Stefan Szczepłek

Mecze, które wstrząsnęły światem

Polityka

BIBLIOTEKA POLITYKI

Mecze, które wstrząsnęły światem

Copyright by © Stefan Szczepłek, 2011

Copyright by © POLITYKA SP, 2011

Redakcja: Małgorzata Kozłowska

Koordynatorzy projektu: Anita Brzostowska, Piotr Zmelonek

Opracowanie graficzne: Janusz Fajto

Korekta: Marianna Chałupczak

Fotoedycja: Małgorzata Wojtowicz

Zdjęcia na okładce:

© Ullstein Bild/Be&W (2), Popperfoto/Getty Images/Flash Press Media, Top Foto/Forum (2), Rex Features/East News, Picture Allience/Photoshot/Be&W, Empics Sport/East News, Empics Sport/Forum, Photo Flash Press/Be&W, Flash Press/Be&W, Imago Sport/East News, Omega/East News

Wydawca: Polityka Spółdzielnia Pracy

ul. Słupecka 6, 02-309 Warszawa

www.polityka.pl, www.skleppolityki.pl

Wydanie pierwsze, Warszawa 2011 

ISBN e-booka: 978-83-62148-89-9

1. Na początku był chaos

Szkocja – Anglia 0:0. 30 listopada 1872 r., Glasgow

Kiedy w połowie XIX wieku w Londynie nie dało się wytrzymać z powodu powszechnego brudu i fetoru, ludzie padali jak muchy, a muchy roznosiły zarazę, ktoś wpadł na pomysł, dziś oczywisty, a wtedy rewolucyjny. Otworzono zamknięte wiktoriańskie okna, zaczęto myć ręce, chodzić na spacery, czyli traktować świeże powietrze i higienę osobistą jako coś, co służy zdrowiu i poprawia samopoczucie.

Sport zaczął spełniać rolę lekarstwa, stał się czymś w rodzaju czynności profilaktycznych, zapobiegających chorobom. Młodzi ludzie poczuli potrzebę rywalizacji, która nie musi kończyć się śmiercią lub kalectwem, jak to w honorowych pojedynkach bywało. Rywalizowano w dziedzinach, które do tej pory były nierozłącznie związane z wojnami i bitwami: łucznictwie, szermierce, jeździe konnej. Dochodziła do tego gimnastyka, jako sport, według dzisiejszych pojęć – uzupełniający.

Tak było jeszcze w połowie XIX wieku i uprawianie tych dyscyplin sportu zaleca wydany w roku 1855 podręcznik angielskiego chłopca.

Tyle że dla angielskiego chłopca zaczęło to być nudne, a przecież, dla odmiany, nie mógł się przyłączyć do panien grających w serso, bo godziłoby to w jego honor. Wolał bić się z kolegami na pięści, kłaść ich na łopatki, przebijać deskami jak patelnie piłeczkę nad siatką, co nazywało się tenisem.

Ale i to nie wystarczało. Pojedynki angażowały dwie osoby, a udział chciało brać więcej. Od lat dwudziestych XIX wieku można było grać w rugby. Jeśli nie liczyć pospolitego ruszenia w bitwie pod Hastings, rugby było pierwszą grą zespołową na Wyspach Brytyjskich. Piłka nożna jest młodsza, ma jednak dobre pochodzenie. Pierwsze drużyny piłkarskie zakładali uczniowie szkół prywatnych i studenci. Ponieważ jednak odbywało się to w latach szybkiego rozwoju przemysłu, wkrótce zaczęły powstawać drużyny złożone z pracowników fabryk. Kościół nie chciał być w tyle i anglikańscy pastorzy, uczący też w szkołach, namawiali młodych ludzi do uprawiania sportu, wychodząc z założenia, że im bardziej chłopaki zmęczą się na boisku, tym mniej ochoty będą mieli na wszczynanie bójek na ulicach. Ten rodzaj filozofii znany był pod nazwą... „chrześcijaństwo muskularne“.

Kościół dbał też o to, by sport wypełniał wolny czas w tygodniu, więc przeciwstawiał się organizowaniu zawodów w niedziele. Dniem meczów była sobota, kiedy praca kończyła się wcześniej i prosto z fabryki można było pójść na stadion. Tej zasady przestrzegano przez około stu lat, aż do roku 1974, kiedy to po raz pierwszy mecz ligowy rozegrano w niedzielę. Do tej pory wiadomo było, że jak w sobotę na zegarze wybija godzina 15.00, to sędzia gwiżdże na rozpoczęcie meczu. Nie trzeba było o tym nawet informować w gazecie. Nieprzychylni Anglikom historycy futbolu dodają, że w tym samym momencie zaczynał padać deszcz.

Mamy więc kilka elementów związanych integralnie z początkami piłki nożnej: smród, brud i rewolucja przemysłowa w Anglii, tworzenie się burżuazji, aktywność kościoła i rozwój szkolnictwa. A ponieważ każda szkoła rozgrywała mecze według swoich reguł, rywalizacja była utrudniona. Tradycyjne przepisy z rugby mieszały się z nowymi – piłkarskimi albo nawzajem się wykluczały. Rugbyści używali podczas gry rąk, a nowej grze nieprzypadkowo nadano nazwę foot ball – piłka nożna.

W roku 1848 w Trinity College w Cambridge zebrało się czternastu czynnych lub byłych piłkarzy sześciu szkół – Cambridge, Eton, Harrow, Rugby, Shrewsbury i Winchester. Przez osiem godzin dyskutowali nad projektem przedłożonym przez studentów uniwersytetu w Cambridge – Henry’ego de Wintona i Johna Charlesa Thringa, ale wypracowali wspólne stanowisko. Stworzyli kodeks zasad, który nazwali Cambridge Rules. Oryginał się nie zachował, ale w roku 1856 opracowano jego kopię, znajdującą się od tamtej pory w bibliotece szkolnej Shrewsbury. Jednak ważniejsze jest to, że pierwsze reguły gry zostały zaakceptowane w całej Anglii, dając początek rozwojowi sportu, w którym było coraz mniej chaosu i przypadku.

Do tej pory nie padła nazwa – klub. Nie padła, bo kiedy studenci radzili w Cambridge, nie było klubów, tylko drużyny szkolne. Ale rzucając w górę swoje birety, uczniowie stracili prawo do gry w barwach szkół. Mieli średnio po 20 lat i stali się oldbojami bez przydziału. Zaczęli więc zakładać swoje drużyny i brać na siebie ciężar organizacji. Wszystko to kosztowało, szukano więc ludzi i instytucji, które chciałyby włożyć pieniądze w niepewny interes.

Znaleziono ich w kościele i przemyśle. Znane do dziś angielskie kluby – Fulham Londyn (założony w roku 1879), Everton Liverpool (1879 r.), Manchester City (1880 r.), Blackburn Rovers (1875 r.), Southampton (1885 r.), Wolverhampton Wanderers (1877 r.), Bolton Wanderers (1874 r.) czy Blackpool (1887 r.) powstawały przy kościołach lub przy poparciu pastorów. Kilku założycieli Tottenham Hotspur (1882 r.) było absolwentami, czyli oldbojami, prezbiteriańskiej szkoły św. Jana w Londynie, którzy na potrzeby klubu przejęli lokal miejscowej YMCA (z ang. Young Men’s Christian Association – Związek Chrześcijańskiej Młodzieży Męskiej). Zazwyczaj jednak pierwszymi siedzibami klubów były plebanie i puby. Blackburn, prócz korzeni kościelnych, miał też te bardziej prozaiczne. Grupa kolegów spotykała się w pubie. Trwało to dość długo i zaczęło iść w złym kierunku. Za którymś razem chłopcy uznali, że może warto wyjść na świeże powietrze i pograć w piłkę. I tak właśnie powstał Blackburn Rovers.

Manchester United jest jednym z wielu klubów (nie tylko w Europie), zawdzięczających swoje narodziny kolei, rozwijającej się prężnie na Wyspach Brytyjskich w drugiej połowie XIX wieku. W roku 1878 założyli go robotnicy, układający tory kolejowe w Lancashire i Yorkshire i od nazwy swojej firmy mianowali go Newton Heath. Uzbierali sześć pensów, kupili za to piłkę, a potem koszulki w połowie zielone, w połowie żółte. Nazwę na Manchester Utd zmienili dopiero w roku 1902, po bankructwie Newton Heath. 90 lat później, w hołdzie ojcom, „Czerwone Diabły“ grały przez dwa sezony w zielono-żółtych koszulkach retro.

Arsenal (1886 r.) zawdzięcza swoją nazwę fabryce amunicji, przy której powstał w południowo-wschodnim Londynie: Royal Arsenal Woolwich. Dlatego w jego herbie znajduje się armata, a popularna nazwa klubu to The Gunners – Kanonierzy.

West Ham United (1895 r.), klub trzech mistrzów świata – Bobby’ego Moore’a, Geoffa Hursta i Martina Petersa – założyli robotnicy zakładów metalurgicznych przy Victoria Dock Road w Londynie, więc początkowo klub nosił nazwę Thames Iron Works FC. Inny londyński klub – Millwall (1885 r.) powstał dzięki aktywności pracowników fabryki dżemu i marmolady Morton & Co.

Dla świata futbolu do najważniejszego wydarzenia okresu pionierskiego doszło w poniedziałek, 26 października 1863 roku w Londynie. We Freemason’s Tavern na Great Queen Street spotkali się przedstawiciele dwunastu klubów i szkół z Londynu oraz jego przedmieść: Barnes, Blackheath, Blackheath Proprietary School, Charterhouse School, Crystal Palace, Crusaders, Forest of Leytonstone, Kensington School, No Names of Kilburn, Percival House, Surbiton i War Office.

Efektem spotkania było powołanie do życia ogólnokrajowego, pierwszego na świecie związku piłkarskiego: The Football Association. Jego sekretarzem został najbardziej w tym towarzystwie aktywny założyciel Barnes Club, 32-letni Ebenezer Cobb Morley, z zawodu prawnik.

Podczas sześciu kolejnych konferencji w jego domu w Barnes ustalono składające się z czternastu punktów przepisy gry, opublikowane 8 grudnia tego samego 1863 roku. Od tej pory rugby i piłka nożna stały się niezależnymi od siebie bytami. I jeśli dziś na świecie mówi się o Anglii jako „ojczyźnie futbolu“, to tamto poniedziałkowe spotkanie w londyńskim pubie zdecydowanie się do tej opinii przyczyniło.

Od tamtej pory sprawy nabrały tempa. Do Football Association zaczęło przystępować coraz więcej klubów, a kiedy ich liczba sięgnęła pięćdziesięciu, sekretarz federacji Charles William Alcock zaproponował rozegranie turnieju między nimi. Do udziału zaproszono najstarszy szkocki klub Queen’s Park, założony w roku 1867, działający zresztą nadal i mający siedzibę na stadionie narodowym Szkocji w Glasgow – Hampden Park. Szkoci zremisowali na swoim boisku z Wanderers, ale na rewanż nie pojechali z powodu braku funduszów na podróż.

To, co wymyślił Alcock, znane jest pod nazwą rozgrywek o Puchar Anglii – The Football Association Challenge Cup. W pierwszym sezonie tych najstarszych rozgrywek na świecie wzięło udział zaledwie osiem drużyn. Finał rozegrany został 16 marca 1872 roku na stadionie Kennington Oval w obecności około dwóch tysięcy widzów. Wanderers pokonał Royal Engineers Chatham 1:0 po bramce Mortona Peto Bettsa, grającego pod pseudonimem A.H. Chequer, ponieważ wcześniej bronił barw drużyny Harrow Chequer.

W zwycięskiej drużynie występowali uczniowie i studenci, a „Inżynierowie“ to w rzeczywistości oficerowie: w bramce kapitan William Merriman, a w polu sami porucznicy.

Alcock pełnił godność kapitana Wanderers, ale był zarazem sekretarzem The Football Association, czyli fundatora pucharu. Wręczał go więc... sam sobie. Alcock wystąpił również w reprezentacji Anglii, i to w czasie, gdy pełnił funkcję sekretarza federacji. On też zajmował się organizacją kilku towarzyskich meczów ze Szkocją w Londynie (reprezentowali ją Szkoci mieszkający w tym mieście), jednak w tym pierwszym, oficjalnym nie wystąpił z powodu kontuzji.

Niezależnie od umiarkowanego zainteresowania rozgrywkami (pomysłu nie poparła większość klubów należących do FA) coś się jednak ruszyło. Jeszcze w tym samym 1872 roku rozegrano pierwszy mecz międzypaństwowy Szkocja – Anglia. Anglicy pojechali do Glasgow, pamiętając o wykrętach Szkotów z Queen’s Park, którzy rezygnację z przyjazdu na mecz do Londynu tłumaczyli brakiem pieniędzy. Zdaniem londyńczyków przyczyną było pospolite szkockie skąpstwo. To wersja ulicy. Naprawdę piłkarze angielscy udali się w podróż do Glasgow, aby rozegrać mecz z reprezentacją Szkocji w dniu święta jej patrona – świętego Andrzeja, czyli 30 listopada.

W 1872 roku w Szkocji było dziesięć klubów. Te najsłynniejsze powstały później: Rangers w lipcu następnego roku, a Celtic w 1888 r.

Nic więc dziwnego, że przeciw Anglikom wystąpili piłkarze, broniący barw tego samego, najlepszego klubu – Queen’s Park Glasgow. Pierwszy w historii futbolu mecz międzypaństwowy był w istocie meczem szkockiego klubu z reprezentacją Anglii.

Mecz zakończył się remisem 0:0. Na stadionie Partick, przeznaczonym do krykieta, zebrało się, według różnych angielskich źródeł, od ponad dwóch do czterech tysięcy widzów. Nigdy wcześniej na mecz w Szkocji nie przyszło tak dużo ludzi. Źródła są zgodne co do obecności licznej grupy kobiet na trybunach. Mecz, zaplanowany na godz. 14.00, rozpoczął się z dwudziestominutowym opóźnieniem. Mżawka, padająca na widzów przed spotkaniem, ustała w chwili rozpoczęcia gry, a więc wbrew utartym stereotypom.

Szkoci wystawili bramkarza, dwóch obrońców, trzech pomocników i pięciu napastników. Anglicy – bramkarza, jednego obrońcę, jednego pomocnika i ośmiu napastników. Jak przy takich ustawieniach nie padła ani jedna bramka? Trudno zrozumieć. Gospodarze – niżsi, lżejsi i bardziej zwrotni – grali w sposób, nazywany przed wojną w Europie „stylem szkockim“. Zbliżali się do bramki przeciwnika za pomocą wielu podań po ziemi, co wymagało dobrej techniki. Potężniej zbudowani Anglicy nie byli tak wyrafinowani. Oni preferowali styl, którego głębia sprowadza się do znanego wkrótce w całym futbolowym świecie terminu „kick and rush“ – kopnij i biegnij. Nawiasem mówiąc, do czasów współczesnych nie uległ on istotnym zmianom, czym można tłumaczyć niektóre wyniki reprezentacji Anglii, stawianej zawsze wśród faworytów, ale zawodzącej w najważniejszych momentach.

Trenerów nie było. Zawodnicy sami ustalali między sobą, jaką kto zajmie pozycję na boisku i jaką taktykę przyjąć, jeśli w ogóle można o czymś takim mówić. Fotografia już istniała, ale nikt nie zrobił zdjęć. Fotograf, który przyszedł na stadion, zorientował się, że nikt nie wykazuje zainteresowania zdjęciami, i opuścił stadion, nim sędzia zagwizdał po raz pierwszy.

Anglicy mieli na sobie białe koszulki z herbem Anglii – trzema lwami na lewej piersi, z jakimi grają do dziś, białe długie spodenki i granatowe czapeczki. Szkoci ubrani byli w granatowe koszulki ze szkockim lwem i białe spodenki. Na głowach mieli czerwone szpiczaste czapki, jak skrzaty (głowami grano wtedy rzadko).

Przy bezbramkowym remisie spotkanie zazwyczaj nie ma bohatera. Ale dziennikarz gazety „Bell’s Life“ był zachwycony poziomem i podkreślił nawet, że był to najlepszy mecz, jaki do tej pory rozegrano. Zakończono go trzykrotnym okrzykiem każdej drużyny w rodzaju „hurra!“ oraz kolacją w Carrick’s Royal Hotel w Glasgow.

Żeby reprezentacja Anglii miała za co pojechać do Glasgow, Al-cock wystąpił do klubów zrzeszonych w Football Association z prośbą o przekazanie funduszów na ten cel. Krótko mówiąc, zrobiono zrzutkę. Ale mecz zakończył się sukcesem finansowym. Kibice zostawili w kasie 109 funtów. Po odliczeniu wszelkich kosztów zostało 38 funtów zysku.

Tydzień po meczu powstał Szkocki Związek Piłki Nożnej. W roku 1876 – Walijski, a w 1880 – Irlandzki. Mimo że wszystkie działają na terytorium tego samego państwa – Wielkiej Brytanii, ze względu na zasługi w rozwoju futbolu, każdy jest reprezentowany w FIFA. W dodatku ich przedstawiciele wchodzą w skład utworzonej w roku 1882 International Football Association Board, jedynej organizacji, która ustala przepisy gry.

W Szkockim Muzeum Futbolu, znajdującym się na stadionie Hampden Park w Glasgow, wśród tysięcy eksponatów jeden jest szczególny. Wygląda jak warszawska karta miejska, tyle że stara, sfatygowana i pożółkła. To bilet z meczu Szkocja – Anglia z roku 1872. Nie jest na sprzedaż. W lipcu 2011 r. najstarszy angielski klub, Sheffield FC, wystawił na aukcję spisane w połowie XIX wieku przepisy gry. Kupiono je w Nowym Jorku za 881 tysięcy funtów.

Anglia – Szkocja 0:0. 30 listopada 1872 r.
Stadion Partick, Glasgow. Pierwszy mecz międzypaństwowy.
Sędziował William Keay (Szkocja). Widzów: między 2 000 a 4 000 (wg różnych źródeł).
Szkocja: Robert Gardner (kapitan), William Ker, Joseph Taylor, James Thomson, James Smith, Robert Smith, Robert Leckie, Alexander Rhind, William Muir McKinnon, James Begg Weir, David Wotherspoon
Anglia: William John Maynard (First Surrey Rifles), Robert C. Barker (Herts Rangers), Ernest Harwood Greenhalgh (Notts County), Frederick Brunning Maddison (Oxford University), John Brockbank (Cambridge University), Cuthbert John Ottaway – kapitan (Oxford University), Arnold Kirke Smith (Oxford University), John Charles Morice (Barnes), Charles John Chenery (Crystal Palace), John Charles Clegg (Sheffield), Reginald de Courtenry Welch (Harrow Chequers)

2. Na (czarne) kłopoty – mąka ryżowa

Argentyna – Urugwaj 0:0, 17 lipca 1916 r., Buenos Aires

Brytyjczycy piłkę nożną wymyślili i to oni wyeksportowali ją w świat. Pierwszym kontynentem, który przyjął ją z otwartymi ramionami, była Ameryka Południowa. Najstarszy klub w Argentynie i na kontynencie – Buenos Aires FC – założyli Anglicy w roku 1865. W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku w stolicy Argentyny i okolicach mieszkało około 40 tysięcy Brytyjczyków. Jeden z nich, Alexander Watson Hutton, nauczyciel z Edynburga, dyrektor angielskiej szkoły w Buenos Aires, zorganizował rozgrywki ligowe już trzy lata po ligowej premierze w Anglii – w roku 1891. Początkowo sukcesy odnosiły w nich kluby angielskie – Saint Andrews, Old Caledonians, Rosario Railway, w pierwszych latach XX wieku dominował legendarny zespół dżentelmenów o nazwie Alumni.

Tylko jeden klub z tak zwanej Wielkiej piątki Buenos Aires został założony przez Argentyńczyków, pracujących zresztą w sklepie o nazwie City of London. To Club Atlético Independiente. Boca Juniors (klub Diego Maradony) powołał do życia Irlandczyk, mieszkający we włoskiej dzielnicy, Racing – Francuzi, River Plate i Huracan – Anglicy.

Piłkę nożną w Brazylii spopularyzował Charles Miller. Był Anglikiem urodzonym w São Paulo. Szkołę kończył jednak w Anglii. Po kilku latach, kiedy wracał do domu w Brazylii, wrzucił do kufrów dwie piłki. Był rok 1894 i od tej pory zaczęto pisać historię brazylijskiego futbolu. Dokładnie w lipcu tego samego roku, we Lwowie rozegrano pierwszy mecz na ziemiach polskich. W kategoriach futbolowych z Brazylijczykami łączy nas tylko ta data oraz rok przyjęcia do FIFA – 1923.

Miller był napastnikiem São Paulo Athletic Club, i to on utworzył rozgrywki stanowe, pod nazwą Campeonato Paulista de Futebol, pomyślane głównie jako rozrywka dla mieszkających tam Brytyjczyków. W tym samym czasie, na początku ubiegłego wieku, rozpoczęły się takie same rozgrywki o mistrzostwo stanu Rio de Janeiro. Wtedy piłka nożna była sportem dla ludzi z towarzystwa. A ponieważ w klubach uprawiano także szermierkę, wioślarstwo, krykiet i gimnastykę, kluby stawały się miejscami elitarnych spotkań, na które rdzenni mieszkańcy Brazylii długo nie byli wpuszczani.

Profesor uniwersytetu w Montevideo, Anglik William Poole, założył w roku 1886 w tym mieście Albion Cricket Club z sekcją piłkarską. To on organizował futbolowe życie w Urugwaju. Trzy lata później powstał klub Nacional, a po dwóch następnych – Peñarol. Ten klub, jeden z najsłynniejszych na świecie, założyli angielscy robotnicy kolejowi. Przyjął barwy czarno-żółte, bo takie kolory miały bufory wagonów. Derby Montevideo Nacional – Peñarol są zaledwie o kilka lat młodsze od szkockiej klasyki Celtic – Rangers. Zresztą, mówi się o nich El Súper Clásico.

16 maja 1901 roku w Montevideo rozegrano pierwszy mecz międzypaństwowy poza Wyspami Brytyjskimi. Argentyna pokonała Urugwaj 3:2. Ponieważ obydwa kraje, przedzielone jedynie La Platą, utrzymywały bardzo dobre stosunki dyplomatyczne, mecze piłkarskie między nimi stanowiły okazję do demonstracji przyjaźni. Dbały o to ministerstwa edukacji w Buenos Aires i Montevideo. Sir Thomas Lipton, który dorobił się fortuny na handlu herbatą, ufundował nawet puchar przechodni dla zwycięzców. Nosił on hiszpańską nazwę Copa Lipton.

Argentyna, Brazylia i połowę mniejszy od Polski Urugwaj mają od stu lat najlepsze reprezentacje w Ameryce Południowej. Chile jest najbliżej tej trójki, a pod względem chronologii wydarzeń niczym jej nie ustępuje. Pierwszy klub – Valparaiso FC utworzyli w tym chilijskim porcie Anglicy w roku 1889. Sześć lat później dziewięć klubów, głównie brytyjskich, utworzyło krajową federację piłkarską. W Ameryce Południowej pierwsi pod tym względem byli Argentyńczycy. Asociación del Fútbol Argentino (AFA) powstała w roku 1893, Federación de Fútbol de Chile (FFCH) – w 1895 r., Asociación Uruguaya de Fútbol (AUF) – w 1900 r., Liga Paraguaya de Futbol (LPF, dziś nosi nazwę Asociación Paraguaya de Fútbol) – w 1906 r., Confederaçăo Brasileira de Futebol (CBF) – w 1914. Pozostałe południowoamerykańskie kraje – Boliwia, Ekwador, Kolumbia, Peru i Wenezuela – założyły swoje federacje w latach dwudziestych ubiegłego wieku.

Skoro funkcjonowały zarządy krajowe, rozgrywano już mecze międzypaństwowe, można było myśleć o organizacji umożliwiającej międzypaństwową rywalizację i współpracę. W roku 1910 odbył się w Buenos Aires turniej z udziałem Argentyny, Urugwaju i Chile, wygrany przez gospodarzy. Nazwano go nawet pierwszymi mistrzostwami Ameryki Południowej, ale ostatecznie odebrano mu tę rangę.

Pierwsze prawdziwe mistrzostwa kontynentu rozegrano w roku 1916, kiedy Europa była ogarnięta wojną. Turniej, nazywany od tej pory Copa América, zorganizowała Argentyna, chcąc uczcić w ten sposób setną rocznicę uzyskania niepodległości. Odbywał się na dwóch stadionach klubów w Buenos Aires – Racingu oraz Gimnasia y Esgrima, z udziałem czterech reprezentacji – gospodarzy, Chile, Brazylii i Urugwaju. Grano systemem „każdy z każdym”, o kolejności decydowała liczba zdobytych punktów. Tak się złożyło, że pojedynek ostatni, pomiędzy Argentyną a Urugwajem, decydował o pierwszym miejscu. Urugwaj odniósł dwa zwycięstwa: nad Chile 4:0 i Brazylią 2:1. Argentyna rozbiła Chile 6:1, ale z Brazylią tylko zremisowała 1:1. W finale Urugwajowi wystarczał remis i taki wynik (0:0) osiągnął. W meczu tym, w obecności 30 tysięcy kibiców, sędziował Chilijczyk Carlos Fanta Tomaszewski.

Pierwszą gwiazdą i królem strzelców (trzy gole w trzech meczach) został napastnik zwycięskiej drużyny 19-letni Isabelino Gradín z Peñarol Montevideo. Był także fenomenalnym lekkoatletą. Bił rekordy i zdobywał tytuły mistrzowskie – od sprintów po biegi średnie. Jeśli nie udało mu się, z piłką przy nodze, minąć przeciwnika za pomocą dryblingu, kopał piłkę do przodu i wygrywał dzięki szybkości. Problem polegał na tym, że Gradín był czarnoskóry, więc kiedy Urugwaj wygrał dzięki niemu pierwszy mecz, pokonane Chile zaczęło protestować. Skoro są to mistrzostwa Ameryki, to Afrykanie nie mogą brać w nich udziału.

Zarzuty oczywiście odrzucono, ale mówią one coś o tamtych czasach. W Brazylii jeszcze przez prawie dziesięć lat, do połowy lat dwudziestych, czarni nie mogli grać razem z białymi.

Ale na tych samych mistrzostwach w reprezentacji Brazylii wystąpił zawodnik, dla którego zrobiono wyjątek. Nazywał się Arthur Friedenreich. Jego ojcem był bogaty niemiecki osadnik w São Paulo, a matką Brazylijka, której przodkowie byli niewolnikami. Friedenreich miał czarną skórę i zielone oczy. A grał tak bajecznie, że wszyscy czuli na piękno strażnicy czystości rasy zapomnieli o ustanowionych przez siebie rasistowskich zasadach. Jednak, dla spokoju swojego sumienia, nakazywali tylko Friedenreichowi nacieranie twarzy... mąką ryżową, żeby przypominał białego.

To był pierwszy piłkarz, który strzelił w swojej karierze ponad tysiąc bramek. Różne źródła podają nawet dokładne liczby, ale wiarygodność tych statystyk budzi wątpliwości. Można jednak przyjąć, że Friedenreich rozegrał ponad 1200 meczów, a strzelał średnio jednego gola na mecz.

Takich piłkarzy w całej historii futbolu można policzyć na palcach jednej ręki. Jednym z nich jest na pewno Pelé, drugim najprawdopodobniej jego rodak Romário, ponadto: Austriak Franz „Bimbo” Binder, Josef Bican (grający od lat trzydziestych do pięćdziesiątych XX wieku w Austrii i Czechosłowacji) oraz Niemiec Gerd Müller.

Pierwszy turniej o Copa América zaznaczył się jeszcze jednym wydarzeniem. Z inicjatywy urugwajskiego działacza Héctora Rivadavii Gomeza, jego kraj, Argentyna, Brazylia i Chile utworzyły Konfederację Piłki Nożnej Południowoamerykańskiej, czyli Confederación Sudamericana de Fútbol (CSF), dziś nazywaną w skrócie CONMEBOL. Zrzesza ona dziesięć krajów z tego kontynentu.

CSF był pierwszym kontynentalnym związkiem piłkarskim na świecie. FIFA powstała w roku 1904 w Paryżu, z inicjatywy siedmiu krajów: Francji, Belgii, Szwecji, Danii, Holandii, Szwajcarii i Hiszpanii. Anglii w tym towarzystwie zabrakło, bo poczuła się urażona, że to nie od niej zaczyna się budowa organizacji o zasięgu światowym. Pierwszy raz to obrażenie się ze strony Anglików, ale nie ostatni.

Ponieważ wszystkie kraje założycielskie leżą w Europie, FIFA uznała, że tworzenie oddzielnej konfederacji tylko dla tej części świata nie ma sensu. I tkwiła w tym przekonaniu dokładnie przez pół wieku. UEFA powstała bowiem dopiero w roku 1954, jako jedna z ostatnich konfederacji kontynentalnych.

Urugwaj – Argentyna 0:0. 17 lipca 1916 r. Stadion w Buenos Aires. Pierwszy finał Copa América. Sędziował C.F. Tomaszewski (Chile). Widzów: 20 000.
Argentyna: Isola – Reyes, Diaz – Martinez, Olazar, Badaracco – Heissinger, Ohaco, Harry Hayes, Ennis Hayes, Perinetti
Urugwaj: Saporiti – Benincasa, Foglino – Delgado, Varela, Zibecchi – Somma, Tognola, Piendibene, Gradín, Marán

3. Finał białego konia

Bolton Wanderers – West Ham United 2:0. 28 kwietnia 1923 r., Londyn

Najstarsze rozgrywki świata, te o Puchar Anglii, toczyły się od 1872 r., zdobywając z każdym kolejnym rokiem coraz więcej kibiców. Finał Tottenham – Sheffield United w 1901 oglądało na stadionie Crystal Palace 110 820 kibiców. Ów rekord został pobity w roku 1913, kiedy na ten sam stadion przyszło 120 081 kibiców, aby obejrzeć mecz Aston Villa – Sunderland. W pierwszych dwudziestu latach XX wieku średnia widzów na finałach wynosiła około 70 tysięcy. Stadiony, na których rozgrywano finały najczęściej – Crystal Palace i Stamford Bridge, już nie wystarczały.

W roku 1921 The Football Association, organizator finałów Pucharu Anglii i meczów reprezentacji, podjął decyzję o budowie nowego stadionu. Pora była odpowiednia. Na rok 1924 zaplanowano Wystawę Imperium Brytyjskiego, w którym jeszcze wtedy słońce nie zachodziło. Jej centralną częścią miał się stać nowy stadion. Przy okazji zapewniono pracę żołnierzom, zagubionym po powrocie z frontów I wojny światowej. Według dzisiejszej terminologii była to inwestycja priorytetowa. Nic dziwnego, że stutysięczny stadion powstał w ciągu dziesięciu miesięcy!

Nosił nazwę The Empire Stadium Wembley. Mówiło się jednak Wembley, i tak już zostało. Jego historia zaczęła się tak efektownie, że nawet najwięksi spece od marketingu nie mogli tego przewidzieć.

W sobotę, 28 kwietnia 1923 roku na nowym Wembley rozgrywano finał Pucharu Anglii pomiędzy Bolton Wanderers a West Ham United z Londynu.

Początek meczu wyznaczono, jak to w Anglii, na godz. 15.00. Tradycją finału jest obecność na nim kogoś z rodziny królewskiej.

Pierwszym monarchą, który oglądał finał z loży na stadionie, był Jerzy V. W roku 1914 był na meczu Burnley – Liverpool na stadionie Crystal Palace. W roku 1923 na Wembley Jerzy V też był, i to, co zobaczył, przeszło jego wyobrażenia. Im bliżej Wembley znajdował się jego samochód, tym większe tłumy policja musiała usuwać z drogi. Specjalnym tunelem, prowadzącym niemal do samej loży królewskiej (Royal Box) wjechał bez przeszkód. Ale kiedy spojrzał z góry na boisko – boiska nie było. Na całej jego powierzchni tłoczyły się tłumy ludzi. Ponad ich głowami wystawały tylko bramki.

W kasach stadionu sprzedano wszystkie bilety, ale przygotowano ich około stu tysięcy, a pod bramami stało ponad trzy razy tyle chętnych. Przedsprzedaży nie było, z czego zresztą w następnych latach wyciągnięto wnioski. Kto przyszedł na stadion wcześniej, ten wszedł. Tysiące innych ludzi sforsowało bramy, a przede wszystkim ogrodzenie, za którym już nikt nikogo nie kontrolował. Każdy siadał na miejscu, do którego się przecisnął. Z pomeczowego raportu wynika, że około dwunastu tysiącom ludzi z biletami w ogóle nie udało się wejść na stadion. Organizatorzy zmuszeni zostali do zwrotu w sumie ponad czterech tysięcy funtów. Najdroższy bilet kosztował 15 szylingów, a najtańszy – dwa.

Już wtedy do stadionu dochodziło metro, reklamowane jako najszybszy środek transportu z centrum Londynu do stacji Wembley Park, istniejącej nadal, dla linii Metropolitan i Jubilee. Zainteresowanie meczem było tak duże, że bodaj pierwszy raz wydrukowano piracką wersję oficjalnego programu.

Kiedy kibice pokonywali zamknięte bramy i stadion nie mógł już pomieścić wszystkich chętnych, sędzia David Asson z West Bromwich wezwał kapitanów obydwu drużyn na naradę.

– Panowie – powiedział. – Tam na górze czeka Jego Wysokość, ludzi jest tyle, że zaczyna się robić niebezpiecznie. Co robimy w tej sytuacji? Gramy czy przekazujemy komunikat o przełożeniu meczu?

– Przekładamy – zadecydował kapitan West Ham George Key.

– Gramy – odparł kapitan Bolton Joe Smith. – Jest popołudnie. Jeśli policja szybko usunie tłum z boiska, powinniśmy skończyć przed zmierzchem.

Być może sędzia, w porozumieniu z policją, brał pod uwagę konsekwencje decyzji o odwołaniu finału tego dnia. Mogłoby dojść do paniki, która pociągnęłaby za sobą ofiary. Już karetki odwoziły do szpitali ludzi z połamanymi nosami, żebrami, ogólnie potłuczonych, nieomal stratowanych i uduszonych. To cud, że nikt nie zginął. Na pewno ważna była informacja policji, że w kierunku stadionu zbliżają się posiłki. W centrum Londynu pakowano policjantów w samochody ciężarowe i przywożono na Wembley.

Ważniejszy od funkcjonariuszy pieszych okazał się szwadron policji na koniach. To oni weszli w tłum i delikatnie przesuwali go z boiska na boki, gdzie tylko się dało. A dało się niewiele. Tysiące ludzi stało przy liniach bocznych, utrudniając piłkarzom wrzucanie autów i wykonywanie rzutów rożnych.

Ta operacja trwała ponad pół godziny i przeszła do historii futbolu dzięki białemu koniowi, wyróżniającemu się na tle szarego tłumu. Dlatego mecz znany jest pod nazwą White Horse Final – Finał Białego Konia. Był to jedyny koń tej maści w szwadronie. Nazywał się Billy. Dosiadał go posterunkowy (Police Constable) George Scorey. Nie miał nic wspólnego z piłką nożną, nie był kibicem i kiedy w sobotni poranek, przed pójściem do pracy jadł grzanki z konfiturą, myślał o ślubie, który czekał go za kilka dni. Nie wiedział nawet, że na Wembley odbywa się jakiś mecz.

Na posterunku powiedziano mu, że wraz z resztą szwadronu pojedzie na stadion. Zrobił, co do niego należało, ale koń przyniósł mu sławę. Kiedy w roku 1930 Billy zdechł, dożywszy dwudziestu lat, informację podała prasa. Na początku tego wieku przejście łączące stację metra z drogą prowadzącą na stadion nazwano Mostem Białego Konia.

Na trybunach i w pobliżu boiska doliczono się wtedy 126 047 widzów, ale nikt nie jest w stanie zweryfikować tej liczby. Bardziej prawdopodobne jest to, że ludzi było więcej niż mniej. Wraz z kibicami stojącymi pod stadionem uzbierało się ich około ćwierci miliona. To rekord świata.

Sam mecz stał się w tej sytuacji niemal dodatkiem do niecodziennych wydarzeń. Bolton wygrał 2:0. Po ostatnim gwizdku sędziego problem wrócił, ponieważ kibice znów weszli na boisko. Ledwo udało się utorować drogę do loży królewskiej, gdzie Jerzy V wręczył puchar kapitanowi Bolton – Joemu Smithowi i pogratulował zawodnikom obydwu drużyn. Każdy otrzymał pamiątkowy medal. Zawodnicy Bolton dostali w nagrodę od klubu złote zegarki. Król był zachwycony. Dwa lata później, podczas finału Pucharu Anglii Sheffield Utd – Cardiff City, rodzinę królewską reprezentował książę Yorku, który musiał z tej okazji powiedzieć kilka słów do publiczności. Tak się rozpoczyna film „King’s Speech”, czyli „Jak zostać królem”. Nawiasem mówiąc, ślub późniejszego króla Jerzego VI z lady Elżbietą, czyli rodziców Elżbiety II, odbył się dwa dni przed pierwszym finałem na Wembley.

Pierwszą bramkę na Wembley zdobył już w trzeciej minucie 24-letni reprezentant Anglii David Jack. Trzy lata później ponownie zagrał na Wembley. Tym razem Bolton pokonał Manchester City 1:0, znowu po jego bramce. Jack był też pierwszym piłkarzem na Wyspach Brytyjskich, za którego zapłacono ponad 10 tysięcy funtów. W roku 1928 Arsenal wydał na niego 10 890 funtów. Jack był pierwszym piłkarzem, który wywalczył Puchar Anglii z dwoma różnymi klubami. W roku 1930 jego Arsenal pokonał 2:0 Huddersfield.

Stadion Wembley był dla piłki nożnej czymś takim jak La Scala dla opery. Jego dwie charakterystyczne wieże – Twin Towers, mające w planach architektów stanowić londyńską odpowiedź na wieżę Eiffla, stały się znakiem towarowym. Tu Anglia rozgrywała większość swoich meczów, tu w roku 1966 zdobyła tytuł mistrza świata. Stadion był areną pierwszych po wojnie igrzysk olimpijskich, odbywały się na nim finały Pucharu Mistrzów, koncertowały gwiazdy rocka.

Wembley nie zmienił się przez kilkadziesiąt lat. Nie było miejsca na autokary przywożące zawodników. Stawały w wąskim tunelu i wyjeżdżały na wstecznym biegu. Małe szatnie ledwo mieściły zawodników. Stąd do środka boiska było ponad sto metrów. Ale droga ta miała w sobie coś z mistycznego nabożeństwa. Piłkarze wychodzili razem, prowadzeni przez mistrza ceremonii. Towarzyszyła im muzyka. Najczęściej marsz Edwarda Elgara z „Pomp and Circumstance” lub marsz triumfalny z „Aidy”. Dochodzili do miejsca na boisku na wprost loży królewskiej, stawali naprzeciw siebie. Wtedy z loży schodził ktoś z rodziny królewskiej oraz oficjele z klubów, FA lub federacji krajowych, z którymi akurat Anglia grała. Wszyscy słuchali hymnów narodowych, wykonywanych zwykle przez orkiestry wojskowe. Kapitanowie drużyn prezentowali najważniejszym osobom na stadionie poszczególnych piłkarzy. Dopiero po tej ceremonii ci ostatni ustawiali się na swoich połowach, a sędzia gwizdał. Angielscy kibice czasami też. Kto tego wszystkiego nie wytrzymał, ten przegrywał. Ale gra na Wembley, niezależnie od konsekwencji, była marzeniem każdego piłkarza na świecie.

Historia starego stadionu Wembley zakończyła się w roku 2000. W ostatnim finale Pucharu Anglii Chelsea pokonała Aston Villę 1:0. Bramkę strzelił Włoch Roberto Di Matteo. Ostatni mecz międzypaństwowy na starym Wembley rozegrano 7 października 2000 roku. W eliminacjach do mistrzostw świata Anglia przegrała z Niemcami 0:1, a gola zamykającego historię strzelił Dietmar Hamann, zawodnik Liverpoolu. A potem stadion zburzono. Nie pomogły apele konserwatystów o oszczędzenie chociaż dwóch charakterystycznych wież.

Nowy stadion Wembley, budowany przez kilka lat pod kierunkiem polskiego inżyniera Edmunda Obiały, został oddany do użytku w marcu 2007 roku. Wcześniejszy termin ukończenia budowy nie został dotrzymany. Robotnicy postawili u bukmacherów, że nie zdążą. I wygrali.

Bolton Wanderers – West Ham United 2:0 (1:0). 28 kwietnia 1923 r. Stadion Empire Wembley, Londyn. Finał Pucharu Anglii.
Bramki: D. Jack (3.), J.R. Smith (54.). Sędziował D. Asson (West Bromwich). Widzów: 126 000.
Bolton: Pym – Haworth, Finney – Nuttall, Seddon, Jennings – Butler, Jack, J. R. Smith, J. Smith, Vizard
West Ham: Hufton – Henderson, Young – Bishop, Kay, Tresadern – Richards, Brown, Watson, Moore, Ruffell