Bezpłatny fragment

Słowo wstępne

Piranesi

Dolina Poussina

W osiemnastowiecznym Rzymie

Rzymskie fontanny

Rzymskie Corso

Piazza di Spagna

Piazza del Popolo

Piazza Navona

Via Veneto

Metafizyka i fakty. À propos Berniniego

Pawana na śmierć pewnej ulicy

Palazzo Primoli

Rzymskie mury

Rzymski Tyber

Piękno Piranesiego

Przypisy

Słowo wstępne

Kiedy na użytek tej książki zbierałem teksty pisane w ciągu długiego czasu, przypomniałem sobie następujące wersy Johna Donne’a: „Jak starzec, co łagodnie kona, / Duszy swej «W drogę!» mówiąc z cicha, / A w krąg rodzina zasępiona / Nie wie, czy zmarł, czy wciąż oddycha. / Tak my rozłączmy się łagodnie, / bez burzy westchnień, łez powodzi […]”¹. Zdałem sobie bowiem sprawę, że podczas wszystkich tych minionych lat mój stosunek do Rzymu przypominał zachowanie osoby, która czuwa przejęta przy ciężko chorym. Badałem puls Rzymu, z niepokojem wsłuchiwałem się w jego oddech, tak jak może to robić tylko ktoś, kto popadł z nim w wielką zażyłość, nie zaś ten, kto trafił tutaj przypadkiem.

Los Rzymu, jak można zauważyć, wspólny jest wszystkim dzisiejszym miastom, ofiarom zachłannego ruchu samochodowego. Ale niektóre z nich cierpią mniej, ponieważ od ubiegłego stulecia panująca w nich atmosfera była atmosferą wielkiej metropolii – Londyn, Paryż, Nowy Jork już w XIX wieku były villes tentaculaires. Rzym stał się nim dopiero po ostatniej wojnie i nie dysponując odtrutką na życie nowoczesne w postaci stopniowej adaptacji, ginie niczym Tarpeja, pogrzebany nie pod tarczami, lecz pod bardziej przytłaczającym żelastwem samochodów. Pozostają zabytki, znikła cała emanująca z nich aura; nie ma już ani jednego zakątka, gdzie panowałyby cisza i spokój.

Podobnie jak przyroda jest mimowolną twórczynią wyszukanych pomysłów modyfikujących kamienie i marmury i budzących zdumienie naszych przodków (zob. uwagi Ferranda Imperata w jego Historia naturale na temat drzewnych kształtów marmurów na górze Synaj oraz to, co pisze Athanasius Kircher na temat kamienia z monogramem Chrystusa oraz innego kamienia, z portretem Matki Boskiej), upływający czas i spowodowane przezeń zmiany składają się na to, co powszechnie określa się jako przykłady „ironii historii”.

Zainspirowany fragmentem Diodora Sycylijskiego, Shelley napisał sonet o upadku kolosa z Ramesseum w Tebach, w Egipcie, nazwanego przezeń Ozymandiazem. Na cokole posągu, z którego pozostały tylko ogromne nogi, można było przeczytać: „Ja jestem Ozymandiaz, król królów. Mocarze! / patrzcie na moje dzieła i przed moją chwałą / Gińcie z rozpaczy!”². Teraz jednak, tam gdzie niegdyś stały okazałe budowle, widać jedynie ruiny i piasek pustyni. Nawet Casa Magni nad Zatoką Lerici, gdzie mieszkał Shelley, którego wersy wciąż można jeszcze przeczytać na portyku – „Samotny dom nad morzem, a wokół słodka i wzniosła scena Zatoki Lerici” oraz „Mieszkam wciąż jeszcze nad tą boską zatoką, czytam dramaty, pływam żaglówką i słucham najbardziej zachwycającej muzyki” – pochłonął dziś nieprzerwany ciąg zabudowań, obejmujący już całe wybrzeże Ligurii i Versilii, co zaś się tyczy spokoju tej nadmorskiej willi, budzącego na początku XIX wieku zachwyt Shelleya, burzy go latem nieprzerwany sznur samochodów, dowodząc owej ironii historii, o której była mowa.

Rzym dostarcza niestety licznych przykładów podobnego zniszczenia wywołanego upływem lat i jest ono bardziej przygnębiające wtedy, kiedy, tak jak w wypadku willi Shelleya w San Terenzo, jest ono efektem życiowej energii człowieka niż kiedy, jak w wypadku posągu faraona, stanowi skutek upływu czasu, nad czym nie ma sensu się rozwodzić. Wybierzmy jeden przypadek z wielu – Villa Albani, niegdyś samotne elizeum kardynała pragnącego rywalizować z Hadrianem i jego aleksandryjskim rajem w Tivoli; nie ma dziś w parku takiego miejsca, do którego nie docierałyby natarczywe spojrzenia wyglądających przez okna mieszkańców wysokich i banalnych nowoczesnych bloków, otaczających i przytłaczających willę, w alejkach ogrodu zaś rzucają się w oczy bezczelnie pstrokate barwy dziecięcych samochodzików, jak gdyby chciały dowieść, że wstępu do niej, tak zazdrośnie strzeżonego niegdyś przed rzymianami, nie zabrania się symbolom mechanicznego postępu w jego najbardziej agresywnej formie.

Wydaje się prawie niemożliwe, że Lacjum, mimo rzek samochodów wypełniających w każdy koniec tygodnia jego drogi, przetrwało w gruncie rzeczy jako „wiejskie Lacjum”, upamiętnione w słynnym dystychu Sztuki poetyckiej. Również wady mają swoje zalety i tak jak Wenecję przez cały wiek XIX ratowała jej bieda, która nie pozwoliła na renowacje budynków, dewastujące europejskie metropolie, tak samo Lacjum uratował brak zaradności jego mieszkańców, żeby nie powiedzieć ich indolencja, uniemożliwiająca ze względu na niedostatek surowców powstawanie fabryk; cywilizacja przemysłowa zatem pozostała im obca aż do dzisiaj i objawia swoją obecność jedynie za pośrednictwem radia i telewizji oraz jakiegoś nowoczesnego budynku o jaskrawych barwach (zainspirowanych, można by rzec, dwukolorowymi lodami) albo pozbawionej wdzięku modernizacji, choć nie do tego stopnia, by wyeliminować całościowe wrażenie szlachetnej wiejskiej cywilizacji.

Ruch uliczny wyklucza jednak już nie tylko poruszanie się po Rzymie, lecz także jego poznawanie. Spróbujcie przejrzeć książkę z ilustracjami, którą Giorgio Torselli poświęcił rzymskim pałacom³, i powiedzcie mi, ile z nich rozpoznajecie na pierwszy rzut oka. Z pewnością Palazzo Venezia, Kwirynał, Barberini, może Palazzo Farnese, chociaż co się tyczy tego ostatniego, nie można stwierdzić z całym przekonaniem, że wszyscy potrafią go rozpoznać, wiadomo mi bowiem o pewnej studentce trzeciego roku lingwistyki, mieszkającej zawsze w okolicy Piazza Bologna, która nie pamiętała, by kiedykolwiek widziała Palazzo Farnese…

Ale większość pałaców, takich jak Cesi, Carpegna, Kawalerów Maltańskich i tak dalej, przed którymi przechodziliście może sto, tysiąc, nieskończenie wiele razy, teraz, kiedy widzicie je na ilustracjach, budzą wasze zdziwienie, podobnie jak kiedy spotykacie kogoś, kogo często widywaliście, komu przedstawiono was raz czy więcej razy i kogo nazwiska całkiem zapomnieliście, podobnie jak okoliczności wcześniejszych spotkań.

Jesteśmy roztargnieni, a nasze roztargnienie potęgowane jest jeszcze przez ów element zakłócający, typowy dla nowoczesnego życia, jakim jest ruch samochodowy. Wiele fotografii umieszczonych w książce Torsellego ukazuje pałace nie jako bohaterów obrazu, lecz jako tło dla rzeki samochodów: ceci tuera cela, jak powiadał Victor Hugo, mając na myśli druk i katedrę. Te małe ruchome domy, do których jesteśmy przyklejeni niczym ślimak do swej skorupy, unicestwią wielkie siedziby naszych przodków. I nie tylko w tym sensie, że je przesłaniają, zarówno zajmując miejsce w ich sąsiedztwie, jak i zmuszając, byśmy na nie uważali, bo mogą nas przejechać, lecz w sensie jeszcze bardziej zabójczym – ruch samochodowy mianowicie prowadzi do eliminacji ulicy jako perspektywy, którą możemy się cieszyć, do przekształcenia jej w wąskie jelito miasta, skazane nieuchronnie na konstypację. Co gorsza, ruch samochodowy szkodzi fundamentom pałaców, przyspiesza ich ruinę, powoduje pękanie i zawalanie się ścian. Nie przesadzam – wystarczyć musi jeden przykład.

Largo Ottavio Tassoni, niemal na końcu Corso Vittorio Emanuele, znane jest wielu rzymianom jako pętla autobusowa. Iluż ludzi z tłumu czekającego nieustannie na ten wielce popularny środek transportu podniosło wzrok i spojrzało na małą białą loggię ponad ze wszech miar potrzebnym warsztatem łatania opon? Ta loggia u początku Via del Banco di Santo Spirito jest tak biała, że można się założyć, iż wielu weźmie ją za budowlę dziewiętnastowieczną (Corso Vittorio jest pełne podobnych przeróbek!) i nie pomyślą oni nawet przez chwilę o jej powinowactwie z architekturą XVI wieku. Ale na Via del Banco di Santo Spirito stoi właśnie poczerniały szesnastowieczny pałacyk – jego częścią jest owa mała loggia – którego ciemny przedsionek prowadzi na dziedziniec, określany przez Torsellego jako „elegancki, ozdobiony antycznymi posągami i niszami”; jest to Palazzo Amici, później Niccolini, przypisywany (chociaż odmiennego zdania jest Adolfo Venturi) Jacopowi Sansovino. Spróbujcie wejść na dziedziniec – wypełnia go bez reszty rusztowanie mające podtrzymać grożącą zawaleniem się ścianę. Przypuszczam, że nie jesteśmy dalecy od prawdy, obwiniając o jej niestabilność bezustanny ruch autobusowy tuż obok pałacu, dokładnie pod loggią.

Morze niszczy Wenecję, ruch samochodowy niszczy Rzym. Niegdysiejsze najazdy barbarzyńców i trzęsienia ziemi zastąpił czynnik, który jest zarazem najazdem barbarzyńców i trzęsieniem ziemi: ruch samochodowy. Rzym nie potrzebuje, w odróżnieniu od umierającego z wiersza Donne’a, by zachęcać szeptem jego duszę do odejścia; ta dusza już odeszła, pozostają jej kamienne zwłoki, nad którymi wzruszamy się w milczeniu, bez łez powodzi i burzy westchnień, ponieważ, tak jak stało się to ze znacznie bardziej odległą epoką lodowcową, przepadnie wszelki ślad po Rzymie, a powodem będą samochody i wszelkie środki transportu, jakimi posługiwać się będą ludzie w odległej przyszłości, oraz sam człowiek, „człowiek dumny”, jak czytamy w Miarce za miarkę Szekspira, „[…] ustrojony / W przemijającą i niewielką władzę, / Zapominając o tym, co jedynie / Wie bez wątpienia – o swym kruchym losie”, który „Jak rozwścieczona małpa takie harce / Wyprawia stojąc przed obliczem Niebios, / Że aniołowie płaczą, oni, którzy / Gdyby im nasze dać usposobienie, / pewnie ze śmiechu umarliby wszyscy”⁴.

wrzesień 1966

Piranesi

W niedawno wydanej książce o Rzymie (Rome of Ourselves Aubreya Menena¹) można między innymi przeczytać: „Sztuka Rzymian sprowadzała się do pieczołowitego kopiowania, ponieważ nie mieli oni oryginalnych talentów i zmuszeni byli zapożyczać się w całości u Greków. Uważano ich za niezrównanych inżynierów, chociaż przez tysiąc lat niczego nie wymyślili. Ich cesarstwo uznawane było za jedno z największych osiągnięć cywilizacji, mimo że opierało się na systematycznej grabieży, której tamę stawiała jedynie korupcja. Będę mówił o Rzymianach, zachowując wszakże respekt. Dali oni bowiem początek jednemu z najpotężniejszych mitów w historii, aż do czasów Karola Marksa”. I autor udowadnia punkt po punkcie, że mamy do czynienia z „jedną z najbardziej zazdrośnie bronionych iluzji ludzkości”.

Cnoty starożytnych Rzymian były wymysłem historyków zajmujących się ludem, który z dobrego zdania na własny temat uczynił obowiązek obywatelski. Mając Etrusków za nauczycieli i mistrzów, Rzymianie, „dalecy od bycia bezwzględnym i surowym ludem, jak chcą nam wmówić historycy, byli najprawdopodobniej ludem wesołym, niewykształconym, kochającym przyjemności i całkowicie pozbawionym oryginalności twórczej, który liczył na cudzoziemców. To oni właśnie mieli mu dostarczać upragnionej kultury”. Rzymianie lubili o sobie myśleć, że są najlepszymi żołnierzami na świecie, lecz „prawdą jest, że kiedy w walce musieli liczyć tylko na siebie, nie odnosili wcale spektakularnych zwycięstw. Potrzebowali stu dwudziestu jeden lat, żeby podporządkować sobie Italię. Arabowie potrzebowali jedynie trzydziestu, żeby zdobyć Półwysep Arabski, cesarstwo perskie i Egipt. Później cesarstwu rzymskiemu ekspansja szła dużo łatwiej. Ale wówczas armia składała się już w większości z cudzoziemskich najemników”. „Prawdziwa natura Rzymian była naturą nuworysza, wulgarnego, zachłannego, pozbawionego hamulców moralnych czy religijnych”. Autor uważa, że aby poznać Rzymian, należy czytać Plauta i Terencjusza, przypomnieć sobie maksymy cesarzy, oglądać mozaiki z brzydkimi umięśnionymi atletami w Muzeum Laterańskim, „bohaterami brutalnych zawodów cyrkowych”, oraz mozaiki na „niezamiatanych” podłogach, uwieczniające odrażający spektakl rzymskich uczt. „Lubili prymitywne przyjemności i mieli na nie pieniądze. Mieli pieniądze również na to, by uwiecznić się po wsze czasy na mozaikach”. Absurdalna jest ich religia, pełna drobnych bóstw czuwających nad wszystkimi momentami życia, podobnie jak kult cesarzy – to on skompromitował w Rzymie dwie najpiękniejsze idee zachodniej cywilizacji: uczucie religijne i indywidualną wolność. „Przez tysiąc dziewięćset lat Europa walczyła, by wyzwolić się z tego potwornego kultu. Również w naszych czasach ludzie walczą, umierają albo cierpią w więzieniach, usiłując uniemożliwić, by jakiś pojedynczy władca narzucał to, w co inni mają wierzyć. Pomniki Rzymu dokumentują źródło podobnych nieszczęść”.

To nieprawda, że Menen, podobnie jak wiek wcześniej Hawthorne w słynnym fragmencie Marmurowego fauna ², nie odczuwał uroku, choćby przytłaczającego, rzymskich ruin i nie uważał mimo wszystko Rzymu za najpiękniejsze miasto na świecie (również i przede wszystkim dzięki jego aspektom nowożytnym, nad którymi nie będziemy się tu zatrzymywać), lecz jego bezwzględna krytyka, tak podobna do tej, do której przyzwyczaił nas Giovanni Papini w swoim okresie futurystycznym i z którą rozprawiły się już dawno – jeśli chodzi o sztukę, a szczególnie o architekturę – słynne studia Wickhoffa i Riegla, stanowi ostatni etap kampanii przeciwko Rzymowi, kampanii rozpoczętej właśnie w czasach Piranesiego – na którą Piranesi zareagował długą przedmową do Della magnificenza ed architettura dei Romani, napisaną wprawdzie przy pomocy jakiegoś erudyty, postaci częstej w ówczesnym Rzymie (i odznaczającej się erudycją tożsamą z krótkowzroczną pedanterią), lecz noszącą przecież jego nazwisko, a więc wyrażającą jego zasadnicze poglądy.

Prawdą jest jednak, że odkrycie starożytnej Grecji otworzyło światu oczy na brak oryginalności Rzymian w dziedzinie sztuki i architektury, co spowodowało, że Rzymian uznano za „ograniczonych i całkowicie prymitywnych”. Piranesi właśnie usiłuje dowieść, że Rzymianie nie byli ani tak bardzo biedni, ani tak bardzo prymitywni, aby nie móc udoskonalić architektury – wprost przeciwnie, byli doświadczonymi inżynierami, o czym mogą zaświadczyć ich kloaki, do tego stopnia solidne, że „nie uległy ani trzęsieniu ziemi, ani zawaleniu się, w odróżnieniu od tak wielu ruin, ani nie ustąpiły pod ciężarem nierozważnie i ukośnie nadbudowywanych domów”, a także ich akwedukty, brukowanie ulic, sztuka, którą Grecy, zgodnie z tym, co twierdzi Strabon, całkowicie zaniedbali. Inżynier i badacz Witruwiusza tkwiący w Piranesim, znający się na przyrządach murarskich niczym anatom na budowie części, z których składa się ludzkie ciało, na ich relacjach i związkach, zastanawiał się: „Och, gdybyśmy się pochylili nad naturą i celem rzymskich akweduktów i rozważyli je jako całość, a także przyjrzeli się poszczególnym elementom, któż nie dostrzegłby w nich całego piękna właściwego takiemu rodzajowi wytworów? I któż go nie dostrzeże w kloakach, w których piękna jest aż za dużo, nie zaś za mało?”

I konkludował – po żmudnej i długiej polemice z Le Roy – że tylko we Włoszech i w Rzymie badacz może wyrobić sobie pogląd na wielkość starożytnych.

„Co ma do pokazania Grecja? Czego może się on od niej nauczyć? Nie pokaże mu kapiteli; bowiem z wyjątkiem Erechtejonu żaden nie może się równać z rzymskimi; nie pokaże mu kolumn, ponieważ w Rzymie jest ich o wiele więcej, wszelkich kształtów i rozmiarów; nie pokaże mu posągów ani płaskorzeźb, które w Rzymie, w porównaniu z Grecją, wyróżniają się liczbą i elegancją; nie pokaże mu wreszcie dzieł jakiegokolwiek innego rodzaju, ponieważ Włochy są ich tak pełne, iż można śmiało powiedzieć, że Grecji nie należy szukać nigdzie indziej, jak tylko we Włoszech. Niech nikt też nie twierdzi, że duża część tych zabytków została Grekom odebrana albo zbudowana przez Rzymian na wzór grecki; nie będziemy teraz dociekać, kto był twórcą tych dzieł, czy był to lud grecki, czy rzymski, chcemy jedynie ustalić, jakie miejsce najbardziej sprzyja badaniom nad tymi sztukami, Rzym czy Grecja?”.

Aby zrozumieć Piranesiego (jeśli potrzebny jest klucz do sztuki tak nadzwyczajnie czytelnej jak jego), należy przede wszystkim wziąć pod uwagę to, że był entuzjastycznym zwolennikiem mitu Rzymu. Mitu, który właśnie w regionie Wenecji Euganejskiej zapuścił solidne korzenie za sprawą Palladia i Sanmichele, jak słusznie zauważył Adolfo Venturi, który w Vicenzy, w bazylice będącej dziełem Palladia, słyszał „triumfalną symfonię, która rozlega się od przęsła do przęsła wspaniałych krużganków arkadyjskich, zwycięski dźwięk trąb, który rozbrzmiewa ze zworników łuków […]. To jest wizja rzymskości przemieniona w romantycznym marzeniu, tak bardzo wymowna i przepojona wzruszeniem, że dzięki potędze geniusza zapowiada malarskie fantazje Piranesiego, badacza rzymskich ruin”³.

Niektóre ze słów użytych przez Venturiego można by powtórzyć w odniesieniu do weduty Koloseum Piranesiego, która, wypełniona aż do górnego marginesu, przybliża się, by ogłuszyć nas „zwycięskim dźwiękiem trąb”, który „rozbrzmiewa ze zworników łuków”.

Piranesi miał w sobie tyle entuzjazmu, że zdołał tchnąć nowego ducha w zużyte już pojęcia, takie jak miracoli (cuda), tesori (skarby), magnificenze (wspaniałości) Rzymu. Pojęcia te zdążyły już spaść do rangi drugorzędnego dziedzictwa zawodowych twórców wedut, kompilatorów przewodników i portretów Urbe, które począwszy od XVI wieku, mnożyły się niczym chwasty we wszystkich szczelinach starych ruin; pojęcia zdegradowane i niewskazujące już na rzeczy ciekawe ani godne uwagi, lecz zbanalizowane na skutek ich nadużywania. Aby przywrócić im siłę i wartość, potrzeba było umysłów dziewiczych, dla których wielkość Rzymu nie była czymś znanym od dzieciństwa, lecz przeciwnie – w których miała ona wywołać ów shock of recognition, będący niezbywalnym warunkiem twórczości artystycznej.

Przypisy

SŁOWO WSTĘPNE

¹ J. Donne, Waleta, żalu wzbraniająca, w: S. Barańczak, Antologia angielskiej poezji metafizycznej XVII stulecia, PIW, Warszawa 1991, s. 86 (przyp. tłum.).

² P.B. Shelley, Ozymandiaz, przeł. A. Asnyk, w: tegoż, Poezje wybrane, PIW, Warszawa 1961, s. 26 (przyp. tłum.).

³ Ceschina, Milano 1965.

⁴ W. Shakespeare, Miarka za miarkę, w: tegoż, Dzieła, przeł. M. Słomczyński, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1983, s. 57–58 (przyp. tłum.).

PIRANESI

¹ McGraw Hill Book Company, New York 1960; istnieje również włoskie wydanie (Mursia 1960) z tymi samymi fotografiami, lecz z innym tekstem.

² Rozdział XXXVI.

³ Storia dell’arte italiana, XI: Architettura del Cinquecento, parte III, Hoepli, Milano 1938–1940, s. 340–343.

Wybór tekstów z Panopticon romano, Edizioni di storia e letteratura, Roma 2000 (1 wyd. 1967), Panopticon romano secondo, Roma 2001 (1 wyd. 1999)

NA OBWOLUCIE I OKŁADCE

Rzym, 2013. Fot. Janusz Górski

ILUSTRACJE W TEKŚCIE

Rzym, fragmenty planu Armando Ravaglioli, 1970.

REDAKCJA Piotr Sitkiewicz

KOREKTA Małgorzata Jaworska

PROJEKT GRAFICZNY I TYPOGRAFICZNY Janusz Górski

DTP Krzysztof Gotowicki

Copyright © for the translation by Joanna Ugniewska

Copyright © for this edition by Fundacja Terytoria Książki

Sygnet i koncepcję układu typograficznego Biblioteki Mnemosyne zaprojektował Janusz Górski

Fundacja Terytoria Książki

ul. Pniewskiego 4/1, 80-246 Gdańsk

tel.: 58 345 47 07

e-mail: fundacja@terytoria.com.pl

www.terytoria.com.pl

Gdańsk 2022

ISBN 978-83-7908-232-2