Wstęp

To nie jest dzieło naukowe. Staram się Szekspira nie wykładać. Jest to zbiór moich impresji, doświadczeń i nieostatecznych wniosków.

Wyjątkowość Szekspira polega na tym, że choć każda realizacja teatralna czy filmowa musi znaleźć własny kształt i formę, słowa tekstu nie należą do przeszłości. Są źródłami, które potrafią stwarzać i wypełniać wciąż nowe formy.

To, co można znaleźć u Szekspira, nie ma kresu. Dlatego staram się iść za jego przykładem i unikać pedanterii.

Afrykanie mają takie powiedzenie: „Traktowanie czegokolwiek zbyt poważnie nie jest zbyt poważne”.

Alas, poor Yorick

CZYLI CO BY BYŁO, GDYBY TO NIE SZEKSPIR BYŁ SZEKSPIREM

Byłem w Moskwie, gdzie wygłaszałem odczyt o Szekspirze na Festiwalu Czechowa. Kiedy skończyłem, pewien mężczyzna wstał i kontrolując buzujący gniewem głos, oznajmił słuchaczom, że pochodzi z jednej z muzułmańskich republik na południu.

„W naszym języku – powiedział – Shake znaczy szejk, a Pir znaczy mędrzec. Nie mamy najmniejszych wątpliwości. Historia nauczyła nas odczytywać szyfry. Ten jest śmiesznie łatwy”.

Zdziwiłem się, kiedy nikt nie ripostował, że w takim razie Czechow na pewno był Czechem.

Odtąd wiele razy zdarzało mi się słyszeć o kolejnych roszczeniach do autorstwa dzieł barda. Ostatnio pewien uczony na Sycylii odkrył, że jakaś rodzina uciekła z Palermo do Anglii przed prześladowaniem inkwizycji. Ludzie ci nosili nazwisko Crollolancia. A wiadomo: crollo to po angielsku shake, lancia – spear. Kolejny szyfr, który nawet dziecko umiałoby złamać.

Jakiś czas temu prestiżowe czasopismo dla intelektualistów poprosiło grono badaczy o odpowiedź na pytanie: „Kto napisał dzieła Szekspira?” Nie wiadomo dlaczego zwrócono się również do mnie, a ja napisałem humorystyczne reductio ad absurdum wszystkich istniejących teorii.

Redaktor odesłał mi tekst z krótkim listem, w którym oświadczył chłodno, że co prawda zamówili moją wypowiedź, lecz nie mogą jej opublikować, ponieważ nie spełnia ona standardów oczekiwanego od respondentów dyskursu akademickiego.

Nie do przełknięcia okazało się przede wszystkim zakończenie, nawiązujące do Maxa Beerbohma, wybitnego angielskiego humorysty. Otóż Beerbohm, wyśmiewając doszukiwanie się szyfrów najpokrętniejszymi metodami, dowiódł, że dzieła Tennysona stworzyła królowa Wiktoria. Skrupulatnie przeczesał cały poemat In Memoriam, aż znalazł taki wers, z którego wszystkich liter dało się ułożyć odpowiedni anagram: „Alf didn’t write this I did Vic” [Nie Alf to napisał, tylko ja, Vic].

Wszyscy zgadzamy się przynajmniej w jednej kwestii – że Szekspir był i jest kimś wyjątkowym. Przewyższa wszystkich pozostałych dramatopisarzy. Taka szczęśliwa kombinacja genów – czy koniunkcja planet w godzinie narodzin, jeśli komuś bardziej odpowiada taki obraz – mogła się zdarzyć raz na kilka tysięcy lat. Powiada się, że gdyby posadzić milion małp przy milionie maszyn do pisania i kazać im stukać w klawisze przez milion lat, stworzyłyby dzieła wszystkie Szekspira. Ale czy rzeczywiście? Nie ma takiej pewności.

Szekspir dotyka wszystkich aspektów życia człowieka. W każdej jego sztuce to, co niskie – brud, odór, nędza zwykłego istnienia – przeplata się z pięknem, czystością i wzniosłością. Widać to zarówno w kreowanych przezeń postaciach, jak i w słowach, których używa. Jak to możliwe, żeby jeden mózg mógł objąć taki ogrom doświadczenia? Ten argument długo wystarczał, by wykluczać autorstwo człowieka wywodzącego się z gminu. Taką rozpiętością umysłową mogła się odznaczać tylko osoba wysoko urodzona i świetnie wykształcona. Nie wyobrażano sobie, by chłopak z prowincji, który pobierał nauki w miejscowej szkole powszechnej, mógł zgłębić tyle rozmaitych poziomów doświadczenia, nawet gdyby miał talent.

To byłby może przekonujący argument, gdyby ten chłopak nie miał umysłu, jaki zdarza się raz na milion.

Tytuł oryginału: The Quality of Mercy. Reflections on Shakespeare,
Nick Hern Books, London 2013

Redakcja i korekta: Małgorzata Jaworska

Projekt graficzny i typograficzny: Janusz Górski

Skład: Maciej Goldfarth

© by Peter Brook

© for this edition by wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2014

© for the photography by Victoria and Albert Museum, London

Grateful acknowledgments to Nina Soufy and Nick Hern

Sygnet i koncepcję układu typograficznego Biblioteki Mnemosyne zaprojektował Janusz Górski

Polska edycja książki ukazuje się z pomocą Rektora
Akademii Teatralnej w Warszawie

wydawnictwo słowo/obraz terytoria

sp. z o.o. w upadłości układowej

ul. Władysława Pniewskiego 4/1

80-246 Gdańsk

tel.: 58 341 44 13, 345 47 07

fax: 58 520 80 63

e-mail: slowo-obraz@terytoria.com.pl

www.terytoria.com.pl

ISBN 978-83-7453-268-6

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.