz do mojego rywala, który za wszelką cenę chce mi ciebie odebrać i zniszczyć naszą rodzinę przez swoją egoistyczną miłość. Ja dałem ci wybór, ponieważ cię kocham.

Bolą mnie te wszystkie słowa wypowiadane przez Pera. Milczę jednak, nie wiedząc, co mam powiedzieć. Sytuacja stała się niezręczna. Per zdaje się to wyczuwać, bo rozpoczyna rozmowę na zupełnie inny temat.

– Twoje lussekatter1 były znakomite, a dzisiejsze święto Łucji zaczęło się jak zwykle tradycyjnie. Evelina zrobiła nam miłą niespodziankę, wstając wcześnie i przygotowując dla nas kawę i podając twoje bułeczki. Pamiętasz, Julio, jak dziwiłaś się, kiedy byłaś po raz pierwszy w Szwecji dokładnie o tej samej porze roku? Przyjechaliśmy wtedy na dzień przed świętem Łucji, a że była śnieżyca i fatalne warunki jazdy, zatrzymaliśmy się w połowie drogi u mojej siostry…

– Tak, oczywiście, Per, wszystko dokładnie pamiętam. Jakby to było wczoraj.

– Bardzo się wtedy zdziwiłaś, gdy następnego ranka rozległo się cichutkie pukanie do naszej sypialni, a potem drzwi pomalutku się otworzyły i…

– …ku mojemu zaskoczeniu – wpadam Perowi w słowo – zobaczyłam trzy postacie ubrane w białe koszule i przewiązane w pasie czerwoną szarfą. Na ich głowach były wianki uplecione z gałązek borówek z czterema palącymi się świecami. Było to jedno z moich największych przeżyć związanych z tradycją szwedzką. Jestem wdzięczna twojej rodzinie, że tyle dla mnie zrobiła, abym dobrze się czuła i zintegrowała ze szwedzkim społeczeństwem.

– To nasza rodzina, Julio. Przecież jesteś jej częścią. Poza tym moja siostra Irma od samego początku cię polubiła.

– Ja ją też. Przecież wiesz. Felicia i Frida są mi prawie tak samo bliskie jak nasze własne dzieci. Te dziewczyny po prostu dają się lubić. Stały wtedy jak małe aniołki ze spuszczonymi oczami i śpiewały z Irmą Santa Lucia.

– O! O! – woła nagle Per.

Trochę nas zarzuca. Mimo że droga została odśnieżona, jest jednak ślisko.

– Boże! Co to było? – pytam rozdygotana.

– Lis. Miał szczęście. Dosłownie centymetr i bym go potrącił, a może nawet i przejechał. Głupie zwierzę.

– Ciesz się, że to nie był łoś, wtedy role by się odwróciły.

– Masz rację. W zderzeniu z łosiem mielibyśmy nikłe szanse, aby wyjść z tego cało. Ale, swoją drogą, i tego lisa nie chciałbym mieć na sumieniu.

– Dobrze, że nie wpadliśmy w poślizg – mówię, spoglądając na zegarek.

Per na pewno to dostrzega, bo ze spokojem w głosie mówi:

– Kochana, masz jeszcze dużo czasu. Samolot do Kopenhagi na pewno bez ciebie nie odleci.

– Wiem, ale umówiłam się z Ingelą na parkingu. I mam nadzieję, że przyjedzie o czasie.

– A jak nie, to najwyżej pojedziesz do Niemiec bez pieczeni z łosia. Prawdę mówiąc, dziwię się, co Niemcy widzą w tym mięsiwie.

– Z tego, co wiem, to tam nie ma łosi. Może właśnie dlatego je cenią. Zresztą mniejsza o to. Przecież w końcu to nie takie ważne.

Skręcamy w lewo. Za chwilę będzie widać parking, na którym umówiłam się z Ingelą. W oddali dostrzegam kilka ośnieżonych samochodów. Mojej znajomej jednak jeszcze nie ma. Po chwili parkujemy obok stojących tam innych aut. Siedzimy chwilę w milczeniu, każde zajęte swoimi myślami.

– Wiesz co, Julio? Dzisiaj mija dokładnie piętnaście lat, odkąd ogłoszono w Polsce stan wojenny.

– Tak, wiem, ale nie chcę dzisiaj na ten temat rozmawiać.

– Pomyśl, jak ten czas szybko zleciał. A ja dokładnie wszystko pamiętam. Trzynasty grudnia tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego pierwszego roku. To było niesamowite Święto Łucji. Siedzieliśmy wtedy w kuchni, pijąc kawę i jedząc świąteczne śniadanie. Ty zajęta byłaś malutką Eveliną, która chciała się pozbyć swojego świątecznego wianka. Miałem wtedy wolne. Pamiętasz? Nasze drzwi były tak zasypane śniegiem, że musieliśmy wychodzić przez werandę.

– Tak, pamiętam.

– Mówiono wtedy, że to zima stulecia. I że takich mrozów i takiej ilości śniegu nie pamiętają nawet najstarsi mieszkańcy wyspy. W wiadomościach radiowych usłyszałem, że w Polsce ogłoszono stan wojenny. Aż się wtedy kawą zachłysnąłem z wrażenia. Ty od razu spróbowałaś dodzwonić się do mamy, ale w słuchawce panowała cisza. Potem kolejne próby dodzwonienia się do rodzeństwa, do znajomych… I znowu to samo. Tylko głucha cisza. Nie mogło do ciebie dotrzeć, że wszystkie kontakty telefoniczne i radiowe ze światem zostały zerwane. I, prawdę mówiąc, nikt nie wiedział, co dzieje się w Polsce.

– Och, Per. To naprawdę było straszne. Na samą myśl o tym przechodzą mnie ciarki.

Spoglądam jeszcze raz na zegarek. Jest już za dwadzieścia ósma, a Ingeli wciąż nie ma.

– Per, wyjdźmy na chwilę na powietrze – mówię, otwierając drzwi samochodu.

– Zgoda – odpowiada, gramoląc się powoli z siedzenia.

Pewnie nie chce mu się wychodzić w taką pogodę – myślę. Po chwili stoimy jednak na dworze.

– Boże! Jaki ziąb – mówię, otulając się szczelnie futrem. – Nie dość, że przez cały czas sypie śnieg, to jeszcze wieje.

Per uśmiecha się do mnie, mówiąc:

– Coś spóźnia się ta twoja znajoma. Poczekamy jeszcze z pięć minut i jak nie przyjedzie, to musimy już jechać na lotnisko. A Dirk będzie się musiał obyć bez pieczeni z łosia. Czytałem nie tak dawno w naszej lokalnej gazecie, że Niemców fascynuje wszystko, co jest związane z łosiem, począwszy od typowych suwenirów, a skończywszy na przetworach. One wcale nie są takie tanie – wtrąca niby mimochodem. – Co to zresztą dla nich, skoro stać ich na urlop w Szwecji… Wiesz, była nawet wzmianka, że giną znaki drogowe ostrzegające przed łosiem.

– Per, przestań, proszę. Jak na razie nasza policja nie złapała żadnego Niemca na gorącym uczynku.

– Ale chodzą słuchy, że…

– Proszę, przestań już – przerywam mu. – Nie chcę tego słuchać.

– No dobrze. Niech ci będzie. Nie będziemy o tym rozmawiać. – Spogląda jeszcze raz na zegarek. – O! Czas minął. No cóż, przykro mi, ale musimy już jechać.

Kiedy mamy wyjeżdżać z parkingu, zauważamy czerwone volvo mrugające nam długimi światłami. Per zatrzymuje samochód. Ja natomiast idę szybko w kierunku auta znajomej. Odbieram pakunek i żegnam się z przepraszającą mnie za spóźnienie koleżanką. Po chwili jedziemy już w kierunku Ronneby.

– Droga nie jest taka kiepska mimo porannego ruchu. W przyszłym tygodniu będę jechał z Mattiasem i Eveliną w tym samym kierunku, tylko że przez Kopenhagę do Warszawy, a nie, jak ty, przez Kopenhagę do Bremy. Czy Dirk mieszka gdzieś niedaleko tego miasta?

– Tak. To jest taka mała miejscowość, oddalona o około sześćdziesiąt kilometrów. Nie pamiętam dokładnie nazwy.

– Mniejsza o to. Tak tylko pytałem. A daleko będziesz musiała dojeżdżać na naukę języka niemieckiego?

– Tak ze dwadzieścia minut drogi. Jest dobre połączenie autobusowe, a Dirk mówił, że ma możliwość bardzo tanio wynająć samochód.

– To dobrze. Ale pamiętaj, abyś się pilnowała i nie zrobiła jakiegoś głupstwa.

– Dobrze. Rozmawialiśmy już na ten temat.

Per milknie. Przez dłuższą chwilę nie mówi ani słowa. Wiem, że go to wszystko bardzo boli, że walczy wewnętrznie ze sobą, aby zachować powierzchowny spokój.

Dlaczego ja to wszystko robię? – pytam się w duchu. Usprawiedliwiam się jednak od razu. Chciałam przecież zacząć nowe życie. I zaczęłam. Poznałam tylu nowych ludzi. Zaczęłam na nowo szkołę, a teraz będę się jeszcze uczyć języka niemieckiego.

Zaczęłam, zaczęłam, zaczęłam – powtarzam sobie te wyrazy w myśli. Wszystko, co robię, ma zawsze na początku „zaczęłam”. Bo tyle właśnie się w moim życiu zmieniło od pobytu w Izraelu. Teraz jadę do Niemiec. A co będzie dalej… to się okaże. W końcu tu chodzi o mnie. O Julię Bengtsson i to, czego ja chcę. Ale czy ja właściwie wiem, czego chcę? Tak, wiem. Na pewno. Chcę zmiany, takiej, abym czuła, że żyję dla siebie. Chcę przeżyć wielką miłość. Miłość dojrzałej kobiety. Pewnie jestem na dobrej drodze.

– Za chwilę będziemy na miejscu – mówi Per, skręcając w kierunku Kallinge. – Dlaczego jesteś taka smutna?

– Nie jestem smutna. Zamyśliłam się tylko.

– Ja też myślałem o minionym czasie. Zaprząta mi głowę to ogłoszenie stanu wojennego w Polsce i późniejsze miesiące, podczas których zaczęłaś organizować zbiórkę pieniędzy, środków czystości i tego, co mogło się przydać. Wszyscy mieszkańcy wyspy solidarnie pomogli. Postawiłaś na nogi całe Blekinge. Gazety prawie codziennie o tym pisały. Twój entuzjazm i chęć pomocy innym udzieliły się setkom, albo i nawet tysiącom ludzi. Zorganizowałaś dwa samochody ciężarowe wypełnione żywnością, odzieżą i innymi potrzebnymi rzeczami. Byłem z ciebie dumny, ale i bałem się o ciebie. Bo naprawdę nikt nie wiedział, co dzieje się w Polsce. Poza tym była wtedy bardzo mroźna zima. Nie spałem po nocach po twoim wyjeździe.

– Tak, to prawda. Czasy były wtedy niebezpieczne. Trudno było dostać wizę. Konsulat w Malmo dał nam ją z łaski.

– Tak, pamiętam to dokładnie.

Wjeżdżamy właśnie na lotniskowy parking. Idzie lepiej, niż myślałam. Mamy czas. Na spokojnie i bez pośpiechu możemy wyjąć wszystko z bagażnika. Śnieg przestaje wreszcie padać, a wiatr się trochę uspokaja. Po chwili znajdujemy się w budynku lotniska.

– Jest jeszcze godzina do odprawy – stwierdzam, patrząc na zegarek.

– Chodź, sprawdzimy, czy samolot odleci o czasie. O, jest opóźniony o dziesięć minut.

Obym tylko zdążyła na ten samolot z Kopenhagi do Bremy – myślę w duchu.

– Może napijemy się kawy? – proponuje Per. – Chodźmy do tej małej kawiarenki.

– Zgoda. Tu mają naprawdę dobrą kawę.

Siadamy, a tu nagle słychać śpiew Santa Lucia. Po chwili widzimy młodą dziewczynę w tradycyjnym stroju Łucji. Za nią idzie ze śpiewem procesja. Obchodzą całą salę odpraw. Przyjemny aromat kawy unosi się w powietrzu. Wokół jest sporo pasażerów.

– Pewnie będzie komplet.

– Ale najpierw odleci samolot do Sztokholmu, a potem mój do Kopenhagi – mówię, patrząc na tablicę przylotów i odlotów.

Szklana ściana kawiarni oddzielająca nas od sali odpraw jest rozsunięta. Po chwili podchodzi do nas stewardessa.

– Do Warszawy czy do Kopenhagi?

– Do Bremy przez Kopenhagę – odpowiadam, nie patrząc na nią.

Niech wreszcie stąd idzie – myślę w duchu. Ona zaś, jakby czytała w naszych myślach, mówi:

– No to nie przeszkadzam i życzę miłego dnia – zwraca się do Pera.

– To ty ją znasz?

– Tak, trochę. To żona kolegi z pracy. Spotkałem ich razem w Karlskronie.

Dopijamy swoje kawy. Per kładzie dłoń na mojej. Czuję jej ciepło. Uśmiecha się i mówi do mnie:

– Chciałbym, by był już trzeci września i aby wszystko wróciło do normy. To jest jedyne życzenie, jakie mam.

Ja niczego nie mówię, bo tak naprawdę nie wiem, co powiedzieć. Zmieniam szybko temat:

– Wylądował właśnie samolot do Sztokholmu. Zrobiło się trochę tłoczno. – Wysuwam delikatnie dłoń spod ręki Pera. – Gorąco tu.

– Piękny jest ten medalion – mówi Per, patrząc na wisior, który mam na szyi.

– Tak. Cieszę się, że trafił do mnie. W szczególności, gdy pomyślę o jego historii.

– Pamiętasz, Julio, w jaki sposób wrócił z Izraela do Szwecji?

– Jak mogłabym nie pamiętać. Takiej przesyłki nigdy od nikogo nie dostałam. Zalakowana, z pieczęcią na kopercie i przechowywana w specjalnym sejfie. Na poczcie musiałam się parę razy podpisać. Zdziwiłam się bardzo, bo czekałam na gazetę z reportażem od Izaaka, a on mi niczego nie nadmienił o tym medalionie.

– Chciał ci zrobić niespodziankę. Chodź, zbieramy się. Odprawa się już rozpoczęła.

Żegnamy się. Per przytula mnie do siebie. Czuję, że drży na całym ciele.

– Życzę ci pomyślnego lotu i szczęśliwego powrotu – dodaje, uważnie na mnie patrząc.

Zauważam, że ma łzy w oczach. Mnie też trudno ukryć emocje.

– Dziękuje ci za te życzenia. Pozdrów Evelinę i Mattiasa, jak wrócisz do domu – mówię, uwalniając się z jego objęć.

Ustawiam się w kolejce do odprawy. Serce wali mi jak młotem, tylko nie wiem dlaczego. Czy to z tego powodu, że niedługo zobaczę Dirka, czy też sprawiło to smutne pożegnanie z Perem? Widzę go kątem oka, jak nadal stoi obok kawiarni. Macham ręką w jego stronę. On uśmiecha się smutno, posyłając mi lotny pocałunek. Po chwili znika mi z oczu. Jestem już po odprawie. Wszystko odbyło się nadzwyczaj szybko. Jeszcze chwila i będę leciała do Kopenhagi.

*

Zostało tylko piętnaście minut do odlotu. Pasażerowie do Bremy są już po odprawie. Biegnę pospiesznie. Muszę zdążyć, choćby nie wiem co. O, już podaję zdyszana paszport urzędnikowi. Jako ostatnia wchodzę do samolotu. Stewardessa wita mnie miłym uśmiechem, prowadząc do mojego miejsca. Siadam, oddycham ciężko. Dzięki Bogu, że zdążyłam. Nie pamiętam, kiedy byłam w takim stresie. Dosłownie w tej samej chwili głos kapitana informuje o utrudnionych warunkach atmosferycznych, mogących spowodować opóźnienie lotu.

Po krótkiej, rutynowej informacji stewardessy przejeżdżamy na pas startowy, aby po chwili wzbić się w niebo. Zamykam oczy. Biorę parę głębokich oddechów. Cieszę się, że niedługo zobaczę Dirka. Ciekawa jestem, jak teraz wygląda. Powiedział, że z miłości i tęsknoty do mnie schudł piętnaście kilogramów. Czy to możliwie, aby przez dwa i pół miesiąca stracić tyle na wadze? Zapewne, skoro tak powiedział. Za godzinę go zobaczę. Cieszę się, naprawdę. Wyjmuję z torebki lusterko. Przyglądam się własnemu odbiciu z zadowoleniem. Poprawiam dyskretnie makijaż i włosy. Napiłabym się czegoś mocniejszego. To by mnie trochę uspokoiło. Czuję jakiś wewnętrzny niepokój. Właśnie w tej chwili przechodzi stewardessa.

– Chciałabym prosić o whisky Chivas Regal.

– Zaraz przyniosę.

Jacyś mężczyźni za mną chyba komentują moje zamówienie, bo rozumiem tylko nazwę alkoholu, którą zamówiłam. Rozmowa toczy się po niemiecku. Zresztą mniejsza o to. Przecież ich nie znam, a poza tym pewnie sama bym się dziwiła, że ktoś pije tak mocny alkohol o tak wczesnej porze. Dyskretnie odwracam się, niby to poprawiając coś w podręcznym bagażu. Są to mężczyźni w średnim wieku. Wyglądają na biznesmenów. Pewnie byli w jakichś interesach w Danii.

– Proszę bardzo, to pani drink.

Dziękuję za zamówienie. Wącham, delektuję się zapachem. Obracam szklaneczkę w ręku, na razie nie pijąc. Moje myśli zaprzątają miesiące między pobytem w Kopenhadze z Dirkiem a dzisiejszym lotem do Bremy. Niby życie toczyło się swoim torem… Dom, szkoła. Po prostu wszystko było tak jak wcześniej. Z tą tylko różnicą, że Per pracował cały czas poza domem, wracając tylko na weekendy. Brakowało mi też mojej mamy. Po raz pierwszy od lat nie spędziła u nas lata i jesieni. Z drugiej strony może to i lepiej, bo jak bym jej wytłumaczyła te długie rozmowy z Dirkiem? Wieczorami Evelina i Mattias byli zajęci własnymi sprawami, więc mogłam swobodnie rozmawiać. Z każdą rozmową telefoniczną Dirk stawał mi się coraz bliższy. Interesowało go dosłownie wszystko. Co robię, jak mi idzie w szkole, a nawet co przygotowałam na obiad. Parę razy telefon odebrał Mattias. Stwierdził, że Dirk jest sympatyczny i miły, jak na Niemca. Śmieszył go trochę jego angielski z niemieckim akcentem. Jak na razie wie, że to mój znajomy, któremu przygotowuję czasami tłumaczenia ze szwedzkiego na angielski i na odwrót. Co do Eveliny trudno powiedzieć, co myśli. Raz, gdy odebrała telefon, walnęła słuchawką, stwierdzając, że to pomyłka, bo myślała, że ktoś stroi sobie żarty. Za drugim razem rozmawiali dłuższą chwilę. Opowiadała mu o naszej wyspie i okolicach, a nawet o swoich planach związanych ze studiami. Dziwiłam się, że Evelina tak długo z nim rozmawia. Dopiero później powiedziała mi, że głos tego Niemca sprawia, iż odnosi się wrażenie, że zna się go od lat. Jest taki miły i spokojny, wzbudza zaufanie.

– Poza tym z pewnością to światowy człowiek – stwierdziła. –
Mam nadzieję, że go kiedyś spotkam. Zaproś go, mamo, do nas na lato. Na pewno się ucieszy. Może pojedzie z tatą obejrzeć nasz archipelag od strony wody albo na ryby? Albo może jesienią, gdy zaczyna się polowanie na łosia. To byłaby dla niego największa atrakcja. Wiesz, mamo, ja go właściwie nie znam, a rozumiemy się w pół słowa. Może nawet lepiej niż z tatą?

Pamiętam, że nie wiedziałam, co odpowiedzieć. Po prostu przemilczałam wszystko. Chociaż, prawdę mówiąc, zrobiło mi się jakoś dziwnie, że nawet moje dzieci go polubiły.

Za dużo myślę – stwierdzam z lekkim westchnieniem. Lepiej wreszcie się napiję. Podnoszę szklaneczkę do ust, a w tej samej chwili słyszę:

– Prost – mówi jeden z mężczyzn siedzących za mną.

Odwracam się, nie bardzo rozumiejąc, ale szybko przypomina mi się, że to słowo oznacza „Na zdrowie”. Uśmiecham się i odpowiadam:

– Prost.

Zauważam, że mężczyźni też mają coś w szklaneczkach. Zajęta swoimi myślami nie spostrzegłam, że również zamówili sobie coś mocniejszego. Nie mam wcale ochoty na rozmowę z nieznajomymi i mam nadzieję, że dadzą mi spokój. Spoglądam przez szybę. Kompletna szarzyzna. Nie podoba mi się ten widok. Wyjmuję „Hemmets Journal” z podręcznej torby. Bez większego zainteresowania kartkuję mój tygodnik. Trudno mi się skoncentrować na czytaniu. Udaję jednak, że czytam, mając nadzieję, że siedzący za mną mężczyźni dadzą mi spokój.

– Pani docelowo do Bremy? Czy też z przesiadką dalej? – Słyszę męski głos zza fotela.

Nie chcę być nieuprzejma, ale nie mam ochoty na rozmowę. Odpowiadam jednak:

– Jadę docelowo do Bremy. Mąż pewnie już na mnie czeka – Spoglądam ostentacyjnie na zegarek. – Co prawda jeszcze pół godziny lotu, ale on na pewno już tam jest.

– My przesiadamy się tam na lot do Monachium.

Czuję, że ta rozmowa może nie mieć końca. Posyłam obydwu panom uśmiech i odwracam się. Składam gazetę i chowam do torby. Teraz udaję, że ziewam. Wypijam whisky do końca. Otulam się szczelnie swetrem i wygodnie sadowię, opierając głowę o zagłówek fotela. Pod zamkniętymi powiekami przesuwają się obrazy minionych wydarzeń. Miesiące, tygodnie, a nawet lata. Zapewne każdy człowiek ma za sobą jakąś historię. Są jednak i ludzie, którzy rodzą się, mieszkają i umierają w tym samym domu. Chodzą tymi samymi ulicami, spotykają tych samych sąsiadów i rutyna dnia wcale im nie przeszkadza. Wprost przeciwnie, czują się bezpieczni i zadowoleni ze swojego życia. Tak jak Ingela. Z pewnością przegapiła możliwość poznania świata innego niż jej własny, taki uregulowany i spokojny. Każdy dzień podobny do drugiego. Te parę wypadów do Kopenhagi albo gdzieś do Szwecji, ale nie za daleko od domu, to naprawdę nic w porównaniu z moimi wojażami. Wszyscy się dziwili, że w stanie wojennym chciała jechać ze mną do Polski. „Co? Ingela?” – pytali z niedowierzaniem. „Na pewno wycofa się w ostatniej chwili”. Stało się jednak inaczej. Po dziewięciu tygodniach intensywnego zbierania pieniędzy i wszystkiego, co mogło się przydać, byłyśmy gotowe do wyjazdu. Naszym konkretnym celem był dom dziecka i dom opieki dla starszych kobiet prowadzony przez zakonnice. Boże, to już piętnaście lat, a ja dokładnie wszystko pamiętam, jakby to było wczoraj. Ingela przeszła samą siebie. W mroźny poranek w połowie lutego przybyłyśmy do Świnoujścia. Byłyśmy zadowolone, że opuściłyśmy stary, rozklekotany prom Heweliusz, na którym znajdowało się pełno bezpieki. Kierowca naszego samochodu, młody Szwed imieniem Kenneth, wdał się w zupełnie niepotrzebną dyskusję z jednym z polskich kierowców. Musiałam go parę razy trącać, aby zrozumiał, o co chodzi.

Boże – myślałam wtedy. Napyta nam biedy swoją szczerością. Przecież to mógł być jakiś tajniak, ormowiec albo ktoś z bezpieki. Mówił tak wybornym angielskim. Jakoś nie pasowało to do kierowcy polskiej ciężarówki. Moje przeczucia i intuicja sprawdziły się, bo później przy zjeździe z promu nigdzie nie było go już widać. W porcie w Świnoujściu widziałam sceny niczym z jakiegoś komunistycznego filmu propagandowego. Jak tylko okiem sięgnąć radzieckie statki wojenne. Nawet dwie łodzie podwodne. Wzdrygam się, otwieram oczy. Patrzę na zegarek.

– W tej chwili nasze opóźnienie zwiększyło się o dziesięć minut – informuje miły głos kapitana samolotu.

Ale warunki atmosferyczne! Przez okno zupełnie niczego nie widać. Zaczynam się trochę niepokoić. Jednak z moimi obawami sprzed piętnastu lat w ogóle nie ma co tego porównywać.

Wtedy, w Świnoujściu, miałam duże wątpliwości, czy dobrze zrobiłam, udając się do Polski zaledwie parę tygodni po ogłoszeniu stanu wojennego. Młoda, dwudziestosześcioletnia kobieta, matka dwójki małych dzieci i na dodatek z polskim paszportem konsularnym. Wszędzie pełno ZOMO, milicja uzbrojona po zęby, radzieccy i polscy żołnierze. Pomyślałam od razu, że to musi być straszne przeżycie dla wujka Wojtka. Tyle się wycierpiał w sowieckich obozach tylko dlatego, że był patriotą i walczył o niepodległość Polski jako żołnierz Armii Krajowej. Pewnie mu serce pękało, gdy widział sowieckie czołgi krążące po warszawskich ulicach. Przyszła mi wtedy straszna myśl do głowy.

– Za chwilę będziemy na lotnisku w Bremie – informuje głos kapitana, przerywając moje mimowolne rozmyślania.

Data trzynastego grudnia od piętnastu lat kojarzy mi się nie tylko z pięknym szwedzkim świętem, ale przede wszystkim z ogłoszeniem stanu wojennego w Polsce. Muszę się pozbierać i nie poddawać emocjom. Niedługo zobaczę Dirka. Nie chcę mu pokazywać, że jestem przygnębiona. Pewnie i tak by tego nie zrozumiał. Wyjmuję lusterko. Robię grymas, uśmiecham się. Nie podobam się sobie z tym sztucznym uśmiechem. Samolot dotyka już ziemi. Brawo dla załogi. Klaszczemy wszyscy w dłonie. Kapitan spisał się bardzo dobrze mimo trudnych warunków atmosferycznych. Zbieramy się do wyjścia. Jeszcze chwila i już jestem na zewnątrz. Pogoda jakby się poprawiła. Mgła prawie opadła i słońce przedziera się przez chmury.

– Jestem pewien, że już panią gdzieś widziałem – stwierdza nieznajomy z samolotu.

– Może i tak. Często bywam w Kopenhadze. W każdym razie nie przypominam sobie pana.

Mamy już wysiadać, gdy mężczyzna nagle pyta:

– Czy nie była pani może wiosną na urlopie w Ejlacie?

– Słucham? Gdzie?– pytam, udając, że nie wiem, o co chodzi.

– No w Ejlacie. W Izraelu – powtarza mężczyzna.

– Nie, nigdy tam nie byłam – kłamię bez zająknięcia. – Zapewne z kimś mnie pan pomylił.

Mężczyzna daje w końcu za wygraną i zajmuje się rozmową ze swoim współtowarzyszem.

Moje serce bije mocno. Boże drogi, żeby tylko to nie był ktoś z tej niemieckiej grupy z ejlackiej tawerny, przebiega mi przez głowę. Może nawet ma moje zdjęcia albo nakręcił film z niefortunnego wieczoru? Mniejsza o to, przecież nikt mnie nie zna. Nareszcie jestem w środku portu lotniczego. Po krótkiej odprawie idę w stronę wyjścia. Widzę Dirka przez oddzielającą nas szklaną ścianę. Stoi z olbrzymim bukietem kwiatów, machając do mnie ręką. W ostatniej chwili przypomina mi się, że muszę odebrać jeszcze walizkę. Wracam pospiesznie, wpadając w roztargnieniu na nieznajomego z samolotu. Czuję, że oblewa mnie strumień gorąca.

– Pięknie pani w rumieńcach – mówi, pomagając mi zdjąć walizkę.

Moje zmieszanie ukrywam pod uśmiechem.

– Serdecznie dziękuję – mówię, kierując się wreszcie do wyjścia.

– Hallo Schatz, meine kleine Geliebte Mäuschen2 – szepcze mi do ucha Dirk. Obsypuje moją twarz pocałunkami. – Stęskniłem się za tobą.

Widzę, że ma łzy wzruszenia w oczach. Przytula mnie mocno. Stoimy tak dobrą chwilę mimo ciekawskich spojrzeń przechodzących obok nas ludzi.

– Dzień dobry – słyszę znajomy mi już głos. Z pewnością należy do mężczyzny z samolotu.

Odwracam się powoli.

– Dzień dobry, panie Meyer – odpowiada Dirk, podając mu rękę.

– Nie wiedziałem, że pan jest żonaty – zwraca się do Dirka.

– Konkurencja nie musi o wszystkim wiedzieć – Dirk odpowiada dyplomatycznie, jakby czytał w moich myślach.

Mężczyźni żegnają się. Dirk oddycha z ulgą. Patrzy na mnie uważnie.

– Dlaczego masz taki dziwny wyraz twarzy? Przestraszyłaś się czegoś?

– Nie, nic mnie nie przestraszyło. Tylko…

– Co: tylko? Powiedz wreszcie, co się stało?

– No… Ten Meyer próbował nawiązać ze mną rozmowę w samolocie, a ja wcale nie miałam na to ochoty. No i…

– No i co dalej? – Dirk patrzy na mnie rozbawiony.

– …powiedziałam mu, że mąż będzie czekał na mnie na lotnisku, ale tylko dlatego, żeby odczepił się ode mnie – dodaję pospiesznie.

Dirk zaczyna się śmiać.

– Stary podrywacz z tego Meyera. Żadnej szansy nie przepuści. Gdziekolwiek by nie był.

– Wcale nie próbował mnie podrywać, tylko starał się ze mną porozmawiać.

– To nieważne, Julio. Nie będziemy się teraz Meyerem zajmować. Szkoda na to czasu.

– Ale kim on jest? Dlaczego powiedziałeś, że to konkurencja?

– Wytłumaczę ci to później, kochanie. A teraz chodźmy już na parking, zanim mi mandat wlepią.

Wychodzimy na zewnątrz. Zza chmur wyłania się słońce.

– Wypogodziło się na twój przyjazd, Myszko. Jest bardzo mroźnie, ale słonecznie. Oto mój samochód.

Czarne BMW – rejestruję w myśli. Ma już ładne parę lat. Nie pokazuję jednak mojego zdziwienia. Przez całą drogę do domu rozmawiamy o dzisiejszym locie i zaplanowanym przez Dirka programie zwiedzania.

– Chciałbym ci pokazać okolicę. U nas też jest pięknie, tylko w inny sposób. Kocham twoją Szwecję. Ten spokój i ciszę, i w ogóle mentalność Szwedów, ale w moim kraju też dobrze się czuję. Zobaczysz, Myszko, że będzie ci się tu podobać.

– Na autostradzie zawsze jest tyle samochodów?

– Tak, Julio. Teraz nie jest jeszcze tak tragicznie, ale w godzinach szczytu czy w okresie urlopowym zdarzają się nawet kilometrowe korki.

Dłuższą chwilę nie rozmawiamy. Przyglądam się tylko wyprzedzającym nas samochodom.

– Na tym odcinku jest nieograniczona prędkość.

Na liczniku sto trzydzieści – widzę kątem oka.

– U nas dopuszczalna prędkość to sto dziesięć.

– Wiem, wiem, Julio – mówi Dirk, zwalniając. – Nie obawiaj się, kochanie. Jestem dobrym i doświadczonym kierowcą. Poza tym u nas to normalna prędkość. Jak będę jechał za wolno, to będą na nas trąbić. Przywiozłaś pogodę, Julio. Teraz to już zupełnie się wypogodziło. Słońce całkowicie wyszło zza chmur.

Zakładam pospiesznie okulary przeciwsłoneczne.

– To te same, które miałaś w Ejlacie w dniu wyjazdu?

– Tak, dostałam je w prezencie od Michaela Sajferta.

– A, tego Żyda… – Dirk nie kończy zdania. – Chciałem powiedzieć, tego Francuza – poprawia się szybko.

– Tak, właśnie. Gdy byliśmy w Petrze, usiadł na moich okularach. Miałam, co prawda, drugie w rezerwie, ale Michael uparł się, że mi tamte odkupi. Te są z Ejlatu.

– Do twarzy ci w nich.

– Dziękuję. Mnie też się podobają.

Rozglądam się po okolicy. Pola, łąki i jeszcze raz pola, łąki. Gdzieniegdzie w oddali widać pojedyncze domy.

– Jest tu zupełnie płasko. Nie ma też prawie wcale lasów, nie licząc małych zgrupowań drzew i krzaków – mówię.

– Tak, to prawda. Zbliżamy się do ujścia Wezery. Tu jest bardzo urodzajna ziemia, zwana „marsch”. Stąd tyle pól i łąk. Wszystko jest zmeliorowane kanałami, aby odwodnić tę urodzajną glebę. Niestety, drzewa kiepsko na niej rosną. Dla nich potrzebna jest ziemia zwana „gerste”. W niej znajduje się sporo piasku. Do uprawy nie jest najlepsza, ale za to drzewa i krzewy dobrze na niej rosną. Och, Julio, jak ja się cieszę, że wreszcie jesteśmy razem. Myślałem, że umrę z tęsknoty. Moi współpracownicy myśleli, że jestem ciężko chory. Tak schudłem.

– Rzeczywiście, bardzo schudłeś, Dirku. Naprawdę nic ci nie jest?

– Prawdę mówiąc, Julio… Jestem poważnie chory. Nieuleczalnie – dodaje.

Zdejmuję pospiesznie okulary przeciwsłoneczne, przyglądając się bacznie jego twarzy. Rzeczywiście, twarz ma wychudzoną. Uwydatniły mu się kości policzkowe. Widząc strach w moich oczach, Dirk dodaje:

– Byłem nawet u lekarza.

– I co powiedział?

– Powiedział, że… dawno nie widział tak chorego pacjenta, i że nie ma na to ratunku.

– Boże drogi, Dirku. Powiedz wreszcie, co ci jest?

– Jestem chory z miłości. Jedynym lekarstwem na tę chorobę jest twoja obecność przy mnie, kochana Myszko.

Oddycham z ulgą.

– Aleś mnie przestraszył. Myślałam, że naprawdę coś ci się stało.

– Stało się, stało. Kocham cię jak nikogo dotąd. Kocham cię ponad wszystko i będę walczył, abyś była moja na zawsze. Moja kochana, maleńka Myszka. Jeszcze parę kilometrów autostradą, tak z piętnaście minut drogi, i będziemy u mnie w domu. Gdy miniemy oczyszczalnię – Dirk wskazuje duży aglomerat po lewej stronie autostrady – trzeba będzie cały czas jechać prosto aż do drugiego zjazdu, a stamtąd jeszcze niecałe dwa kilometry.

– Nie mówiłeś, że mieszkasz niedaleko autostrady.

– Tu, w Niemczech, jak się pracuje zawodowo, to trzeba mieszkać gdzieś niedaleko niej. Poza tym jestem sam, dużo pracuję, a w weekendy, jeśli jest ładna pogoda, zwiedzam okolicę. Fotografuję z zamiłowania. Julio, u nas jest tyle miejsc historycznych i pięknych lasów. Może nie takich starych i dużych jak w Blekinge, ale naprawdę są piękne – mówi Dirk niemalże jednym tchem, jakby chciał się usprawiedliwić.

– Mniejsza o to. W końcu to twoja sprawa. Przecież możesz mieszkać, gdzie chcesz. Zdziwiłam się tylko, bo jesteś miłośnikiem ciszy i spokoju. Sam mówiłeś, że lubisz przyrodę i przebywanie na łonie natury.

– O, jeszcze skręt w prawo i dwa razy w lewo, kochana Myszko, i będziemy w domu. Zmęczona jesteś?

– Trochę. O północy byłam w kościele, aby powitać Świętą Łucję i zanim wróciłam, było już trzydzieści po drugiej, a o szóstej musiałam wstać.

– To rzeczywiście mało spałaś.

Jedziemy ulicą. Po obydwu stronach znajdują się większe i mniejsze domki, jeden blisko drugiego. Wszystko wygląda schludnie, równo i czysto. Dirk zatrzymuje samochód przed jednym z domów.

– Tu właśnie mieszkam. Latem jest tutaj pięknie. Duży ogród, pełno zieleni i w miarę spokojnie.

Rozglądam się zaciekawiona. Rzeczywiście, ogród jest duży, porządnie utrzymany. Wszystkie drzewa i krzewy otulone są śniegiem. W ogrodowym karmniku pełno głośno ćwierkających małych ptaków.

– To niespodzianka dla ciebie – mówię, podając ciężkie zawiniątko w plastikowej torbie z Maxi.

– Co to jest?

– Zobaczysz w domu. Skoro ma to być niespodzianka, nie mogę powiedzieć.

Po chwili jesteśmy w środku. Pachnie nowymi tapetami i wykładziną podłogową, mimo że Dirk przeprowadzał remont już parę tygodni temu.

– Ze wszystkim zdążyłem – mówi, patrząc z zadowoleniem na nowo odnowione wnętrze dużego pokoju gościnnego, połączonego z holem, w którym stoimy. – A teraz prawdziwe powitanie – zaznacza, jeszcze raz mnie obejmując. – Boże, jak ja się cieszę, jak bardzo się cieszę, że wreszcie u mnie jesteś. Moja malutka, najukochańsza Myszko – powtarza kilkakrotnie. – Proszę, rozgość się w moim kawalerskim mieszkaniu.

Wszędzie jest czysto i schludnie – stwierdzam w myśli. Widać jednak, że brakuje tu kobiecej ręki. Pokój wygląda raczej na sterylną poczekalnię u dentysty. Nie jest tak przytulnie jak u mnie w domu – myślę. No cóż, kto miałby się zająć jego mieszkaniem? Gosposia, która raz na tydzień przychodzi posprzątać i poprasować, robi swoje i idzie.

– Chodź, Julio, pokażę ci twój pokój. Zaniosłem tam twoją walizkę.

– Już idę – odpowiadam, spiesząc w kierunku pokoju.

Stoję w progu, oniemiała ze zdziwienia. Wszystko pachnie tu nowością. Łóżko wygląda na nowe. Jest duże, szerokie, z baldachimem.

– Dirku, przeprowadziłeś remont całego domu tylko dlatego, że mam u ciebie mieszkać przez parę tygodni?

– Julio, chciałem, abyś dobrze się u mnie czuła. Żona mojego dobrego kolegi z pracy trochę mi pomogła urządzić ten pokój.

– Jest taki słodki z tym różowym baldachimem w czerwone róże i błękitnymi tapetami w białe chmurki – mówię, chodząc po pokoju. – Te firanki też są z tego samego materiału.

– Tak, kupiliśmy go w Ikei i Silke. Znajoma własnoręcznie je uszyła. Także te poduszki leżące na łóżku. A to ja – mówi i podaje mi olbrzymiego, białego misia z żółtym krawatem w czarną kratkę.

– Skąd on się tu wziął? Nie widziałam go, wchodząc do pokoju.

– Schowałem go za drzwiami, bo miał być niespodzianką.

– À propos niespodzianki, rozpakuj zawartość tej plastikowej torby i włóż do lodówki.

– Tu jest kuchnia – wskazuje ręką Dirk.

I tu wszystko jest nowe. Nie mówię jednak już niczego na ten temat. Dirk rozpakowuje prezent.

– To wygląda na mięso, Julio.

– Tak, to jest mięso. Konkretnie mówiąc, to pieczeń z łosia. Pomyślałam, że się z tego ucieszysz. Tyle razy mi mówiłeś, że lubisz dziczyznę. Ingela zamarynowała mi tę pieczeń według starego szwedzkiego przepisu i jeżeli chcesz, to mogę ci ją zrobić dzisiaj na obiad. Przywiozłam też zrobioną przeze mnie konfiturę z borówek. Wyjątkowo obrodziły w tym roku. Zrobiłam aż czterdzieści słoików. Będzie pasowała do tej pieczeni.

– A możemy tę pieczeń przygotować jutro? Chciałem zrobić ci niespodziankę i dzisiaj rano przygotowałem Ruladen3. Pomyślałem, że mogłabyś spróbować typowo niemieckiego jedzenia.

– Co to za potrawa? Nie znam jej.

Dirk zdejmuje pokrywkę z garnka stojącego na kuchni. Apetyczny zapach duszonego mięsa drażni przyjemnie nozdrza.

– Zrobiłem trzy wołowe i trzy wieprzowe. Są to duże, cienkie płaty mięsa. Smaruje się je musztardą. Potem kładzie się na nie paski wędzonego boczku i cebulę pokrojoną w piórka, zawija się je i związuje nitką. Później trzeba je dobrze obsmażyć, a potem włożyć do garnka i poddusić z godzinę – mówi z zapałem.

Widzę, że mówienie o gotowaniu sprawia mu przyjemność.

– Chciałem ci zrobić niespodziankę i sam wszystko przygotowałem.

– Cieszę się z tego. Nie wiedziałam, że potrafisz przyrządzać takie pracochłonne potrawy. Wobec tego pieczeń z łosia zrobię jutro albo zamrozimy ją.

– Przygotujemy ją jutro razem. Muszę zobaczyć, jak się ją robi. Nigdy nie jadłem pieczeni z łosia. Kilka lat temu, kiedy byłem w Szwecji, jadłem tylko gulasz z łosia. Chodźmy do pokoju gościnnego. Przygotowałem coś na powitanie. Usiądź wygodnie, a ja zaraz coś przyniosę.

Dirk znika ponownie w kuchni. Wraca po chwili, niosąc tacę z najróżniejszymi koktajlowymi kanapeczkami.

– A zaraz… Zapomniałem wyjąć z lodówki szampana.

Przynosi jednak nie tylko szampana, w drugiej ręce trzyma porcelanową miseczkę.

– To są Krabben4 – mówi, stawiając ją na stole.

Pewnie mam głupią minę i przyglądam się podejrzliwie, bo Dirk uśmiecha się i tłumaczy:

– U nas, na północy Niemiec, to delikatesy. Pomyślałem, że tego nie jadłaś i… będziesz chciała spróbować.

Biorę kilka sztuk na łyżeczkę.

W smaku dobre, przypominają trochę krewetki. Niczego jednak nie mówię. Czuję, że coraz bardziej ogrania mnie zmęczenie. Trudno mi powstrzymać ziewanie. Podchodzę do okna, udając, że ciekawi mnie ogród. Ale najchętniej położyłabym się do łóżka i otuliła ciepłą kołdrą. Wystrzał korka z butelki od szampana uświadamia mi, że będę musiała się go napić. Chociażby po to, żeby nie sprawić Dirkowi przykrości.

– Prost, skol, na zdrowie – mówi Dirk w trzech językach naraz. – Za pomyślność. Za naszą pomyślność, za naszą przyszłość. Napijmy się, Myszko.

Podaje mi kieliszek. Całuje w czoło.

– Szampan jest wyśmienity. Smakuje lepiej od tego, który piliśmy ostatnio w Kopenhadze.

– Tak, to prawda. Tamten był za wytrawny, nawet jak dla mnie.

Wypijam prawie połowę kieliszka. Czuję, że kręci mi się w głowie. Może dlatego, że mało dzisiaj jadłam.

– Julio, spróbuj trochę tych specjałów, które przygotowałem dla ciebie.

– To wszystko tak ładnie wygląda, że szkoda jeść – żartuję.

– Jedz, to ci zmęczenie odejdzie i siły wrócą.

Czuję się, jakbym była u siebie. Nie jestem skrępowana, nie czuję się obco. Sadowię się wygodnie na sofie obok Dirka i mojego dużego misia, podkurczając nogi pod siebie.

– Wszystko jest naprawdę wyśmienite.

Dirk ponownie napełnia kieliszki szampanem. Boże – myślę w duchu – jak wypiję jeszcze jeden kieliszek, to pewnie usnę tu na sofie i będzie obciach. Pamiętaj, Julio, musisz zachowywać się jak dama – przykazuję sobie w myślach.

– Na zdrowie – mówię. – Za miło spędzony czas w twoim kraju.

– Na zdrowie. Zrobię wszystko, abyś dobrze się tu czuła. Moim marzeniem jest, abyś została tu ze mną na zawsze. Jestem pewien, że będzie ci się tu podobać. Gdy się nauczysz niemieckiego, będzie ci łatwiej zintegrować się ze społecznością niemiecką. Poznasz nowych ludzi, kulturę, sztukę.

– Ja też mam swoje marzenia. Chciałabym wreszcie powtórzyć maturę w języku szwedzkim. W szkole dobrze mi idzie. Nawet nauka niemieckiego posuwa się do przodu. Gramatyka jest jednak naprawdę trudna.

– Julio, nawet nie masz pojęcia, ilu Niemców mówi niepoprawnie. Pomyśl, posługujesz się już czterema językami: polskim, szwedzkim, angielskim, a nawet rosyjskim.

– Tak, ale mój rosyjski w tej chwili nie jest najlepszy, od lat go nie używałam.

– To nie takie ważne, bo gdybyś trochę odświeżyła sobie pamięć i zaczęła posługiwać się rosyjskim, wszystko by ci się przypomniało. Jestem o tym przekonany.

– Wiem, wiem, Dirku. Oprócz szkoły mam w planach wydanie zbiorku moich wierszy, a może i dwóch? Wiesz jednak o tym. Dobrze się przecież do tego przygotowałam. Jeszcze parę miesięcy i tłumaczenia z polskiego na szwedzki i ze szwedzkiego na polski będą gotowe.

– Och, Julio, chciałbym ci pomóc w tym wszystkim.

– Nie jest mi potrzebna pomoc. Znam świetnie szwedzki, nie mówiąc już o polskim.

– Tak, ale ja mam znajomości i…

– Nie, Dirku. Nie wydam moich wierszy po znajomości. Jeśli są dobre i przemawiają do odbiorcy, to w porządku. Cieszyłabym się bardzo, gdyby zostały wydane. Zresztą nie mówmy o tym w tej chwili. Naprawdę czuję się już trochę zmęczona.

– Dobrze, kochanie. Zjedzmy coś i połóż się tu, na sofie, albo w swoim pokoju. Sen zapewne dobrze ci zrobi.

Czuję się bardzo zmęczona. Nie tylko nieprzespaną nocą, ale i wrażeniami minionych godzin. Głupio tak pierwszego dnia od razu po prostu usnąć u kogoś na sofie. Dirk, jakby potrafił czytać w moich myślach, mówi:

– Julio, przyniosę poduszkę, tu ci będzie wygodniej. Mała drzemka dobrze ci zrobi. Albo chociaż połóż się i odpocznij.

Po chwili leżę wygodnie na sofie z wielkim pluszowym misiem, siedzącym obok mojej poduszki. Walczę z ogarniającym mnie snem, ale czuję, że powoli daję za wygraną i przenoszę się w inny świat. Świat snów, życzeń i marzeń. Jest pięknie, jasno i przyjemnie. Podoba mi się tu. Obrazy w podświadomości przesuwają się powoli pod zamkniętymi powiekami. Widzę siebie leżącą wygodnie na puchowej chmurce w mojej nowej, różowej piżamie. Mój duży, biały miś z kraciastym krawatem ma twarz Dirka. Pochyla się nade mną, otulając mnie drugą chmurką, która właśnie płynie tuż obok. Czy jestem w niebie? Czy też znalazłam się przypadkowo w jakiejś bajce? Wszystko dzieje się jakby w zwolnionym tempie. Odpływam coraz dalej, czuję się coraz lżejsza, zapadam w przyjemny sen.

1 Lussekatter (szw.) – ciasteczka wypiekane w Szwecji na Dzień Świętej Łucji.

2 Hallo Schatz, meine kleine Geliebte Mäuschen (niem.) – Witaj, skarbie, moja mała, ukochana myszko.

3 Rouladen (niem.) – rolady.

4 Krabben (niem.) – kraby.

Klucz do nieba

Wydanie pierwsze, ISBN: 978-83-8147-052-0

© Joanna Svensson i Wydawnictwo Novae Res 2018

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

Autorka nie bierze odpowiedzialności za zbieżność osób, zdarzeń i miejsc.

REDAKCJA: Magdalena Marciniak

KOREKTA: Dominika Świtkowska

OKŁADKA: Joanna Michniewska

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: Inkpad.pl

WYDAWNICTWO NOVAE RES

ul. Świętojańska 9/4, 81-368 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.