Jej buzia promieniowała pięknym uśmiechem. Z okazji rocznicy ślubu dziś właśnie znajdowała się w odległej krainie, na – jak to określono w nazwie tej eskapady – „baśniowej” wycieczce marzeń. I dostała teraz buziaka, i jeszcze zapakowaną w lśniący papier paczkę, przewiązaną złotą wstążką. Już chciałaby pociągnąć za odstający skrawek złotej materii, lecz pęcherz wysyłał do jej świadomości jednoznaczne sygnały. Aby móc w komforcie cieszyć się chwilą, musiała najpierw szybko udać się do toalety.

Trudno, prezent i jego zawartość muszą poczekać. Przeprosiła i wstała od stołu. Słoneczne okulary przesunęła na czoło, poprawiając włosy spięte w kucyk. Zrobiła to, by lepiej rozejrzeć się za tabliczką informującą o miejscu, do którego chodzi się za potrzebą. Już nieraz miewała złe doświadczenia z tymi przybytkami. Teraz też z niepokojem zastanawiała się, czy wśród zabudowy tego magicznego, zwiedzanego właśnie miejsca dobrze zrozumie przekaz ikonograficznych symboli. Czy je odnajdzie? Czy je właściwie odczyta – ukryte gdzieś wśród zieleni kwiatów kontrastujących z kolorem błękitnego, rozpalonego słońcem nieba i z barwami okolicznej zabudowy?

Często, a właściwie zawsze, ma problem z odróżnieniem polskich piktogramów: koła od trójkąta. „Bo dlaczego właściwie koło jest symbolem damskiej toalety, a nie trójkąt? Kto to wymyślił?” – zastanawiała się. Kiedy to właśnie trójkąt, jej zdaniem, bardziej odpowiada wyglądowi anatomicznemu kobiety, zwłaszcza gdy jest odwrócony szpicem do dołu. Taki trójkąt nawiązuje też do powszechnie stosowanego symbolu spotykanego w drewnianych drzwiach polskich szaletów – serduszka. Serduszka, które może przedstawiać pewne części kobiecego ciała, takie jak wzgórek łonowy, piersi czy pośladki. Te doświadczenia z wchodzeniem w nagłej potrzebie za drzwi, gdzie napotykała panów przy pisuarach, wciąż budzą w niej zażenowanie. Na szczęście wie, że nie tylko ona omyłkowo trafia w sytuacjach z nagłą potrzebą nie do tego sektora. To samo przytrafia się często innym paniom, a także panom, którzy mylą te oznakowania. Niejeden już w ciężkim stresie kajał się, przepraszając, że wtargnął nie do tego pomieszczenia. Niejeden też, wycofując się poza drzwi oznakowane kółeczkiem, nie dość, że wychodził z nieuregulowanym ciśnieniem w pęcherzu, to jeszcze z podbitym okiem. Walniętym pięścią damy, również nierozumiejącej męskiego problemu, czy też jej torebką, która czasem potrafi naprawdę sporo ważyć.

Tak dziwne oznakowania występują też w innych krajach środkowoeuropejskich.

Na przykład w Estonii na drzwiach toalet stosuje się dwa trójkąciki. Z „dziubkiem” w górę i w dół. To dopiero dylemat! W Rosji rozróżnia się kabiny literkami: „M” i „Ż”. Co ciekawe, nie jest to od Muszczyny i Żenszyny, tylko od Madamy i Żentelmeny. Czasem można być zupełnie skołowanym, zwłaszcza że w trakcie poszukiwań odpowiedniego znaczka człowiek myśli nie do końca rozumem, lecz praktycznie pęcherzem.

Tu jednak na szczęście, jak i w większości krajów świata, symbole toalety okazały się dużo bardziej czytelne. Na tabliczkach ze strzałką narysowano postaci pana i pani. Dzięki takim piktogramom dużo łatwiej i bez żenującej konsternacji trafia się w odpowiednie drzwi, mimo że obrazkom towarzyszy napis w nieznanej pisowni. Prócz obco brzmiących napisów na szczęście współcześnie na świecie ogólnie stosuje się już często słowo TOILET. Toilet w każdym z języków świata ma swoje tłumaczenia i synonimy, jednak dzięki pochodzeniu z międzynarodowo rozumianego języka angielskiego jest czytelny dla każdego obywatela Ziemi.

Przypomniała sobie, że termin ten etymologicznie wywodzi się z języka francuskiego. W 1530 r. we francuskim określał pokrowce na ubrania, a w zdrobnieniu toile – tkaniny. Jego sens ewoluował i w 1680 r. oznaczał już „proces ubierania”. W tym kontekście dopiero przejął słowo język angielski, w którym w 1819 r. oznaczało ono już garderobę. W1895 r. termin toilet po raz pierwszy stał się w Ameryce eufemizmem dla hydrauliki porcelanowego osprzętu sanitariatów. Wyrażenia toilet paper – papier toaletowy – użyto po raz pierwszy w 1884 r., zastępując brytyjskie ass-wisp. Określenie toilet training, czyli nocnik, odnotowano zaś dopiero w 1940 r.

Dziś napis „Toilet” mamy prawie na każdej tabliczce, która ułatwia poszukiwania tego przybytku odwiecznej zadumy.

Przypomniała sobie dowcip z serii o blondynkach:

Z pamiętnika blondynki:

„Rozczarowałam się ostatecznie! Otworzyłam drzwi, na których napisano «MĘŻCZYŹNI». A tam? Ubikacja!”.

Kiedy podążała za drogowskazami, przyszły jej na myśl niezbyt miłe wspomnienia z zatrzaskującymi się zamkami kabin, szczególnie wtedy, gdy była sama. W swoim życiu już kilka razy, gdy nie skutkowały wołania o pomoc, musiała ratować się z klaustrofobicznej przestrzeni z sedesem, wspinając się po ścianach i przedostając się górą nad przegrodami do innej kabiny, by móc wyjść. Raz, zatrzaśnięta, usłyszała wchodzącą do toalety panią, a jako że liczyła na jej pomoc, głośno odezwała się zza drzwi. Osoba ta, zamiast jej pomóc i odhaczyć zamek, przestraszyła się i uciekła, zostawiając ją ponownie na łaskę sprawności ekwilibrystyki chodzenia po ścianach. Do tego dochodziła zawsze trwoga o czystość w takich przybytkach, a raczej o to, że częściej jej brak. Nie mówiąc już o tym, że górnych części przegród między klozetami nikt nigdy nie czyści.

Te niezbyt miłe doświadczenia nie zmieniały faktu konieczności korzystania z takich miejsc. Zwłaszcza teraz, gdy się jest daleko poza domem, w odległej, nieznanej i dopiero poznawanej krainie.

Strzałki doprowadziły ją do placu, na którym centralnie, wśród ukwieconej zieleni i błękitu nieba, rysował się złoty pałac. Był prawdziwie królewski. Ściany z zewnętrz pokryto złotymi płytkami. Okna w pięknie złotem zdobionych futrynach, z misterną ornamentyką. Wielospadowy dach z filigranowymi zdobieniami odbijał w swych złotych dachówkach złote promienie słońca. Wszystko lśniło już z daleka.

– Ale gdzie ta toaleta? – pomyślała głośno, przestępując z nogi na nogę. W końcu zanim tu doszła za drogowskazami, pęcherz coraz bardziej dawał o sobie znać. – Być może w tym pałacu ze złota jest jakieś ustronne miejsce? Ale wygląda to raczej jak jakiś kolejny zabytkowy obiekt, w którym się rezyduje, niż miejsce, „gdzie król chodzi piechotą”!

Palące słońce i ilości wypijanej wody powodowały częstszą niż zwykle potrzebę korzystania z toalety. Woda chlupała radośnie w butelce trzymanej w podręcznym plecaku przerzuconym zamiast torebki przez jedno ramię. Plecak zdobiony nadrukiem w kwiatuszki pasował do jej letniej kreacji, sukienki w kwieciste wzorki. Ten chlupot wody wcale jednak nie pomagał w powstrzymaniu się od jak najszybszego odnalezienia toalety.

Drogę do pałacu ukwiecały szpalery wysokich łodyg z cudnie kwitnącymi kielichami czerwonych kann. Najchętniej zaraz by się w nie udała i kucnęła gdzieś wśród tych kwiatków. Przecież była w tej letniej sukience. Jednak miejsce, w którym się znajdowała, nie pozwalało na takie postępowanie. Była to ziemia sacrum. Do tego duża ilość ludzi krążących tu wszędzie i fotografujących każdy kamyczek, raczej do takiego zachowania nie zachęcała. Nie, nie – pomysł był zdecydowanie niewłaściwy – pomyślała.

Jednak same kanny przyciągnęły jej uwagę. Ich płatki uśmiechały się promieniście. Uwielbiała kwiaty. Te tutaj wręcz wołały: „Podejdź do mnie, powąchaj, zobacz, jakim blaskiem iskrzy się promień słońca w mych płatkach”.

Mimo naglącej potrzeby, zwyciężyła chęć spotkania z bajeczną kanną, rosnącą przecież tuż po drodze. Zatrzymała się na chwilę przed kwiatem, przed łąką bajecznie kwitnących pęków. Wielokrotnie w myślach rozmawiała z kwiatami, ale tu – zastanowiła się: „Czy one mnie zrozumieją? Jestem w kraju, którego języka nawet nie znam”. Zasmuciło ją to, tak jakby miała rozmawiać z drugim człowiekiem lub choćby z psem.

Należąca do rodziny pacioreczników, pnąca się wysoko ku słońcu kanna przechyliła się lekko w kierunku jej lśniącego oblicza. Jakby na zadane pytanie odpowiedziała:

– Witaj, miła nieznajoma z dalekiej krainy. – W końcu Polska była teraz bardzo odległa.– Jakże miałabym cię nie rozumieć? – mówiła dalej kanna. – Przecież jestem magicznym kwiatem.

Lekko zdziwiona sytuacją, która nastąpiła, w radości ducha podeszła bliżej. Wydawało się, jakby kanna ją rozumiała.

– Widzę, że jesteś w potrzebie fizjologicznej. Pozwól, że poprowadzę cię do miejsca, którego tak bardzo pragniesz, a z którego zbiory stają się nawozem i pokarmem dla mego kwitnącego piękna.

Ucieszyła się tą propozycją, a jednocześnie zdziwiła drugą częścią wypowiedzi. Głośno powtórzyła:

– Nawozem, pokarmem ?

– Tak – odpowiedziała kanna. – Podążaj ścieżką ukwieconą mymi siostrami, a ja zabawię cię pewnym opowiadaniem.

Historia ustronnych miejsc ma długie korzenie, tak jak cywilizacja ludzka[1]. Najwcześniejsze odkrycia prymitywnych form spłukiwania toalet archeolodzy odkryli w Brytanii u północnych wybrzeży Szkocji. W XXXI w. p.n.e., w czasach neolitycznych w Skara Brae w Orkney stosowano już formy hydraulicznej kanalizacji łączącej miasteczko ze rzeką.

Podobnie w dolinie Indusu, w miejscowościach Harappa i Mohendżo-Daro, 4500 lat temu każdy dom zaopatrzony był w kamienną toaletę spłukiwaną wodą. Nieczystości płynęły kanałem do rzeki. W Chinach archeolodzy natknęli się na urządzenia sanitarne sprzed 3000 lat. W basenie Morza Śródziemnego najwcześniej tym tematem zainteresowali się Egipcjanie i mieszkańcy Krety. Sedesy były kamienne. Egipcjanie uchodzili za fanatyków czystości. Ich toalety jednak rzadko podłączano do kanalizacji, którą mimo to stosowano w publicznych łaźniach. W zależności od liczby mieszkańców, nieczystości odprowadzano do rowów lub dołów asenizacyjnych. W kraju faraonów najczęściej używano krzesła z otworem, pod którym stało gliniane naczynie – pewien rodzaj nocnika, ale o nim potem. Kreteńczycy z Knossos i z Akrotiri usprawnili kamienne konstrukcje, wyposażając je w podnóżek. Ten wynalazek był pomocny, gdyż – jak się okazało – opróżnianie pęcherza z jedną nogą znajdującą się wyżej jest łatwiejsze i szybsze.

„Tak – pomyślała. – Lecz czy rzeczywiście teraz dobrze byłoby przestawiać nogę jedną wyżej, drugą niżej, idąc ukwieconą alejką w kierunku lśniącego złotem pałacu?”. Ten ruch bioder faktycznie nie pomagał, wręcz naglił, by jak najszybciej trafić do upragnionego celu.

Kanna nie odpowiedziała na to w myślach postawione pytanie. Jedynie jakby się uśmiechnęła w swoich purpurowo-złocistych płatkach i kontynuowała. Kiedyś, w krajach starożytnej Grecji i Rzymu, a także w rozwijającej się Europie, nie rozróżniano podziału toalet na męskie i damskie. Ustępy były ogólnodostępne. Panie i panowie chodzili tam razem. Załatwianie potrzeb fizjologicznych nie było też niczym wstydliwym. Klozety robiono z marmuru, układając kamienie jeden na drugim w taki sposób, by tworzyły siedzące miejsca do grupowych spotkań. W kamieniu wykuwano sedesy dwuotworowe. Jeden otwór taki, jak dziś to rozumiemy, od góry do nasiadania, a drugi łączący się przekuciem z tamtym, w kamieniu podstawy. Dla fekaliów pod sedesami znajdował się kanał, którym odprowadzano je poza obszar miasta. Przed sedesami, po wewnętrznej stronie toalety, był zaś drugi rynsztok, który odprowadzał wodę zużytą do umycia rąk, czy też mocz.

Przykłady takich ubikacji zachowały się w wielu ruinach miast starożytnej Grecji, na przykład w Efezie. W niektórych toaletach zdarzało się nawet kilkudziesiąt miejsc obok siebie. Taki charakter zbiorczego korzystania z toalet do dziś funkcjonuje w wielu krajach Azji, między innymi w Rosji czy w Chinach.

[1] Historyczny wywód kanny uporządkowano w chronologicznym układzie na podstawie fragmentów wypowiedzi lokalnych przewodników po zwiedzanych miejscach, oraz z cytowanej fragmentarycznie literatury tematycznej na podstawie: Dominique Laporte, History of Shit, London 1978, a także z zasobów internetowych.

REDAKCJA: Katarzyna Rafałko

KOREKTA: Wioletta Cyrulik

OKŁADKA: Krystian Żelazo

ILUSTRACJE: Rafał Werszler

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: InkPad.pl

© Rafał Werszler i Novae Res s.c. 2015

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-7942-712-3

NOVAE RES – WYDAWNICTWO INNOWACYJNE

al. Zwycięstwa 96/98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem

Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.