(...) to tylko wątek o księżach i parafiankach snuty
w cieniu starej katedry na portugalskiej prowincji (…)

Eça de Queirós

Zbrodnia księdza Amaro

Z portugalskiego przełożyła

Dorota Górniak

ordeno

Dariusz Lewandowski

Tytuł oryginału

O Crime do Padre Amaro

Redakcja

Maja Górniak

Copyright © for the Polish translation by Dorota Górniak, 2010

Copyright © for the Polish edition by ordeno Dariusz Lewandowski, 2012

Skład i łamanie

Adam Bartoszewski

Projekt okładki

gania

ISBN 978-83-930758-3-6

Od Wydawcy

José Maria de Eça de Queirós, jeden z najwybitniejszych pisarzy portugalskich, urodził się w 1845 r. w Póvoa de Varzim, na północy Portugalii. Zaskakujące są pierwsze fakty z jego biografii - zgodnie z zapisem w świadectwie chrztu urodził się jako syn naturalny José Marii d’Almeida de Teixeira de Queirós i „matki nieznanej”. Tą nieznaną damą była 19-letnia Carolina Augusta Pereira de Eça, której matka prawdopodobnie nie chciała się zgodzić na małżeństwo córki z ojcem przyszłego pisarza. Przez cztery lata Eça de Queirós mieszkał w domu swojej mamki. W 1849 r., po śmierci matki pani Caroliny, rodzice pobrali się, ale chłopiec zamiast z rodzicami zamieszkał z babką ze strony ojca. Po jej śmierci w 1855 r. został oddany do szkoły z internatem w Porto. Ojciec, wysoki urzędnik państwowy, w obawie przed skandalem godził się, by jego pierworodny żył z dala od rodziców i trójki legalnego rodzeństwa.

W wieku 16 lat Eça de Queirós zapisał się na Wydział Prawa Uniwersytetu w Coimbrze. To najstarszy, założony w 1290 r., i do dziś jeden z największych uniwersytetów w Portugalii. Okres studiów pisarza to czas wielkich przemian ekonomicznych i społecznych.
W 1856 r. uruchomiono pierwszy odcinek kolei żelaznej, która, jak pisze Eça de Quierós „(…) otworzyła Półwysep na świat. Codziennie wyruszały z Francji, z Niemiec całe potoki nowych idei, systemów, wartości estetycznych, uczuć, humanistycznych myśli… Każdy poranek niósł nowe odkrycie. Michelet, Hegel, Proudhon, Hugo, Balzak, Goethe, Heine, Poe, Darwin (…) Te wszystkie cuda spadały jak kawałki drewna na ognisko, wzniecając ogromny słup iskier i dymu. Jednocześnie docierały poprzez zacofane Pireneje wielkie uniesienia Europy, które natychmiast przyjmowaliśmy jako nasze własne: kult Garibaldiego i wyzwolonych Włoch, głębokie współczucie dla pokrojonej Polski, miłość do Irlandii, celtyckiego szmaragdu, deptanego przez Saksonów! (…)” Taka atmosfera kształtowała przyszłego pisarza, humanistę, realistę i naturalistę, który czynnie uczestniczył w życiu literackim i społecznym uczelni.

Po ukończeniu studiów Eça de Queirós zajął się działalnością publicystyczną, którą kontynuował przez całe życie, współpracując okazjonalnie z portugalskimi i brazylijskimi pismami. Był znakomitym kronikarzem, świetnym obserwatorem życia politycznego, społecznego i kulturalnego całego świata, które poznał podczas licznych podróży (Bliski Wschód, Ameryka Północna i Środkowa) oraz pracy w służbie dyplomatycznej – był konsulem na Kubie, a potem w Anglii i we Francji. Najpłodniejszy okres w karierze literackiej Esy de Queirós to lata 1873 — 1878 spędzone w Bristolu i Newcastle — pracował wtedy nad projektem obszernej kroniki obyczajowej pt.: Sceny Portugalskie (Cenas Portuguesas), w których, zainspirowany Komedią ludzką Balzaka, planował odmalować panoramę XIX-wiecznego społeczeństwa portugalskiego. Nie zrealizował tego projektu do końca, ale powstały m. in. powieści: Zbrodnia księdza Amaro (O Crime do Padre Amaro), Kuzyn Bazyli (O Primo Basílio), Ród Maia (Os Maias) stanowiące portrety różnych klas społecznych: duchowieństwa, mieszczaństwa i arystokracji w okresie monarchii konstytucyjnej.

Ożenił się późno, w wieku 40 lat. Długo szukał swojego ideału, „kobiety spokojnej, inteligentnej, z majątkiem (niewielkim), o silnym charakterze ukrytym pod łagodną osobowością” jak pisał do przyjaciela. Jego wcześniejsze doświadczenia nie były szczęśliwe — raz związał się „z bezwstydnicą, która komplikowała mi życie”, innym razem „z dewotką, która, zdawało się, że prowadzi mnie do szczęścia, a tymczasem ciągnęła po prostu na mszę!” Ślub z 29-letnią Marią Emílią de Castro Pamplona, siostrą hrabiego de Resende, przyjaciela z lat szkolnych, odbył się w Porto, 10 lutego 1886 r., w kaplicy rezydencji rodziny narzeczonej. Dopiero wtedy, podczas przygotowań do ślubu i związanymi z tym formalnościami, rodzice Esy zostali zmuszeni do oficjalnego uznania syna.

W 1888 r. został mianowany konsulem we Francji. Był to okres jego ożywionej działalności publicystycznej — założył i wydawał pismo Revista de Portugal, uznawane za jedno z najlepszych portugalskich pism tamtej epoki. Jak zwykle mocno zaangażowany
w życie społeczne i polityczne przyłączył do grona intelektualistów (m.in. Emila Zoli, Marii Curie-Skłodowskiej), wypowiadających się przeciw wyrokowi w słynnej aferze politycznej, tzw. sprawie Dreyfusa. Wraz z żoną i czwórką dzieci mieszkał w Neuilly pod Paryżem aż do śmierci w 1900 r.

Zbrodnia księdza Amaro została po raz pierwszy opublikowana
w 1875 r. w odcinkach na łamach pisma Revista Ocidental – bez zgody autora. „Proszę natychmiast zawiesić wydawanie powieści. (…) Nie zgadzam się na publikację bez dokonania korekty” telegrafował do wydawcy pisma. Powieść liczyła wtedy 136 stron i Eça nazwał ją „brudnopisem”. Druga, 362-stronicowa wersja, ukazała się w 1876 r. a jej wydanie sfinansował ojciec pisarza. I ta wersja nie okazała się ostateczną. Eça de Queirós, znany z tego, że nieustannie poprawiał swoje teksty, zaczął ponownie pracę nad Zbrodnią księdza Amaro. Po raz trzeci powieść wydano
w 1880 r. — miała 674 strony i podtytuł: „Sceny z życia religijnego.” Wersja, którą przedstawiamy Czytelnikowi jest właśnie tą ostatnią, różniącą się od poprzednich bardziej antyklerykalnym stanowiskiem pisarza, ostrzejszą krytyką społeczną oraz wzbogaceniem i pogłębieniem psychologicznym postaci. Zbrodnia księdza Amaro, uznawana za pierwszą portugalską powieść realistyczną, jest jednym z najczęściej tłumaczonych dzieł pisarza, wydawanych wielokrotnie w Europie, Ameryce a nawet w Japonii.

Eça de Queirós słynie z oryginalności swojego stylu — stosował swoistą interpunkcję i niekonwencjonalne zasady gramatyczne. W mistrzowski sposób posługiwał się humorem i ironią, bardzo często wykorzystywał karykaturę jako sposób rysowania postaci. Nie bał się trudnych, szokujących, tematów — miłości kazirodczej, afer gospodarczych i politycznych, hipokryzji i władzy Kościoła. Jego prozę, po prawie 150 latach, wciąż świetnie się czyta…

I

W niedzielę wielkanocną rozeszła się po Leirii* wiadomość, że proboszcz katedralnego kościoła, José Miguéis, zmarł nad ranem na apopleksję. Proboszcz, gruby i czerwony na twarzy, uchodził wśród kleru diecezji za „obżartucha nad obżartuchami”. Niesłychane historie opowiadano o jego żarłoczności. Aptekarz Carlos, który proboszcza nie znosił, mawiał zwykle, gdy widział go wychodzącego po sjeście, objedzonego, z przekrwioną twarzą:

— Oho! Boa-dusiciel idzie trawić. Któregoś dnia pęknie!

Rzeczywiście, pękł po obfitej, rybnej kolacji, gdy naprzeciwko, u mecenasa Godinho, obchodzono urodziny gospodarza i hałaśliwie tańczono polkę. Nikt go nie opłakiwał i niewiele osób poszło na jego pogrzeb. Na ogół go nie szanowano. Był wieśniakiem; miał ruchy i pięści jak od łopaty, ochrypły głos, włosy w uszach i do tego wyrażał się prostacko.

Wierne za nim nie przepadały; odbijało mu się w konfesjonale; a ponieważ zawsze żył w wiejskich parafiach, nie rozumiał pewnych wzruszeń wyrafinowanej pobożności; dlatego już na początku stracił prawie wszystkie penitentki, które przeszły do miłego księdza Gusmão, tak elokwentnego i gładkiego w obejściu!

Kiedy wierne mu dewotki opowiadały o swoich wyrzutach sumienia i widzeniach, José Miguéis strofował je, burcząc:

— Co za brednie, kochana! Proś Boga o rozum! O więcej rozumu w makówce!

Najbardziej irytowała go przesada w zachowywaniu postów.

— Najedz się i napij! — miał zwyczaj krzyczeć. — Najedz się i napij, kobieto!

Był miguelistą** i partie liberalne, ich poglądy i gazety doprowadzały go do irracjonalnej złości:

— Pałą ich! Pałą! — wołał, wymachując swym wielkim, czerwonym parasolem.

W ostatnich latach najczęściej przesiadywał w domu, samotny, tylko ze starą gospodynią i psem, Joli. Jedynym jego przyjacielem był prałat Valadares, zarządzający diecezją pod nieobecność biskupa, Dom Joaquima, który od dwóch lat rozczulał się nad swoim reumatyzmem w majątku w Górnym Minho***. Proboszcz odnosił się z wielkim szacunkiem do prałata, człowieka zasuszonego, z dużym nosem, oczach krótkowidza, wielbiciela Owidiusza, który zawsze mówił z grymasem niezadowolenia na ustach i używał wielu mitologicznych aluzji.

Prałat go szanował. Mówił o nim „Brat Herkules”.

— Herkules, bo silny — wyjaśniał z uśmiechem — brat, bo jest łakomy jak mnich.

W czasie pogrzebu osobiście pokropił mu grób; ponieważ miał zwyczaj częstować go codziennie tabaką ze swojej złotej tabakierki, powiedział więc cichutko do pozostałych kanoników, rzucając na trumnę, zgodnie ze zwyczajem, pierwszą grudkę ziemi:

— To ostatnia szczypta tabaki, jaką mu ofiaruję!

Cała kapituła zaśmiewała się z tego żartu księdza prałata; kanonik Campos powtórzył go wieczorem przy herbacie w domu posła Novaisa; żart przyjęto wybuchami śmiechu, wszyscy wychwalali zalety prałata i z szacunkiem stwierdzono, że „jego ekscelencja jest bardzo dowcipny!”

W kilka dni po pogrzebie pojawił się na rynku pies proboszcza, Joli. Gospodynię z gorączką przewieziono do szpitala; dom został zamknięty; pies, opuszczony, włóczył się od drzwi do drzwi, skomląc z głodu. Był to mały kundelek, nieprawdopodobnie gruby, nawet trochę podobny do proboszcza. Przyzwyczajony do sutanny, potrzebujący pana, gdy ujrzał jakiegoś księdza, natychmiast ruszał za nim, popiskując z cicha. Ale żaden nie chciał nieszczęsnego Joli; odganiali go czubkiem parasola; pies, odpędzany jak natręt, przez całe noce wył po ulicach. Pewnego ranka znaleziono go martwego pod szpitalem Misericórdia; zabrał go stamtąd wóz ze śmieciami i ponieważ nikt już więcej nie widział psa na rynku, proboszcz José Miguéis został całkowicie zapomniany.

W dwa miesiące później dowiedziano się w Leirii, że mianowano nowego proboszcza. Mówiono, że to człowiek bardzo młody, który niedawno opuścił seminarium. Nazywał się Amaro Vieira. Wybór jego przypisywano wpływom politycznym i opozycyjna gazeta wychodząca w Leirii, Voz do Distrito****, mówiła z goryczą, cytując Golgota, o „protekcjonalizmie dworu i reakcjonizmie kleru”. Niektórzy księża oburzyli się na ten artykuł; z niechęcią rozmawiano o nim w obecności prałata.

— No, protekcja to tam była na pewno, i że człowiek ma swoich opiekunów, to oczywiste — mówił prałat. — Pisał do mnie Brito Correia, który był w tym czasie ministrem sprawiedliwości, i to potwierdził. W liście napisał mi też, że proboszcz to przystojny, młody mężczyzna. W ten sposób — dodał, uśmiechając się z satysfakcją — po bracie Herkulesie może będziemy mieli brata Apollina.

W Leirii tylko jeden człowiek znał nowego proboszcza: był to kanonik Dias, który w pierwszych latach seminarium uczył go etyki. Za jego czasów, mówił kanonik, proboszcz był chłopcem słabowitym, nieśmiałym, obsypanym pryszczami.

— Wydaje mi się, że go widzę: w wyświechtanej sutannie, blady, jakby miał robaki… Poza tym, dobry chłopak! I sprytny…

Kanonik Dias był bardzo dobrze znany w Leirii. Przytył ostatnio; sterczący brzuch wypełniał mu sutannę; jego szpakowata główka, wory pod oczami i nabrzmiałe wargi przywodziły na myśl dawne anegdoty o rozpustnych zakonnikach łakomczuchach.

Wuj Patrício, straganiarz, zagorzały liberał, który przechodząc obok księży, warczał jak stary pies na łańcuchu, mówił czasem, widząc go, jak idzie przez rynek, ciężki, objedzony, podpierając się parasolem:

— A to grubas! Wygląda jak król JoãoVI!

Kanonik mieszkał tylko ze starszą siostrą, panią Josefą Dias, i jedną służącą, również dobrze znaną w Leirii; zawsze widać ją było na ulicy, owiniętą czarnym, farbowanym szalem, ciężko powłóczącą trepami. Kanonik Dias uchodził za bogatego; miał w pobliżu Leirii posiadłości oddane w dzierżawę, wydawał kolacje, na których podawano indyka; słynne było jego wino duque z roku 1815. Ale najbardziej znamiennym faktem w jego życiu, faktem komentowanym i oplotkowanym, była jego długoletnia przyjaźń z panią Augustą Caminhą, nazywaną „Świętą Joaneirą”, gdyż pochodziła z miejscowości São João da Foz*****. Joaneira mieszkała na ulicy Misericórdia i wynajmowała pokoje. Miała córkę, Amélię, dziewczynę dwudziestotrzyletnią, ładną, dorodną, bardzo atrakcyjną.

Kanonik Dias był ogromnie zadowolony z powodu nominacji Amara Vieiry. W aptece Carlosa, na rynku, w zakrystii katedry, opowiadał o jego pilności w seminarium, o powściągliwości, posłuszeństwie: chwalił nawet jego głos: „Taki tembr głosu to prawdziwy dar!”.

— Na kazania Wielkiego Tygodnia, żeby trochę wzruszyć wiernych, jak znalazł!

Przepowiadał mu z patosem pomyślną przyszłość, pewnie kanonikat, a może świetność jakiegoś biskupstwa!

I wreszcie, pewnego dnia, z zadowoleniem pokazał koadiutorowi katedry, człowieczkowi milczącemu i służalczemu, list, który przyszedł z Lizbony od Amara Vieiry.

Było sierpniowe popołudnie i spacerowali obaj w okolicy mostu Ponte Nova. Budowano wtedy drogę do Figueiry: stary, drewniany most na rzece Lis został zburzony, przechodziło się już nowym mostem, bardzo zachwalanym, z dwoma szerokimi kamiennymi łukami, mocnymi i przysadzistymi. Dalej prace zostały wstrzymane z powodu spraw wywłaszczeniowych; widać było błotnistą drogę gminy Marrazes, którą nowa szosa miała zastąpić; warstwy żwiru pokrywały ziemię; grube kamienne walce, które ubijają i wyrównują tłuczeń, zagłębiały się w czarną i wilgotną po deszczu ziemię.

Wokół mostu rozciąga się rozległy i spokojny krajobraz. Od strony skąd płynie rzeka, są niskie wzgórza o zaokrąglonych kształtach, pokryte ciemnozieloną gęstwiną młodych sosen; poniżej, pośród gęsto rosnących drzew, stoją domy, które tym melancholijnym miejscom nadają cech bardziej żywych i ludzkich przez swoje wesołe, pobielone ściany lśniące w słońcu, niebieskie dymy z kominów, które popołudniami unoszą się w powietrzu zawsze przejrzystym i pełnym światła. Od strony morza, gdzie rzeka rozlewa się szeroko między dwoma rzędami bladych topoli, rozciąga się równina Leirii, jasna, rozległa, żyzna, obfitująca w wodę. Z mostu niewiele widać miasta; zaledwie róg ciężkiej, kamiennej bryły jezuickiej katedry, narożnik muru cmentarza osłonięty pomurnikiem oraz ostre i czarne czubki cyprysów; pozostała część ukryta jest za potężnym wzgórzem porośniętym dziką roślinnością, z widocznymi ruinami zamku, zniszczałymi i monumentalnymi; o zmierzchu krążą wokół nich, zataczając po niebie szerokie koła, stada nietoperzy.

Tuż przy moście jest promenada schodząca ku alei, która ciągnie się kawałeczek brzegiem rzeki. To zaciszne miejsce, osłonięte wiekowymi drzewami nazywane jest Starą Aleją. I tu, spacerując z koadiutorem, kanonik radził się ściszonym głosem, w sprawie listu Amara Vieira i „Pomysłu, który mu przyszedł do głowy i wydawał się doskonały! Doskonały!” Amaro prosił go o jak najszybsze znalezienie mieszkania, taniego, dobrze położonego, jeśli to możliwe, umeblowanego, najlepiej dwu pokoi w porządnym domu. „Ksiądz profesor rozumie — pisał Amaro — właśnie to by mi najbardziej odpowiadało. Oczywiście, nie potrzebuję luksusów: sypialnia i salonik byłyby wystarczające. Ważne jest, by dom był szanowany, spokojny, położony w centrum, i żeby właścicielka miała miłe usposobienie i nie żądała ceny jak za złoto. Polegam całkowicie na rozwadze i możliwościach księdza i proszę wierzyć, że te przysługi nie trafią na niewdzięczny teren. Najważniejsze, żeby właścicielka była osobą zgodną i miłą.”

— Mój pomysł, przyjacielu Mendesie, jest taki: ulokować go w domu Joaneiry! — podsumował kanonik bardzo zadowolony. — Świetny pomysł, prawda?

— Znakomity pomysł! — powiedział koadiutor swym służalczym głosem.

— Joaneira ma na dole sypialnię, obok salonik i drugi pokój, który może służyć za gabinecik. Ma dobre meble, dobrą pościel.

— Wspaniałą pościel — powiedział koadiutor z szacunkiem.

Kanonik mówił dalej:

— To piękny interes dla Joaneiry, dając pokoje, pościel, jedzenie i służącą może wziąć śmiało sześć tostões****** dziennie. A poza tym, zawsze to proboszcz w domu.

— No tak, tylko, że jest Amélia… — rozważał nieśmiało koadiutor. — Ludzie mogą komentować. Dziewczyna młoda… Wiadomo, że proboszcz też młody… Wasza wielebność wie, co to są ludzkie języki.

Kanonik przystanął.

— Eh, brednie! A czy ksiądz Joaquim nie mieszka pod jednym dachem z wychowanicą swojej matki? A kanonik Pedroso nie mieszka ze szwagierką i siostrą szwagierki, dziewiętnastoletnią dziewczyną? Też coś!

— Chciałem tylko powiedzieć … — łagodził koadiutor.

— Nie, nie widzę w tym nic złego. Pani Joaneira wynajmuje swoje pokoje, to tak, jakby miała pensjonat… Czy sekretarz generalny nie mieszkał u niej przez kilka miesięcy?

— Ale duchowny… — powątpiewał koadiutor.

— Tym większa pewność, drogi Mendesie, tym większa pewność! — wykrzyknął kanonik. I zatrzymał się, dodając poufnie: — A poza tym, mnie by to bardzo odpowiadało, Mendesie! Odpowiadałoby mi to, przyjacielu!

Przez chwilę panowała cisza. Koadiutor odezwał się ściszając głos:

— Tak, wasza wielebność robi dużo dobrego dla pani Joaneiry.

— Robię, co mogę, mój drogi przyjacielu, robię, co mogę — rzekł kanonik.

I dodał czułym tonem, uśmiechając się po ojcowsku:

— Warta jest tego, oj warta! Jaka ona dobra, mój przyjacielu! — Przystanął, przewracając oczami. — Wyobraź sobie, że jeśli któregoś ranka nie odwiedzę jej punktualnie o dziewiątej, chodzi cały dzień niespokojna! „Kobieto — mówię — martwi się pani bez powodu”. Ale co to pomaga! A jak dostałem kolki zeszłego roku! Schudła, panie Mendesie! No i zawsze jakiś prezent… Teraz, przy świniobiciu, najlepsze części są dla „świętego księdza”, wie pan? Tak mnie nazywa.

Mówił z błyszczącymi oczami, rozanielony.

— Eh , Mendesie! — dokończył — to wspaniała kobieta!

— I ładna kobieta — powiedział koadiutor z szacunkiem.

— Otóż to! — wykrzyknął kanonik, zatrzymując się znowu. — Otóż to! Doskonale się trzyma! I popatrz, przecież to już nie panienka! A nie ma ani jednego siwego włosa! Ani jednego! A jaki kolor skóry! — I dodał, ciszej, rozmarzony — A to tutaj, oh! Mendesie, a to tutaj! — Wskazywał na szyję, poniżej brody, gładząc ją powoli swoją pulchną ręką. — Co za doskonałość! Poza tym, kobieta czyściutka, bardzo porządna! A jakie mi daje prezenciki… Nie ma dnia, żeby mi czegoś nie przesłała! A to spodeczek galaretki, to talerzyk arroz doce*******, to morcela de Arouca********! Wczoraj przesłała mi jabłecznik. Trzeba go było widzieć! Jabłka były jak krem! Nawet moja siostra Josefa powiedziała: „Są tak dobre, jakby były gotowane w wodzie święconej”. — I kładąc dłoń na piersi, dodał: — To są rzeczy, które poruszają człowieka aż do głębi, panie Mendesie! Powiem szczerze, nie ma drugiej takiej!

Koadiutor słuchał w zazdrosnym milczeniu.

— Ja dobrze wiem — powiedział kanonik, znów przystając i dobierając powoli słowa — ja dobrze wiem, że tu ludzie gadają… Ale to jest wielkie oszczerstwo! Rzecz w tym, że lubię tę rodzinę. Lubiłem jeszcze za życia męża Joaneiry. Pan o tym dobrze wie, panie Mendesie.

Koadiutor potwierdził gestem.

— Joaneira to uczciwa kobieta! Uczciwa kobieta, panie Mendesie! — wołał kanonik, mocno uderzając o ziemię końcem parasola.

— Języki ludzkie są jadowite, księże kanoniku — odrzekł koadiutor frasobliwie. A po chwili milczenia dodał cicho: — Ale waszą wielebność zapewne drogo to kosztuje…

— Otóż właśnie, mój przyjacielu! Wyobraź sobie, że od czasu wyjazdu sekretarza generalnego biedna kobieta ma puste pokoje: to ja dokładam do gospodarstwa, panie Mendesie!

— Przecież ona ma kawałek ziemi — zauważył koadiutor.

— Kawalątek ziemi, drogi panie, kawalątek ziemi! A tu podatki, dniówki… Dlatego też mówię, proboszcz to kopalnia. Sześć tostões, które jej zapłaci, to, co ja dołożę, to, co sama zarobi ze sprzedaży warzyw, wystarczy, aby jako tako żyć. A dla mnie to duża ulga, panie Mendesie.

— Duża ulga, księże kanoniku! — powtórzył koadiutor.

Umilkli. Kończyło się pogodne popołudnie; bezchmurne niebo miało kolor bladego błękitu; powietrze było nieruchome. O tej porze roku poziom rzeki był bardzo niski; błyszczały suche łachy piasku; płytka woda lekko falowała, marszcząc się na gładkich kamieniach. Na błotnistej drodze, biegnącej wzdłuż zarośli po drugiej stronie rzeki, naprzeciw alei, ukazały się dwie krowy poganiane przez dziewczynę; weszły powoli do wody i, wyciągając otarte przez jarzmo szyje, piły powoli, w ciszy; co jakiś czas podnosiły poczciwe łby i rozglądały się dookoła z biernym spokojem sytego stworzenia; błyszczące w świetle nitki zaślinionej wody zwisały im z pysków. W miarę jak słońce chyliło się ku zachodowi, woda traciła lustrzany blask; kładły się na niej cienie kamiennych łuków mostu. Od strony wzgórz unosiła się szara mgiełka. Krwistoczerwone i pomarańczowe chmury zapowiadające upał tworzyły, od strony morza, wspaniałą scenerię.

— Piękne popołudnie! — rzekł koadiutor.

Kanonik ziewnął, zasłaniając usta znakiem krzyża.

— No i przychodzimy na nieszpory, co?

Kiedy, po chwili, wchodzili po schodach katedry, kanonik stanął, zwracając się do koadiutora:

— A więc postanowione, przyjacielu Mendesie, ulokuję Amara w domu Joaneiry! To będzie korzyść dla wszystkich.

— Wielka korzyść — przytaknął z szacunkiem zakrystian. — Wielka korzyść!

I przeżegnawszy się, weszli do kościoła.

*Leiria – miasto w centralnej Portugalii, położone nad rzeką Lis, kilkanaście kilometrów od wybrzeża Atlantyku; stolica dystryktu Leiria.

** miguelista – zwolennik ruchu społecznego, dążącego do przywrócenia monarchii absolutnej króla Miguela I (1802 – 1866) i jego potomków.

***Minho – północno-zachodni region Portugalii z charakterystyczną, wiejską zabudową z granitu.

****Voz do Distrito (port.) – Głos Dystryktu.

*****São João da Foz (port.) – Św. Jan z Foz.

******tostão (l.m. tostões) – drobna srebrna moneta o wartości 100, 200, 500 réis (l.p. real, l.m. réis – dawna jednostka monetarna Portugalii i Brazylii).

*******arroz doce – popularny deser z ryżu na słodko z żółtkami.

******** morcela de Arouca – oryginalny deser portugalski w postaci kiełbasek; masą składającą się głównie z mielonych migdałów i cukru napełnia się jelita wieprzowe, następnie parzy a potem suszy; podaje się je np. smażone na maśle.

II

Tydzień później dowiedziano się, że nowy proboszcz ma przyjechać z Chão de Maçãs dyliżansem, który przywozi popołudniową pocztę; i już od szóstej kanonik Dias i koadiutor Mendes przechadzali się po rynku, czekając na Amara.

Był koniec sierpnia. W długiej, wybrukowanej alei, biegnącej wzdłuż rzeki, miedzy dwoma rzędami starych topoli, prześwitywały jasne suknie spacerujących pań. Od strony Łuku ciągnął się szereg ubogich chałup; na progach przędły staruszki; brudne dzieci bawiły się w ziemi, pokazując swe ogromne, nagie brzuchy; żarłoczne kury dziobały walające się dookoła śmieci. Wokół studni panował gwar; słychać było przesuwanie dzbanów po kamieniach; kłóciły się służące, do których zalecali się żołnierze w brudnych mundurach i w wielkich, koślawych butach; kołysząc biodrami, szły parami dziewczyny, niosąc na głowie pękate, gliniane dzbany; dwaj znudzeni oficerowie, w rozpiętych na brzuchu mundurach, rozmawiali, czekając, ciekawi, „kto to przyjedzie”. Dyliżans spóźniał się. Kiedy zapadł zmierzch, w niszy świętego, na szczycie Łuku, zajaśniała lampka; i naprzeciwko, jedno po drugim, rozbłyskały ponurym światłem okna szpitala.

Noc już zapadła, gdy dyliżans z zapalonymi latarniami wjechał na most; chude, siwe konie biegły zmęczonym kłusem. Dyliżans zatrzymał się przy studni, pod gospodą Cruza; pomocnik Wuja Patrí- cia natychmiast ruszył biegiem na rynek z plikiem Diário Popular; Wuj Baptista, właściciel, z czarną fajką w kąciku ust, klnąc pod nosem, wyprzęgał konie; mężczyzna, który jechał na siedzeniu obok woźnicy, w kapeluszu i długim płaszczu duchownego, zszedł ostrożnie, trzymając się żelaznych poręczy siedzenia, tupnął, by rozruszać zdrętwiałe nogi, i rozejrzał się wokoło.

— Amaro! — krzyknął kanonik Dias, podchodząc. — Jak się masz łobuziaku?

— Ksiądz profesor! — powiedział tamten z radością. I uściskali się, podczas gdy koadiutor stał, nisko pochylony, z beretem w ręku.

W chwilę później klienci w sklepach ujrzeli idącego przez rynek, między powolnym korpulentnym kanonikiem Diasem i chudą postacią koadiutora, lekko pochylonego człowieka w księżowskim płaszczu. Wiedziano już, że to nowy proboszcz; w aptece skomentowano od razu „że to przystojny mężczyzna”. Przodem szedł João Bicha, niosąc kufer i płócienną torbę, a ponieważ o tej porze był już podpity, mruczał pod nosem Chwalmy Pana.

Dochodziła dziewiąta, zapadała noc. Wokół rynku domy pogrążone już były we śnie; ze sklepów pod arkadami sączyło się smutne światło naftowych lamp, wewnątrz majaczyły senne postacie gawędzących przy ladzie klientów. Ulice, które zbiegały się na rynku, kręte, ponure, z jedną, zamierającą latarnią, robiły wrażenie niezamieszkałych. I, wśród ciszy, dzwon katedry ogłaszał powoli koniec dnia.

Kanonik Dias opowiadał powoli proboszczowi „co mu załatwił”. Nie szukał dla niego samodzielnego mieszkania; trzeba byłoby kupić meble, znaleźć służącą: niezliczone wydatki! Uważał więc, że lepiej wynająć pokój w porządnym, przytulnym domu; w tej sytuacji — i jest tu nasz przyjaciel koadiutor, który może to potwierdzić — nie ma nic lepszego od domu Joaneiry. Przewiewny, idealnie utrzymany, z kuchni nie przechodzą żadne zapachy; mieszkał tam sekretarz generalny, a przedtem inspektor szkolny; a pani Joaneira — przyjaciel Mendes zna ją dobrze — to kobieta bogobojna, skrupulatna, gospodarna i bardzo ugodowa.

— Będziesz się tam czuł jak u siebie w domu! Dostaniesz dwudaniowy obiad, kawę…

— Dobrze, a jaka cena, księże profesorze — spytał proboszcz.

— Sześć tostões. Do diabła, to za darmo! Masz sypialnię, masz salonik…

— Wspaniały salonik — dodał z szacunkiem koadiutor.

— A czy daleko od katedry? — spytał Amaro.

— Dwa kroki. Można odprawiać mszę w rannych pantoflach. W domu jest dziewczyna — ciągnął swoim powolnym głosem kanonik — to córka pani Joaneiry. Dziewczyna dwudziestotrzyletnia. Ładna. Ma swoje humory, ale z natury dobra… Oto twoja ulica.

Była wąska, z niskimi, ubogimi domami, przytłoczonymi wysokimi murami starego szpitala; w głębi ponuro świeciła latarnia.

— A oto twoje apartamenty! — rzekł kanonik, uderzając kołatką w wąskie drzwi.

Na pierwszym piętrze sterczały dwa żelazne, staroświeckie balkony; w rogach, w drewnianych skrzynkach, rosły kuliste krzewy rozmarynu; malutkie górne okna miały parapety; ściana, przez swoje nieregularności, przypominała zgniecioną puszkę.

Joaneira czekała u szczytu schodów; służąca, wychudzona i piegowata, trzymała naftową lampę; oświetlona postać Joaneiry rysowała się wyraźnie na tle bielonej ściany. Była tęga, wysoka, o bardzo jasnej karnacji; wyglądała na osobę o łagodnym usposobieniu. Wokół jej czarnych oczu skóra była już pomarszczona; włosy zaczesane do tyłu, z czerwoną ozdobą, były przerzedzone po bokach nad czołem i na początku przedziałka; ale ramiona miała pulchne, biust obfity, ubranie schludne.

— Ma pani tu swego gościa — oznajmił kanonik, wchodząc.

— To wielki zaszczyt przyjmować księdza proboszcza! Wielki zaszczyt! Zapewne jest ksiądz zmęczony. Oczywiście! Tędy, jeśli łaska. Proszę uważać na schodek!

Wprowadziła go do małego saloniku pomalowanego na żółto, z obszerną, wyplataną kanapą opartą o ścianę; naprzeciwko stał stół wyłożony zielonym suknem.

— To salonik księdza proboszcza — powiedziała Joaneira. — Można kogoś przyjąć, wypocząć… A tu — dodała, otwierając drzwi — sypialnia. Ma ksiądz swoją komodę, szafę… — Otworzyła szuflady, zachwalała łóżko, klepiąc dłonią elastyczny materac. — Dzwonek na służącą, kiedy tylko ksiądz zechce… Kluczyki od komody są tutaj… Może ksiądz lubi wyższą poduszeczkę? Jest tylko jeden koc, ale jeśli potrzeba…

— Jest dobrze, wszystko jest bardzo dobrze, droga pani — rzekł proboszcz swoim miękkim i niskim głosem.

— Proszę się nie krępować! Co tylko mamy, z największa chęcią…

— Kobieto! — przerwał jowialnie kanonik. — Teraz to on chce zjeść kolację!

— Kolacyjka też już gotowa. Od szóstej czekam z rosołem…

I wyszła, aby ponaglić służącą; w głębi schodów rozległ się jej głos:

— Prędzej, Ruça, ruszajże się, ruszaj!

Kanonik siadł ciężko na kanapie, wąchając tabakę:

— Musi ci to wystarczyć, mój drogi. Tylko to dało się znaleźć.

— Mnie jest wszędzie dobrze, księże profesorze — odrzekł proboszcz, wkładając kapcie. — A jak było w seminarium! W Feirão… deszcz padał mi na łóżko…

Od strony placu doszedł ich dźwięk trąbki.

— Co to takiego? — spytał Amaro, podchodząc do okna.

— Wpół do dziesiątej, capstrzyk.

Amaro otworzył okno. W głębi uliczki dogasała latarnia. Noc była bardzo czarna. Miasto ogarnęła głucha, grobowa cisza.

Po trąbce rozległ się powolny dźwięk bębnów, oddalający się w kierunku koszar; pod oknem przemknął biegiem żołnierz, który zbyt długo zabawił w jakiejś uliczce pod zamkiem; od murów szpitala nieustannie dochodziło przenikliwe nawoływanie puszczyków.

— Smutne to — powiedział Amaro.

Ale Joaneira wołała już z góry:

— Bardzo proszę, księże kanoniku! Rosół na stole.

— No, chodźmy, chodźmy! Pewnie umierasz z głodu, Amaro! — rzekł kanonik, podnosząc się z trudem.

I, przytrzymując na chwilę proboszcza za rękaw marynarki:

— Zaraz zobaczysz co to jest rosół z kury, zrobiony przez tę panią… Aż ślinka cieknie!

Pośrodku jadalni, wyklejonej ciemną tapetą, cieszył oczy jasny stół ze śnieżnobiałym obrusem, talerzami, kieliszkami lśniącymi w silnym świetle lampy osłoniętej zielonym abażurem. Z wazy pełnej rosołu unosiła się wonna para; na dużym półmisku tłusta kura, tonąca w wilgotnym, białym ryżu i otoczona kawałkami dobrego paio*, wyglądała jak sute, królewskie danie. W oszklonym kredensie, nieco ukrytym w cieniu, widniała jasna, kolorowa porcelana; w rogu, przy oknie, stał fortepian przykryty pokrowcem z wypłowiałej satyny. W kuchni coś skwierczało; i, czując świeży zapach dochodzący z koszyka z wypraną bielizną, proboszcz, zadowolony, zacierał ręce.

— Tutaj, księże proboszczu, tutaj — powiedziała Joaneira. — Stamtąd może ciągnąć.

Poszła zamknąć okiennice; podsunęła mu pudełeczko z piaskiem na popiół i niedopałki papierosów.

— Ksiądz kanonik zje odrobinę galaretki, prawda?

— Niech będzie, dla towarzystwa — odpowiedział wesoło kanonik, siadając i rozkładając serwetkę.

Joaneira tymczasem, krzątając się po pokoju, podziwiała proboszcza, który, z głową pochyloną nad talerzem, jadł w milczeniu swój rosół, dmuchając na łyżkę. Był przystojny; włosy miał kruczoczarne, lekko kręcone. Twarz była owalna, skóra śniada i delikatna, oczy czarne i duże, z długimi rzęsami.

Kanonik, który nie widział go od czasów seminaryjnych, uważał, że Amaro przytył i zmężniał.

— Byłeś takim chuderlakiem…

— To górskie powietrze — wyjaśnił proboszcz — dobrze mi zrobiło!

Opowiedział wtedy o swoim smutnym życiu w Feirão, w Górnej Beirze**, podczas surowej zimy, tylko z pasterzami. Kanonik nalewał mu wina, z góry, by się pieniło.

— Pij, człowieku, pij! Takiego trunku nie miałeś w seminarium.

Zaczęli mówić o seminarium.

— Ciekawe, co się stało z „Ogonkiem”, szafarzem? — pytał kanonik.

— A z „Żuczkiem”, który pokradał kartofle?

Roześmiali się; i, pijąc, przypominali sobie z radością wydarzenia z tamtych czasów; wiecznie zakatarzonego rektora, czy nauczyciela śpiewu, któremu pewnego dnia wypadły z kieszeni obsceniczne poezje Bocage’a***.

— Jak ten czas leci, jak ten czas leci… — mówili.

Joaneira postawiła właśnie na stole głęboki talerz z pieczonymi jabłkami.

— O ho, ho! No, nie, tym też nie pogardzę! — zawołał kanonik. — Pysznego pieczonego jabłuszka, nigdy sobie nie odmawiam! Wspaniała gospodyni, przyjacielu! Doskonała gospodyni, ta nasza pani Joaneira! Wspaniała gospodyni!

Ona śmiała się; widać było jej dwa przednie zęby, duże i zaplombowane. Przyniosła butelkę porto; z namaszczeniem położyła na talerzu kanonika upieczone jabłko, posypane cukrem, i klepiąc go po ramieniu pulchną, miękką ręką:

— To święty, księże proboszczu! Święty człowiek. Och, ileż mu zawdzięczam!

— Eh, gadanie! — powiedział kanonik z rozanielonym wyrazem twarzy. — Dobry trunek! — dodał, smakując swoje porto. — Dobry trunek!

— To jeszcze z urodzin Amélii, księże kanoniku.

— No, właśnie, a gdzie mała?

— Poszła do Morenalu z panią Marią. Pewnie spędziły wieczór u sióstr Gansoso.

— Ta pani tutaj, to właścicielka — wyjaśnił kanonik, mając na myśli folwark Morenal. — Posiada prawdziwe królestwo! — Śmiał się dobrotliwie, a jego błyszczące oczy spoglądały czule na obfite kształty Joaneiry.

— Och, księże proboszczu, proszę nie słuchać, to tylko skrawek ziemi… — powiedziała.

Lecz, widząc opartą o ścianę służącą, która trzęsła się od wstrzymywanego kaszlu:

— Na Boga! Idźże wykasłać się do kuchni, dziewczyno!

Służąca wyszła, zasłaniając usta fartuchem.

— Biedna, wygląda na chorą — zauważył proboszcz.

— Bardzo chorowita, bardzo! Biedne stworzenie… To jej wychowanica, sierota, zagrożona suchotami… Wzięła ją z litości…

— Dlatego, że poprzednia służąca poszła do szpitala, bezwstydnica! Zadała się z jakimś żołnierzem…

Ksiądz Amaro powoli spuścił wzrok i, zjadając okruszyny, spytał, czy było wiele chorób tego lata.

— Biegunki od niedojrzałych owoców — mruknął kanonik. — Rzucają się na arbuzy, a potem opijają się wodą… I gorączki…

Zaczęli mówić o malarii na wsi, o klimacie Leirii.

— Bo ja teraz — rzekł ksiądz Amaro — czuję się o wiele silniejszy. Chwała niech będzie naszemu Panu Jezusowi Chrystusowi, na zdrowie narzekać nie mogę!

— I niech je Bóg księdzu zachowa, bo nie wie ksiądz, jaki to skarb! — zawołała Joaneira. Natychmiast opowiedziała o wielkim nieszczęściu w jej domu, o swojej siostrze, całkiem otępiałej, od dziesięciu lat przykutej do łóżka. Skończy sześćdziesiąt lat… Zimą nabawiła się kataru i od tej pory, biedaczka, gaśnie powoli…

— Niedawno, późnym popołudniem, miała atak kaszlu! Myślałam, że to już koniec… Teraz jej trochę przeszło…

Opowiadała dalej o „tym zmartwieniu”, potem o swojej Amélii, o siostrach Gansoso, o zmarłym prałacie i ogólnej drożyźnie, siedząc z kotem na kolanach, bezwiednie ugniatając w palcach kuleczki z chleba. Kanonik, ociężały, przymykał powieki; zdawało się, że wszystko w jadalni stopniowo zapada w sen; lampa świeciła coraz słabiej.

— No tak, moi państwo — rzekł wreszcie, poruszając się kanonik — na nas już pora.

Ksiądz Amaro wstał i ze spuszczonymi oczami zmówił modlitwę.

— Czy ksiądz proboszcz chce lampkę? — zapytała troskliwie Joaneira.

— Nie, droga pani. Nie potrzebuję. Dobranoc!

I zaczął powoli schodzić, dłubiąc w zębach wykałaczką.

Joaneira przyświecała mu lampą z przedpokoju. Lecz na pierwszych stopniach proboszcz stanął i, odwracając się, łagodnie powiedział:

— Ach, prawda, proszę pani, jutro piątek, post…

— Nie, nie — wtrącił kanonik, który otulał się peleryną, ziewając — jutro obiad jesz u mnie. Przyjdę po ciebie, wstąpimy do prałata, do katedry… Pamiętaj, że mam ośmiorniczki. Istny cud, bo tu nigdy nie można dostać ryby.

Joaneira pospieszyła uspokoić proboszcza:

— Ach, o postach nie trzeba mi przypominać, księże proboszczu. Jestem pod tym względem bardzo skrupulatna.

— Mówiłem — tłumaczył się proboszcz — bo niestety dziś nikt nie przestrzega…

— Wasza wielebność ma całkowitą rację — przerwała. — Ale nie ja! Na Boga! Zbawienie własnej duszy przede wszystkim!

W tej chwili na dole głośno zadźwięczał dzwonek.

— To pewnie mała — rzekła Joaneira. — Otwórz no, Ruça.

Trzasnęły drzwi, rozległy się głosy, śmiech.

— To ty, Amélio?

Ktoś wołał „Do widzenia! Do widzenia!” i pojawiła się, prawie biegnąc po schodach, z suknią lekko uniesioną z przodu, piękna dziewczyna, silna, wysoka, z białą chustą narzuconą na głowę i gałązką rozmarynu w ręce.

— Wejdź, córeczko. To jest ksiądz proboszcz. Właśnie niedawno przyjechał, wejdź!

Amélia zatrzymała się nieco zakłopotana, patrząc w górę schodów, gdzie przy poręczy stał proboszcz. Była zaróżowiona, oddychała szybko; jej żywe i czarne oczy błyszczały; bił od niej świeży zapach powietrza i łąk, z których wracała.

Proboszcz zszedł, przyciśnięty do poręczy, by ją przepuścić, mruknąwszy z opuszczoną głową „Dobry wieczór”. Kanonik, który schodził ciężko za nim, stanął na środku schodów przed Amélią:

— O tej porze, niegrzeczna?

Roześmiała się cichutko, zawstydzona.

— No, idź, idź z Bogiem! — i poklepał ją lekko po twarzy swą grubą, owłosioną ręką.

Wbiegła na górę, podczas gdy kanonik, zabrawszy z saloniku parasol, wychodził, mówiąc jeszcze do służącej, która oświetlała schody:

— Dobrze, dobrze, ja widzę, nie zazięb się, dziewczyno. A więc o ósmej, Amaro! Bądź gotów! Idź już, dziewczyno, do widzenia! Pomódl się do Matki Boskiej Bolesnej, żeby cię uwolniła od tego przeziębienia.

Proboszcz zamknął drzwi od swego pokoju. Odchylona pościel, bielusieńka, miała przyjemny zapach upranego płótna. Nad wezgłowiem łóżka wisiała stara rotograwiura, przedstawiająca Chrystusa na krzyżu. Amaro otworzył swój brewiarz, ukląkł przy nogach łóżka, przeżegnał się; ale czuł zmęczenie, nie mógł opanować ziewania; i wtedy, na górze, nad sufitem, wśród modlitw, które mechanicznie odmawiał, usłyszał stukanie bucików Amélii i odgłos nakrochmalonych halek, które strzepywała przy rozbieraniu.

* paio – tradycyjna wędzona kiełbasa portugalska, której głównym składnikiem jest schab przyprawiony papryką i czosnkiem.

** Beiras – drugi co do wielkości region Portugalii, ciągnący się przez środkową część

kraju od granicy z Hiszpanią po wybrzeże Atlantyku.

*** Manuel Maria de Barbosa du Bocage (1765 – 1805) – wybitny poeta portugalski, znany również ze swych obscenicznych wierszy.

VII

Kilka dni później ksiądz Amaro i kanonik Dias poszli na obiad do opata z Cortegasy. Był to wesoły, dobrotliwy, staruszek, który żył w parafii od trzydziestu lat i uchodził za najlepszego kucharza w diecezji. Cały okoliczny kler znał jego słynne cabidela de caça*. Opat obchodził urodziny i zaprosił więcej gości, księdza Natário i księdza Brito. Ksiądz Natário był zgorzkniałym, suchym człowieczkiem, z zapadniętymi, bardzo złośliwymi oczami, ze śladami po ospie na twarzy i niezwykle wybuchowym charakterem. Przezywano go „Łasicą”. Był dociekliwy i lubił się spierać; uchodził za świetnego łacinnika i człowieka o żelaznej logice; mówiono o nim, że „ma cięty język”. Mieszkał z dwiema osieroconymi siostrzenicami, które ubóstwiał; wiecznie wychwalał ich zalety i nazywał je „różami ze swego ogródka”. Ksiądz Brito był najgłupszym i najsilniejszym księdzem w diecezji; jego wygląd, zachowanie, żywiołowość przypominały krzepkiego wieśniaka, który umie użyć kija, gdy trzeba, wypija duszkiem dzban wina, chwyta z ochotą za pług, posłuży za pomocnika murarza przy naprawie ganku, a w czasie upalnej, czerwcowej sjesty brutalnie rzuca dziewczyny na stertę słomy. Ksiądz prałat, zawsze trafny w swych porównaniach mitologicznych, nazywał go „lwem nemejskim”.

Głowę miał olbrzymią, z wełnistymi włosami, opadającymi aż po brwi, skórę stwardniałą i niebieskawą od częstego golenia brzytwą; w swoich prostackich wybuchach śmiechu pokazywał zęby, bardzo drobniutkie i bardzo białe od razowego chleba.

Kiedy siadali do stołu, pojawił się Libaninho, cały zaaferowany; mocno kręcąc biodrami, ze spoconą łysiną, wykrzykiwał piskliwie od progu:

— Ach, kochani! Wybaczcie, jestem trochę spóźniony! Wstąpiłem do kościoła Najświętszej Panny z Ermidy, gdzie ksiądz Nunes odprawiał mszę wotywną. Ach, kochani! Skorzystałem z okazji, wracam taki pokrzepiony!

Gertrudes, stara i krzepka gospodyni opata, wniosła wielką wazę rosołu z kury; Libaninho, podskakując dokoła niej, zaczął żartować po swojemu:

— Oj, Gertrudes! Już ja wiem, kogo ty byś mogła uszczęśliwić!

Stara wieśniaczka zaśmiała się swym grubym, dobrotliwym śmiechem, który wstrząsał masą jej piersi.

— No proszę, co za szczęście mi się trafia na starość!

— Ach, kochana! Kobiety muszą być jak gruszki: dojrzałe i soczyste. Wtedy są najlepsze!

Księża zaśmiewali się głośno; ożywieni, usiedli do stołu.

Cały obiad został przygotowany przez opata; już przy zupie zaczęły się pochwały:

— No, no, brawo! Tego nawet w niebie nie dostaniesz! Świetne!

Wielebny opat poczerwieniał z zadowolenia. Był, jak mówił ksiądz prałat, „boskim artystą”! Przeczytał wszystkich Kucharzy doskonałych, znał niezliczoną ilość przepisów; był pomysłowy i, jak twierdził, pukając się w głowę, „z tej mózgownicy wyszło mu wiele smakołyków”. Żył tak pochłonięty swą „sztuką”, że zdarzało mu się podczas niedzielnego kazania radzić wiernym, klęczącym w oczekiwaniu na słowo boże, jak dusić bacalhau** lub przyprawić sarrabulho. I żył sobie szczęśliwie ze swoją starą Gertrudes, tak jak on smakoszem, hodując w warzywniku wspaniałe warzywa, mając tylko jedną ambicję w życiu – przyjąć któregoś dnia na kolacji biskupa!

— Księże proboszczu! — mówił do Amara — bardzo proszę! Jeszcze odrobinę cabidela z łaski swojej! Te skóreczki chleba maczane w sosie!
O, tak! O, tak! No i co? — I ze skromną miną: — Nie chcę się chwalić, ale udała mi się dziś cabidela!

Rzeczywiście, wyszła doskonale; jak zauważył kanonik Dias, skusiłaby nawet św. Antoniego na pustyni! Wszyscy pozdejmowali zarzutki i, tylko w sutannach, z rozpiętymi kołnierzykami, jedli powoli, niewiele mówiąc. Ponieważ następnego dnia wypadało święto Matki Boskiej Radosnej, w kaplicy obok odezwały się dzwony; i ciepłe południowe słońce nadawało wesołych odcieni zastawie, brzuchatym niebieskim dzbankom z winem Bairrada, talerzykom ze szkarłatną papryką, jasnym miseczkom z czarnymi oliwkami — podczas gdy dobry opat, skupiony, przygryzając wargi, uważnie kroił białe porcje piersi nadziewanego kapłona.

Okna wychodziły na ogród. Widać było dwa duże krzewy czerwonych kamelii rosnących tuż przy parapecie, a ponad czubkami jabłoni skrawek nieba o bardzo żywej, ciemnoniebieskiej barwie. W oddali skrzypiała noria, praczki kijankami biły bieliznę.

Na komodzie, pomiędzy foliałami, stał na postumencie Chrystus, opierając smutno o ścianę swoje żółte, pokryte szkarłatnymi ranami ciało; i po bokach, pod szklanymi kloszami, sympatyczni święci przypominali najsłodsze legendy miłej religii; dobry olbrzym, św. Krzysztof, przeprawiający się przez rzekę, niosąc boskie maleństwo, które uśmiecha się i niczym piłkę podrzuca na rączce kulę ziemską; łagodny pasterz, św. Jaś, okryty skórą owczą i pilnujący swojego stada, nie z kijem, lecz z krzyżem w ręku; poczciwy odźwierny, św. Piotr, trzymający w swej glinianej ręce dwa święte klucze od zamków niebieskich! Na ścianach, na jaskrawych, kolorowych litografiach, patriarcha, św. Józef, opiera się na wędrownym kiju wśród kwitnących białych lilii; spięty koń dzielnego św. Jerzego depcze brzuch przerażonego smoka; a dobry św. Antoni stoi nad brzegiem strumyka i uśmiechnięty przemawia do rekina. Podzwanianie kieliszków, zgrzyt noży ożywiały stary salon o dębowym, zakopconym suficie niecodzienną radością. Libaninho zajadał się, dowcipkując:

— Gertrudes, kwiecie trzciny, podaj mi fasolkę! Nie patrz tak na mnie, szelmo, bo wszystko się we mnie skręca!

— Czort nie człowiek! — mówiła staruszka. — Patrzcie no, co mu się stało! Trzeba było tak mówić trzydzieści lat temu, bezwstydniku!

— Ach, kochana! — wołał, wywracając oczami. — Nawet mi tak nie mów, bo aż mnie ciarki przechodzą!

Księża zanosili się śmiechem. Opróżniono już dwa dzbanki wina; ksiądz Brito rozpiął sutannę, ukazując grubą wełnianą koszulę z Covilhã, z niebieskim, haftowanym znakiem fabrycznym — krzyżem na tle serca.

Do drzwi zapukał żebrak, mamrocząc płaczliwie Ojcze nasz; i podczas gdy Gertrudes wkładała mu do worka pół bochenka broa***, księża rozmawiali o grupach żebraków, które chodziły teraz po wsiach.

— Dużo biedy w naszych okolicach, dużo biedy! — mówił poczciwy opat. — No, Dias, jeszcze kawałeczek skrzydełka!

— Dużo biedy, ale też i dużo lenistwa — zauważył twardo ksiądz Natário. W wielu folwarkach brakuje rąk do pracy, a tymczasem ci nicponie, mocni jak dęby, zawodzą paciorki pod drzwiami. Zgraja hultajów — podsumował.

— No, no, księże Natário! — mówił opat. — Ale jest też prawdziwa bieda. Są tu rodziny, mąż, żona i pięcioro dzieci, które śpią na ziemi jak świnie i żywią się zielskiem.

— A cóż, u diabła, chciałbyś, żeby jedli? — zawołał kanonik Dias oblizując palce po obgryzieniu skrzydełka kapłona. — Chciałbyś, żeby jedli indyka? Każdy je to, co mu się należy!

Opat, opierając się wygodnie, podciągnął serwetkę na brzuch i powiedział z afektacją:

— Biedni są mili sercu Pana Boga.

— Ach, kochani! — wtrącił płaczliwym głosem Libaninho. — Gdyby na ziemi byli sami biedacy, zamieniłaby się w królestwo niebieskie!

Ksiądz Amaro zauważył z powagą:

— Na szczęście są tacy, którzy mają środki na cele charytatywne, budowę kaplic…

— Majątek powinien być w rękach Kościoła — przerwał Natário autorytatywnie.

Kanonik Dias beknął głośno i dodał:

— Dla świetności obrzędów religijnych i szerzenia wiary.

— Ale główną przyczyną biedy — mówił Natário zarozumiałym tonem — jest brak moralności.

— Och! Lepiej o tym nie mówić! — zawołał opat z niesmakiem.

— W tej chwili, tylko tu w parafii, jest więcej niż dwanaście panien w ciąży! Tak, panowie! A jeśli je wzywam, jeśli je upominam, parskają mi śmiechem w twarz!

— W moich stronach — odezwał się ksiądz Brito — gdy rozpoczynał się zbiór oliwek, a brakowało rąk do pracy, przyjmowano wędrownych robotników. No i teraz mamy! Obraza boska! — I opowiedział, jak to wędrowni robotnicy, mężczyźni i kobiety, którzy najmują się do pracy po folwarkach, żyją w bezhołowiu, a potem umierają w nędzy. — Trzeba ciągle stać nad nimi z kijem!

— Ach! — zawołał Libaninho, łapiąc się rękami za głowę. — Ach, jak grzech panoszy się po świecie! Aż mi włosy stają na głowie!

Ale najgorsza była parafia św. Katarzyny! Mężatki pozbawione są wszelkich skrupułów.

— Gorsze niż suki — mówił ksiądz Natário, rozluźniając sprzączkę kamizelki.

Ksiądz Brito opowiedział o pewnym przypadku w parafii Amor; dziewczęta szesnasto— i osiemnastoletnie zbierały się w stodole, w stodole Silvéria, i tam spędzały noce z bandą łobuzów!

Wtedy ksiądz Natário, któremu już błyszczały oczy i rozwiązał się język, rozparł się na krześle i wycedził:

— Ja tam nie wiem, co się dzieje w twojej parafii, Brito, ale jeśli coś tam jest, to przykład zazwyczaj idzie z góry… Mówiono mi, że ty i żona naczelnika gminy…

— To kłamstwo! — wrzasnął Brito, czerwieniąc się cały.

— Och, Brito! Och, Brito! — odezwano się wokół, upominając pobłażliwie.

— To kłamstwo! — wrzeszczał.

— A tak między nami, moi drodzy — rzekł kanonik Dias, ściszając głos, z oczkami błyszczącymi złośliwą poufałością — powiem wam, że to pyszna kobieta!

— Kłamstwo! — zawołał Brito. I mówiąc jednym tchem: — To ordynat z Cumeada rozsiewa te plotki, bo naczelnik nie głosował na niego podczas wyborów… Ale możecie być pewni, jak mnie tu widzicie, że połamię mu kości! — Oczy miał czerwone, potrząsał pięścią. — Połamię mu kości!

— Sprawa nie jest tego warta, człowieku — zauważył Natário.

— Połamię mu gnaty! Nie zostawię ani jednego w całości!

— Och, uspokój się, mój kochany lwie! — rzekł czule Libaninho.

— Nie gorączkuj się, maleńki!

Na wzmiankę o wpływach ordynata z Cumeada, który był wtedy w opozycji i zdobył dwieście głosów, księża zaczęli mówić o wyborach i związanych z nimi epizodach. Wszyscy, z wyjątkiem księdza Amaro, wiedzieli, jak, według słów Natária, „upiec posła”. Posypały się anegdoty, każdy chwalił swoje wyczyny. Ksiądz Natário w ostatnich wyborach załatwił osiemdziesiąt głosów!

— Coś podobnego! — powątpiewali.

— A wiecie jak? Za pomocą cudu!

— Cudu?! — powtórzyli ze zdziwieniem.

— Tak, proszę państwa.

Porozumiał się mianowicie z pewnym misjonarzem i w przeddzień wyborów nadeszły do parafian listy wysłane prościutko z nieba i podpisane przez Najświętszą Marię Pannę, w których prosiła, obiecując zbawienie i grożąc piekłem, o głosy na kandydata rządowego.

Palce lizać, co?

— Doskonałe!— przyznali wszyscy.

Tylko Amaro wydawał się zdziwiony.

— Człowieku! — powiedział opat prostodusznie. — Mnie by się to przydało. Ile ja się tu muszę nachodzić. — I uśmiechając się dobrotliwie: — Tylko zwolnieniem z obowiązkowego podatku parafialnego można jeszcze coś zdziałać!

— I spowiedzią — dodał ksiądz Natário. — Sprawę załatwia się wtedy przez kobiety, ale skutek jest pewny! Na spowiedzi wiele można wygrać.

Ksiądz Amaro, dotychczas milczący, powiedział uroczyście:

— Ale przecież spowiedź to akt bardzo poważny. Jak można tak posługiwać się nim przy wyborach?

Ksiądz Natário, który miał już pąsowe policzki i nie panował nad ruchami, rzucił nieostrożnie:

— To ksiądz traktuje spowiedź poważnie?

Wszyscy umilkli zaskoczeni.

— Czy traktuję spowiedź poważnie? — wykrzyknął ksiądz Amaro, odsuwając się z krzesłem do tyłu, szeroko otwierając oczy.

— No, co ty! — rozległy się okrzyki. — Natário, chłopcze!

Ksiądz Natário, podekscytowany, chciał wyjaśnić, załagodzić:

— Słuchajcie, ludzie! Ja nie mówię, że spowiedź to zabawa! Do licha! Nie jestem masonem. Chcę tylko powiedzieć, że jest to sposób, by przemówić do rozumu, dowiedzieć się, co się dzieje, kierować stado tu czy tam… A w służbie bożej jest bronią. I tu jest sedno, rozgrzeszenie to nasza oręż!

— Tak jest, oręż! — wykrzyknęli.

Opat protestował, mówiąc:

— Ej, Natário! Ej, synku! Co to, to nie!

Libaninho przeżegnał się, przerażony, że aż nogi mu się trzęsły.

Natário zirytował się:

— A więc chcecie mi powiedzieć — krzyczał — że każdy z nas, tylko dlatego, że jest księdzem, bo mu biskup trzy razy położył ręce na głowie i powiedział do niego accipe****, ma prawo rozgrzeszać jak sam Pan Bóg?!

— A pewnie! — wołali. — A pewnie!

I kanonik Dias, potrząsając widelcem z fasolką, powiedział:

— Quorum remiseris peccata, remittuntur eis*****. Oto zasada. A zasada

jest wszystkim, mój chłopcze…

— Spowiedź to istota kapłaństwa — wybuchł ksiądz Amaro, gestykulując po uczniowsku, gromiąc wzrokiem Natária. — Proszę przeczytać św. Ignacego! Proszę przeczytać św. Tomasza!

— Dalej na niego! — krzyczał Libaninho podskakując na krześle, popierając Amara. — Dalej na niego, przyjacielu proboszczu! Za kark bezbożnika!

— Panowie! — ryczał Natário, wściekły, że mu się sprzeciwiają.

— Chcę tylko, żebyście mi odpowiedzieli. — I zwracając się do Amara:

— Ksiądz, na przykład, gdy skończy obiad, gdy zje swoją grzankę, wypije swoją kawę, wypali papierosa i usiądzie potem w konfesjonale, często pochłonięty sprawami swej rodziny lub brakiem pieniędzy, albo bólem głowy czy bólem brzucha, wyobraża sobie ksiądz, że jest tam niczym Bóg, by rozgrzeszać?

Argument zaskoczył wszystkich.

Kanonik Dias odkładając widelec, wzniósł ręce i z komiczną powagą zawołał:

— Hereticus est! To heretyk!

— Hereticus est! I ja tak mówię — burknął ksiądz Amaro.

Na to weszła Gertrudes z wielkim półmiskiem arroz doce.

— Nie mówmy już o tym, nie mówmy już o tym — rzekł natychmiast uspokajająco opat. — Zabierzmy się do deserku. Gertrudes, przynieś no buteleczkę porto!

Natário, pochylony nad stołem, jeszcze rzucał argumentami w stronę Amara:

— Rozgrzeszyć, to znaczy udzielić łaski. A łaska jest atrybutem Boga, u żadnego autora nie spotka ksiądz twierdzenia, że prawo udzielania łaski może być przekazywane. A więc…

— Mam dwa zastrzeżenia — powiedział Amaro, z palcem uniesionym jak do polemiki.

— Moi kochani! Moi kochani! — upominał poczciwy opat, zatroskany.

— Zostawcie te sprzeczki, bo wam ryż nie będzie smakował!

By ich uspokoić, częstował winem porto, napełniając kieliszki powoli, z namaszczeniem:

— Tysiąc osiemset piętnasty! — mówił. — Tego nie pija się na co dzień.

Aby w pełni cieszyć się jego smakiem, przyglądali się przez chwilę, jak lśni w przejrzystym szkle kieliszków, a potem rozparli się wygodnie na starych, obitych skórą krzesłach; zaczęły się toasty! Pierwszy za zdrowie opata, który bąkał: — To wielki zaszczyt… wielki zaszczyt… — Aż mu oczy zaszły łzami, tak był zadowolony.

— Za jego świątobliwość Piusa IX! — zawołał Libaninho podnosząc kieliszek. — Za męczennika!

Wszyscy wypili, wzruszeni. Libaninho zaintonował falsetem hymn Piusa IX; opat uciszył go przezornie z powodu ogrodnika, który pod oknami przycinał bukszpan.

Długo siedzieli przy deserze, bardzo się nim delektując. Natário, rozrzewniony, mówił o swoich siostrzenicach, o „swoich dwóch różach”, cytując Wergiliusza, maczając kasztany w winie. Amaro, odchylony do tyłu na krześle, z rękami w kieszeniach, patrzył bezwiednie na drzewa w ogrodzie, myśląc o Amélii, o jej kształtach; westchnął, czując, że jej pragnie. Ksiądz Brito, z płonącymi policzkami, chciał kijem uczyć rozumu republikanów.

— Niech żyje kij księdza Brito! — wołał z entuzjazmem Libaninho.

Tymczasem Natário zaczął dyskutować z kanonikiem o historii duchowieństwa; a ponieważ lubił się spierać, powrócił do swych mętnych argumentów dotyczących doktryny łaski; twierdził, że morderca, ojcobójca, mógłby zostać kanonizowany, gdyby się okazało, że był w stanie łaski. Plótł bez składu, używając akademickich frazesów, jakie mu tylko przychodziły do głowy. Cytował świętych, którzy wiedli gorszące życie; tych, którzy z racji swego zawodu musieli poznać, popełnić, polubić występek. Wykrzyknął, biorąc się pod boki:

— Św. Ignacy był wojskowym!

— Wojskowym? — zawołał Libaninho. I zrywając się, podbiegł do Natária, zarzucając mu ramiona na szyję z pijacką czułością — Wojskowym? A kim był? Kim był mój kochany św. Ignacy?

Natário odepchnął go:

— Zostaw mnie, człowieku! Był sierżantem strzelców.

Rozległ się chóralny śmiech.

Libaninho wpadł w zachwyt.

— Sierżantem strzelców! — mówił, wznosząc ręce w nabożnym geście. — Moj drogi św. Ignacy! Błogosławiony niech będzie na wieki!

Opat zaproponował, by na kawę przejść pod pergolę.

Była godzina trzecia. Wstawali od stołu, zataczając się lekko, głośno bekając, wśród wybuchów śmiechu; tylko Amaro miał umysł jasny, pewne nogi; i czuł się bardzo rozrzewniony.

— A teraz, koledzy — rzekł opat, wypijając ostatni łyk kawy — dobrze zrobiłby nam spacer na folwark.

— Na trawienie — mruknął kanonik, podnosząc się z wysiłkiem. — No, to chodźmy zobaczyć folwark opata!

Ruszyli na przełaj, wąską polną drogą od Barroca. Dzień był bardzo pogodny, słońce przygrzewało lekko; droga wiodła opłotkami wśród kolczastych jeżyn; w oddali, na gładkiej równinie, ciągnęły się ścierniska; wśród nich, gdzieniegdzie, odcinały się wyraźnie swoim delikatnym listowiem drzewa oliwne; gdzieś na horyzoncie okrągliły się pagórki, pokryte czarno-zieloną gęstwiną sosen; panowała głęboka cisza; tylko czasem, gdzieś w oddali, na drodze, zaskrzypiał wóz. I, w tej harmonii spokojnego krajobrazu i łagodnego światła, szli powoli księża, lekko się potykając, z błyskiem w oku, pełnymi brzuchami, dowcipkując, zadowoleni z życia.

Kanonik Dias i opat, idąc pod rękę, dyskutowali. Brito, obok Amara, przysięgał, że musi wyssać krew z ordynata z Cumeady.

— Rozwagi, kolego Brito, rozwagi — radził Amaro, zaciągając się papierosem.

Brito, maszerując wielkimi krokami mruczał:

— Wyrwę mu wątrobę!

Z tyłu Libaninho, samotny, podśpiewywał falsetem:

Ptaszyno złocista,
Leć ty hen, za morze!

Przodem szedł ksiądz Natário, z płaszczem na ramieniu, wlokąc go po ziemi; rozpięta z tyłu sutanna ukazywała brudną podszewkę kamizelki; i chwiejąc się na patykowatych nogach w czarnych, wełnianych, całych pocerowanych skarpetach, co chwilę wpadał na jeżyny.

Tymczasem Brito, ziejąc cuchnącym od wina oddechem, odgrażał się:

— Najchętniej rozpędziłbym to wszystko kijem! Wszystko! — I gestykulował gwałtownie, obejmując szerokim zamachem cały świat.

Skrzydła ma złamane,
Więc lecieć nie może!

— zawodził z tyłu Libaninho.

Ale nagle zatrzymali się; Natário, na przodzie, krzyczał wściekłym głosem:

— Nie widzisz, ośle? Ty bydlaku!

Na zakręcie drogi wpadł na staruszka, który prowadził owcę; omal się nie przewrócił; i groził mu teraz zaciśniętą pięścią, z wściekłością podsyconą wypitym winem.

— Zechce wasza wielebność wybaczyć — wyjąkał pokornie człowiek.

— Ty bydlaku! — ryczał Natário z płonącymi oczami. — Ja ci pokażę!

Staruszek stał z kapeluszem w ręku; widać było jego siwe włosy; wyglądał na dawnego robotnika rolnego, który zestarzał się w pracy na roli; i pochylony, czerwony ze wstydu, przywarł do płotu, aby wąską polną drogą mogli przejść panowie księża, weseli, rozochoceni winem!

Amaro nie chciał im towarzyszyć aż na folwark. Na końcu wsi, na rozdrożu, skierował się do Leirii drogą przez Sobros.

— Proszę pamiętać, że stąd do miasta jest parę kilometrów — przestrzegał opat. — Każę ci, kolego, osiodłać klaczkę.

— Ale gdzież tam, księże opacie, nogi mam silne! — I zarzucając wesoło płaszcz na ramię, ruszył nucąc Żegnaj.

Tuż przy Cortegasie, ścieżka do Sobros ciągnie się wzdłuż posiadłości, otoczonej murem, porośniętym mchem i najeżonym u góry błyszczącymi denkami butelek. Kiedy Amaro zbliżył się do bramy wjazdowej, niskiej i pomalowanej na czerwono, natknął się na stojącą pośrodku drogi wielką, łaciatą krowę; rozbawiony, szturchnął ją parasolem; krowa ruszyła kłusem kołysząc wymionami; i wtedy Amaro, odwracając się, ujrzał przy bramie Amélię; pozdrawiała go, pytając, cała roześmiana:

— A dlaczego straszy mi ksiądz krowy, księże proboszczu?

— To pani! Skąd się pani tu wzięła?

Zaczerwieniła się lekko:

— Przyszłam na folwark z panią Marią da Assunção. Chciałam rzucić okiem na gospodarstwo.

Obok Amélii jakaś dziewczyna układała w szerokim koszu główki kapusty.

— A więc to jest posiadłość pani Marii?

Amaro zrobił krok do przodu i wszedł w bramę.

Szeroka aleja, ocieniona starymi dębami korkowymi, ciągnęła się aż pod sam dom widoczny w głębi, bielejący w słońcu.

— Tak. Nasza posiadłość znajduje się po drugiej stronie, ale wchodzi się też tędy. No, Joano, pospiesz się!

Dziewczyna postawiła kosz na głowie, powiedziała do widzenia i ruszyła drogą na Sobros, kołysząc mocno biodrami.

— No, no! Wygląda na piękny majątek — zauważył proboszcz.

— Proszę obejrzeć i nasze gospodarstwo! — rzekła Amélia. — Wprawdzie to tylko skrawek ziemi, ale będzie ksiądz miał pojęcie jak to wygląda. Idzie się tędy. A może pójdziemy zobaczyć się z panią Marią, chce ksiądz?

— Zgoda. Chodźmy do pani Marii — powiedział Amaro.

W milczeniu szli dębową aleją. Ziemię pokrywały suche liście; pomiędzy pniami drzew pochylały się kępy hortensji, zbite, pożółkłe od deszczu; w głębi osiadł niezgrabnie niski, parterowy, stary dom. Wzdłuż ścian dojrzewały w słońcu wielkie dynie, a na dachu, poczerniałym przez zimy, trzepotały gołębie. Z tyłu sad pomarańczowy tworzył zwartą masę ciemnozielonego listowia; monotonnie skrzypiała noria.

Minął ich chłopiec niosący wiadro.

— Dokąd poszła pani, João? — zapytała Amélia.

— Na plantację oliwek! — odpowiedział chłopak swoim przeciągłym głosikiem.

Gaj oliwny był daleko stąd, na końcu folwarku: głębokie błoto jeszcze nie obeschło, nie można było tam iść bez chodaków.

— Zachlapiemy się tylko — powiedziała Amélia. — Zostawmy panią Marię w spokoju, dobrze? Chodźmy lepiej obejrzeć naszą posiadłość… Tędy, księże proboszczu…

Stali przed starym murem, po którym pięły się klematisy. Amélia otworzyła zieloną furtkę; i po trzech stopniach z luźnych kamieni zeszli w alejkę zadaszoną długą pergolą z winorośli. Pod murem rosły kwitnące przez cały rok róże; po drugiej stronie, między kamiennymi filarami podtrzymującymi pergolę a powykręcanymi łodygami winorośli, widać było, w jasnym świetle o żółtawych tonach, rozległą łąkę; niskie, kryte słomą dachy zagród znaczyły się w oddali ciemną plamą; nad nimi unosiła się smużka dymu, lekka i biała, niknąca w błękitnym powietrzu.

Amélia co chwilę przystawała i wyjaśniała: — Tu posieje się jęczmień, tam, zaraz będzie widać szczypiorek, jest bardzo ładny… O! Pani Maria da Assunção bardzo o to wszystko dba.

Amaro słuchał jej, ze spuszczoną głową, spoglądając na nią z boku; jej głos, wśród tej ciszy pól, wydawał mu się jeszcze bogatszy, jeszcze słodszy; wspaniałe powietrze ożywiło kolor jej policzków; oczy lśniły. Aby przeskoczyć przez kałużę uniosła suknię; i biel pończochy, którą ujrzał, zmieszała go tak, jakby to była zapowiedź jej nagości.

Doszli do końca pergoli i przecięli łączkę wzdłuż rowu. Amélia śmiała się bardzo z proboszcza, który bał się żab. Zaczął udawać, że boi się jeszcze bardziej. „Och! panno Amelio, czy są tu żmije?” I ocierał się o nią, odsuwając się od wysokiego zielska.

— Czy widzi ksiądz ten rów obrośnięty żywopłotem? Po drugiej stronie jest nasz majątek. Wchodzi się przez furtkę. Ale czy ksiądz nie jest zmęczony? Bo wydaje mi się, że ksiądz nie jest najlepszym piechurem… Oj, żaba!

Amaro podskoczył, dotknął jej ramienia. Odepchnęła go łagodnie i śmiejąc się gorąco:

— Ale tchórz! Ale tchórz!

Była cała rozpromieniona, ożywiona: Mówiła o „swoim majątku” z odrobiną pychy, zadowolona, że zna się na gospodarstwie, że jest właścicielką.

— Furtka, zdaje się, jest zamknięta — powiedział Amaro.

— Tak? — Uniosła suknię, pobiegła naprzód. — Rzeczywiście, zamknięta! Jaka szkoda! — I zniecierpliwiona potrząsnęła wąskimi szczebelkami, między dwoma mocnymi drewnianymi słupami, tkwiącymi w gęstwinie jeżyn.

— Dzierżawca zabrał klucz!

Pochyliła się, zawołała przeciągle w stronę pól: — António! António! Nikt nie odpowiadał.

— Pewnie jest gdzieś w głębi folwarku! — powiedziała. — Szkoda! Jeżeli ksiądz proboszcz ma ochotę, to tam dalej można przejść. Jest przejście w żywopłocie, nazywają je „kozim skokiem”. Można stamtąd przeskoczyć na drugą stronę.

Szła tuż przy zaroślach, chlapiąc błotem, cała radosna:

— Kiedy byłam mała, nigdy nie przechodziłam przez furtkę! Zawsze przeskakiwałam tędy. A jak się przewracałam, kiedy ziemia była śliska po deszczu! Co za szatan był ze mnie! Nikt by w to nie uwierzył, prawda, księże proboszczu? Och, starzeję się! — I obracając się ku niemu z uśmiechem, w którym błysnęły bielą jej zęby: — Prawda? Starzeję się, co?

Uśmiechał się. Trudno mu było mówić. Palące go w plecy słońce i wino wypite u opata osłabiło jego wolę; patrząc na jej postać, ramiona, czuł nieustające, silne pożądanie.

— To jest „kozi skok” — rzekła Amélia, zatrzymując się.

Było to wąskie przejście w żywopłocie: grunt po drugiej stronie, znacznie obniżony, był bardzo błotnisty. Widać było stąd folwark pani Joaneiry; równa przestrzeń porośnięta delikatną trawą, usianą gwiazdkami drobnych, białych stokrotek, ciągnęła się aż po gaj oliwny; pasła się tu czarna krowa w wielkie łaty; dalej widać było strome dachy domów, nad którymi unosiły się stada wróbli.

— A teraz? — spytał Amaro.

— Teraz skaczemy — odpowiedziała ze śmiechem.

— No, to już! — krzyknął.

Podwinął płaszcz, skoczył; pośliznął się na wilgotnej trawie; i Amélia, pochylona, śmiała się teraz głośno i machała ręką:

— A teraz do widzenia, księże proboszczu, bo ja idę do pani Marii. Jest ksiądz uwięziony na folwarku. Na górę ksiądz nie może wskoczyć, przez furtkę nie może przejść! Jest ksiądz proboszcz uwięziony…

— Oh, panno Amélio! Oh, panno Amélio!

Zanuciła, śmiejąc się z niego:

Jestem tutaj biedna, sama,
Dzieli nas więzienna brama!

Jej zachowanie podniecało księdza; ze wzniesionymi ramionami, prosił gorąco:

— Niech pani skacze, niech pani skacze!

Ona na to rozpieszczonym głosem:

— Oj, boję się! Boję się…

— Niech pani skacze!

— Skaczę! — zawołała nagle.

Skoczyła, padła na jego pierś z cichym okrzykiem. Amaro zachwiał się, odzyskał równowagę; i czując w ramionach jej ciało, przyciągnął ją brutalnie i pocałował namiętnie w szyję.

Amélia odsunęła się, stanęła przed nim, bez tchu, z rozpłomienioną twarzą, poprawiając na głowie i wokół szyi, drżącymi rękami, fałdy wełnianej chusty.

— Maleńka! — powiedział.

Ale ona uniosła nagle suknię, pobiegła wzdłuż żywopłotu. Amaro, wielkimi krokami, ruszył za nią, zakłopotany. Kiedy doszedł do furtki, Amélia rozmawiała z dzierżawcą, który pojawił się z kluczem.

Przecięłi łączkę wzdłuż rowu, potem przeszli alejkę pod pergolą. Amélia, z przodu, rozmawiała z dzierżawcą; Amaro szedł z tyłu, ze spuszczoną głową, bardzo przygaszony.

Przed domem Amélia stanęła, zaczerwieniona, poprawiając znów chustę przy szyi:

— António — rzekła — odprowadź księdza proboszcza do bramy. Do widzenia, księże proboszczu.

I nie zważając na błoto, pobiegła w głąb folwarku, w kierunku gaju oliwnego.

Pani Maria da Assunção jeszcze tam była; siedząc na kamieniu gawędziła z Wujem Patrício; gromada kobiet wielkimi tykami strząsała z drzew oliwki.

— Co się stało? Skąd tak pędzisz, dziewczyno!

— Biegłam — powiedziała cała czerwona, zdyszana.

Usiadła obok staruszki i znienieruchomiała, z rękami złożonymi na kolanach, oddychając głęboko, z rozchylonymi ustami, oczami utkwionymi w przestrzeń. Cała jej istota zatraciła się w tym jednym doznaniu.

— Podobam mu się! Podobam mu się!

Już od dawna kochała się w księdzu Amaro; i czasem, sama w swoim pokoju, odchodziła od zmysłów na myśl, że on nie dostrzega wyznania miłości w jej oczach! Od pierwszych dni, gdy tylko słyszała jak prosi z dołu o śniadanie, ogarniała ją dziwna radość, przenikająca całą jej istotę; zaczynała wtedy nucić jak rozszczebiotany ptak. Potem zauważyła, że posmutniał. Dlaczego? Nie znała jego przeszłości; i, pamiętając zakonnika z Évory, myślała, że został księdzem z powodu zawodu miłosnego. Idealizowała go więc; domyślała się w nim natury bardzo czułej, wydawało jej się, że jego elegancka i blada postać tchnie jakimś czarem. Pragnęła mieć go za spowiednika; jak dobrze byłoby klęczeć u jego stóp, w konfesjonale, widząc z bliska jego czarne oczy, słuchając łagodnego głosu, kiedy mówi o Raju! Podobały jej się jego świeże usta; bladła na myśl, że mogłaby go objąć w jego długiej czarnej sutannie! Kiedy Amaro wychodził, szła do jego pokoju, całowała poduszkę, przechowywała krótkie włosy znalezione na grzebieniu. Policzki jej pąsowiały, kiedy słyszała jak dzwoni do drzwi.

Jeśli Amaro jadł kolację poza domem z kanonikiem Diasem, przez cały dzień była nieznośna, łajała Rusę, czasem nawet gderała, „że mruk, że za młody, by wzbudzać szacunek”. Gdy mówił o jakiejś nowej penitentce, dąsała się, z dziecinną zazdrością. Powracała jej dawna dewocja, pełna sentymentalnego zapału; czuła niemal fizyczną miłość do Kościoła; pragnęła obejmować, całować ołtarz, organy, mszał, świętych, niebo; bo nie odróżniała ich od Amara, wydawało jej się, że stanowią dopełnienie jego osoby. Czytała książeczkę do nabożeństwa, myśląc o nim jak o swoim prywatnym Bogu. I Amaro, chodząc niespokojnie na dole, nie wiedział, że ona na górze nasłuchuje i reguluje bicie swego serca według rytmu jego kroków; że obejmuje poduszkę i omdlewa z pożądania, całuje przestrzeń, gdzie wyobraża sobie usta proboszcza!

Zapadał zmierzch, kiedy pani Maria i Amélia wróciły do miasta. Amélia z przodu, milcząca, poganiała swojego osiołka, podczas gdy pani Maria da Assunção, gawędziła z fornalem, który trzymał lejce. Gdy mijały katedrę, biły dzwony na nieszpory. I Amélia, modląc się, nie mogła oderwać oczu od kamiennych murów kościoła wznoszących się tak majestatycznie, z pewnością po to, by on mógł odprawiać tu nabożeństwo! Przypomniała sobie niedziele, kiedy widziała go, jak ze stopni głównego ołtarza, przy dźwięku dzwonków, błogosławi wiernych; i wszyscy się przed nim pochylają, nawet żona i córki ordynata Carreiro, nawet pani baronowa de Via Clara i żona gubernatora, ta dumna kobieta z garbatym nosem! Pochylały się pod jego wzniesionymi dłońmi i pewnie też uważały, że jego czarne oczy są piękne! I to on trzymał ją w ramionach, przy żywopłocie! Jeszcze czuła na szyi gorące dotknięcie jego warg; namiętność ogarnęła jak płomień całą jej istotę; puściła cugle osiołka, przycisnęła ręce do piersi, i zamykając oczy, modliła się całą duszą:

— Najświętsza Panno Bolesna, moja opiekunko, spraw, aby mnie pokochał!

Po brukowanym dziedzińcu spacerowali kanonicy, rozmawiając. W aptece na przeciwko zapalono już światło, lśniły szklane buteleczki; za wagą, postać aptekarza Carlosa, w wyszywanej koralikami czapeczce, poruszała się majestatycznie.

*cabidela de caça – potrawa z ryżu z duszoną dziczyzną, do której przed podaniem

dodaje się krew.

**bacalhau – suszony dorsz, podstawa wielu tradycyjnych dań portugalskich - Portugalczycy mówią żartobliwie, że jest ich 365.

***broa – tradycyjny chleb portugalski wyrabiany z mieszanki mąki kukurydzianej z

mąką pszenną lub żytnią.

****accipe (łac.) – przyjmij.

*****Quorum remiseris peccata, remittuntur eis (łac.) – Komu odpuścicie grzechy, temu będą odpuszczone.

XVII

Był to najszczęśliwszy okres w życiu Amara.

„Jestem w łaskach Pana”, myślał nieraz wieczorem, przy rozbieraniu się, gdy z przyzwyczajenia kapłańskiego analizował swoje dni, łatwe, tak wygodne, tak niezmiennie pełne przyjemności. W ciągu ostatnich dwóch miesięcy nie napotykał w swej pracy proboszcza żadnych przykrości czy utrudnień; cały świat, jak mówił ksiądz Saldanha, był w doskonałym humorze. Pani Josefa Dias wystarała się dla niego o bardzo tanią i doskonałą kucharkę, Escolásticę. Na ulicy Misericórdia miał swój podziwiający go i oddany dwór; raz lub dwa razy w tygodniu czekała go ta rozkoszna i niebiańska godzina w domu Wuja Esguelhasa; nawet pogoda dostosowała się do tej ogólnej harmonii i była tak piękna, że w Morenalu zaczynały kwitnąć róże.

Najbardziej cieszyło go to, że ani panie, ani księża, ani nikt z zakrystii nie domyślał się jego schadzek z Amélią. Wizyty u Totó stały się jednym z domowych zwyczajów; nazywano je „praktykami religijnymi małej” i nie pytano jej o szczegóły, w duchu zbożnej zasady, że takie praktyki są tajemnicą, jaką dzielimy tylko z Panem Bogiem. Od czasu do czasu któraś z pań pytała Amélię, jak się czuje chora, odpowiadała, że bardzo się zmieniła, że zaczynają jej się otwierać oczy na prawa boskie; wtedy, bardzo taktownie, zaczynały rozmawiać o innych sprawach. Nosiły się tylko z zamiarem, by któregoś dnia, później, kiedy Totó pozna już dobrze katechizm i kiedy dzięki modlitwom stanie się lepsza, pójść tam z pielgrzymką i podziwiać święte dzieło Amélii i upokorzenia szatana.

Wobec tak wielkiego zaufania do jej cnotliwości, Amélia zaproponowała któregoś dnia Amarowi, sądząc że to bardzo przebiegłe, powiedzieć przyjaciółkom, że ksiądz proboszcz nieraz przychodzi przyjrzeć się tej pobożnej pracy przy Totó…

— Wtedy, nawet gdyby ktoś zauważył, jak wchodzisz do domu Wuja Esguelhasa, nie nabrałby żadnych podejrzeń.

— Nie wydaje mi się to konieczne — odpowiedział. — Bóg jest z nami, kochana, to jasne. Nie próbujmy wtrącać się w Jego plany. On sięga wzrokiem dalej niż my…

Zgodziła się natychmiast, jak z każdym słowem, które wychodziło z jego ust. Od pierwszego ranka w domu Wuja Esguelhasa oddała mu się całkowicie, ciałem i duszą, wolą i uczuciem; nie było na jej skórze włoska, nie przeszła jej przez głowę myśl, choćby najbłahsza, która nie należałaby do księdza proboszcza. To zawładnięcie całą jej istotą nie następowało stopniowo; odczuła je nagle, w chwili gdy zamknął ją w swoich ramionach. Zdawało się, że jego pocałunki wyssały, wyczerpały jej duszę; była teraz jakby bezwolnym dodatkiem do jego osoby. I nie kryła się z tym przed nim; rozkoszowała się swoją uległością, oddaniem, poczuciem, że cała należy do niego, jak niewolnica; pragnęła, by myślał za nią i żył za nią; z zadowoleniem przerzuciła na jego barki brzemię odpowiedzialności, która zawsze jej ciążyła w życiu; jej sądy powstawały teraz w umyśle proboszcza w sposób tak naturalny, jakby krew krążąca w jej żyłach wypływała z jego serca. „Ksiądz proboszcz chciał, ksiądz proboszcz powiedział” było dla niej racją wystarczającą i niepodważalną. Żyła wpatrzona w niego, posłuszna jak zwierzę; miała tylko chylić głowę, kiedy mówił, a w odpowiedniej chwili rozpiąć suknię.

Amaro upajał się tą władzą; wynagradzała mu całą pokorę jego przeszłości — dom wuja, seminarium, biały salon hrabiego de Ribamar… Odkąd został księdzem jego życie było jednym pasmem korzenia się, które dręczyło mu duszę; winien był posłuszeństwo biskupowi, radzie kościelnej, kanonom, regule, która nie pozwalała mu nawet mieć własnej woli w stosunkach z zakrystianem. I teraz nareszcie miał u swoich stóp to ciało, tę duszę, tę żywą istotę, nad którą despotycznie panował. Jego kapłańskim obowiązkiem było sławienie, adorowanie Boga, a teraz on też był Bogiem dla istoty ludzkiej, która przed nim drżała i sumiennie oddawała mu cześć. Przynajmniej dla niej był piękny, przewyższający hrabiów i książąt, godny mitry. Powiedziała mu nawet kiedyś, po chwili refleksji:

— Ty mógłbyś zostać papieżem!

— Z tej samej gliny się ich wyrabia — odpowiedział z powagą.

Wierzyła mu, odczuwając jednak pewną obawę, że wysokie stanowiska mogłyby go od niej oddalić, zabrać daleko od Leirii. Namiętność, w której się pogrążyła, i którą była przepojona, ogłupiła ją i ograniczyła wyłącznie do tego, co miało związek z księdzem proboszczem lub jej własną miłością. Amaro zresztą nie pozwalał jej na zajęcie się lub zainteresowanie czymkolwiek poza swoją osobą. Zabronił jej nawet czytać powieści i poezję. Po co jej wiedza? Jakie ma dla niej znaczenie, co się dzieje na świecie? Pewnego dnia, gdy z ożywieniem wspominała o balu, który mieli wydać baronostwo de Via Clara, oburzył się i przyjął to jak zdradę. W domu Wuja Esguelhasa rzucił jej w twarz surowe oskarżenia: była pełna pychy, zaprzedana szatanowi!…

— Zabiję cię! Słyszysz? Zabiję! — wołał, ściskając przeguby jej rąk, patrząc płonącym wzrokiem.

Dręczyła go obawa, że wymknie się spod jego władzy, że straci jej bezgraniczne, ślepe uwielbienie. Nachodziły go nieraz myśli, że z czasem Amélii uprzykrzy się mężczyzna, który nie zaspokaja jej kobiecych próżności i upodobań, ubrany w czarną sutannę, z wygoloną twarzą, tonsurą. Wydawało mu się, że kolorowy krawat, podkręcone wąsy i kawaleryjski mundur robią na kobietach rozstrzygające wrażenie. Gdy wspomniała o jakimś oficerze z garnizonu lub o którymś z miejscowych młodzieńców, wybuchał niepohamowaną zazdrością…

— Podoba ci się? Co? Z powodu tych szmatek, tych wąsów?…

— Czy mi się podoba? Ależ, kochany, nigdy nie widziałam tego człowieka na oczy!

Więc po co o nim mówiła? To znaczy, że jest ciekawa, że myśli o innych! Właśnie taki brak czujnej kontroli nad duszą i wolą wykorzystuje szatan!…

Zaczął nienawidzić świata ludzi świeckich, który mógł ją zainteresować, wyrwać z cienia jego sutanny. Uniemożliwiał jej, wymyślając skomplikowane preteksty, wszelkie kontakty z miastem. Przekonał nawet matkę, aby jej nie pozwalała chodzić samej pod Arkady i do sklepów. Nie przestawał jej wmawiać, że mężczyźni to bezbożne potwory, pokryte skorupą grzechów, głupcy i kłamcy, skazani na ogień piekielny! Opowiadał jej okropności niemal o każdym młodzieńcu z Leirii. Pytała go przerażona, lecz zaciekawiona:

— Skąd to wiesz?

— Nie mogę ci powiedzieć — odpowiadał wymijająco, dając do zrozumienia, że wiąże go tajemnica spowiedzi.

Jednocześnie zasypywał ją opowieściami gloryfikującymi kapłaństwo. Olśniewał ją wiedzą ze swych dawnych podręczników seminaryjnych, wychwalał przed nią stanowisko, wyższość księży. W Egipcie, wielkim, starożytnym państwie, władcą mógł zostać tylko człowiek, który był kapłanem! W Persji, w Etiopii zwykły kapłan miał przywilej decydowania komu nałożyć koronę! Gdzie można znaleźć władzę równą jego władzy? Nie ma takiej nawet w królestwie niebieskim. Ksiądz przewyższał nawet aniołów i serafinów — bo im nie dano cudownej mocy odpuszczania grzechów! Nawet Najświętsza Dziewica Maria nie miała większej władzy niż on, ksiądz Amaro. Tak, z całym szacunkiem należnym majestatowi Najświętszej Panny, mógł powtórzyć za św. Bernardynem ze Sieny: „Kapłan przewyższa cię, Matko Najświętsza!”, bo przeczysta Dziewica dała nam Boga tylko raz, a ksiądz podczas Ofiary Eucharystycznej daje nam Go codziennie! I to nie on wymyślił, wszyscy ojcowie Kościoła to przyznają…

— No? I co na to powiesz?

— Och, kochany! — szeptała zachwycona, omdlewając z pożądania.

Wzbudzał w niej podziw wzniosłymi cytatami: św. Klemensa, który nazywał księdza „Bogiem na ziemi”; elokwentnego św. Chryzostoma, który powiedział „że ksiądz jest ambasadorem, który przychodzi z rozkazami od Boga”. A św. Ambroży, który napisał: „Pomiędzy godnością króla a godnością księdza jest większa różnica niż między ołowiem a złotem!”

— A złoto, to właśnie ten chłopiec — mówił Amaro, uderzając się w piersi. — I co na to powiesz?

Rzucała mu się w ramiona, całowała zachłannie, jakby chciała dotknąć w nim i posiąść „złoto św. Ambrożego, ambasadora bożego”, wszystko to, co na ziemi było największe i najszlachetniejsze, istotę, która przewyższa archaniołów bogactwem łask bożych!

Ta nadziemska władza kapłana, ta zażyłość z Bogiem, równie lub nawet bardziej niż dźwięk głosu Amara, kazały Amélii wierzyć w obietnicę, którą jej stale powtarzał: że jako ukochana księdza zyska zainteresowanie i przyjaźń Boga; że po śmierci przyjdą po nią dwaj aniołowie i poprowadzą za rękę do św. Piotra, klucznika niebieskiego, któremu wyjaśnią wszelkie wątpliwości, jakie mógłby mieć; i że na jej grobie, jak się to zdarzyło we Francji pewnej dziewczynie kochanej przez proboszcza, wyrosną białe róże jako boski dowód, że nie traci się dziewiczości w błogosławionych objęciach księdza…

To ją zachwycało. Myśl o jej grobie, otoczonym aromatem białych róż, wprawiała ją w zadumę; wzdychając leciutko upajała się przedsmakiem mistycznego szczęścia. Robiła smutną minkę i zapewniała, że chciałby umrzeć.

Amaro żartował:

— Mówić o śmierci, gdy się ma takie ciało…

Rzeczywiście, nieco przytyła. Jej urodę stanowiły teraz okrągłe i harmonijne kształty. Z twarzy zniknął wyraz niepokoju, który zaostrzał jej rysy, sprawiał, że usta robiły się wąskie a nos się wydłużał. Wargi miały teraz kolor gorącej, wilgotnej czerwieni; spojrzenie było pogodne i radosne; cała postać pełna i dojrzała. Stała się leniwa; w domu co chwila odkładała robótkę, siedziała zapatrzona w dal, milcząca, z zastygłym na ustach uśmiechem; i zdawało się, że wszystko na chwilę pogrąża się w senności, igła, materiał, który trzymała w ręku, ona sama… Widziała pokój u dzwonnika, łóżko, proboszcza w koszuli.

Dni spędzała na oczekiwaniu godziny ósmej, kiedy to regularnie przychodził z kanonikiem. Ale wspólne wieczory ciążyły jej teraz. Amaro zalecał jej wielką powściągliwość; ona, z nadmiaru posłuszeństwa, przesadzała do tego stopnia, że podczas herbaty nigdy nie zajmowała przy nim miejsca, nie częstowała go ciasteczkami. Nie mogła wtedy ścierpieć znajomych, gwaru rozmów, nudy gry w lotto: wszystko na świecie było nie do zniesienia, z wyjątkiem sam na sam z Amarem… Za to później, w domu dzwonnika, brała odwet za wszystko! Ta zmieniona twarz, to upojenie aż do utraty tchu, te przejmujące jęki, a potem martwy bezruch, czasem przerażały księdza. Podpierał się na łokciu, zaniepokojony:

— Dobrze się czujesz?

Otwierała półprzytomne oczy, jakby wracała gdzieś z daleka; i była naprawdę piękna, gdy krzyżując nagie ramiona na odkrytej piersi, zaprzeczała powolnym ruchem głowy…