Błąd w sztuce

i niepowodzenie medyczne

w polskim systemie prawnym

Prawnoetyczne uwarunkowania zabiegów medycznych

Elżbieta Jęczmionka-Kopińska

Błąd w sztuce

i niepowodzenie medyczne

w polskim systemie prawnym

Prawnoetyczne uwarunkowania zabiegów medycznych

Wydawnictwo Naukowe „SILVA RERUM”

Poznań 2013

Recenzja – prof. UAM dr hab. Jędrzej Skrzypczak

© 2013 by Elżbieta Jęczmionka-Kopińska

© 2013 by Wydawnictwo Naukowe „SILVA RERUM”

All rights reserved

ISBN: 978-83-64447-14-3

Wydanie pierwsze:

Wydawnictwo Naukowe

SILVA RERUM

Poznań 2013

Redakcja naukowa – Anna Dolska

Korekta – Paulina Wiśniewska

Projekt okładki – Zbigniew Dziemianko

Skład komputerowy – Zbigniew Dziemianko

Ta książka nie powstałaby nigdy,

gdyby nie Profesor Jacek Sobczak.

Za Jego wsparcie ogromnie dziękuję.

Nie mam pojęcia, skąd brał tyle cierpliwości.

Nikt nigdy we mnie tak nie wierzył. Nawet ja sama.

Chciałabym także podziękować wszystkim osobom,

które niosły bezinteresownie pomoc. 

Wstęp

W drugiej połowie XIX wieku, wielu profesorów medycyny podjęło się próby sformułowania definicji błędu lekarskiego. Zaczęli określać warunki spełniające zasady poprawnego działania oraz wskazywać zakres powinności lekarzy wobec chorych. Zainteresowanie tym tematem i chęć jego przedstawienia wzięła się z faktu, że błąd lekarski od zawsze budził pewne kontrowersje, związane zarówno ze znaczeniem nadawanym mu na płaszczyźnie prawa, które wiąże popełnienie błędu z odpowiedzialnością lekarza, jak i ze znaczeniem poszczególnych słów wchodzących w skład tego wyrażenia.

Niewiele jest określeń, które od dawna po dziś dzień wywoływały tak wiele nieporozumień, jak właśnie określenie błąd w sztuce lekarskiej. Nieporozumienia te dotyczą nie tylko świata lekarskiego, lecz również wymiaru sprawiedliwości. Na wstępie wypada zatem poświęcić trochę uwagi kwestiom terminologicznym.

Odpowiedzialność karna powstaje wówczas, gdy postępowanie - w tym przypadku lekarza wobec pacjenta - staje się sprzeczne z konkretnym przepisem prawa zakazującym takiego postępowania pod groźbą kary1. Odpowiedzialność karna zawsze wiąże się z faktem popełnienia przestępstwa. W przypadku odpowiedzialności karnej za negatywne wyniki działalności zawodowej, sam fakt podjęcia czynności jest uzasadniony prawem. Czyn prawny przekształca się w bezprawny dopiero, gdy sposób wykonania czynności jest wadliwy.

Jeśli chodzi o błąd w sztuce lekarskiej to należy go traktować jako postępowanie sprzeczne z powszechnie uznanymi zasadami wiedzy medycznej. Ścisła, a przy tym krótka definicja błędu lekarskiego nie jest łatwa i istnieje ich wiele. Błędem lekarskim jest szkodliwe dla chorego działanie lub zaniechanie, którego można było uniknąć stosując się do podstawowych zasad wiedzy lekarskiej.

Celem tej pracy było ustalenie znaczenia błędu w sztuce w kategoriach prawno-karnych. Zastanawiano się również na tym, dlaczego - mimo tak wielu postępowań sądowych prowadzonych przeciwko lekarzom - z reguły unikają oni odpowiedzialności za popełnione przez siebie błędy. Praca ta koncentruje się wokół przesłanek odpowiedzialności lekarza za niewłaściwe wykonanie zabiegu, tj. za błąd w sztuce lekarskiej. Zawarte w niej uwagi mają na celu wyjaśnienie nieprawidłowości w postępowaniu medycznym i zbadaniu przyczyny stosunkowo niewielkiej liczny spraw karnych dotyczących błędów lekarskich. Podjęto próbę pokazania, że lekarz nie jest bezkarny, że za swoją błędną diagnozę czy też terapię może ponieść odpowiedzialność karną. Traktując błąd jako postępowanie sprzeczne z obowiązującymi zasadami wiedzy medycznej, starano się dociec, czy nieostrożność lekarza powodującą naruszenie reguł należy mierzyć miarą lekarza przeciętnego, dobrego czy też bardzo dobrego? Zamierzano ustalić, czy postępowanie lekarza oceniać z uwzględnieniem warunków, w jakich musiał podejmować swoje działanie? Usiłowano stwierdzić, jak kształtuje się odpowiedzialność przy zespołowym wykonywaniu czynności medycznych? Dążono do ustalenia granic legalności zabiegu medycznego szczególnie przy przeszczepach i eksperymentach. Oprócz pytań pojawiających się przy rozważaniu odpowiedzialności karnej lekarza, zastanowiono się również nad określeniem błędu lekarskiego. Zamierzano ustalić, co należy rozumieć pod pojęciem błędu w sztuce lekarskiej. Usiłowano dociec, dlaczego pojęcie to budzi tak wiele kontrowersji. Starano się w końcu ustalić, czy samo określenie „sztuka lekarska” jest właściwe.

Odpowiedzi na te wszystkie powyższe pytania, jak również zagadnienia dotyczące odpowiedzialności karnej lekarza za błąd w sztuce lekarskiej, przedstawiono w poszczególnych rozdziałach. Szczególnie przydatne były przy tym prace: Agnieszki Liszewskiej2, Mariana Filara3, Genowefy Rejman4, Leszka Kubickiego5, Zdzisława Marka6, Mirosława Nesterowicza7, Jerzego Sawickiego8, Andrzeja Zolla9. Prace Jerzego Jaroszka10 okazały się bardzo pomocne przy omawianiu przeszczepu organów.

W rozdziale I zaprezentowano poglądy różnych autorów na temat definicji błędu lekarskiego. Teorie te przedstawione są w dwóch grupach. Do pierwszej należą poglądy autorów, którzy utożsamiają błąd z winą lekarza, czyli ujmują oni błąd subiektywnie. Druga grupa pokazuje ujęcie obiektywne, czyli poglądy autorów obiektywizujące błąd sztuce i czyniące z niego przesłankę bezprawności czynu. Ponieważ w literaturze często pojawia się poważna wątpliwość, co do prawidłowości używanego terminu „błąd” i „sztuka” w kontekście odpowiedzialności karnej starano się przedstawić zarówno zwolenników, jak i przeciwników tego terminu. Lekarz może popełnić błąd na każdym etapie kontaktu z chorym i błąd ten dotyczyć może wszystkich czynności podejmowanych przez lekarza. Dlatego nie sposób pominąć - przy omawianiu odpowiedzialności karnej za błąd - klasyfikacji błędów. W piśmiennictwie prawniczym i lekarskim wprowadza się różne podziały błędów. Najczęściej spotyka się podział na błąd diagnostyczny i terapeutyczny. Każdy z tych błędów pokazany został w rozdziale II. Przedstawione tam również zostały dwa szczególne przypadki błędu w sztuce tj. błąd techniczny i błąd organizacyjny.

Rozdział III poświęcono przesłankom odpowiedzialności karnej. Polska doktryna prawa karnego nie wypracowała jak dotąd jednolitego stanowiska w kwestii definicji bezprawności czynu, pokazano więc zasadnicze różnice w poglądach, które są próbą odpowiedzi na pytanie, czy bezprawność traktować jako sprzeczność zachowania z konkretną normą prawną, należącą do danej grupy prawa. Czy też jako sprzeczność zachowania z całym porządkiem prawnym? Przy omawianiu bezprawności pokazano koncepcję legalności czynności leczniczych i związanej z nią zgody pacjenta. Znaczenie zgody od dawna jest przedmiotem sporów toczących się między lekarzami a prawnikami, chodzi o to czy przestrzegać zasady salus aegroti suprema lex (dobro chorego prawem najwyższym), czy zasady voluntas aegroti suprema lex (wola chorego prawem najwyższym)? Obie te zasady są ze sobą w konflikcie i możliwe jest ścisłe przestrzeganie tylko jednej z nich. Lekarze chcieliby uczynić naczelną zasadą swojego postępowania dobro pacjenta, czyli przestrzegać pierwszej zasady. Z kolei prawnicy twierdzą i podkreślają to, że wola pacjenta i jego prawo do samostanowienia o swoim życiu i zdrowiu musi być respektowane, o czym mówi zasada druga. Starano się dociec, czy istnieją sytuacje, w których możliwe będzie uchylenie odpowiedzialności za wykonanie zabiegu bez zgody pacjenta i w jakich sytuacjach jest to możliwe. Ważnym zaprezentowanym pojęciem jest „zasada ostrożności”, której uchybienie powoduje odpowiedzialność karną. Przedstawiono skutek niezachowania ostrożności oraz kryteria jego przypisywalności prezentowane w literaturze przedmiotu. Poza tym pokazano znaczenie winy oraz kiedy i jak ją się ustala.

Rozdział IV poświęcono błędom lekarskim przy wykonywaniu przeszczepu organów, gdzie przedstawiony został krótki rys historyczny rozwoju medycyny transplantologicznej, wyjaśniono prawne jej aspekty oraz na czym polegają przeszczepy ex vivo i ex mortuo i jakie są przesłanki ich legalności. W związku z tym, że przeszczep ex mortuo dotyczy człowieka nieżyjącego, powstaje konieczność określenia momentu śmierci człowieka. Ponieważ śmierć jest zjawiskiem złożonym, dlatego opisana została - w oparciu o rozróżnienie wprowadzone w medycynie - śmierć kliniczna, biologiczna i mózgowa.

W rozdziale V przedstawiono eksperymenty medyczne, ich rodzaje, cele, jakim służą oraz przesłanki ich dopuszczalności. Przy omawianiu zwrócono uwagę na dozwolone ryzyko, z którym związany jest każdy eksperyment, jak również na zgodę uczestnika eksperymentu, bez której nie byłby on legalny. Dążono do ustalenia, na czym polega błąd przy wykonywaniu eksperymentów oraz jak kształtuje się z związku z tym odpowiedzialność karna.

W rozdziale VI zastanawiano się nad odpowiedzialnością karną w pracy zespołowej. Na proces leczenia składa się wiele zabiegów całego personelu leczniczego, dlatego nie wystarczające jest ocenianie tylko pojedynczego pracownika. Ze względu na stale komplikujący się proces pracy, ocena zachowania konkretnego lekarza nie zawsze jest możliwa bez powiązania go z całym zespołem osób, które brały udział w procesie leczenia. Mimo to pojęcie zespołu nie eliminuje indywidualnej odpowiedzialności, dlatego też, zgodnie z zasadą indywidualizacji i subiektywizacji, wszystkie przesłanki odpowiedzialności karnej należy rozpatrywać oddzielnie w stosunku do każdego uczestnika zespołu.

Dążąc do odpowiedzi na poszczególne pytania i wyjaśniając zagadnienia poruszone w poszczególnych rozdziałach, starano się przede wszystkim przedstawić lekarzom, jak również i pacjentom zakres ich powinności, a także praw w świetle obowiązujących norm. W miarę możliwości została przedstawiona istota błędu lekarskiego, obowiązujące w tym zakresie normy prawne i związana z tym odpowiedzialność karna lekarza. Przy pisaniu pracy zastosowano egzegezę tekstu. Praca została napisana metodą opisową, w oparciu o przedstawioną w bibliografii literaturę przedmiotu, głównie publikację medyczną, orzecznictwo Sądu Najwyższego i ustawy. Szczególnie pomocna była ustawa o zawodzie lekarza.

1 W. Wanatowska, K. Kulesza, Odpowiedzialność prawna lekarza, Warszawa 1988, s. 5.

2 A. Liszewska, Odpowiedzialność karna lekarza za błąd w sztuce lekarskiej, Kraków 1998.

3 M. Filar, Lekarskie prawo karne, Kraków 2002.

4 G. Rejman, Odpowiedzialność karna lekarza, Warszawa 1991.

5 L. Kubicki, Prawo medyczne, Wrocław 2003.

6 Z. Marek, Błąd medyczny, Kraków 1999.

7 M. Nesterowicz, Prawo medyczne, Toruń 1994.

8 J. Sawicki, Błąd sztuki przy zabiegu leczniczym w prawie karnym, Warszawa 1990.

9 A. Zoll, Odpowiedzialność karna lekarza za niepowodzenie w leczeniu, Warszawa 1988.

10 J. Jaroszek, Przeszczepy w świetle prawa w Polsce, Warszawa 1988; Zagadnienia prawne pobierania narządów ludzkich do przeszczepów, PP 1984, nr 1.