Tomasz Torbus

Zamki konwentualne Państwa krzyżackiego w Prusach

Przedmowa

„Na początku była fascynacja. Każde dziecko w Polsce zna rycerzy krzyżackich, którzy przedstawiani zawsze zgodnie z kanonem literackim i kinematograficznym jako czarne charaktery, często tym bardziej intrygowali. Nie inaczej było ze mną. Jak wiadomo, zbudowana w końcu XIX wieku linia kolejowa łącząca dziś Warszawę i Gdańsk przecięła malborskie przedzamcze, umożliwiając podróżującym podziwianie z okien pociągu monumentalnego kompleksu zamkowego. Przyklejonemu do szyby chłopcu wyjaśniano, że zamki krzyżackie to takie duże bryły z czerwonej cegły, stąd też […] już w dzieciństwie «badałem» budowle w Toruniu, Papowie Biskupim, Świeciu, Ostródzie i Malborku, co stopniowo przerodziło się w prawdziwe, naukowe zainteresowanie. I choć później uległem fascynacji innymi tematami, pracę doktorską napisałem o zamkach krzyżackich, a nie o kulturze Inków czy drewnianej architekturze Karpat. Zawdzięczam to w głównej mierze profesorom Januszowi Kębłowskiemu i Sergiuszowi Michalskiemu, którym w tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować”.

Siedemnaście lat temu w przedmowie do niemieckiego wydania mojej pracy doktorskiej, obronionej w 1997 roku na Uniwersytecie Hamburskim, tak właśnie wyjaśniałem źródła swojego zainteresowania Krzyżakami. Cytat ten miał tłumaczyć moją motywację, która w Republice Federalnej Niemiec, gdzie mieszkałem w czasie stanu wojennego i po nim, nie była jasna. Ówczesne piśmiennictwo niemieckie poświęcało Krzyżakom niewiele uwagi. Wiązało się to z geopolitycznym trzęsieniem ziemi spowodowanym drugą wojną światową, w wyniku której teren dawnego państwa zakonnego stał się obszarem badawczym eksplorowanym w głównej mierze przez polskich uczonych. W Niemczech Zachodnich co najmniej do 1989 roku sięgano niemal wyłącznie do starszej literatury, a powstające w niewielkiej liczbie nowe opracowania, zwłaszcza badaczy z kręgów ziomkowskich, politycznie instrumentalizowały historię zakonu krzyżackiego. Stan badań zatrzymał się dla nich na roku 1945, odmawiali bowiem polskiej nauce wysokiego poziomu refleksji. Kiedy po magisterium dotyczącym Radzynia Chełmińskiego rozpocząłem w 1991 roku prace nad rozprawą doktorską, sytuacja – po upadku żelaznej kurtyny – zmieniła się. Krzyżacy stali się modni, ale nadal ich sztukę postrzegano przez pryzmat nacjonalistycznej historiografii. Również wtedy, a może szczególnie wówczas, warszawiak piszący w Hamburgu o zamkach krzyżackich mógł być posądzony o tworzenie płytkiej kompilacji, swoistego stanu badań z dwóch narodowych literatur, aby zająć pozycję polonofilską, czy odwrotnie, z chęci przypodobania się, proniemiecką.

Starałem się więc zaprezentować w doktoracie możliwie bezstronne spojrzenie na Zakon. Praca, skupiająca się na specjalistycznych wywodach o architekturze, nie uciekała również od trudnych pytań – właśnie tych dotyczących politycznej instrumentalizacji historii. Nie powielała gloryfikujących czy potępiających ocen Zakonu, dawała wreszcie zneutralizowaną krytykę wcześniejszej literatury, oceniając rolę Krzyżaków w kształtowaniu formy i treści najważniejszych fundacji. W pierwotnym zamyśle miało to być kompendium wiedzy o dziejach budowy wszystkich zamków na terenach dawnego państwa zakonnego, jednakże realizacja tak śmiałego projektu przerastałaby możliwości jednej rozprawy, więc ograniczyłem zakres wstępnie planowanych badań. Z opracowania wyłączyłem zamki biskupów i kapituł katedralnych, mające odrębny status własnościowy. W dalszej kolejności zredukowałem zakres rozprawy, wyłączając z niej (w większości skromne i mające podrzędne znaczenie) siedziby krzyżackich wójtów, prokuratorów i komorników¹. W końcu zasadniczym tematem dysertacji stały się domy konwentu, charakterystyczna kategoria zamków zakonnych, które jako grupę poddałem analizie typologicznej, precyzując ich chronologię, autorstwo i miejsce w architekturze Prus Krzyżackich.

Powstanie książki i jej wydanie w monachijskim Oldenbourg Verlag w 1998 roku było możliwe dzięki pomocy wielu osób, którym dziękowałem w poprzedniej edycji – powtarzanie tych nazwisk po kilkunastu latach lub, co gorsza, zastosowanie selekcji nie miałoby sensu (odsyłam tu do niemieckiej edycji). Chciałbym jednak z głęboką wdzięcznością wspomnieć tych, których odejście boleśnie odczułem: Tomaša Durdika, Klausa-Jürgena Müllera, Tadeusza Nawrolskiego i Andrzeja Tomaszewskiego.

Książka z 1998 roku doczekała się wielu omówień w niemieckich pismach naukowych i w prasie popularnej, doceniającej jej „post-narodową” perspektywę, która – jak pisano – jeszcze tak niedawno wydawała się utopią². Również w Polsce poświęcono jej kilka recenzji naukowych, z których bardzo obszerna w „Zapiskach Historycznych” pióra Mariana Arszyńskiego stoi u źródeł mojej decyzji, by tę pracę wydać w Polsce³. W formalnych przygotowaniach (otrzymanie licencji na kolejne wydanie, uzyskanie rozmaitych materiałów do publikacji) wspierali mnie po raz kolejny dr Beate Störtkuhl (Bundesinstitut für Kultur und Geschichte der Deutschen im östlichen Europa, Oldenburg) i dr Dietmar Popp (Instytut im. Herdera, Bildarchiv, Marburg).

Realizacja planu zajęła ponad dekadę. Wynikało to w części z faktu, że zająłem się wówczas architekturą nowożytną. Nieporozumieniem były pierwsze próby tłumaczenia tekstu na mój język ojczysty, nie powiodła się również współpraca z pierwszymi dwoma potencjalnymi wydawcami, co z dzisiejszej perspektywy oceniam pozytywnie – zmobilizowało mnie to do dokładniejszej reedycji, aktualizacji tekstu i nadania mu nowej szaty graficznej. Wzbogaciłem tę książkę przede wszystkim o opis odkryć, które stały się udziałem polskiej kasteologii po 1998 roku (np. Dzierzgoń) i podzieliłem ją na dwie części: syntetyczną i katalogową, załączając nowe plany autorstwa Piotra Matuszewskiego, ilustracje Mirosława Garńca i Lecha Okońskiego z Muzeum Zamkowego w Malborku czy wreszcie uzyskane dzięki Anatolijowi Bachtinowi z Królewca unikatowe zdjęcia Tapiawy. Powtórzone za niemieckim wydaniem plany mojego autorstwa powstały w latach 1995–1997 z pomocą kolońskiego kreślarza Georga Ruprechta (w różnym stopniu opierające się na opracowaniach Conrada Steinbrechta i powojennych inwentaryzacjach PKZ-owskich). Ich – często anonimowa – recepcja w Polsce wyprzedziła niniejszą publikację⁴.

Po trzynastu latach nie sposób wyrazić podziękowania wszystkim, którzy przyczynili się do zaistnienia tej książki, zwłaszcza Rodzinie. W tym gronie są także Koleżanki i Koledzy z Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Gdańskiego, którzy przywiedli mnie do wydawnictwa słowo/obraz terytoria – wydawnictwa niezwykle przyjaznego autorom. Niniejsze wydanie umożliwił grant finansowy GIWK-u; również Uniwersytet Gdański – zarówno dziekan prof. dr Wiesław Długokęcki, jak i prorektor do spraw nauki prof. dr hab. Grzegorz Węgrzyn – wsparli finansowo wydanie tej książki.

Proszę o przyjęcie serdecznych podziękowań za włożony w to wydanie trud wielu osób – redaktorów, naukowców czy fotografów – którym dziękuję dodatkowo w różnych miejscach książki. Zarówno moja motywacja, jak i ich pomoc wynikała z przeświadczenia, że należy udostępnić pracę o Krzyżakach w języku kraju, na którego terenach znajduje się większość omawianych tu obiektów. Polska jest bowiem – w gruncie rzeczy od XV wieku – depozytariuszem spuścizny kulturowej tego nieistniejącego już państwa. Nawiązując do zakończenia książki, państwo to było w uprzednich wiekach naprzemian gloryfikowane lub potępiane, ale dziś jego architektoniczna spuścizna staje się – również w tej publikacji – z dala od narodowej czy ideologicznej instrumentalizacji, obiektem neutralnego naukowego poznania.

¹ Niepublikowany materiał dotyczący mniejszych siedzib krzyżackich stał się podstawą polskojęzycznej publikacji z 2009 roku (zob. Torbus 2009).

² Por. omówienie we „Frankfurter Allgemeine Zeitung”: Schmidt 1999, s. 49: „[Es] drückt sich in diesem Buch eine postnationale Annäherung aus, die manch einer noch vor wenigen Jahrzehnten als utopisch verlacht hätte”.

³ Marian Arszyński, Na marginesie najnowszego monograficznego opracowania problematyki historycznej i architektonicznej krzyżackich zamków konwentualnych w Prusach, „Zapiski Historyczne” 67/1 (2002), s. 125–143.

⁴ Na przykład w wydanych po redakcją Barbary Pospiesznej Fundacjach artystycznych na terenie państwa krzyżackiego w Prusach (2010).

Wstęp

Cel i metoda pracy

Praca ta obejmuje wszystkie zamki konwentualne zakonu krzyżackiego, stanowiące najbardziej charakterystyczny typ zamków w Prusach. Określenie „zamek konwentualny” oznacza założenie, które jest centrum władzy komturii – podstawowej jednostki administracyjnej państwa zakonnego, będące także siedzibą konwentu pod przewodnictwem komtura. Powiązanie obu wyżej wymienionych funkcji pozwala na stosowanie również – jako synonimów – następujących określeń dla tej grupy budowli: zamki komturskie, siedziby komturów, domy konwentu, siedziby konwentu.

Temat zamków zakonu krzyżackiego, a co za tym idzie również zamków konwentualnych, był rzadko podejmowany w piśmiennictwie niemieckojęzycznym ostatniego półwiecza. Z powodów częściowo oczywistych, a częściowo wymagających jeszcze komentarza rok 1945 stanowi cezurę w badaniach tych zabytków architektury. Powstałe do 1989 roku, powojenne opracowania w języku niemieckim należy uznać za mało istotne, z wyjątkiem tych, które oparto na wynikach badań wcześniejszych bądź też na przedwojennych rękopisach. Jeśli pominąć skromne badania polskie okresu międzywojennego, to dopiero z końcem epoki stalinowskiej, od około 1955 roku, temat ten podjęli polscy historycy sztuki, wstąpiwszy w ślady wcześniejszych badaczy niemieckich. Stając się spadkobiercami niemieckiej nauki, przejęli zarówno tematy badawcze, jak i dotyczące ich polemiki.

Przez długi czas w obu krajach badania z zakresu historii sztuki odnoszące się do zakonu krzyżackiego determinowane były pozanaukowymi czynnikami o charakterze nacjonalistycznym¹. Znaczny wpływ miały na to ideologie XIX i XX wieku.

Taki stan rzeczy wymagał przede wszystkim możliwie pełnego i krytycznego opracowania niemiecko- i polskojęzycznej literatury na temat zamków krzyżackich. Polskie piśmiennictwo jest w Niemczech prawie nieznane, a niemieckie w Polsce jest znane lepiej, choć wciąż niedostatecznie. Stąd też w niemieckim wydaniu należało najpierw przybliżyć niemieckojęzycznej historii sztuki polskie dokumentacje Pracowni Konserwacji Zabytków oraz całą polską literaturę przedmiotu i jednocześnie ocenić krytycznie, zestawiając ją z wynikami badań niemieckich. Było to niezbędne do prowadzenia dalszego dyskursu, umożliwiało zarazem w wydaniu niemieckim recepcję wyników polskich badań w Niemczech. Obecne wydanie polskie przybliża znaną specjalistom, ale nie szerszym rzeszom czytelników, niemiecką literaturę przedmiotu. Jednocześnie wychodzę poza ten etap, polemizując własnymi teoriami zarówno ze starszą niemiecką, jak i współczesną polską literaturą dotyczącą Krzyżaków.

Główny akcent w niniejszych badaniach położono na typologię zamków, której nie należy jednak utożsamiać z ewolucyjną teorią rozwoju domów konwentu (w ujęciu Carla Heinza Clasena, według którego ostatnim etapem tego rozwoju jest typ kasztelu²). Zamki konwentualne usystematyzowano, niektóre całkiem od nowa, przyporządkowując je do określonych grup budowli pod względem chronologicznym i techniczno-budowlanym. Świadomie unikano przy tym tworzenia nowych teorii o pochodzeniu pruskiego kasztelu, dystansując się od niektórych dotychczasowych opracowań, uginających się od ich nadmiaru³.

Poszczególne grupy zamków mogą być wyodrębnione na podstawie nie tylko tożsamości warsztatu budowlanego, ale też kryterium chronologii czy bliskości geograficznej, czego przykładem może być grupa zamków Pomorza Gdańskiego. Warto przy tym wspomnieć, że niedostateczny stan wiedzy utrudnia stylistyczne uszeregowanie tych i wielu innych obiektów.

Szczególny wypadek stanowi niewątpliwie Malbork. Uwzględnienie tego potężnego i wyjątkowego założenia w niniejszej pracy jest jak najbardziej uzasadnione, ale jego skala i złożoność artystyczna zmusza do szerszego ujęcia, będącego raczej rekapitulacją dotychczasowego stanu badań niż próbą nowej interpretacji budowli, jak to się dzieje przeważnie w wypadku innych zamków.

Jako siedziba wielkich mistrzów Malbork jest najważniejszą z rezydencji dostojników Zakonu omówionych w jednym z rozdziałów pracy. Analiza ich architektury jest próbą odpowiedzi na pytanie, czy wyjątkowy status komturów tychże zamków – będących jednocześnie wielkimi marszałkami czy szpitalnikami – znalazł odzwierciedlenie w architekturze takich założeń, jak Królewiec (ros. Kалининград/Kaliningrad), Elbląg czy Dzierzgoń⁴.

Zachowały się tylko nieliczne źródła pisane bezpośrednio dotyczące przedsięwzięć budowlanych. Stąd też nawet w wypadku głównych budowli, jak na przykład Radzyń Chełmiński, rozbieżność dotychczasowego datowania sięga stu lat. Z tego powodu jedyną możliwą metodą klasyfikacji budowli pozostaje analiza porównawcza. Zestawiono i porównano ze sobą poszczególne elementy budowli – krużganki, wieże, bramy, formy sklepień, detal architektoniczny – zarówno w grupie budowli obronnych, jak i w szerszym spektrum architektury państwa krzyżackiego, nie wyłączając obiektów sakralnych.

Wyniki porównań stylistycznych były ostatecznie weryfikowane na podstawie analizy źródeł historycznych. Nieliczne budowle, dla których istnieją wiarygodne przekazy źródłowe, pozwalają wyznaczyć ramy czasowe jako punkt odniesienia w trakcie datowania innych założeń. Źródła, wnioski z analizy danego obiektu oraz wyniki analizy porównawczej stanowią całość umożliwiającą – w opinii autora – ich przekonywające datowanie.

Zaproponowana w tej pracy typologia zamków jest drugą po Clasenie próbą klasyfikacji krzyżackich zamków konwentualnych; Conrad Steinbrecht i Bernhard Schmid zestawili zamki jedynie z punktu widzenia topografii i chronologii. Przedstawione tu usystematyzowanie obiektów i w konsekwencji także przyporządkowanie ich warsztatom budowlanym jest w dużej części nowatorskie, a typologia będąca jego efektem, w powiązaniu z niejednokrotnie nowym datowaniem i atrybucją, stanowi najważniejszy rezultat badań.

Wiele zagadnień, które praca ta na nowo porządkuje, pojawiło się już we wcześniejszym piśmiennictwie. Należą do nich choćby określenia „zamki Zalewu Wiślanego” (tak zwane Haff-Burgen) czy „klasyczne kasztele”, a także – przykładowo – hipoteza dotycząca nadreńskiej genezy formy zamku w Świeciu. W rezultacie przeprowadzonych badań utrzymano także dużą część datacji funkcjonujących w dotychczasowej literaturze oraz potwierdzono niektóre z proponowanych wcześniej chronologii obiektów.

W rozdziale końcowym „Podsumowanie i perspektywy badawcze” nakreślono w szerszym kontekście wzajemne powiązania oraz zestawiono wyniki analizy poszczególnych zagadnień typologicznych i tematycznych. Następnie wskazano postulaty badawcze mogące stanowić podstawę przyszłych studiów.

Katalog (tom drugi niniejszej pracy), nie tylko ze względu na swoją objętość, ma decydujące znaczenie dla całości opracowania. Ustalenia opublikowane w podstawowych dla tego tematu pracach Steinbrechta, wzbogacone o te z późniejszych monografii, między innymi Bernharda Schmida, Hansa Jacobiego czy Friedricha Lahrsa, zostały zweryfikowane i porównane z wynikami polskich badań zawartymi w inwentaryzacjach i dokumentacjach konserwatorskich. Opisy poszczególnych budowli, stanowiące większą część wspomnianych materiałów konserwatorskich, zostały uzupełnione i skonfrontowane ze stanem faktycznym in situ. W ramach pięciu objazdów naukowych z lat 1991–1994 oraz oględzin budowli w latach 2005–2010, podjętych w celu weryfikacji wyników wcześniejszych badań, zbadano i udokumentowano fotograficznie zamki państwa zakonnego. Opracowano nie tylko domy konwentualne, będące przedmiotem niniejszej pracy, ale też wszystkie inne zamki krzyżackie i biskupie, co dało solidną podstawę do analizy porównawczej. Ze zrozumiałych względów nie było możliwe zaktualizowanie pomiarów poszczególnych obiektów, stąd też w katalogu podane jest źródło, z którego zaczerpnięto wymiary (dwa źródła w razie rozbieżności).

Uzyskany materiał pozwolił mi (z pomocą Georga Ruprechta) na sporządzenie nowych planów budowli. W wypadku tych obiektów, dla których stan badań od czasów Steinbrechta prawie nie uległ zmianie, są to tylko na nowo wykreślone wersje dawnych, powszechnie do dziś akceptowanych planów. Niekiedy natomiast powstały zupełnie nowe rzuty.

Katalog obejmuje stan badań i szczegółowy opis zamków. Przeprowadzona na tej podstawie analiza budowli pozwala wnioskować o jednolitości procesu budowlanego lub wyróżnić kilka jego faz.

Wiadomości ze źródeł pisanych ujęto w formie tabelarycznej, jako listę wydarzeń historycznych. Informacje, zaczerpnięte najczęściej z literatury, były następnie zestawiane z publikowanymi bądź też – rzadziej – niepublikowanymi tekstami źródłowymi (kronikami, księgami komturskimi, zbiorami dokumentów (Urkundenbücher), księgami podskarbiego (Tresslerbücher)), jako że w literaturze funkcjonuje wiele sprzecznych dat poszczególnych wydarzeń. Tylko w nielicznych wypadkach nie udało się ustalić źródeł dla dat historycznych znanych jedynie z wtórnych opracowań. Uwzględniono tu również prace historyków dotyczące na przykład poszczególnych konfliktów zbrojnych Zakonu, jeśli zawierały informacje na temat konkretnego zamku.

Dalsze pozycje katalogu zajmują informacje uzyskane na podstawie oględzin danych obiektów na miejscu, dotyczące na przykład materiału budowlanego i sposobu budowy. Zestawione w taki sposób, stanowią podstawę analizy porównawczej zamków.

W strukturze katalogu nie udało się jednak uniknąć pewnych dysproporcji, co wynika z bardzo zróżnicowanego poziomu opracowania obiektów na poszczególnych obszarach. I tak najgruntowniej opracowane zostały budowle, dla których istnieje szczegółowa inwentaryzacja, czyli wszystkie zamki konwentualne usytuowane dziś na terenie Polski. Własne badania tych obiektów należy traktować jako uzupełnienie i weryfikację istniejącej dokumentacji. Ze względu na szczątkowy stan zachowania zamków w Bałdze (ros. Бальга/ Bal'ga lub Весëлое/Wiesiołoje), Pokarminie (dzis. Ушаково/Uszakowo), Królewcu czy Lochstedt (w ros. literaturze przedmiotu Лохштедт/Łochsztiedt; dzis. na terenie Piławy, ros. Балтийскa/Bałtijska), w wypadku których trzeba było oprzeć się jedynie na literaturze, poświęcone im pozycje katalogowe są znacznie mniej obszerne. Z kolei inne zamki położone dziś na obszarze Rosji były po 1945 roku inwentaryzowane w bardzo ograniczonym zakresie bądź też w ogóle nie były przedmiotem nowych badań. Już nawet pobieżny ogląd ruin zamku w Ragnecie (dzis. Неман/Nieman) uzmysławia, jak wielkim wyzwaniem dla badacza jest ten obiekt. Szczegółowe własne badania architektoniczne nie mogły być jednak zrealizowane w ramach tej pracy. Tak więc opisy katalogowe zamków w Ragnecie, Wystruci (dzis. Черняховск/Czerniachowsk), Labiawie (dzis. Полесск/Polessk) i Tapiawie (dzis. Гвардейск/Gwardiejsk) opracowane zostały głównie na podstawie wcześniejszej literatury i częściowo tylko poszerzone o informacje pochodzące z inwentaryzacji z czasów Związku Radzieckiego oraz własne obserwacje na miejscu.

Stan badań

W ramach niniejszej pracy przedstawienie całego stanu badań z zakresu historii sztuki państwa zakonu krzyżackiego było niemożliwe. Mnogość prac i złożoność tematu wymagają skupienia się na historii budowy zamków konwentualnych. Przedmiotem krytycznego osądu są najważniejsze opracowania poświęcone poddanej tu pod dyskusję typologii domów konwentualnych. Starałem się podsumować powtarzające się problemy badawcze oraz przedstawić klasyfikacje architektury Zakonu występujące w dotychczasowych studiach. W pracy niemieckojęzycznej, będącej podstawą obecnej książki, opis stanu badań zakończyłem na 1997 roku, w tej zaś książce został on doprowadzony do 2013 roku⁵.

Malbork zawdzięcza ratunek epoce romantyzmu. W 1804 roku wstrzymano prace rozbiórkowe i rozpoczęto badania zamku⁶. Słynne miedzioryty Friedricha Gilly’ego i Friedricha Fricka z lat 1794–1799 stały się nieocenionym źródłem dla wszystkich późniejszych rekonstrukcji Malborka, będąc jednocześnie samoistnymi dziełami sztuki (il. 41–46). Mniej kunsztowne, ale równie istotne dla prób odtworzenia zamków krzyżackich są plany porucznika Johanna Giesego, który w latach 1826–1828 nakreślił ponad 500 rzutów i widoków zamków i miast. W większości je opublikowano; niestety jednak oryginały, przechowywane w Królewcu, uległy w 1945 roku zniszczeniu. Pomimo błędów i nieścisłości pozostają one nieocenioną pomocą przede wszystkim w badaniach mniejszych zamków, częstokroć rozebranych w XIX wieku⁷.

Bardzo długo w centrum zainteresowań badawczych pozostawał Malbork: tu koncentrowały się prowadzone z rozmachem prace rekonstrukcyjne i tu aż do XX wieku działali najwięksi badacze architektury krzyżackiej – Ferdinand von Quast (który zajmował się przede wszystkim Warmią i Malborkiem⁸), Conrad Steinbrecht i Bernhard Schmid.

Nie bez racji Malbork przyjęto jako punkt odniesienia w badaniach nad pozostałymi zamkami. Miało to jednak również negatywne skutki; na przykład piwnica zamku w Radzyniu Chełmińskim zawaliła się po tym, jak Steinbrecht nakazał przeniesienie tamtejszych filarów do Malborka. Niemniej jednak właśnie Steinbrechtowi zawdzięczamy wiedzę o całkowicie dziś zniszczonym zamku w Lochstedt, którego wnętrza stały się podstawą rekonstrukcji pomieszczeń kuchennych na zamku wysokim w Malborku.

Decydujący krok naprzód w badaniach nad architekturą państwa zakonu krzyżackiego w Prusach stanowiło wydanie źródeł historycznych dotyczących Zakonu, których większość ukazała się przed pierwszą wojną światową. Należą do nich kroniki z XIV i XV wieku, przede wszystkim spisana około roku 1330 kronika ziemi pruskiej Piotra z Dusburga⁹. Dzieła kronikarzy oraz inne ważne źródła do dziejów państwa zakonnego, zebrane przez Theodora Hirscha, Maxa Töppena i Ernsta Strehlkego, zostały opublikowane jako Scriptores Rerum Prussicarum w latach 1861–1874¹⁰. Niemałe znaczenie dla badań nad dziejami zakonu krzyżackiego mają: Codex Diplomaticus Prussicum (Kodeks dyplomatyczny Prus), Preußisches Urkundenbuch (Księga dokumentów Prus), Das Große Ämterbuch des Deutschen Ordens (Wielka księga urzędnicza zakonu krzyżackiego), Die Statuten des Deutschen Ordens (Statuty zakonu krzyżackiego)¹¹, a także Das Marienburger Tresslerbuch der Jahre 1399–1409 (Księga podskarbiego malborskiego z lat 1399–1409), zawierająca bezcenne dla historyka architektury informacje na temat procesu budowy domu konwentualnego w Ragnecie¹².

Oprócz kronik zakonnych wiele informacji dotyczących wojen między Polską a zakonem krzyżackim i losu zamków w trakcie tych wojen dostarcza łacińska kronika Polski Jana Długosza z drugiej połowy XV wieku¹³. Cenne są także źródła nowożytne, takie jak prace Caspara Hennenbergera, Christopha Hartknocha i Israela Hoppego¹⁴, aczkolwiek w dwóch pierwszych publikacjach niektóre fakty przedstawione są chaotycznie. Wszystkie one zostały szczegółowo wykorzystane w dziewiętnastowiecznych badaniach naukowych. Inaczej jest w wypadku polskich lustracji z XVI–XVIII wieku, znanych niemieckim badaczom jedynie ze skróconego tłumaczenia Johannesa Sembrzyckiego i dlatego też wykorzystywanych w bardzo ograniczonym zakresie¹⁵.

Max Töppen był pierwszym, który wykorzystał źródła krzyżackie do rozstrzygnięcia kwestii datowania poszczególnych zamków. W latach 1881–1882 opisał on między innymi zamki w Gniewie, Rogóźnie-Zamku i Grudziądzu¹⁶. Od końca XIX wieku publikowane były katalogowe opracowania zabytków architektury i sztuki dawnego państwa krzyżackiego. Johann Heise opracował katalog zabytków prowincji Prus Zachodnich (kontynuowany przez Bernharda Schmida), Adolf Bötticher zaś był autorem analogicznego inwentarza dla Prus Wschodnich¹⁷, przy czym praca Heisego przewyższa dzieło Böttichera zarówno pod względem ilościowym, jak i jakościowym. Opublikowane w następnych dziesięcioleciach katalogi¹⁸ powtarzały jedynie wyniki starszych badań, nie wnosząc niczego nowego do stanu wiedzy. Jedynym wyjątkiem jest praca Karla Wünscha, ostatniego konserwatora Prus Wschodnich, który w powojennej pracy czerpał ze swoich wcześniejszych badań obiektów¹⁹.

W latach 1882–1922 odbudowa Malborka przebiegała pod kierunkiem Conrada Steinbrechta. Odszedł on definitywnie od „niegodnego gotyku teatralnego”, jak określił dokonania poprzedników, i rozpoczął nowy etap dziejów restauracji założenia malborskiego; nie obyło się przy tym bez częściowej rozbiórki elementów wykonanych już w XIX wieku. Coroczne ilustrowane sprawozdania z odbudowy są – obok późniejszych opracowań Schmida – źródłem wielu bezcennych informacji o zamku²⁰.

Sposób działania Steinbrechta korzystnie się wyróżniał na tle wcześniejszych prac prowadzonych pod kierunkiem Augusta von Gersdorffa i Ferdinanda von Quasta²¹. Poszczególne etapy rekonstrukcji dokładnie dokumentowano, w wyniku czego na ogół czytelne są kolejne jej fazy. Mimo to, z punktu widzenia współczesnego, purystycznego stosunku do ochrony zabytków, doszukać się można pewnych uchybień. Wiele elementów i detali architektonicznych nie zrekonstruowano na podstawie oryginalnych fragmentów, ale opracowano w formach historyzujących, jak na przykład we wschodnim skrzydle zamku średniego. Niekiedy Steinbrecht przejmował formy innych zamków krzyżackich. Najlepszym tego przykładem było wspomniane już wykorzystanie wyglądu kuchni zamkowej w Lochstedt do zrealizowanej przez Steinbrechta rekonstrukcji kuchni w skrzydle zachodnim malborskiego zamku wysokiego, mimo że kuchnie zamkowe w Lochstedt były znacznie młodsze od tych, które rekonstruowano w Malborku.

Poza Malborkiem także inne zamki krzyżackie znalazły się w polu działania Steinbrechta. Dzięki doświadczeniu w zakresie klasycznej archeologii²² uczynił on wykopaliska istotną częścią swoich badań architektury. W latach osiemdziesiątych XIX wieku przedmiotem jego studiów stały się przede wszystkim zamki w Bałdze i Pokarminie. Teza Steinbrechta, iż Pokarmin był pierwszym spośród regularnych zamków oraz największym zamkiem konwentualnym, utrzymuje się w literaturze do dziś mimo jej nieścisłości.

W ciągu trzydziestu pięciu lat Steinbrecht opublikował monumentalne, czterotomowe dzieło na temat sztuki państwa zakonnego²³. Oprócz tomu dotyczącego Torunia, pracy młodzieńczej, która nie wyczerpuje tematu, w 1888 roku wydany został tom o zamkach z okresu panowania mistrzów krajowych. Dopiero w 1920 roku – po poświęconej głównie malowidłom książce o Lochstedt – ukazała się kontynuacja dotycząca zamków z czasu panowania wielkich mistrzów po roku 1309. Publikacje te do dziś pozostają podstawowym kompendium dla każdego, kto zajmuje się architekturą warowną państwa zakonu krzyżackiego w Prusach. Nie jest to jednak syntetyczne ujęcie tematu, ale raczej obszerny katalog, z wielkoformatowymi rzutami, przekrojami i widokami elewacji oraz rysunkami detali architektonicznych.

Zaproponowany przez Steinbrechta system klasyfikacji budowli był wielokrotnie podawany w wątpliwość. Oficjalne przeniesienie rezydencji wielkiego mistrza w 1309 roku do Prus – które zresztą dokonało się faktycznie dopiero w 1324 roku – nie miało żadnych konsekwencji w odniesieniu do architektury czy sztuki. Napotykamy tu zasadniczy problem, z którym borykają się wszyscy badacze i który dotyczy również niniejszej pracy: jaką mianowicie należy przyjąć zasadę typologii zamków, których forma prawie nie uległa przemianom w ciągu ponad stu lat. Wszystkie dotychczasowe próby zestawienia domów konwentualnych w państwie krzyżackim w Prusach w jednolite grupy pod względem chronologicznym lub stylistycznym są w wielu punktach dyskusyjne. Natomiast przedstawiony przez Steinbrechta podział budowli na obiekty wzniesione przed rokiem 1309 i później jest ewidentnie nieprzekonujący.

Wnikliwa analiza prac Steinbrechta ujawnia pewną niekonsekwencję – dokładność, z którą dany zamek jest opisywany, nie zawsze odpowiada jego rzeczywistemu znaczeniu. W kręgu zainteresowań Steinbrechta nie znalazły się ponadto zamki biskupie oraz założenia leżące w pobliżu Malborka (Grabiny-Zameczek, Sztum i inne), które – jak się wydaje bezpodstawnie – uznał za odmienną pod względem architektonicznym grupę budowli. Nigdy też nie powstało zapowiadane studium, w którym Steinbrecht (później również jego następca Schmid) miał zamiar ją szerzej omówić. Momentami niejasny jest również sposób postępowania przyjęty przez autora przy opracowaniu pozostałych zamków. W metodzie pracy Steinbrechta dostrzec można dwie prawidłowości, mianowicie szczególne zainteresowanie ruinami znajdującymi się na otwartej przestrzeni – w przeciwieństwie do obiektów zlokalizowanych w miastach – oraz jedynie powierzchowne ujęcie budowli leżących na północno-wschodnich i wschodnich rubieżach ówczesnych Prus Wschodnich. Zamkowi w Królewcu prawie nie poświęcił uwagi, zdając sobie zapewne sprawę z trudności wiążących się z badaniem wszystkich części tak złożonego obiektu, będącego konglomeratem elementów powstałych w różnych epokach. Najbardziej znaczące wydaje się pominięcie zamków leżących na wschodzie państwa zakonnego, takich jak Szczytno, Bezławki, Ryn, Labiawa i Iławka (ros. Багратионовск/Bagrationowsk; niem. Preussisch Eylau), by wymienić najważniejsze. Również budowle w Tapiawie i Wystruciu omówił Steinbrecht bardzo skrótowo, popełniając przy tym poważne błędy w ich datowaniu. Ale i w wypadku zamków położonych w zachodniej części państwa zakonnego wyraźne jest u Steinbrechta zachwianie proporcji: mało znaczącemu obiektowi w Nowym Jasińcu, leżącemu w Borach Tucholskich, poświęcił zdecydowanie więcej uwagi niż założeniu w Zamku Bierzgłowskim, bardzo istotnemu dla procesu rozwoju domów konwentualnych.

I. Skrzydło Madonny szafkowej z Klonówki (koniec XIV wieku), krzyżak i cesarz rzymski (?), Muzeum Diecezjalne w Pelplinie

II. Fresk z katedry kwidzyńskiej (1502–1521), Matka Boska w otoczeniu biskupów pruskich i wielkiego mistrza

III. Kapitel z walką z Litwinami, Malbork, zamek średni, refektarz infirmerii

Steinbrecht pierwszy wykreślił większą część rzutów zamków w znormalizowanej skali. Korekty, możliwe dzisiaj do przeprowadzenia przede wszystkim na podstawie polskich, powojennych prac inwentaryzacyjnych, pozwalają na sformułowanie ogólnej uwagi: odchyleń rysunków w stosunku do rzeczywistych rzutów nie da się wytłumaczyć przypadkową niedokładnością, ponieważ Steinbrecht pracował zbyt skrupulatnie. Przypuszczać raczej należy, iż – zgodnie z jego pozanaukową wizją – o estetycznej wartości wszystkich zamków od około 1280 roku miałaby decydować ich perfekcyjna regularność. Rzeczywistość była inna, więc do tak zdefiniowanego obrazu nie pasował ani krzywy przebieg murów, który w sposób niezamierzony powstał w trakcie budowy, ani – tym bardziej – z góry planowane załamania murów. Dotyczy to głównie murów międzymurzy, które Steinbrecht często rysował jako proste, bez odchyleń (Brodnica, przypuszczalnie także Lochstedt), chociaż nie odpowiadało to rzeczywistości.

Powyższe zastrzeżenia nie umniejszają jednak wartości dzieła, a skrupulatność i obiektywizm czynią zeń ważną pracę pionierską. Zebrane tu bardzo liczne plany, przekroje i rysunki detali rekompensują istniejące błędy, które dotyczą zresztą tylko wybranych obiektów.

Podczas gdy Steinbrechta określić można jako praktyka i badacza architektury, Carl Heinz Clasen był teoretykiem, a przynajmniej kimś, dla kogo bardzo istotne były podstawy teoretyczne. Wprawdzie w swoich późnych publikacjach (1958 rok) Clasen podkreślał otwartość Prus na impulsy kulturowe, ich międzynarodowe relacje, między innymi kontakty z Anglią²⁴, to jednak jeszcze w roku 1927 wyrażał pogląd o autarkicznym charakterze sztuki w państwie zakonnym²⁵. Clasen podzielił zamki w Prusach na grupy według czasu ich powstania; te fazy stylowe trwać miały każdorazowo około trzydziestu lat. Teoria ta powstała w kontekście ówczesnej teorii sztuki – konkretnie koncepcji pokoleń (Generationstheorie) Wilhelma Pindera, na którego wykłady Clasen uczęszczał. Jego argumentacja była jednak odwrócona: podczas gdy Pinder tłumaczył różnorodność sztuki danego okresu jednoczesną działalnością kilku pokoleń artystów, Clasen starał się za pomocą teorii pokoleń wyjaśnić jednorodność architektury powstałej w jednym „pokoleniu”. Problem sztucznie narzuconego założenia teoretycznego, nakazującego doszukiwać się cech wspólnych w każdej domniemanej generacji, ujawnia się przy porównaniu jakże różnych od siebie zamków w Papowie Biskupim i Gniewie czy Radzyniu Chełmińskim i Świeciu, zaliczanych przez Clasena do tych samych grup stylowych.

Clasen przejął terminologię teorii morfologii kultur, cieszącej się w tym czasie dużą popularnością²⁶. Okresy stylowe określono jako „dojrzałe”, „bogate” czy „skarlałe”. Pozbawiona obcych wpływów sztuka w Prusach miała się „narodzić”, następnie „rozkwitnąć” i w końcu „umrzeć” – ten sposób argumentacji i taki wokabularz cechuje całą pracę. Irytujące są niektóre wypowiedzi, jak ta mówiąca, iż „mimo swego monumentalnego piękna [Radzyń nosi] wyraźne cechy rozpoczynającego się upadku”²⁷.

Bez wątpienia praca Clasena jest jednak czymś więcej niż tylko przykładem kwiecistego stylu w piśmiennictwie historii sztuki swoich czasów. Był on pierwszym badaczem, który podjął się syntetycznego przedstawienia architektury krzyżackiej, opartego na badaniach architektonicznych i wnikliwych studiach. Koncepcja Clasena, nawet jeżeli nie rozumieć jej w sensie morfologicznego rozwoju sztuki, zainspirowała powstanie teorii ewolucji regularnego i artystycznie zaplanowanego zamku do około 1300 roku, a następnie jego redukcji formalnej do około 1410 roku, chociaż – jak się wydaje – pojawienie się formy kasztelu było raczej wynikiem asymilacji wzorców zewnętrznych niż długotrwałego rozwoju form wcześniejszych budowli krzyżackich.

Wspomnieć należy dwie inne prace Clasena, jedynie marginalnie odnoszące się do zamków krzyżackich. W 1939 roku ukazało się opracowanie dotyczące rzeźby w państwie zakonnym w Prusach²⁸, zweryfikowane i uzupełnione dopiero w ostatnich latach dzięki publikacji Tadeusza Jurkowlańca. Osobne studium, opublikowane w roku 1958, poświęcił Clasen problemowi genezy i rozwoju form sklepiennych²⁹. Przedstawiona przezeń teza o związkach z Anglią utrzymuje się do dziś, nawet jeśli datowania Clasena są często zbyt wczesne (jak w wypadku kapitularza i wielkiego refektarza w Malborku, zamku w Golubiu, opactwa cystersów w Pelplinie czy katedry w Chełmży).

Trzecim znaczącym badaczem zamków krzyżackich był następca Steinbrechta w Malborku Bernhard Schmid. Wraz z restauracją przedzamcza doprowadził on do końca odbudowę zamku w Malborku… by później przeżyć jego ponowne zniszczenie. Nie był on teoretykiem sztuki, a jego wiedza zdobyta dzięki praktyce znalazła swój wyraz głównie w postaci krótkich artykułów. Wśród nich na pierwszym miejscu należy wymienić przeznaczony dla masowego odbiorcy zarys architektury zamków krzyżackich oraz wydaną pośmiertnie pracę dotyczącą Malborka³⁰.

Krótko przed cezurą wyznaczoną przez rok 1945 podjęto prace wykopaliskowe przy trzech zamkach: w Grudziądzu, Rogóźnie-Zamku i Brodnicy³¹. Warto tu szczególnie podkreślić przywoływaną w maszynopisie dysertację Hansa Jacobiego, absolwenta Technische Hochschule w Gdańsku (dzis. Politechnika Gdańska), w której zrewidował on dotychczasowe rekonstrukcje założenia w Rogóźnie; pracę tę dopiero w 1996 roku wydano drukiem, opatrując cennym wstępem Uda Arnolda³².

Głównym problemem badawczym podejmowanym w niemieckiej literaturze przedmiotu była geneza regularnego planu zamków krzyżackich, źródło ich kasztelowej formy. Pojawiają się w niej rozmaite teorie, wedle których forma kasztelu miała pochodzić z basenu Morza Śródziemnego, z Niemiec, wywodzić się z architektury klasztornej bądź też być wynikiem naturalnego rozwoju architektury ceglanej, by wspomnieć tylko najistotniejsze z nich. Hipotezy znalazły się zarówno w publikacjach całkowicie poświęconych temu tematowi (prace Georga Dehio, Friedricha Beckersa, Ericha Lindemanna czy Hermanna Ehrenberga³³), jak i tych o charakterze przekrojowym (Armin Tuulse, Bodo Ebhardt)³⁴.

Po 1945 roku w obydwu niemieckich państwach nie pojawiły się istotne nowe ustalenia bądź korekty dotychczasowego obrazu architektury zakonnej. Wpłynęło na to kilka czynników, by wspomnieć tylko diametralną zmianę sytuacji geopolitycznej i związane z nią ograniczenia w prowadzeniu badań in situ przez zachodnioniemieckich historyków sztuki (przynajmniej do 1970 roku). Co więcej, w kręgach prozachodnich i liberalnych Republiki Federalnej Niemiec ten kierunek badań budził podejrzenie o mniej lub bardziej świadomy rewizjonizm. Również w wypadku raczkującej historii sztuki w Niemieckiej Republice Demokratycznej polityczne uwarunkowania nie sprzyjały podejmowaniu tego tematu. Powojenna historia sztuki w obu państwach niemieckich miała wreszcie do przełamania barierę językową. Okoliczności te nie ograniczają się zresztą do okresu powojennego, gdyż również w międzywojniu sytuacja polityczna wpływała na badania naukowe. Opracowane przez Clasena opisy zamków leżących w Prusach Wschodnich były znacznie bardziej precyzyjne niż tych budowli obronnych, które znajdowały się na obszarze Pomorza Gdańskiego bądź ziemi chełmińskiej, a więc na terenach odzyskanych po pierwszej wojnie światowej przez Polskę³⁵.

Co ciekawe, tematyka krzyżacka nie natrafiła na taki opór u historyków jak wśród historyków sztuki. Chociaż takich badaczy, jak Erich Maschke, Walther Hubatsch, Kurt Forstreuter, a w ostatnich latach Hartmut Boockmann i Udo Arnold różnił stosunek do Zakonu, metodologia czy wynikające z badań wnioski, to wszyscy oni znacznie się przyczynili do ożywienia dyskusji naukowej. Najpóźniej od lat siedemdziesiątych XX wieku nawiązana została współpraca pomiędzy uczonymi niemieckimi i polskimi, widoczna również w dyskusjach na tematy kontrowersyjne, przywołujących odmienne punkty widzenia³⁶. Ta zawodowa aktywność pozwala zrozumieć to, iż najobszerniejsze niemieckojęzyczne omówienie stanu badań nad zamkami krzyżackimi nie jest dziełem historyka sztuki, lecz historyka, wspomnianego już Uda Arnolda³⁷.

Inna była sytuacja piśmiennictwa niemieckojęzycznego z zakresu historii sztuki. Prace poświęcone północnoniemieckiemu gotykowi ceglanemu ograniczały się do obszaru leżącego po 1945 roku w granicach dwóch państw niemieckich³⁸ i jedynie sporadycznie odnosiły się do tematów związanych z Pomorzem i Prusami³⁹. Dopiero po roku 1989 zauważalna jest tendencja do wspólnego ujęcia obszarów bliskich sobie pod względem historycznym⁴⁰.

Niewiele dobrego powiedzieć możemy o publikacjach z okresu po roku 1945 dotyczących zamków krzyżackich. Symptomatyczne są tu prace Nielsa von Holsta, który publikując trzydzieści pięć lat po wojnie, pominął wyniki powojennych badań prowadzonych w Polsce. To jednakże nie tyle resentymenty, ile czysto naukowe kryteria nakazują negatywnie ocenić wartość publikacji von Holsta. Jego teorię, jakoby forma kasztelu wywodziła się z Hiszpanii, a w Prusach pracowała „duża grupa islamskich budowniczych”⁴¹, można przytoczyć jedynie jako swoiste kuriozum. Źródła nie dają najmniejszych podstaw mogących w jakikolwiek sposób uzasadnić takie powiązania.

Do gatunku literatury ziomkowskiej zaliczyć należy dwutomowe dzieło Friedricha Borcherta, które nie bez racji Udo Arnold określił jako pracę dyletanta⁴².

Na tle powojennej literatury niemieckojęzycznej dotyczącej architektury zamków krzyżackich pozytywnie wyróżniają się dwie pozycje, mianowicie monografie dwóch miast – praca Ericha Keysera na temat Gdańska oraz studium Elbląga pióra Karla Haukego i Horsta Stobbego⁴³. Przedstawione w nich istotne ustalenia odnoszące się do lokalizacji zamków oraz ich rekonstrukcji oparte są na częściowo tylko publikowanych wynikach przedwojennych prac wykopaliskowych. Podobnie należy ocenić publikację Friedricha Lahrsa dotyczącą zamku w Królewcu, odznaczającą się – pomimo licznych błędów – znaczną wartością. Mówiąc nieco górnolotnie, mamy tu do czynienia z dosłownie ostatnim opisem budowli bez możliwości weryfikacji, gdyż obiekt badań przestał istnieć⁴⁴. Na koniec przywołać należy ukończoną w roku 1987 dysertację Heinricha Knappa, w której omówione zostały dzieje budowlane Malborka po upadku władzy Zakonu, to znaczy jego częściowe zniszczenie oraz zakrojona na szeroką skalę odbudowa⁴⁵. Chociaż praca odznacza się bogactwem zgromadzonego materiału, to jej wartość obniża brak jasnego usystematyzowania i znaczące luki, a także niezdecydowanie samego autora, który nie odpowiedział sobie na pytanie, czy ma to być kalendarium odbudowy, szeroka panorama kultury XIX stulecia, czy ewentualnie również omówienie dziejów architektury epoki krzyżackiej.

W ostatnich dekadach pojawiło się kilka znaczących prac niemieckojęzycznych dotyczących architektury państwa zakonu krzyżackiego, między innymi pióra Olafa Asendorfa o symbolice wież w państwie krzyżackim⁴⁶. Najważniejsze jest tutaj monumentalne dzieło Christofera Herrmanna⁴⁷. Dyskusyjne w tej pracy o całości architektury średniowiecznych Prus jest nieuwzględnienie Pomorza Gdańskiego, w XIV wieku integralnej części państwa zakonnego, oraz użycie kontrowersyjnej metody Kunstgeographie. Mimo to praca budzi szacunek. O Prusy krzyżackie zahaczają wreszcie artykuły znakomitego specjalisty od pólnocnoniemieckiej architektury ceglanej, również spraw technologicznych – Jena Christina Holsta⁴⁸.

Wraz z wcieleniem większej części dawnego państwa zakonnego do Polski w 1945 roku rozwinęło się w naturalny sposób zainteresowanie polskiej nauki pozostawionym przezeń kulturowym dziedzictwem, aczkolwiek zaczyna się ono dopiero w czasach postalinowskich. Badania na ten temat prowadzono i prowadzi się nadal – szczególnie w dwóch ośrodkach, mianowicie na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz w Muzeum Zamkowym w Malborku; w tym ostatnim koncentrowano się na odbudowie założenia zamkowego.

Podobnie jak w Niemczech, również w Polsce początkowo temat Krzyżaków podjęli głównie historycy. Najważniejszy spośród polskich badaczy Zakonu, Karol Górski, nie tylko opublikował od czasów dwudziestolecia międzywojennego po lata osiemdziesiąte XX wieku wiele istotnych prac, ale także wywarł wpływ na liczne grono historyków. Ugruntowali oni sławę toruńskiego uniwersytetu jako głównego centrum studiów nad Krzyżakami, wydającego wiele lat przez Zenona Nowaka i Romana Czaję materiały sesji „krzyżakologicznych” „Ordines Militares. Colloquia Torunensia Historica”. Dwaj kolejni czołowi badacze, Gerard Labuda i Marian Biskup, wydali drukiem w 1984 roku kompendium będące rekapitulacją polskiego stanu badań nad państwem zakonnym⁴⁹. Dopiero w 2010 roku powstało następne równie szeroko zakrojone studium – rzetelna synteza dziejów Krzyżaków w Prusach pod redakcją Mariana Biskupa i Romana Czai⁵⁰. Publikuje tu wielu historyków – najczęściej toruńskich i gdańskich – którzy od trzydziestu lat podtrzymują (tudzież podtrzymywali) wysoki poziom badań historycznych nad Zakonem. Nie roszcząc sobie pretensji do kompletności tej listy, warto oprócz wymienionych wspomnieć Mariana Dygo, Wiesława Długokęckiego, Maksymiliana Grzegorza, Sławomira Jóźwiaka, Jana Powierskiego, Andrzeja Radzimińskiego, Waldemara Rozynkowskiego, Błażeja Śliwińskiego, Janusza Tandeckiego i Janusza Trupindę. Jako ważną pracę należy przywołać Krzyżackie zamki komturskie w Prusach Sławomira Jóźwiaka i Janusza Trupindy⁵¹. Jej autorzy wysnuwają wnioski dotyczące architektury na podstawie wzmianek źródłowych.

Istotna dla studiów nad dziejami architektury była edycja polskich lustracji z XVI–XVIII wieku, zawierających między innymi szczegółowe opisy zamków. Choć część z nich znana była już Steinbrechtowi i innym badaczom⁵², to jednak dopiero wydanie przez Stanisława Hoszowskiego lustracji z lat 1565, 1570 i 1624 pozwoliło na ich całkowite wykorzystanie przy teoretycznej rekonstrukcji zamków⁵³.

Wykopaliska archeologiczne, prowadzone przy większości ważnych budowli, przyniosły sporo nowej wiedzy o architekturze zakonnej. W okresie powojennym badano przede wszystkim domy konwentualne w Starogrodzie Chełmińskim, Gdańsku, Elblągu, Golubiu, Malborku, Gniewie, Małej Nieszawce, Ostródzie, Rynie, Brodnicy, Toruniu i Tucholi⁵⁴. Pierwsze wykopaliska w Gdańsku, podjęte w 1948 roku, były przede wszystkim motywowane politycznie i miały na celu wykazanie prapolskiego charakteru miasta, toteż niemal zupełnie zignorowano odkrycia dotyczące późnego średniowiecza. Pomimo to w znacznej mierze udało się potwierdzić wiele ustaleń Keysera z lat dwudziestych; dalsze prace wykopaliskowe prowadzone były wycinkowo w latach 1990–2000, a ich kontynuacja planowana jest na najbliższe lata⁵⁵.

Najważniejsze wyniki przyniosły prace wykopaliskowe na zamku w Toruniu (il. 9), prowadzone pod kierunkiem Jerzego Frycza i Romana Domagały. Kazały one zrewidować wcześniejsze próby rekonstrukcji bardzo ważnego zamku komturskiego, jako że komtur Torunia odgrywał ważna rolę w państwie zakonnym. Podobnie ważne nowe ustalenia przyniosły wykopaliska w elbląskim domu konwentualnym. Rozpoczęte przez Tadeusza Nawrolskiego badania Elbląga kontynuowane były tylko przez kilka lat po jego śmierci, jako że kolejni badacze koncentrowali się przede wszystkim na obszarze Starego Miasta. W wyniku wykopalisk odkryto także stołp w Golubiu⁵⁶ oraz na nowo wytyczono rzuty zamków w Gniewie czy w Brodnicy – postulowana idealna geometryczność ich parchamów czy przedzamczy okazała się jedynie wizją dziewiętnastowiecznej literatury. Ważne było też odsłonięcie i próba rekonstrukcji zamku w Małej Nieszawce, przeprowadzona w szczególności przez Romualdę Franczuk⁵⁷. Prowadzone tam na niewielkim pagórku wykopaliska pozwoliły odkryć pełen zarys małego, nieukończonego kasztelu z XIV wieku.

W ostatnich latach obalono na przykład pokutujące od dawna mity o lokalizacji umocnień przedkrzyżackich na terenie takich zamków krzyżackich, jak Grudziądz, Pokrzywno czy Zamek Bierzgłowski. Najnowsze badania dotyczą między innymi zamków w Człuchowie, Grudziądzu, Barcian oraz Papowa Biskupiego – z częściowo tylko opublikowanych rezultatów nie wynika, że zmieniły one w znacznym stopniu dotychczasowy stan badań.

Jedynie w dwóch wypadkach prac archeologicznych, w Dzierzgoniu i Morągu, warto się pokusić o krótki komentarz, ponieważ zmieniły one radykalnie wcześniejsze rekonstrukcje obu zamków. Dzierzgoń był siedzibą komtura, który jednocześnie był jednym z sześciu najważniejszych dostojników zakonu – wielkim szatnym. Zamek z końca XIII wieku, spalony dwukrotnie – w 1410 oraz ponownie w 1414 roku – przez wojska polskie, przestał odgrywać już w XV wieku jakąkolwiek rolę strategiczną, a jego ruiny były sukcesywnie rozbierane. Do czasów najnowszych nie prowadzono na zamkowym wzgórzu żadnych prac archeologicznych. W ostatnich latach zespół zamkowy odkopał i pokusił się o pierwszą próbę rekonstrukcji jego wyglądu Antoni Pawłowski⁵⁸. Z pewnością niespodzianką jest fakt wyłonienia się nieregularnego planu zamku.

Morąg jest kolejnym przykładem zamku, o którym wiedza znacznie się ostatnio wzbogaciła. Przyczynkowo omawiane w starszej literaturze jego dwa bardzo przebudowane skrzydła nie były dobrze rozpoznane. Ten zamek prokuratorski rozbudowano po nadaniu Morągowi w 1331 roku praw miejskich i osadzeniu w nim wójta zakonnego podporządkowanego komturii elbląskiej. Po roku 1466 zamek stał się siedzibą rezydującego wcześniej w Elblągu wielkiego szpitalnika Zakonu, zasłużonego dowódcy wojsk z czasów wojny trzynastoletniej – Heinricha Reussa von Plauena⁵⁹. Od czasu objęcia przez niego w 1469 roku funkcji wielkiego mistrza Morąg stał się na dwa lata ulubionym miejscem pobytu dostojnika i nieoficjalną stolicą Prus. Zamek, przebudowany w XIX wieku na potrzeby szkoły i sądu powiatowego, obrócił się po wojnie w ruinę. Jedyne zachowane skrzydło przeszło w latach dziewięćdziesiątych XX wieku w ręce prywatne, a teren przebadany został archeologicznie przez Jerzego Gulę⁶⁰. Na miejscu jednoskrzydłowego założenia powstał po 1331 roku monumentalny, trójskrzydłowy kasztel, charakteryzujący się dużą flankującą basztą.

Dla podejmowanych restauracji i prób rekonstrukcji nieodzowne były prace inwentaryzacyjne. Powstałe w większości w latach sześćdziesiątych dokumentacje Pracowni Konserwacji Zabytków, będące najczęściej monograficznym opracowaniem (w postaci maszynopisów) poszczególnych budowli, zawierały między innymi wnikliwe opisy, wymiary, a często też plany zamków. Z wyjątkiem niewielkich zamków oraz tych budowli, których szczegółowe opracowanie uniemożliwiał ich stan zachowania (Kowalewo Pomorskie, Starogród Chełmiński), zinwentaryzowano poza Przezmarkiem wszystkie najważniejsze obiekty⁶¹. Wykonane przez Pracownie Konserwacji Zabytków dokumentacje pozwoliły ostatecznie zweryfikować dawne ustalenia Steinbrechta i innych badaczy. Poszczególne dokumentacje oczywiście znacznie różnią się między sobą objętością oraz jakością. Najlepiej udokumentowane zostały budowle leżące na ziemi chełmińskiej (przede wszystkim te opracowane przez Ireneusza Sławińskiego i Mariana Arszyńskiego), zamek w Gniewie (przez Iwonę Strzelecką i Antoniego Kąsinowskiego) oraz – najpóźniej – w Rynie (przez Małgorzatę Dolistowską). Mniej obszerne są inwentaryzacje Malborka, wykonane przez Hannę Domańską⁶². Dokładna inwentaryzacja budowli prowadziła niejednokrotnie do ważnych odkryć, jak choćby kwadratowego bergfriedu w Golubiu przez Sławińskiego.

Pomocne były również „Katalogi Zabytków Sztuki w Polsce”⁶³. Każdy z zeszytów „Katalogu” odpowiadał jednemu powiatowi, przy czym w ukazującej się po reformie administracyjnej w 1975 roku „Serii Nowej” zachowano podział na „dawne powiaty”. Dotąd ukończone zostało katalogowanie zabytków dawnego województwa bydgoskiego, obejmującego swym zasięgiem wszystkie zamki na ziemi chełmińskiej i południowym Pomorzu Gdańskim; gorzej jest z tomami dotyczącymi Warmii i Mazur⁶⁴. Niezależnie od „Katalogu”, najważniejsze budowle Pomorza Gdańskiego i dawnego państwa zakonnego zostały omówione w krótkich, lecz treściwych hasłach zamieszczonych w drugim tomie publikacji „Pomniki Sztuki w Polsce”⁶⁵.

Wyniki badań prowadzonych w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku zebrało dwóch toruńskich historyków sztuki, Marian Arszyński i Jerzy Frycz, którzy sięgnąwszy do nowych publikacji, jak choćby prac Hermanna Wäschera i Dobroslavy Menčlowej o zamkach saskich czy czeskich, postawili nowe hipotezy co do genezy typu kasztelu⁶⁶. Nowe propozycje dotyczące tego zagadnienia pojawiły się już w studium Mariana Arszyńskiego z 1961 roku, poświęconym zamkowi w Radzyniu Chełmińskim. Chociaż sam autor zmienił później zaproponowane tam datowanie budowli, to jednak publikacja z 1961 roku jest godna przywołania jako młodzieńcze dzieło „najlepszego współczesnego znawcy architektury zamkowej”⁶⁷. Po niej ukazała się praca poświęcona organizacji budownictwa w Prusach w okresie średniowiecza – tematowi zazwyczaj pomijanemu przez historyków sztuki⁶⁸. Ostatnie dotąd większe dzieło tego uczonego, Budownictwo warowne zakonu krzyżackiego w Prusach (1230–1454), pomimo szkicowego charakteru jest jedynym przekrojowym omówieniem tej grupy budowli w polskiej historii sztuki⁶⁹. Arszyński jednak zamiast na historii architektury koncentrował się raczej na historii samych badań z jednej strony, z drugiej zaś na zagadnieniu początków Zakonu poza Prusami. Natomiast w części pracy dotyczącej siedzib konwentów w Prusach kładł przede wszystkim nacisk na ich aspekt techniczno-budowlany oraz funkcję zamków. Poza tym Arszyński redagował monumentalne wydawnictwo Architektura gotycka w Polsce, które doprowadził do końca po śmierci Teresy Mroczko, pierwszego redaktora, w 1990 roku. Czterotomowe dzieło, zawierające katalog, plany i ilustracje, jest najlepszym syntetycznym ujęciem architektury gotyckiej zarówno na dzisiejszym, jak i historycznym obszarze Polski. „Pomorze Wschodnie”, czyli państwo krzyżackie, omówione zostało przez Tadeusza Chrzanowskiego i Mariana Korneckiego; temu esejowi towarzyszą hasła katalogowe poświęcone wybranym zamkom krzyżackim, opracowane przez Arszyńskiego, Frycza, Kilarskiego i Rzempołucha, którzy przedstawili aktualny stan wiedzy na ich temat⁷⁰.

Jerzy Frycz w swoich publikacjach rzucił nowe światło na problem pochodzenia poszczególnych form architektonicznych; podkreślał też zależność typu domu konwentu od architektury klasztornej⁷¹. Zapowiadana przezeń wielka praca poświęcona zamkom krzyżackim nigdy jednak nie powstała.

W centrum zainteresowania uczonych związanych z Muzeum Zamkowym w Malborku, drugim ośrodkiem badań nad architekturą zakonu krzyżackiego, znalazł się z oczywistych przyczyn zamek malborski. Mimo to nigdy nie powstała monografia całego obiektu na miarę europejskiej rangi tej budowli⁷². Dużo lepiej znane są fazy dziewiętnastowiecznej odbudowy⁷³, słabiej historia faz średniowiecznej budowy, choć i tu po wojnie dokonano ważnych przewartościowań. Na podstawie wyników badań architektonicznych Maciej Kilarski potwierdził słuszność rekonstrukcji pierwszego kościoła zamkowego, zaproponowanej przez Johannesa Matza, a odmiennej od tej przedstawionej przez Steinbrechta⁷⁴. Kazimierz Pospieszny, w latach 1992––2000 następca Kilarskiego na stanowisku konserwatora do spraw architektury, jest autorem wielu studiów dotyczących poszczególnych elementów zamku, jego obronności, Pałacu Wielkich Mistrzów, spraw technologicznych i genezy zamku malborskiego⁷⁵; dopiero w 2014 roku planowana jest edycja jego istniejącego jedynie jako manuskrypt doktoratu⁷⁶. Pospieszny trafnie rozwarstwił skrzydło północne zamku⁷⁷. Stwierdzając długi czas jego budowy, podważył tezę powtarzaną w niemieckiej literaturze, zgodnie z którą budowa zamku wysokiego zakończona została najpóźniej w 1309 roku. W teorii tej pobrzmiewała wizja potęgi Zakonu, podświadomy obraz wielkiego mistrza przenoszącego centrum władzy z Wenecji do potężnego Malborka, wizja, która nie pasowała do placu budowy, którym w rzeczywistości był zamek na początku XIV wieku. A przecież to właśnie jego prowizoryczna forma była najprawdopodobniej jednym z ważniejszych argumentów, które zdecydowały o wyborze Malborka na siedzibę wielkich mistrzów. Tutaj można było łatwiej niż w gotowym zamku dokonać wszelkich zmian funkcjonalnych, koniecznych po podniesieniu jego statusu. Gotowe były jedynie skrzydła północne i zachodnie (według Jesionowskiego południowe), a budowa trzeciego skrzydła była rozpoczęta. Początkowo wschodnie skrzydło w ogóle nie było brane pod uwagę. Nowe pomysły rekonstrukcyjne, związane z ponowną analizą północnego skrzydła zamku wysokiego⁷⁸, ożywiły starą dyskusję dotyczącą daty podjęcia decyzji o wyznaczeniu Malborka jako centrum władzy. Niektórzy badacze uważają, że stało się to przed rokiem 1308, na przykład w 1291 roku, co miałoby być widoczne w architekturze zamku. Brak odpowiednich źródeł powoduje, że wszelkie teorie w tej sprawie są li tylko spekulacją. Również poznański historyk sztuki Szczęsny Skibiński poświęcił uwagę malborskiemu założeniu. Jego obszerne studium traktujące o symbolice kościoła zamkowego ukazuje historię budowy tego obiektu na szerokim tle porównawczym⁷⁹.

Kolejnym tematem badawczym jest Pałac Wielkich Mistrzów – najświetniejsze w Prusach dzieło architektury świeckiej, z wyrafinowanymi sklepieniami, wielkimi prostokątnymi oknami czy manieryczną grą ze statyką budowli, będące wybitnym przykładem późnego gotyku na skalę par excellence ogólnoeuropejską. Malborski Pałac Wielkich Mistrzów, stanowi odrębny temat, pozostający nie tylko poza zakresem problematyki zamków konwentualnych, ale także pozostałych ponadregionalnych rezydencji zakonnych⁸⁰. Stopień jego rozpoznania jest jednak odwrotnie proporcjonalny do jego architektonicznego znaczenia. Nierozstrzygnięte dotąd problemy genezy architektury, poszczególnych faz budowlanych i ich autorstwa powinny zostać wyjaśnione w przyszłej monografii obiektu. Przed rokiem 1945 ukazała się jedynie niewielka praca Clasena, w której Pałac Wielkich Mistrzów porównany został do rezydencji papieskiej w Awinionie; jest to odważna, ale i kontrowersyjna teza, która wymaga dalszej dyskusji. Później występuje ogromna luka badawcza. Nigdy nie odpowiedziano wyczerpująco na pytania o wygląd pierwszego Pałacu Wielkich Mistrzów w Malborku czy o Pałac Mistrzów Krajowych w Elblągu. Niestety również studia, które ukazały się w ostatnich latach – wspomnieć tu warto artykuły Herrmanna, Jarzewicza, Jesionowskiego, Pospiesznego i Żuchowskiego – nie wyczerpują tematu⁸¹. Ponowne odczytanie źródeł przez Jóźwiaka i Trupindę zaowocowało teorią, wedle której Pałac Wielkich Mistrzów nie został ukończony w roku 1399, lecz dopiero kilka lat później⁸². Oczywiście powyższe uwagi nie wyczerpują tematu Malborka. Poszukiwania podjęte w ostatnim czasie na przedzamczu pozwoliły ustalić położenie bramy św. Wawrzyńca, układ dziedzińca karwanu, odkopano ludwisarnię oraz kościół św. Wawrzyńca⁸³.

Ostatnio zakwestionowano zresztą pojęcie kapitularza. Według badań źródłowych Jóźwiaka i Trupindy⁸⁴ termin ten w ogóle nie ma związku z Malborkiem, gdyż zebrania kapituły odbywały się w Malborku w wielkim refektarzu. Czym były więc sale zwane od czasów Steinbrechta kapitularzami? Drugimi refektarzami, które pełniąc czysto utylitarną funkcję jadalni, służyły również jako pomieszczenia obrad. Prawdopodobnie sale te miały więc podwójne znaczenie. Podobnie jak w szesnastowiecznych rezydencjach istniały zatem w zamkach komturskich dwie duże sale o funkcji zmiennej lub powiązanej reprezentacyjnej i utylitarnej.

Także wielu innych polskich historyków sztuki podejmowało tematykę związaną z zakonem krzyżackim. Powstałe w latach siedemdziesiątych teksty Hanny Domańskiej poświęcone były modernizacji umocnień zamków krzyżackich, wprowadzanych w związku z pojawieniem się około 1400 roku broni palnej⁸⁵. Wspomnieć należy też o pracach Mariana Kutznera dotyczących ikonografii i symbolicznego znaczenia architektury krzyżackiej⁸⁶. Często jednak problem zamków pojawiał się u nich jedynie na marginesie innych rozważań, jak choćby w fundamentalnej pracy Teresy Mroczko poświęconej architekturze gotyckiej na ziemi chełmińskiej⁸⁷ czy w publikacjach Jerzego Domasłowskiego dotyczących malarstwa, w tym także malarstwa ściennego, na obszarze państwa zakonnego⁸⁸.

Istnieje wiele punktów stycznych pomiędzy tematem niniejszej pracy a podstawowym studium dotyczącym detalu architektonicznego epoki krzyżackiej w Prusach autorstwa Tadeusza Jurkowlańca⁸⁹. Szczególnie pomocny był niezwykle drobiazgowy katalog zawierający wszystkie kapitele, konsole, zworniki etc., których datowanie było często bardzo istotne dla ustalenia czasu budowy poszczególnych zamków. W ślady Jurkowlańca idzie wydana w 2012 roku praca Anny Błażejewskiej, która dokładnie analizuje ceramiczną rzeźbę pruską z około 1300 roku oraz warsztat działający w sztucznym kamieniu w malborskim kościele zamkowym⁹⁰.

Godne zainteresowania są prace poświęcone tematom pokrewnym, takie jak opracowanie architektury na Warmii Andrzeja Rzempołucha⁹¹, studium o formach szczytów na obszarze państwa zakonnego Ludwika Przymusińskiego⁹², publikacje Janusza Ciemnołońskiego o Pelplinie⁹³, Józefa Tomasza Frazika o formach sklepień gotyckich⁹⁴ czy Elżbiety Pileckiej o architekturze Hanzy⁹⁵. Znalazło się w nich wiele wniosków mających znaczenie także dla badań nad zamkami krzyżackimi⁹⁶.

Na koniec wspomnieć należy o forum wymiany naukowej w badaniach nad sztuką Zakonu, czyli o spotkaniach poświęconych różnym zagadnieniom związanym ze sztuką państwa zakonu krzyżackiego w Prusach, odbywających się od 1990 roku, a organizowanych przez toruński oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Materiały z tych spotkań publikowane są następnie przez Michała Woźniaka⁹⁷. Warto wreszcie wspomnieć wychodzące w ostatnich latach prace przekrojowe o architekturze zamków krzyżackich. Poza pracą Mieczysława Haftki⁹⁸, mają one jednak charakter popularny (Tomasz Torbus⁹⁹, Janusz Bieszk¹⁰⁰, Małgorzata Jackiewicz-Garniec i Mirosław Garniec¹⁰¹).

Tylko marginalne znaczenie mają dotychczasowe badania nad zakonem niemieckim i jego architekturą prowadzone w Rosji i na Litwie. O ile na Litwie wytłumaczyć to można tym, iż na obszarze tego państwa znajduje się tylko jeden ważny zamek krzyżacki (Kłajpeda; lit. Klaipėda)¹⁰², o tyle zaniechanie badań na terenie obwodu kaliningradzkiego miało podłoże polityczne. Bardzo późno zwrócono tu uwagę na historyczne dziedzictwo, a zainteresowanie to rozwija się dotąd bardzo powoli¹⁰³. Stąd głównym celem powinno stać się tu zachowanie mocno nadwątlonej i szybko niszczejącej substancji zabytkowej. Wobec niemal zupełnego braku inwentaryzacji – nieliczne istniejące mają niewielką wartość¹⁰⁴ – wnioski przedstawione jeszcze przez Steinbrechta nie mogą zostać zweryfikowane bez podjęcia nowych badań takich zamków, jak Bałga czy Ragneta. Wielu zamków nie uda się już zapewne poddać nowej ocenie, jako że proces destrukcji rozpoczęty w czasie wojny i postępujący w czasach Związku Radzieckiego doprowadził niektóre budowle do całkowitego zniszczenia. Szczególnie dotkliwa jest utrata zamków w Królewcu i Lochstedt. Zdecydowanie odmienny stan badań nad zamkami krzyżackimi w Polsce i w Rosji odbił się negatywnie również na niniejszej pracy. Nawet wnikliwa, przeprowadzona na miejscu analiza budowli w Królewcu i okolicy nie dała materiałów równie szczegółowych jak te, które pochodzą z dokumentacji zamków leżących dziś na terenie Polski.

Uwagi o kwestiach spornych dotyczących historycznej i kulturowej roli zakonu krzyżackiego

Niemal żadna inna organizacja państwowa epoki średniowiecza nie budziła w czasach nowożytnych tak gwałtownych emocji jak państwo zakonu krzyżackiego. Zarówno dla Niemców, jak i Polaków Krzyżacy – zależnie od nacji potępiani lub gloryfikowani – stali się punktem odniesienia w trwających w XIX i XX wieku konfliktach na tle narodowościowym. Miało to niewątpliwy wpływ na prowadzone badania, gdyż politycznie motywowane oceny przeniesione zostały również na obszar kultury. W kontekście narodowym tworzone były także teorie odnoszące się do historii architektury.

Interpretacja dziejów zakonu niemieckiego w subiektywnym i narodowym duchu miała swój początek w Niemczech w latach następujących po proklamacji II Rzeszy w roku 1871. Antagonizm między polskimi dążeniami niepodległościowymi a ideologią niemieckiego zjednoczenia narodowego wiązano ze średniowiecznymi konfliktami państwa zakonnego z Królestwem Polskim, widząc w nich odpowiednik współczesnych sporów. Doszły do tego stereotypowe hasła nacjonalistycznej propagandy, także jak „cywilizacyjna misja Niemiec na wschodzie Europy” czy Drang nach Osten, których eksponentem miał być Zakon (il. 1, 2), a także hasło obrony Europy przed „azjatyckim despotyzmem”. Niemal zupełnie dotąd zapomniana korporacja rycerska stała się nagle symbolem całego cywilizacyjnego postępu w północno-wschodniej części kontynentu¹⁰⁵. W ten sposób niemieckie piśmiennictwo historyczne znajdowało się przez długi czas pod wpływem tradycji wywodzącej się od Heinricha von Treitschkego, który główną zasługę Zakonu widział w rozszerzeniu niemieckiego osadnictwa na Wschód. Żywotność tej niechlubnej tradycji unaocznia publikacja z 1981 (sic!), w której Krzyżacy zostali ukazani w roli obrońców chrześcijaństwa przed zagrożeniem tatarskim¹⁰⁶.

W 1914 roku niemieckie zwycięstwo na Mazurach świętowano jako drugą bitwę pod Grunwaldem, czyli z niemiecka jako drugi Tannenberg. Chociaż pole nowej bitwy położone było z dala od wsi Stębark (niem. Tannenberg) i Grunwald (niem. Grünfelde), od których wywodzą się dwie nazwy bitwy z 1410 roku, to bitwę rosyjsko-niemiecką między Olsztynkiem, Pasymiem a Szczytnem powiązano nazwą z wydarzeniami z 1410 roku, by w ten sposób zatrzeć hańbę dawnej klęski. Symbol Krzyżaków funkcjonował także podczas dyskusji o rewizji przebiegu wschodniej granicy Niemiec po traktacie wersalskim oraz w kontekście ideologii narodowego socjalizmu (chociaż równocześnie Hitler samych Krzyżaków rozwiązał). Już w 1929 roku badacz Zakonu Bernhard Schmid powiązał go ze współczesnością poprzez „świat wspaniałych zabytków”, który powinien wzmacniać Niemców w „duchowej walce w obronie ziemi ojczystej”. Walka duchowa przeobraziła się następnie w rzeczywistą: „Od 1237 roku Inflanty były w sposób oczywisty i bezdyskusyjny posiadłością Zakonu […]: obecnie wybrzeże Bałtyku od Szlezwiku po Narwę jest w niemieckich rękach. Stąd też Zakon zaangażowany był w te same zadania polityczne, które my dziś wypełniamy i dla których nasz Wehrmacht walczy nad Kubaniem i Wołchowem”¹⁰⁷. Koniec, również „świata wspaniałych zabytków”, jest nam dobrze znany (il. VI).

Również dla Polaków Krzyżacy stanowili punkt odniesienia, diametralnie jednak przeciwny niemieckiemu. Dla nich Zakon był synonimem zła płynącego z Niemiec¹⁰⁸. Pamięć o Grunwaldzie, a co za tym idzie o chwalebnej przeszłości państwa polskiego, przynosiła Polakom w czasach zaborów pocieszenie i nadzieję¹⁰⁹. Wizerunek Zakonu został utrwalony przez takie dzieła, jak monumentalna Bitwa pod Grunwaldem mistrza malarstwa historycznego Jana Matejki¹¹⁰ bądź Krzyżacy Henryka Sienkiewicza¹¹¹. W tym kanonicznym do dziś dziele literatury polskiej rycerze zakonni zostali ukazani jako aroganccy, podstępni i okrutni nikczemnicy¹¹². Konflikt o Gdańsk i tak zwany korytarz utwierdził w Polakach wyobrażenie Zakonu jako diabelskiego poprzednika rewizjonistycznego państwa niemieckiego okresu międzywojennego. W konsekwencji maszyna śmierci stworzona przez nazistowskie władze okupacyjne w latach 1939–1945 postrzegana była jako kulminacja procesu historycznego (il. IX)¹¹³, zapoczątkowanego przybyciem nad Wisłę rycerzy z czarnymi krzyżami na białych płaszczach i sfałszowaniem przywileju kruszwickiego¹¹⁴ – zarówno w propagandzie politycznej, jak i w sztuce i literaturze (il. V, VII, 3) ¹¹⁵. Polscy historycy długo pozostawali pod wpływem tej tradycji. Nestor badań nad zakonem niemieckim w Polsce Karol Górski pisał: „Całe nieszczęście, jakie rycerze krzyżaccy wyrządzili krajom pobrzeża Bałtyku, odczuwalne jest do dziś i ciąży bardziej niż wszystkie ich osiągnięcia cywilizacyjne, w jakimkolwiek czasie i dla kogokolwiek Zakon miałby ich dokonać”¹¹⁶.

Problematyczna jest ocena zakonu krzyżackiego. Jako pozanaukowa, nie stanowi tu zresztą tematu rozważań. Jeśli jednak już się o nią pokusimy, to należy metody walki Zakonu porównać z metodami współczesnych mu państw europejskich, odrzuciwszy dzisiejszą skalę etyczną, co znacznie zrelatywizuje ocenę niepowtarzalnego okrucieństwa Krzyżaków. Bezwzględny podbój Prus i późniejsze „rejzy” na Litwę czy też dualizm religijnych i militarno- -politycznych motywów działania Zakonu są tematami ważnymi, lecz ich dawne ujęcie było często błędne, co czyniło naukę instrumentem ówczesnych ideologii narodowych. Zarówno niemieckie, jak i polskie poglądy wynikały z wizji historii typowej dla XIX i XX wieku, kiedy zapomniano o tradycyjnej polityce dynastycznej, zastępując ją pojęciem narodu jako jedynego podmiotu późnośredniowiecznej polityki. Cechą tak rozumianego narodu miałaby być nieustanna walka o władzę i przestrzeń w rozumieniu społecznego darwinizmu¹¹⁷.

Dawna polemika wydaje się dziś niemal absurdalna, gdyż narodowe problemy XIX i XX stulecia były zasadniczo obce średniowieczu. Zarówno w wypadku masakry ludności Gdańska w 1308 roku, dyskusyjnej ze względu na jej rozmiar¹¹⁸, jak i decyzji wielkich miast hanzeatyckich z 1454 roku o przyłączeniu się do Polski świadomość przynależności etnicznej odgrywała minimalną rolę. To w zdecydowanej większości niemieccy mieszczanie zniechęceni do władzy Zakonu oddali w 1454 roku Prusy we władanie polskiemu królowi. Powyższe przykłady ukazują, jak próby przenoszenia nowoczesnych kategorii i sposobów myślenia na epokę średniowiecza kończą się niepowodzeniem.

Takie ujęcie wpłynęło nie tylko na ocenę historycznego rozwoju i wydarzeń, ale też kulturalnych dokonań Zakonu. Oceny te zależały często od emocjonalnego stosunku danego badacza do Krzyżaków. Nierzadko sama narodowość autora już na wstępie decyduje o bezkrytycznej gloryfikacji rycerzy z czarnymi krzyżami na płaszczach lub o dezawuowaniu ich dokonań artystycznych¹¹⁹. Stereotypy i jednostronne oceny ulegały oczywiście przemianom, odzwierciedlającym w pewnym sensie wzloty i upadki w stosunkach polsko-niemieckich. Podczas gdy w pracach niemieckich z XIX stulecia zazwyczaj wskazywano na różnorodność źródeł twórczości artystycznej w państwie zakonnym (obok Krzyżaków wymieniając patrycjat, inne zakony oraz artystów przybywających z Zachodu), tak później podkreślano główną, niemal wyłączną rolę zakonu krzyżackiego nie tylko jako mecenasa, ale też jako twórcę planów budowli czy programów ikonograficznych plastyki architektonicznej. To rycerze mieli utrzymywać każdą strzechę budowlaną i warsztat rzeźbiarski. Także Bernhard Schmid nie uwolnił się od wpływu szowinizmu władz narodowosocjalistycznych. Według niego każdy przejaw działalności artystycznej na terenie państwa zakonnego był wynikiem krzyżackiego mecenatu¹²⁰. O tym, jak bardzo nacjonalizm przeniknął do piśmiennictwa historii sztuki, najlepiej świadczy opublikowane w 1953 roku kompendium Kleine Kunstgeschichte Europas Hansa Weigerta, wedle którego mury kościoła Mariackiego w Gdańsku z ich „przypominającymi lance wieżami” miały „być wyrazem obrony niemieckości, stojąc tu jako forpoczta przeciw Wschodowi”¹²¹.

Wraz ze zmianą klimatu politycznego po drugiej wojnie światowej przemianie uległa także perspektywa, z jakiej postrzegano Zakon. W 1958 roku Clasen zrewidował swoją pochodzącą z 1927 roku teorię o autarkicznym charakterze rozwoju sztuki w Prusach¹²², wskazując na przejawy inspiracji z zewnątrz, szczególnie z Anglii¹²³. Tej rewizji poglądów nie należy zapewne tłumaczyć tylko zmienioną sytuacją badawczą, ale także przemianą światopoglądową. Pomimo ulegania wpływom ducha czasu Clasen pozostał rzetelnym historykiem sztuki. Zdumiewająca i naukowo wysoce wątpliwa jest natomiast przemiana, jaka zaszła w powojennych pracach Nielsa von Holsta, który z pozycji ekstremalnie nacjonalistycznych¹²⁴ przechodzi do wystylizowanej – choć niezbyt przekonującej – „internacjonalizacji” pruskiego państwa zakonnego¹²⁵.

Polską historię sztuki cechowała natomiast wielka niechęć do zakonu krzyżackiego. Zapoczątkowana w okresie przedwojennym¹²⁶, dominowała w piśmiennictwie aż do lat siedemdziesiątych XX wieku. Deprecjacja Zakonu, mająca dawne korzenie, mieszała się z powojennym antyniemieckim resentymentem i istotnym pod względem propagandowym zadaniem. Polegało ono na takim przedstawianiu sztuki z obszaru południowej części dawnego państwa krzyżackiego, aby pomniejszyć ważną rolę Zakonu w tym regionie Polski. Forsowano pogląd, zgodnie z którym rola Krzyżaków w zakresie pruskiej architektury ograniczała się do kwestii finansowych i organizacyjnych¹²⁷. Prawdziwych twórców dzieł sztuki doszukiwano się wyłącznie wśród innych zakonów (cystersów, dominikanów) lub też mieszczaństwa, odrzucając mecenat krzyżacki. Nie do końca uchwytny podział na tak zwaną architekturę hanzeatycką, gotyk krzyżacki i gotyk o pochodzeniu flandryjskim jest do dziś mocno akcentowany¹²⁸. Szczególnie podkreślano rzekomą odrębność rozwoju kulturalnego na terytoriach biskupich, zwłaszcza na Warmii. Biorąc pod uwagę swoistość tego regionu, chciano odkryć tu „odrębną drogę artystyczną”. Ścisłe związki z Polską i polonizacja biskupstwa warmińskiego w epoce nowożytnej skłaniały do prób odnalezienia odrębnych cech tamtejszej sztuki już w czasach krzyżackich. Dla polskich badań charakterystyczna była wreszcie koncentracja na epoce poprzedzającej przybycie rycerzy zakonnych, co prowadziło do doszukiwania się wzorów architektonicznej działalności Zakonu w założeniach wcześniejszych od zamków krzyżackich¹²⁹. Podkreślając, iż to mieszkańcy pruskich miast hanzeatyckich doprowadzili do upadku państwa zakonnego, zacierano wiedzę o dawnej etnicznej złożoności. Wielu badaczy nie chciało się zapewne świadomie dopuszczać przeinaczania historii, lecz – jak to przedstawiono, omawiając polemikę polityczną dotyczącą roli Zakonu – nieświadomie przenosili oni współczesny sposób myślenia na okres średniowiecza.

W polskim piśmiennictwie z zakresu historii sztuki odnoszącym się do tematyki zakonu krzyżackiego (niemieckie nadal prawie nie istnieje¹³⁰) obraz tego regionu artystycznego uległ z biegiem czasu znacznej przemianie. Od około dwóch dziesięcioleci możliwa jest pozbawiona uprzedzeń dyskusja. Nazwiska takich uczonych, jak Marian Arszyński czy Tadeusz Jurkowlaniec oznaczają tyle co obiektywna, wolna od nacjonalistycznych uprzedzeń nauka o sztuce. Przy tym w polskich badaniach występuje – także już w czasach tendencyjnego podejścia do tematu – rzeczywiście istotny problem wpływu rycerzy zakonnych (wielkiego mistrza, mistrzów krajowych i komturów) na formy architektury, detalu architektonicznego i malarstwa w budowanych przez nich zamkach¹³¹. Problem ten z powodu niedostatku źródeł również w ramach niniejszej pracy nie możne zostać rozstrzygnięty.

IV. Dyptyk komtura Thila von Loricha, scena ofiarowania fundatora Matce Boskiej, około 1388, Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie

V. Wojciech Kossak, Dwa miecze, 1909, zbiory prywatne

VI. Niemiecki plakat propagujący odzyskanie wschodnich obszarów przedwojennych Niemiec, po 1945

Historia zakonu krzyżackiego i jego architektury zamkowej¹³²

W 1190 roku, podczas trzeciej krucjaty, pod murami obleganej Akki¹³³ zebrali się niemieccy krzyżowcy – pochodzący głównie z Bremy i Lubeki – aby założyć szpital polowy. Ta skromna organizacja dała początek trzeciemu po joannitach i templariuszach zakonowi rycerskiemu w państwach krzyżowców: Zakonowi Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, zwanemu w skrócie zakonem krzyżackim bądź niemieckim.

Faktyczne ustanowienie zgromadzenia zakonnego nastąpiło w 1199 roku, w którym papież Innocenty III wydał bullę nadającą Krzyżakom regułę rycerską według wzoru templariuszy. Reguła szpitalna stosowana była nadal według wzoru joannitów. W ciągu następnych dziesięcioleci Zakon z Palestyny zaczął działać w wielu częściach Europy i Bliskiego Wschodu. Zakładał komendy tworzące większe jednostki administracyjne, nazywane baliwatami. Jeden bądź więcej baliwatów zarządzanych było przez mistrza krajowego, między innymi Apulia, Romania (Grecja), Armenia (w tym Cypr), Niemcy, Inflanty i wreszcie Prusy¹³⁴.

W XIII wieku Zakon przejął znaczną liczbę już istniejących zamków – w samej Palestynie około dziesięciu. Siedzibą Krzyżaków był rozbudowany około 1229–1244 zamek Montfort (Monfort), leżący w pobliżu Akki w dzisiejszym Izraelu (il. 212)¹³⁵. W szczątkowo zachowanych ruinach prowadzono w latach dwudziestych XX wieku prace wykopaliskowe na zlecenie nowojorskiego Metropolitan Museum¹³⁶. Opracowany na podstawie wykopalisk rzut w żadnym wypadku nie dał podstaw do zaproponowanej później przez Ericha Lindemanna rekonstrukcji wysokiego, pięciokondygnacyjnego palatium¹³⁷. Montfort różni się, co prawda, od nowoczesnych zamków w państwach krzyżowców, z wysuniętymi przed lico murów wieżami flankującymi (Crac des Chevaliers, Margat), ale nie na tyle, by w jego architekturze doszukiwać się związku z formami pojawiającymi się w Prusach, jak sugerowali niektórzy badacze¹³⁸. Na Bliskim Wschodzie zbliżone do niego były monumentalne donżony, takie jak Safita (Châstel Blanc), oraz zamki i umocnienia miejskie, podobnie jak Montfort mające niewielkie kwadratowe wieże (Cezarea, Saône/Sahyun)¹³⁹. Należy też tu zapytać, czy Zakon zmienił wygląd Montfortu po jego przejęciu, a jeśli tak, to w jakim stopniu¹⁴⁰.

Podobne trudności w interpretacji sprawiają dwa zamki krzyżackie położone w hiszpańskiej prowincji León: Mota del Marquez i Tiedra (XIII wiek; il. LXVII). Sami Krzyżacy odegrali epizodyczną rolę w rekonkwiście¹⁴¹. Tamtejsze zamki znalazły się jednakże w latach osiemdziesiątych XX wieku w centrum uwagi za sprawą von Holsta, który usiłował dowodzić związków między Hiszpanią i Prusami¹⁴². Mota to potężny, okrągły donżon otoczony owalnym pierścieniem murów, a mniejsza Tiedra składała się z kwadratowej wieży mieszkalnej otoczonej murem obwodowym. Nic nie wskazuje na sugerowane przez Holsta pokrewieństwo z budowlami krzyżackimi w Prusach. Nie ma nawet pewności, czy forma tych zamków rzeczywiście pochodzi z czasów krzyżackich¹⁴³.

Podobnie jak zamki na Bliskim Wschodzie i w Hiszpanii, także domy Zakonu w jego posiadłościach na terenie Świętego Cesarstwa Rzymskiego są odległe pod względem formy od pruskich kaszteli. W przejętych, przebudowanych bądź nowo wzniesionych budowlach Krzyżacy trzymali się najczęściej rozpowszechnionego w Rzeszy typu nieregularnego zamku, tak zwanego Abschnittsburg¹⁴⁴, czego przykładami są Horneck i Prozelten¹⁴⁵. Również miejskie komendy Zakonu nie przypominają regularnych kaszteli w Prusach. Najlepiej przebadana jest siedziba w czeskim Chomutovie (il. 213), składająca się ze skrzydła mieszkalnego i przylegającej do niego pod kątem prostym kaplicy¹⁴⁶. Cała reszta siedzib Krzyżaków na terenie Rzeszy nie została dotąd opracowana nawet w zarysach.

1.

2.

3.

1. Przedstawienie na dziedzińcu zamku wysokiego w Malborku, 1902

2. Plakat propagandowy hakaty (Deutscher Ostmarkenverein), po 1894

3. Anonimowy plakat propagandowy z czasów stanu wojennego, 1981–1983

Od początku XIII stulecia dostrzegalne jest dążenie Zakonu do zdobycia jednorodnego i suwerennego władztwa. Idea ta zapoczątkowana została prawdopodobnie przez Hermana von Salzę (1209–1239), jednego z najwybitniejszych wielkich mistrzów Zakonu, będącego doradcą cesarza Fryderyka II i pośrednikiem w jego sporach z papiestwem. Pierwsza próba stworzenia własnego terytorium, podjęta w okręgu Braszów (rum. Braşov, niem. Kronstadt; Ziemia Borsa, niem. Burzenland) we wschodnim Siedmiogrodzie, gdzie Zakon miał bronić Węgier przed napaścią pogańskich Połowców, zakończyła się niepowodzeniem w 1225 roku. Plan wyjęcia tego obszaru spod władzy węgierskiej dzięki bezpośredniemu podporządkowaniu go papiestwu został po zaledwie czternastu latach zaniechany z powodu interwencji zbrojnej króla Andrzeja II. Jest oczywiste, iż w tak krótkim czasie nie mogła się rozwinąć większa działalność budowlana, zwłaszcza że Zakon dopiero w 1222 roku otrzymał – albo samozwańczo sobie nadał – pozwolenie na wznoszenie murowanych zamków. Mimo to niektórzy badacze próbowali datować zachowane fragmenty zamków na czasy krzyżackie¹⁴⁷. Teoria, według której w murach kościoła w Marienburgu w Siedmiogrodzie (dzis. Feldioara) kryją się pozostałości rozpoczętej w 1222 roku głównej siedziby Zakonu, nie znajduje żadnego potwierdzenia. Przy obecnym stanie badań nie sposób też rozstrzygnąć, czy leżące w pobliżu nieregularne założenie zamkowe datować można na czasy krzyżackie¹⁴⁸.

Wydarzenia w Siedmiogrodzie skłoniły Hermana von Salzę do podjęcia brzemiennej w skutki decyzji – było nią przychylenie się do prośby księcia Konrada I Mazowieckiego o obronę jego księstwa przed Prusami. Wyraźnie dostrzegalne jest tu przemyślane działanie, by drogę do własnego władztwa zabezpieczyć prawnie za pomocą wielu dokumentów. Od ponad stu lat niemieccy i polscy historycy spierają się o to, jak interpretować postanowienia, które doprowadziły do ustanowienia władzy Zakonu w Prusach. Kluczowa w tej polemice jest kwestia autentyczności tak zwanego przywileju kruszwickiego z 1230 roku, w którym książę Konrad miał przekazać Krzyżakom ziemię chełmińską¹⁴⁹. Nie wchodząc w szczegóły, należy zauważyć, iż spór o rzekome fałszerstwo – rzecz zresztą w średniowieczu częstą – jest sprawą drugorzędną, jako że nie dotyka istoty problemu. Konrad, w przeciwieństwie do węgierskiego Andrzeja II, nie dostrzegł niebezpieczeństwa powstania na własnym terytorium nowego organizmu państwowego, a jeśli je nawet widział, to był zbyt słaby, aby się mu przeciwstawić. Założony przez niego wcześniej zakon dobrzyński (fratres de Dobrin, Fratres Milites Christi de Prussia) odgrywał w jego polityce jedynie rolę służebną. Książę, zaangażowany w walkę o Kraków i niezbyt troszczący się o północną granicę, zapewne w taki sam sposób wyobrażał sobie rolę Krzyżaków. Niską ceną za pomoc wydawało mu się przekazanie Zakonowi ziemi chełmińskiej – obszaru leżącego na wschód od Wisły, ograniczonego od północy przez Osę i od południa i południowego wschodu przez Drwęcę – należącej wprawdzie nominalnie do jego państwa, lecz w rzeczywistości od pewnego czasu częściowo bądź całkowicie zajętej przez Prusów. Nie mógł on jednak przewidzieć tego, iż była to chwila narodzin państwa zakonnego, które w XIV i XV wieku stało się głównym rywalem Polski.

Dzięki licznym papieskim i cesarskim dokumentom Herman von Salza zapewnił sobie władzę nad Prusami. Zarówno Prusy, jak później Litwa i Ruś były ziemiami należącymi do pogan lub odszczepieńców, czyli w sensie prawa kościelnego niczyje. Po podboju i chrzcie mieszkańców stawały się one własnością Zakonu. Dyplomatyczne starania znalazły swój finał w 1243 roku, kiedy to ustalono, że rodzące się właśnie państwo w dwóch trzecich należeć będzie do Krzyżaków, a w jednej trzeciej do czterech biskupów. Później Zakonowi udało się inkorporować kapituły chełmińską, pomezańską i sambijską; jedynie Warmia cieszyła się autonomią wewnątrz państwa zakonnego, utrzymaną zresztą – tym razem w ramach Rzeczpospolitej – do XVIII stulecia.

W 1230 roku rozpoczął się podbój kraju zamieszkałego przez Prusów, pogański lud posługujący się językiem należącym do rodziny języków bałtyjskich. Dzieląc się na wiele drobniejszych plemion, Prusowie nigdy nie stworzyli organizmu państwowego. Zamieszkujący południowo-wschodnią część tego obszaru Jaćwięgowie (Jaćwingowie) wedle wszelkiego prawdopodobieństwa różnili się pod względem języka od właściwych plemion pruskich. Akcja militarna rozpoczęła się w 1230 roku, przy czym nieliczni rycerze zakonni przewodzili krzyżowcom, rekrutującym się głównie z Rzeszy (choć byli tam też Polacy z księstw dzielnicowych, tworzący na przykład większość krucjaty z 1234 roku). Powstały pierwsze drewniano-ziemne umocnienia, na przykład Vogelsang (obecnie Stary Toruń lub Toruń Stawki) czy Nieszawa (prawdopodobnie Mała Nieszawka)¹⁵⁰. Taktyka Zakonu polegała na dążeniu do przejęcia kontroli nad szlakami komunikacyjnymi służącymi jako drogi zaopatrzenia; początkowo dotyczyło to zwłaszcza Wisły i wybrzeża Bałtyku. Dopiero po zajęciu tych terenów mogły zostać podjęte wyprawy wojenne w głąb lądu. Daty założenia zamków wyznaczają postępy podboju: w 1231 roku Toruń, w 1232 roku Starogród Chełmiński, w 1233 roku Kwidzyn, w 1234 roku Radzyń Chełmiński, w 1237 roku Elbląg, w 1239 roku Bałga, wreszcie w 1255 roku Królewiec. Zdobyte czy wzniesione warownie – poza Elblągiem, Bałgą, Toruniem, Chełmnem i Radzyniem Chełmińskim – zostały przejściowo utracone w 1242 roku. To pierwsze powstanie Prusów – wspieranych przez chrześcijańskich książąt pomorskich – zakończyło się w 1249 roku zwycięstwem Zakonu, przypieczętowanym traktatem w Starym Dzierzgoniu, zobowiązującym plemiona pruskie do chrztu.

Rok 1237 stanowi ważną cezurę w historii Zakonu. W obliczu druzgocącej klęski w walce przeciw Litwinom inflanccy kawalerowie mieczowi, drugi w regionie bałtyckim zakon rycerski, połączyli się z Krzyżakami, co w rzeczywistości oznaczało wchłonięcie ich przez Zakon. W późniejszym czasie Inflanty (dzis. Łotwa i Estonia) rządzone były przez odrębnego krzyżackiego mistrza krajowego. Wewnętrzna struktura administracyjna tego obszaru znacznie się różniła od pruskiej, gdzie znajdował się tylko jeden ośrodek władzy. W Inflantach biskupi oraz miasto Ryga stanowili równą Zakonowi siłę polityczną. Dochodziło do tego rycerstwo inflanckie, którego polityczne wpływy były znacząco większe od tych, które miała szlachta w Prusach. To polityczne zróżnicowanie znalazło najwyraźniej odzwierciedlenie w różnorodności architektonicznych form zamków biskupów, wasali i Zakonu. Nawet jednak w wypadku właściwych zamków krzyżackich nie został ustalony jednorodny typ. Obok kaszteli (Kuressaare, il. 218; Felin, est. Viljandi; Bauske, łot. Bauska) istnialy zamki z dominującymi wieżami o nierozbudowanych wszystkich skrzydłach (Narwa, est. Narva, il. 215) czy na nieregularnych rzutach (Doblena, łot. Dobele). Naroża miały często wieże flankujące (Kieś, łot. Cēsis, il. 216; Ryga; Dynamunt, łot. Daugavgriva). Jako materiał budowlany wykorzystywano wapień. W Inflantach, w przeciwieństwie do Prus, jeszcze w XV wieku powstawały nowe zamki (Toolse, il. 217). Mimo to budowle wojskowe w zakonnych Inflantach są istotnym materiałem porównawczym dla zamków pruskich¹⁵¹. Poza tym Inflanty odgrywały szczególnie ważną rolę w historii miasta i zamku w Kłajpedzie, położonej na północnym krańcu pruskiego państwa zakonnego.

Porażka Zakonu w walce z Litwinami pod Dorbianami w 1260 roku stała się sygnałem do wszczęcia drugiego powstania, tak zwanego wielkiego powstania pruskiego. Utracone zostały niemal wszystkie zdobyte dotąd przez Krzyżaków tereny, z wyjątkiem Królewca, Elbląga, Bałgi i najważniejszych miejsc w ziemi chełmińskiej. Szybka reakcja ze strony wojsk krzyżowców, taktyka spalonej ziemi i wreszcie brak wewnętrznej zgody pomiędzy samymi Prusami sprawiły, że około 1274 roku powstanie zaczęło chylić się ku upadkowi. Wraz z zajęciem Galindii i Sudowii, których mieszkańcy (Galindowie, Jaćwięgowie) zostali zdziesiątkowani, wysiedleni, a częściowo też uciekli na Litwę, ich wyludniona kraina zaś zamieniła się w tak zwaną Wielką Puszczę (niem. Grosse Wildnis), około 1283 roku podbój Prus przez Zakon został w zasadzie zakończony.

Już w XIII wieku stają się wyraźne specyficzne cechy państwa zakonnego: centralistyczna administracja, korporacyjny system sprawowania władzy, monopolistyczny system gospodarczy oraz teokratyczny charakter państwa (il. VIII). Na jego czele stał rezydujący w Elblągu mistrz krajowy i kapituła generalna. Po przeniesieniu siedziby wielkiego mistrza do Malborka w 1309 roku zniesiony został urząd pruskiego mistrza krajowego. W hierarchii zakonnej tuż pod wybieralnym urzędem wielkiego mistrza stały urzędy sześciu dostojników zakonnych (tak zwanych Großgebietiger), niżej zaś komturowie. Cały obszar kraju podzielono na mniej więcej dwadzieścia pięć komturii (ich liczba zmieniała się z biegiem czasu), których centrum stanowiły zamki komturskie. Zamki te były jednocześnie siedzibami konwentów, składających się teoretycznie z dwunastu rycerzy i sześciu księży. Mniejszymi jednostkami administracyjnymi były wójtostwa, podporządkowane bezpośrednio wielkiemu mistrzowi, oraz prokuratorie, podlegające komturom, i w końcu urzędy komorników. Wójtowie i prokuratorzy również rezydowali w zamkach, lecz zazwyczaj były one mniej okazałe niż siedziby komturów, a ich układ pomieszczeń nie musiał być ściśle dostosowany do reguł zakonnych (il. X, XI)¹⁵².

Wszystkie ważne pozycje w tych domach obsadzone były przez rycerzy zakonnych, których liczbę w XIV wieku szacuje się na blisko tysiąc. Tworzyli oni swoistą kastę – żyjący w celibacie rycerze-mnisi w przeważającej części pochodzili z zewnątrz, rekrutowali się głównie z rodzin ministeriałów, spośród niedziedziczących synów szlacheckich rodzin Saksonii, Turyngii, Frankonii i Nadrenii¹⁵³. Autochtonom z Prus – zarówno Niemcom, jak i Polakom oraz Prusom – znacznie ograniczono dostęp do wyższych godności zakonnych. Stało się to zarzewiem późniejszych konfliktów, które doprowadziły ostatecznie do wojny domowej w latach 1454–1466 i rozpadu państwa zakonnego.

Oficjalnym powodem istnienia państwa zakonnego była działalność misyjna na nieschrystianizowanych jeszcze ziemiach. Prusy graniczyły od wschodu z Litwą, największym wówczas w Europie państwem, którego dwór wielkoksiążęcy – mimo silnych wpływów prawosławia – wyznawał oficjalnie religię pogańską, oddając boską cześć siłom natury. Chrzest Litwy miały wymusić niemal corocznie podejmowane wyprawy zbrojne, tak zwane rejzy litewskie (Litauerreisen; il. III). Były one z reguły niewiele więcej niż łupieżczymi napadami, które nie mogły doprowadzić do osiągnięcia celu, ale przynosiły ogromne korzyści Zakonowi. Był to zarazem czas rozkwitu zachodnioeuropejskiego rycerstwa, które niejako zamiast wyprawy do Ziemi Świętej mogło tutaj zmierzyć się w walce z poganami, stąd też pieniądze i wojownicy płynęli do Prus stałym strumieniem. Choć motywy religijne niechybnie odgrywały pewną rolę w działaniach Krzyżaków, a podbój Litwy w XIV wieku przekraczał najprawdopodobniej ich siły, to zastanawiająca jest zależność między istnieniem państwa zakonnego a pogańskością Litwy. Po chrzcie Litwy i klęsce pod Grunwaldem Zakon szybko traci na sile przyciągania, co może świadczyć, iż chrzest Litwy nie zawsze był najważniejszym celem jego polityki.

Problematyczne jest porównywanie Prus z innymi państwami. Chociaż późne średniowiecze znało liczne zakony rycerskie¹⁵⁴, które zakładały swoje władztwa, jak wspomniani już kawalerowie mieczowi w Inflantach czy joannici na Rodos, to nigdzie poza Prusami nie powstała tak bardzo jednorodna struktura administracyjna¹⁵⁵. Gospodarka w Prusach podlegała wyspecjalizowanym urzędom zakonnym: całość handlu – wielkiemu szafarzowi, mniejsze branże zaś – urzędnikom odpowiedzialnym za poszczególne monopole (na przykład Bernsteinmeister, Fischmeister). Także działalność budowlana była odgórnie planowana i kierowana. Sprawujący urzędy w państwie zakonnym – od wielkiego mistrza przez komturów po niższych urzędników – występowali również jako inwestorzy¹⁵⁶, w czym prawdopodobnie należy dopatrywać się przyczyn jednorodności budowli zamkowych. Podobieństwa w zakresie centralistycznego systemu władzy i hierarchicznej struktury urzędów są najlepiej dostrzegalne w południowych Włoszech. Tam, w scentralizowanym państwie urzędniczym Fryderyka II (1197–1250), zabronione było wznoszenie prywatnych zamków¹⁵⁷, a budowle powstałe w drugiej ćwierci XIII stulecia (Katania, Lucera, Syrakuzy) należały do jednego typu czteroskrzydłowego założenia z wieżami flankującymi¹⁵⁸. Mimo to opieranie na tym teorii o zależności zamków pruskich od tych wzniesionych w państwie Fryderyka II, jak zrobił to Dehio¹⁵⁹, jest całkowicie nieuzasadnione. Także inne grupy zamków, powstałe na zlecenie pojedynczych władców, prezentują jednorodny typ: kasztele Filipa II Augusta (1180–1223) we Francji, Edwarda I (króla Anglii w latach 1272–1307) w Walii czy też – wysuwane ostatnio jako możliwy wzór dla pruskich kaszteli – królewskie zamki Przemysła Ottokara II (1253–1278) w Czechach (na przykład Písek albo Zvíkow; il. LXVIII) ¹⁶⁰.

Z wyjątkiem najazdów litewskich na wschodnie rubieże Prus oraz wojny z Polską w latach 1327–1332, toczonej częściowo na ziemi chełmińskiej, w ciągu XIV stulecia państwo zakonne nie prowadziło działań wojennych na własnym terytorium i w konsekwencji nie ucierpiało w wyniku zniszczeń wojennych. Dzięki temu, a zwłaszcza dzięki efektywności władzy państwowej sprawowanej odgórnie postępował niezwykły w swej skali proces rozbudowy kraju. W ciągu XIII i XIV wieku Krzyżacy założyli 97 miast i około 1000 wsi. Obszar ten stał się jednym z najbogatszych regionów Europy; kwitły tu handel, rolnictwo i budownictwo. Znaczny udział miały w tym świetnie prosperujące miasta hanzeatyckie, zwłaszcza Toruń, Elbląg i Gdańsk, aczkolwiek z biegiem czasu ich chęć podporządkowania się politycznie i gospodarczo władzy Zakonu malała.

U szczytu swej potęgi w drugiej połowie XIV wieku państwo zakonne obejmowało powierzchnię 58 000 km² i liczyło około pół miliona mieszkańców, z których jedna piąta mieszkała w miastach. Ludność składała się z niemieckich kolonistów oraz w różnym stopniu zasymilowanych Prusów. Do tego na obszarach wiejskich dochodzili Kaszubi i Polacy na Pomorzu Gdańskim i w ziemi chełmińskiej, Litwini na wschodzie oraz osadnicy z Mazowsza na południu kraju; ci ostatni zaczęli napływać w większej liczbie w XV wieku. W wyższych warstwach dominowali Niemcy, nie licząc rozmaicie przez historyków szacowanego rycerstwa polskiego na ziemi chełmińskiej, mającego jednak znikome znaczenie polityczne.

Moment przełomowy w dziejach państwa zakonnego stanowiły oba powstania pruskie. Szczególnie drugie z nich, rozpoczęte w 1260 roku, wyznacza także wyraźny przełom w historii architektury. Wszystkie rozpoczęte wcześniej zamki miały plan nieregularny, podczas gdy budowle zaczęte w końcowej fazie powstania pruskiego, około 1270 roku, wznoszono już na rzucie prostokąta bądź kwadratu. Przyczyny tej przemiany łączyć należy z ostatecznym ustanowieniem władzy Zakonu oraz decyzją o przyjęciu łatwo dającego się powielać typu budowli o znaczeniu symbolicznym. Zagadnienie to zostało szeroko omówione w niniejszej pracy¹⁶¹.

VII. Jerzy Bandura, Witold Cęckiewicz, pomnik Zwycięstwa Grunwaldzkiego w Stębarku, 1960

VIII. Mapa Prus Krzyżackich, około 1350 roku

IX. Tadeusz Trepkowski, plakat Grunwald 1410 – Berlin 1945, 1945

Natomiast przeniesienie siedziby wielkiego mistrza z Wenecji do Malborka de jure w 1309 roku, kolejny kamień milowy w historii państwa zakonnego, wbrew opinii Steinbrechta nie miało bezpośredniego wpływu na działalność budowlaną¹⁶². Zresztą dopiero w 1324 roku wielcy mistrzowie osiedlili się ostatecznie w Prusach. Z wyjątkiem Malborka bezpośredni wpływ wielkich mistrzów na formę wznoszonych zamków jest trudny do uchwycenia¹⁶³.

W tym samym czasie, w latach 1308–1309, do państwa zakonnego wcielone zostało Pomorze Gdańskie. Zbrojne zajęcie chrześcijańskiego terytorium oznaczało zwycięstwo racji politycznych nad duchowymi ideałami Zakonu. Włączenie Pomorza miało duże znaczenie także dla historii budownictwa, gdyż na rozległym, nowo zajętym obszarze musiała zostać stworzona sieć komturii. Zdecydowana większość domów konwentualnych wzniesionych w latach 1320–1350 powstała właśnie na tym obszarze¹⁶⁴.

Od roku 1309 do 1410 brak było przełomowych wydarzeń. Mimo to wewnętrzne przemiany państwa znalazły odzwierciedlenie w architekturze, co unaoczni proponowana tu typologia zamków. Rycerze zakonni, rzadko przedstawiani w sztuce (il. I, II, IV), starali się połączyć ideały mnisze i rycerskie mimo ich wzajemnej sprzeczności. Przewaga rycerskiego etosu doprowadziła w XIV wieku do postępującego zeświecczenia państwa zakonnego. Próby reform zmierzające do odnowienia życia religijnego konwentów zakończyły się niepowodzeniem w chwili objęcia władzy przez Winricha von Kniprodego (1352–1382). Odtąd rycerze nie nazywali siebie braćmi zakonnymi (Ordensbrüder), lecz panami zakonnymi (Ordensherren)¹⁶⁵ (il. I, II, IV).

Mimo postępującej laicyzacji państwo zakonne około 1400 roku stanęło u szczytu swej potęgi. Jego terytorium zostało poszerzone; nowymi nabytkami były ziemia bytowska, Nowa Marchia, Gotlandia, a tymczasowo także ziemia dobrzyńska i Żmudź. Niektóre z tych ziem zostały zwyczajnie kupione. Sytuacja finansowa Zakonu była tak dobra, że wielki mistrz zamiast brać pożyczki, jak inne dwory tego czasu, sam stawał się często pożyczkodawcą¹⁶⁶. Za wspaniałą fasadą kryły się jednakże problemy społeczne; choć nie spowodowały one kryzysu z 1410 roku, wtedy właśnie ujawniły się po raz pierwszy.

Przyczyny piętnastowiecznych wojen upatrywać należy we wcześniejszej polityce zagranicznej Zakonu, a szczególnie w sporze o władzę na Pomorzu Gdańskim. Jednocząca się Polska rządziła tam od chwili wymarcia miejscowej dynastii Sobiesławiców w 1295 roku, powołując się nie tylko na testament Sobiesławiców, ale również na argumenty historyczne, kościelno-administracyjne i etniczne. Zbrojne zajęcie tych ziem przez Krzyżaków (1308–1309), których roszczenia oparte były na wielce wątpliwych podstawach (darowizna jednego z książąt pomorskich i odkupienie równie wątpliwych praw od Brandenburgii), zapoczątkowało zatarg między Polską a państwem zakonnym. Wraz ze zjednoczeniem Polski i koronacją Władysława I Łokietka w 1320 roku właśnie Polska stała się dla Zakonu jeśli nie śmiertelnym zagrożeniem, to z pewnością poważnym rywalem.

Wojna z lat 1327–1332 nie przyniosła trwałego rozstrzygnięcia, choć Zakon, zająwszy Kujawy, wyszedł z niej jako zwycięzca. W 1343 roku Kazimierz Wielki podpisał w Kaliszu traktat o pokoju wieczystym, dzięki któremu odzyskał Kujawy. W zamian musiał zrzec się praw do ziemi chełmińskiej i Pomorza Gdańskiego. Nie da się tu rozstrzygnąć, czy zdecydował się on na ustępstwa ze względów taktycznych (zachował tytulaturę), czy też rzeczywiście zrezygnował z tych ziem. W każdym razie traktat zapewnił trwający sześćdziesiąt lat pokój pomiędzy obydwoma państwami.

Pół wieku później konflikt nie dotyczył już pojedynczych prowincji, lecz dążenia do dominacji w całej północno-wschodniej Europie. Zawarta w Krewie i Krakowie (1385, 1386) unia zaowocowała chrztem Litwy, a litewski książę Jagiełło stał się po ślubie z Jadwigą Andegaweńską królem Polski. Unia, już wkrótce przekształcona, co prawda, z realnej w personalną, była jednocześnie sojuszem przeciw państwu krzyżackiemu. Stanowiła wielkie zagrożenie dla Zakonu, zwłaszcza że jednocześnie chrzest Litwy godził w podstawy jego ideologicznej egzystencji. Konflikt o Żmudź, zachodnią część Litwy dzielącą Prusy od Inflant – dwa obszary władzy krzyżackiej – prowadził do wojny, nie bez racji nazywanej w polskiej historiografii wielką wojną¹⁶⁷. Swoje apogeum osiągnął on w bitwie pod Grunwaldem, która wstrząsnęła w posadach władzą Zakonu. W tej największej bitwie średniowiecza w Europie Środkowej obok tysięcy rycerzy poległa ponad połowa braci zakonnych w Prusach, między innymi niemal cała elita państwa zakonnego z wielkim mistrzem Ulrichem von Jungingenem na czele. Klęska miała daleko idące konsekwencje. Ujawniła tlący się dotąd konflikt wewnętrzny między stanami, którego głównym zarzewiem był system monopoli handlowych Krzyżaków i wynikające z niego ograniczenia wolności handlu wielkich miast hanzeatyckich. Najważniejsze miasta Prus wsparły polskiego króla, zamki oddawane były bez walki, jedynie nieliczne (na przykład Radzyń Chełmiński) musiano szturmować¹⁶⁸. Mimo to polsko-litewskie wojska były ciągle zbyt słabe, by zdobyć broniony przez Heinricha von Plauena zamek w Malborku. Ostatecznie zawarto w Toruniu pokój, który w sprawach terytorialnych w zasadniczej mierze przywracał status quo ante bellum.

Po tej klęsce Zakon się już nie podniósł. Jej następstwem był ciągły deficyt skarbowy, któremu starano się zaradzić, podnosząc podatki, co doprowadziło do zwiększenia niezadowolenia pruskiego mieszczaństwa i rycerstwa. Poza tym Prusy utraciły sławę niezwyciężonego bastionu przeciw poganom, przez co Zakon pozbawiony został wsparcia zachodnioeuropejskiego rycerstwa, zbierającego się tam na wyprawy wojenne, i związanych z tym korzyści finansowych. Dla problematyki tej pracy istotne są zniszczenia wojenne dotyczące zamków, które – jak zostało to dokładnie opisane w „księgach strat” (Schadensbücher) – nie były tak znaczne, jak można by wnosić z rozmiarów konfliktu. Jedynie w Dzierzgoniu uszkodzenia były na tyle duże, że zamek opuszczono¹⁶⁹.

4.

5.

6.

7.

4. Malbork, fasada skrzydła wschodniego zamku wysokiego i Baszty Kleszej, 1945

5. Malbork, wschodnia fasada Pałacu Wielkich Mistrzów, 1945

6–7. Malbork, skrzydło wschodnie zamku średniego od dziedzińca, 1945

Dzieje dalszego upadku Krzyżaków naznaczone były wieloma konfliktami, z którymi w parze szły oblężenia ich zamków. W 1414 roku wybuchła tak zwana wojna głodowa, w czasie której wojska polsko-litewskie bezskutecznie oblegały Brodnicę, a w 1422 roku tak zwana wojna golubska, skoncentrowana wokół oblężenia Golubia, który skapitulował, choć polskie wojska nie zdołały zdobyć Kowalewa ani Papowa Biskupiego. Podczas następnego konfliktu (1431–1433) wojska polsko-husyckie unikały oblężeń zamków. Również rozejmy mogły spowodować kres danego zamku, jak w wypadku zamku w Małej Nieszawce, rozebranego w wyniku likwidacji na mocy pokoju mełneńskiego (1422) komturii nieszawskiej włączonej do Polski.

W roku 1454 wybuchło powstanie, rozpoczęte przez Związek Pruski skupiający patrycjat głównych miast pruskich i rycerstwo. Po interwencji Polski powstanie przerodziło się w konflikt międzynarodowy, tak zwaną wojnę trzynastoletnią. Hanzeatyckie miasta handlowe – przede wszystkim Główne Miasto w Gdańsku, Stare Miasto w Toruniu, Elbląg, Chełmno, Braniewo oraz Stare Miasto i Knipawa w Królewcu – miały dość władzy Zakonu, który nieustannie ograniczał rozwój wolnej gospodarki. W nadziei znalezienia w królu polskim lepszego pana zwróciły się doń z prośbą o wzięcie Prus pod swoją opiekę. Przywilej inkorporacyjny z 1454 roku oraz kolejne dokumenty wydane przez Kazimierza IV Jagiellończyka nadały szeroką autonomię krajowi, a szczególnie Gdańskowi, Elblągowi i Toruniowi. Gdy w lutym wszystkie zamki w Prusach, poza Malborkiem i Sztumem, znalazły się w rękach powstańców, wydawało się, że władza wysuwa się z rąk Krzyżaków. Zamki Zakonu kapitulowały lub były błyskawicznie zdobywane, przy czym uniknęły one większych zniszczeń. Poważniejsze konsekwencje niż same szturmy pociągały za sobą późniejsze nakazy rozbiórki zamków. Przeprowadzono planowe, gruntowne niszczenia zamków, wynikające mniej z niechęci do Zakonu, a bardziej z obawy, iż mogą one posłużyć jako garnizony Kazimierza Jagiellończyka; rozebrano wtedy zamki w Toruniu, Elblągu, Gdańsku i Bartoszycach. Gdańszczanie i torunianie przeprowadzili też – częściowo na własną rękę, częściowo powołując się na rozkaz króla – kampanię zmierzającą do zburzenia zamków w swojej okolicy; dotknęła ona zapewne Kowalewa Pomorskiego, Papowa Biskupiego i Zamku Bierzgłowskiego. Jak jednak widać na przykładzie dwóch ostatnich budowli – nieźle zachowanych do dzisiaj – akcje te nie wychodziły często poza etap planowania.

Klęska wojsk polskich pod Chojnicami jesienią 1454 roku zamieniła wojnę błyskawiczną w wyczerpującą wojnę pozycyjną. Znaczna część zamków i miast, zwłaszcza w północnej części kraju, trafiła ponownie w ręce Krzyżaków. Jednym z decydujących czynników w tej wojnie, toczonej głównie przez najemników, okazały się pieniądze. Dla przykładu, Polska i Gdańsk wypłaciły zaległy żołd załodze Malborka w wysokości 190 000 florenów węgierskich. W zamian w 1457 roku najemni żołnierze wygnali z zamku wielkiego mistrza Ludwiga von Erlichshausena i oddali zamek (oraz dwa mniejsze – w Tczewie i Iławie) w ręce polskiego króla. Zamki odgrywały w tym konflikcie główną rolę. Kapitulacje obleganego przez wiele miesięcy Świecia (1561) oraz Gniewu (1 stycznia 1564) stały się rozstrzygającymi momentami tej wojny. W 1466 roku podpisano tak zwany drugi pokój toruński, który z powodu finansowego i gospodarczego wyczerpania obydwu stron odzwierciedlał kompromis między maksymalistycznymi dążeniami Polski do inkorporacji całych Prus i walką Zakonu o przetrwanie w dawnych granicach. Zgodnie z porozumieniami pokojowymi Pomorze Gdańskie, ziemia chełmińska, część Prus z Malborkiem, Sztumem i Elblągiem oraz Warmia zostały wcielone jako autonomiczny obszar – tak zwane Prusy Królewskie – do Polski. Pozostała część państwa zakonnego przetrwała, lecz poddała się władzy zwierzchniej Polski. Wielkiego mistrza zobowiązano do udzielania pomocy militarnej Polsce¹⁷⁰ oraz uczestnictwa w jej działaniach wojennych, jak na przykład w 1497 roku, kiedy to Krzyżacy posiłkowali bukowińską wyprawę Jana Olbrachta¹⁷¹. Starania Zakonu, dążącego do unieważnienia postanowienia pokoju toruńskiego, doprowadziły w latach 1519–1520 do ostatniej wojny polsko- -krzyżackiej, tak zwanej wojny pruskiej (zwanej też Reiterkrieg). Przerwało ją zawieszenie broni, które dopiero w 1525 roku zakończyło się pełnym traktatem pokojowym. Państwo zakonne sekularyzowano, a wielki mistrz Albrecht Hohenzollern został księciem protestanckiego księstwa Prus, tak zwanych Prus Książęcych, będących lennem Polski.

8.

8. Królewiec (Kaliningrad), wysadzanie kamienic na południe od zamku, niszczenie zamku, 1964–1970

Losy zamków krzyżackich po 1525 roku

Kres panowania Krzyżaków w Prusach nie oznaczał końca ani samego Zakonu¹⁷², ani też jego zamków. Jeśli chodzi o substancję zabytkową, to losy zamków zarówno w Prusach Książęcych, jak i Królewskich nie były szczęśliwe. Wiele spośród nich przekształcono w nowożytne rezydencje. W wypadku rezydencji książęcej w Królewcu, podobnie jak w przebudowanych na twierdze budowlach w Kłajpedzie i Labiawie, zachowały się jedynie nieliczne relikty murów pierwotnego zamku krzyżackiego. W Prusach Królewskich Starogród Chełmiński, Golub i Brodnica zmienione zostały w renesansowe zamki z typową dla Rzeczpospolitej attyką. Również Malbork – rezydencja polskiego króla i siedziba jezuitów – uległ przeobrażeniom.

Niszczycielskie dla budowli okazały się wojny polsko-szwedzkie: tak zwana wojna o ujście Wisły w latach 1626–1629 (zakończona pokojem w 1635 roku), pierwsza wojna północna w latach 1655–1660 oraz druga, tak zwana wielka wojna północna w latach 1700–1721. Zamki były oblegane, przebudowywane na twierdze, po części celowo niszczone, w jednym wypadku nawet jedynie po to, by wypróbować nowe materiały wybuchowe (Rogóźno-Zamek)¹⁷³. Świecie, Radzyń Chełmiński i Gniew ucierpiały najbardziej.

Polityczny i gospodarczy upadek Polski w XVIII stuleciu utrudniał podjęcie odbudowy. W 1772 roku w wyniku pierwszego rozbioru Polski północna część Rzeczpospolitej znalazła się pod panowaniem Królestwa Prus; po drugim rozbiorze, w 1793 roku, włączono do Prus również Gdańsk i Toruń. Polepszenie koniunktury gospodarczej spowodowało rozbiórkę znacznej części ruin zamkowych, które zaczęto postrzegać jako darmowy materiał budowlany. Spotkało to między innymi budowle w Grudziądzu, Człuchowie, Starogrodzie Chełmińskim, Kowalewie Pomorskim i Brodnicy.

Nadejście romantyzmu zapobiegło planowanej rozbiórce Malborka. Max von Schenkendorf, wzywając w 1804 roku do zachowania zamku, wywołał entuzjazm, który ostatecznie ocalił budowlę. Mimo to jednak w pierwszej połowie XIX wieku kontynuowano rozbiórkę innych zamków – niekiedy dopiero wstawiennictwo rodziny królewskiej chroniło budowlę od dalszego zniszczenia. Najczęściej dotyczyło to charakterystycznych dla krajobrazu stołpów. I tak królowa Maria Luiza zapobiegła rozbiórce głównych wież w Grudziądzu i Człuchowie, a dzięki królowi Fryderykowi Wilhelmowi IV zachował się bergfried w Brodnicy.

Prusy Książęce, chociaż również uwikłane w wojny XVII wieku, ucierpiały w ich trakcie w mniejszym stopniu. Lepszy stan techniczny zamków w Prusach Wschodnich (inaczej niż w Prusach Zachodnich) spowodował rozbiórkę tylko niektórych z nich (Pokarmin, Bałga), częściej zaś je przebudowywano, zacierając przy tym ślady krzyżackich faz budowy (Ryn, Labiawa, Tapiawa, Ragneta). Niedostępność i masywność tych budowli zachęcała do wykorzystania ich jako więzień. Funkcję tę niektóre zamki pełnią do dziś, co utrudnia, a wręcz uniemożliwia badania naukowe (Tapiawa).

Zamki przetrwały więc jako ruiny, więzienia, rzadziej pomniki lub muzea (Malbork, Bałga, Szczytno) aż do drugiej wojny światowej, ostatniej wielkiej cezury w ich dziejach. Alianckie bombardowanie Królewca w 1944 roku, ofensywa radziecka w 1944 i 1945 roku, obrona rejonu Zalewu Wiślanego czy wreszcie walki o zamieniony w punkt oporu Malbork i twierdzę Grudziądz doprowadziły do nieodwracalnych zniszczeń niektórych z tych budowli (il. 4–7, 33).

Po 1945 roku obszar dawnego państwa zakonnego został podzielony. Jego większa, południowa część znalazła się w Polsce, mniejsza – w Związku Radzieckim (z Królewcem w obwodzie kaliningradzkim oraz okolicami Kłajpedy). Rozpad imperium w latach 1989–1991 stworzył z Królewca eksklawę Federacji Rosyjskiej, a z Kłajpedy część Litwy.

Zniszczenia wojenne dotknęły następujących zamków znajdujących się od 1945 roku w Polsce: Węgorzewa, Bytowa, Elbląga, Ełku, Grudziądza, Kętrzyna, Malborka, Nidzicy, Nowego, Ostródy i Pasłęka¹⁷⁴. Nowe służby konserwatorskie musiały przede wszystkim zabezpieczyć substancję zabytkową. Najważniejszym zadaniem polskich konserwatorów zabytków stało się – podobnie jak niemieckiej ochrony zabytków sto lat wcześniej – odrestaurowanie Malborka, a w wypadku jego znacznie uszkodzonej wschodniej części nawet rekonstrukcja.

Odrestaurowanie Malborka poprzedziła dyskusja zabarwiona ideologicznie. Zastanawiano się, czy należy przywracać świetność budowli kojarzonej przez Polaków z niemieckim parciem na Wschód, a przez Niemców traktowanej jako instrument polityki Drang nach Osten. Malbork uznano w końcu za część wspólnego europejskiego dziedzictwa kulturowego i w 1961 roku rozpoczęto jego odbudowę¹⁷⁵. Z wyjątkiem wnętrza kościoła zamkowego oraz słynnej, monumentalnej figury Najświętszej Marii Panny restauracja Malborka została już ukończona. Pracami restauratorskimi objęto również inne domy konwentualne, z których najważniejsze to Golub i Gniew. W Radzyniu Chełmińskim oraz Świeciu zachowane skrzydła odbudowano z przyczyn konserwatorskich do pierwotnej wysokości i przykryto wnętrza betonowymi łupinami; jak dotąd nie znaleziono dla tych zamków zadowalającej funkcji. Poza tym wspomnieć należy o odsłonięciu i częściowej rekonstrukcji piwnic zamkowych w Toruniu i Brodnicy, zaadaptowanych na cele wystawiennicze, odbudowę budynków przedzamcza w Elblągu oraz długotrwałą restaurację zamku w Ostródzie.

Ratowanie i konserwacja wszystkich zamków krzyżackich w Polsce po 1945 nie budziło wątpliwości. Cieszyły się one bowiem zainteresowaniem społeczeństwa w przeciwieństwie do nowożytnych budowli świeckich Dolnego Śląska, do niedawna pozostawionych bez opieki. Troska o zamki wynikała z pozytywnego nastawienia polskich służb konserwatorskich do średniowiecza, a zarazem mniejszej liczby w Prusach niż na Śląsku zabytków wymagających ochrony. Ostatniego domniemywanego powodu troski o dziedzictwo „wroga” szukać należy w narodowej psychologii czy antropologii kulturowej – była nim właściwa niemal każdemu Polakowi „osobista” wrogość wobec państwa zakonnego i związana z tym wiedza o wydarzeniach historycznych, jak również o miastach i zamkach. Potężne zamki potężnego wroga nobilitowały własną historię, zwłaszcza że był to „wróg” przez Polskę pokonany.

Wbrew oczekiwaniom sytuacja zamków w nowej Polsce, Trzeciej Rzeczpospolitej, nie stała się lepsza. Znakiem nowych czasów jest gruntowna renowacja zamków w Rynie i w Barcianach. Sprywatyzowane zamki przeznaczone zostały na hotele (jak luksusowy hotel w Rynie z basenem w gotyckich piwnicach) albo stały się – same zamki lub nowe konstrukcje na podzamczach – prywatnymi, częstokroć niedostępnymi rezydencjami (między innymi Przezmark, Zamek Kiszewski, Rogóźno-Zamek czy niedokończony Nowy Jasiniec). Wyzwaniem konserwatorskim są również coraz szybciej niszczejące ruiny zamków w Papowie Biskupim, Grabinach-Zameczku, Giżycku, Pokrzywnie czy Szestnie¹⁷⁶.

Negatywną ocenę dzisiejszego stanu zachowania zamków krzyżackich jedynie pozornie łagodzi porównanie z terenami, gdzie jest on jeszcze gorszy. Niewątpliwie w najgorszej sytuacji pozostają obiekty znajdujące się obecnie w obwodzie kaliningradzkim. Ruiny zamku w Królewcu (il. 8) oraz uszkodzony znacznie zamek w Lochstedt wysadzono w powietrze, Labiawa spłonęła i została odbudowana całkowicie bezstylowo, Bałga, Pokarmin, Wystruć i Ragneta zaś są w stanie postępującej rujnacji. Stosunkowo dobrze zachowany jest zamek w Tapiawie, będący niedostępnym dla postronnych więzieniem. Dopiero w roku 2013 udało mi się z pomocą Anatolija Bachtina zweryfikować relację Steinbrechta.

X. Nidzica, zamek prokuratorski, widok dziedzińca i skrzydła wschodniego

XI. Bytów, zamek wójtowski, skrzydło zachodnie

XII. Gniew, dom konwentu od południowego wschodu

¹ Por. podrozdz. wstępu „Uwagi o kwestiach spornych dotyczących historycznej i kulturowej roli zakonu krzyżackiego”.

² Z Gniewem jako najwybitniejszym przykładem tego typu; por. Clasen 1927/1, s. 62, 74.

³ Por. s. 348–350.

⁴ Analizuję również problem ewentualnej ponadregionalności zamków w Gdańsku i Toruniu, których komturzy należeli do rady wielkiego mistrza. Na komentarz zasługuje sposób użycia nazw geograficznych. Poza Polską – głównie chodzi tu o obwód kaliningradzki – stosuję nazwy historyczne polskie, takie jak Bałga, Tapiawa czy oczywiście Królewiec (a w nawiasie przy pierwszym wzmiankowaniu w tekście głównym, oraz na początku tekstu, w którym dany obiekt jest gruntownie analizowany – również po rosyjsku czy litewsku), a jeżeli takowych nie ma – dzisiejsze nazwy rosyjskie czy litewskie. Historyczne nazwy niemieckie zamków konwentów dotyczące terenów Polski, Rosji i Litwy znaleźć można w indeksie – w wypadku obwodu kaliningradzkiego podaję również nazwy niemieckie, jako że ostatnio stosują je, zamiast nazw rosyjskich, niektórzy polscy autorzy. Wyjątkiem jest Lochstedt, nazwa niemająca polskiego czy rosyjskiego odpowiednika.

⁵ Do tematów krzyżackich wracałem okazjonalnie także po roku 1997, między innymi w artykułach: Torbus 1997; Torbus 2005; Torbus 2008.

⁶ Por. s. 107–108, 329.

⁷ Por. Bötticher IX (Nachträge), s. 77 i n.; rzuty zostały opublikowane przede wszystkim przez Steinbrechta 1888, 1920/1, Heisego i Böttichera.

⁸ Von Quast 1850/1851/1852.

⁹ W niniejszej pracy korzystano z nowego wydania kroniki z 1989 roku, w którym obok łacińskiego tekstu podane jest tłumaczenie niemieckie (zob. Dusb.). Zob. również pochodzące z 2004 roku polskie wydanie Dusburga (Dusb. pol.) i polskie egzegezy kroniki (Pollakówna; Trupinda 1999; Wenta 2003).

¹⁰ Por. wykaz źródeł w bibliografii: SRP I–VI.

¹¹ CDP, PUB, GÄ, SDO.

¹² Zob. MT.

¹³ Kompletne wydanie kroniki Długosza zostało opublikowane w XIX wieku; nowe – tutaj wykorzystane – wydanie kończy się na roku 1430, tak że dla późniejszego okresu musiała wystarczyć dziewiętnastowieczna wersja. Zob. Dł. lat. I – Dł. lat. VI; Dł. pol. I – Dł. pol. VI; Dł. V, Cracoviae.

¹⁴ Por. wykaz źródeł: Hennenb., Hartk., Hop.

¹⁵ Sembrzycki 1891/1892. Steinbrecht (1920/1) wykorzystał je, omawiając przede wszystkim zamki w Świeciu, Tucholi i Człuchowie, Schmid (1929/6) zaś i Jacobi (wersja drukowana) – w Grudziądzu. O Sembrzyckim por. Lewalski.

¹⁶ Töppen 1880–1882.

¹⁷ Heise 1888–1914; Schmid 1906, 1909, 1941/1; Bötticher 1892–1896.

¹⁸ Gall, Dehio/Gall; Dehio/Antoni.

¹⁹ Wünsch 1960.

²⁰ Por. Baujahrberichte 1882–1944; Geschäftsberichte.

²¹ Por. Quast 1868; Herrmann/Rzempołuch 2006, tam przede wszystkim: Dobry 2006 oraz Herrmann 2008.

²² Jako dyplomowany architekt Steinbrecht w 1877 roku wziął udział w niemieckiej ekspedycji archeologicznej do Grecji; por. Ziesemer 1967.

²³ Steinbrecht 1885, 1888, 1910, 1920/1.

²⁴ Clasen 1958; por. Pevsner 1959.

²⁵ „Nieczęsto w historii sztuki zdarza się tak dobrze i bez przeszkód rozpoznać naturalną ewolucję form artystycznych, jak w wypadku rozwoju zamku krzyżackiego, odizolowanego od wszelkich obcych wpływów” (Clasen 1927/1, s. 1 przedmowy); por. Pinder.

²⁶ „Przyjęło się uważać, że rozwój sztuki na tym obszarze miał stały rytm, podobny do biologicznego modelu żywych istot. W związku z tym pozostawało coraz silniejsze zakorzenianie się kolejnych pokoleń osadników niemieckich na terenach kolonizowanych” (Labuda 1993/1, s. 7). Tę teorię zastosował Clasen w swojej historii zamków w państwie zakonnym (1927/1) oraz Tintelnot w opisie średniowiecznej architektury Śląska (1951). Akceptowane powszechnie stały się te teorie również poza dziedziną historii sztuki, na przykład w etnologii (Leo Frobenius); wszystkie one wywodzą się prawdopodobnie z teorii Oswalda Spenglera.

²⁷ „Trotz ihrer gewaltigen Schönheit [zeige sie] schon deutliche Anzeichen der beginnenden Überreife” (Clasen 1927/1, s. 95).

²⁸ Clasen 1939/1.

²⁹ Clasen 1958.

³⁰ Schmid 1938, 1940, 1955.

³¹ Jacobi 1943/1996; por. Sławiński 1964; Schmid 1941/2.

³² Arnold 1996.

³³ Dehio 1914; Ehrenberg 1920; Beckers; Lindemann 1938.

³⁴ Tuulse 1958; Ebhardt I.

³⁵ Clasen 1927/1. Clasen określa na przykład zamek w Gniewie jako klasyczny kasztel, poświęca mu jednak zadziwiająco mało uwagi. Powodem był najprawdopodobniej trudny dostęp do zamku po pożarze w 1921 roku oraz to, że na mocy traktatu wersalskiego Gniew znalazł się na terytorium wskrzeszonego państwa polskiego.

³⁶ Szczególnie ważną pozycją jest seria „Quellen und Studien zur Geschichte des Deutschen Ordens”.

³⁷ Arnold 1996.

³⁸ Böker.

³⁹ Zaske 1980.

⁴⁰ Odnosi się to zarówno do szkicowych zarysów (Schäfke), jak i do szczegółowych prac z dziedziny historii architektury (Loyal).

⁴¹ Von Holst 1980, s. 19: „großer Trupp islamischer Bauleute”; por. także tenże 1981. Mylna pisownia nazwisk oraz pozamieniane opisy ilustracji nie zostały skorygowane również w drugim wydaniu tej publikacji.

⁴² Borchert 1987, 1991. Cytat pochodzi z recenzji Boockmanna (1991, s. 103).

⁴³ Keyser; Hauke/Stobbe. Praca zmarłego w 1947 roku Schmida opublikowana w roku 1955 wymieniona została już wcześniej (zob. przypis 30).

⁴⁴ Lahrs; na temat zniszczenia zamku zob. s. 132. Por. Torbus 2008.

⁴⁵ Knapp 1990.

⁴⁶ Asendorf 1998/1, 1998/2.

⁴⁷ Herrmann 2007.

⁴⁸ Holst 2005/1, 2005/2, 2007, 2008.

⁴⁹ Biskup/Labuda.

⁵⁰ Biskup/Czaja 2010.

⁵¹ Jóźwiak/Trupinda 2012.

⁵² Por. Sembrzycki 1891–1892; Lewalski.

⁵³ Por. Lustr. 1565, 1570, 1624.

⁵⁴ Por. poszczególne pozycje w katalogu. Z powodu braku interpretacji wyników badań wykopaliska w Tucholi spotkała słuszna krytyka.

⁵⁵ Matuszewski 2004.

⁵⁶ Sławiński 1976.

⁵⁷ Por. Domagała/Franczuk 1992. (Kolejne publikacje Franczuk pod nazwiskiem małżeńskim Uziembło).

⁵⁸ Pawłowski 2003/1, 2003/2, 2005, 2007; Haftka 2010.

⁵⁹ Nie opisuję Morąga w katalogu zamków, ponieważ jego funkcja konwentualna po bitwie grunwaldzkiej jest wtórna.

⁶⁰ Gula, maszyn. 2003.

⁶¹ Zaginęła również część dokumentów dotyczących Ostródy. Dopiero w ostatnich latach wykonano nową dokumentację przedzamcza w Przezmarku.

⁶² Dużo lepsze są opublikowane przez Domańską tomy dotyczące innych zamków. Por. Katalog inwentaryzacji.

⁶³ Katalogi Zabytków Sztuki w Polsce, cyt. Katalog Zabytków.

⁶⁴ Por. Katalog II/1.

⁶⁵ Pomniki.

⁶⁶ Por. Wäscher; Menčlova.

⁶⁷ Arszyński 1961; cyt. za: Boockmann 1991, s. 103.

⁶⁸ Arszyński 1970.

⁶⁹ Arszyński 1995/1.

⁷⁰ Architektura. Tom I: katalog, Tom II: Chrzanowski/Kornecki, s. 93–110. Nieudany jest zamieszczony tu „mechanistyczny” artykuł, w zamierzeniu mający być syntezą architektury obronnej, ale nieuwzględniający historycznej specyfiki regionów Polski (Bogdanowski 1995).

⁷¹ Frycz 1978/1, 1980.

⁷² Zauważają to również inni badacze: Jóźwiak/Trupinda 2007, s. 57.

⁷³ Dobry 2004, 2006, 2007; Kilarski 2007; Mierzwiński 2004; Pospieszny 2004, 2007; Woźniak 2004, 2005, 2006.

⁷⁴ Matz; Kilarski 1983, 1978.

⁷⁵ M.in. Pospieszny 1996/3, 1999, 2000/1, 2001/1, 2001/3, 2001/5, 2002/3, 2003/2, 2004/2, 2005/1, 2005/3, 2006/1, 2006/2, 2008, 2012.

⁷⁶ Należy żałować między innymi, że sporo ustaleń Kazimierza Pospiesznego, które referował w czasie sesji toruńskiej w 1992 roku, nie wyszło drukiem (Torbus 1994). Ukazujący się drukiem jego doktorat (Pospieszny 1998, maszyn.) zajmuje się genezą typu kasztelu, a nie Pałacem Wielkich Mistrzów, por. Pospieszny 2013.

⁷⁷ Pospieszny 1987, 1996/2.

⁷⁸ Poksińka 2006; Trupinda 2004; Recenzje: Pospieszny 2008; Jarzewicz 2008.

⁷⁹ Skibiński 1982. Por. recenzje (Machowski; Arszyński 1983; Dygo 1983; odpowiedź: Skibiński 1983).

⁸⁰ Steinbrecht 1920/3, s. 7 nn.; Clasen 1924; Schmid 1925, s. 7 nn.; Clasen 1927/1, s. 51–56, 75–84, 152–157; Domańska 1963, maszyn., PKZ; Kąsinowski 1966, maszyn., PKZ; niepublikowany referat Pospiesznego 1992 (por. Torbus 1993; por. też Anzelewsky; Lohman).

⁸¹ Pospieszny 2001, 2005, 2006; Herrmann 2008; Jarzewicz 2006; Jesionowski 2001; Żuchowski 2001.

⁸² Jóźwiak/Trupinda 2007, s. 41 i n.

⁸³ Pospieszna 2005; Dąbrowska 2007; Mierzwiński 2006. Por. również Pospieszny 1993/2.

⁸⁴ Jóźwiak/Trupinda 2007.

⁸⁵ Domańska 1971; taż 1977 i in.

⁸⁶ Kutzner 1995, 1996.

⁸⁷ Mroczko 1980; por. taż 1974, gdzie zamkom poświęcono więcej uwagi.

⁸⁸ Domasłowski 1979, 1984, 1985; Domasłowski/Labuda/Karłowska-Kamzowa.

⁸⁹ Jurkowlaniec 1989.

⁹⁰ Błażejewska.

⁹¹ Rzempołuch 1991.

⁹² Przymusiński 1962, maszyn., 1964, 1966.

⁹³ Ciemnołoński 1974.

⁹⁴ Frazik 1967, 1985.

⁹⁵ Pilecka.

⁹⁶ Uwzględnione w tej pracy zostały ponadto publikacje o zamkach w Polsce Guerquina (1974), Rzempołucha (1992), Czubiela i Mamuszki, przy czym dwie pierwsze, napisane przez znawców tematu, dostarczają ważnych informacji, trzecia ma znaczenie tylko jako uwzględniająca najnowszą historię zamków, natomiast ostatnią należy wymienić tylko dla ścisłości.

⁹⁷ „Studia Borussico-Baltica Torunensiae Artium” (SB-BIHA). Poszczególne artykuły w bibliografii między innymi pod Arszyński, Kutzner, Zacharias, Boockmann. Por. Torbus 1993.

⁹⁸ Haftka 1999.

⁹⁹ Torbus 2009.

¹⁰⁰ Bieszk 2010.

¹⁰¹ Garniec/Jackiewicz-Garniec.

¹⁰² Nowych informacji dostarczą prowadzone obecnie w Kłajpedzie wykopaliska pod kierownictwem Vladasa Žulkusa. Por. Žulkus 1991, 2010, 2011.

¹⁰³ Istniejąca tylko na papierze ochrona najważniejszych zamków krzyżackich w Związku Radzieckim nie zdołała ustrzec ich przed ruiną lub celowym zniszczeniem (Królewiec, Lochstedt); jedynym jej wynikiem była inwentaryzacja kilku obiektów. Nadzieję na poprawę sytuacji w Federacji Rosyjskiej budzi zainteresowanie dzisiejszych naukowców z kręgu Muzeum Miejskiego w Królewcu. Najważniejszym badaczem zamków w okręgu królewieckim jest Anatolij Bachtin.

¹⁰⁴ Inwentaryzacje z 1964 roku były ambitnymi jednoosobowymi projektami, nie zawierają one jednak ani rzutów, ani danych dotyczących wymiarów (por. Altszuller).

¹⁰⁵ Treitschke. Te poglądy przytacza między innymi Boockmann 1972, 1992. Spośród badaczy zamków krzyżackich apologizujący wizerunek Zakonu propagował między innymi Frölich. „[Zakon krzyżacki, aut.] był to świetny związek walecznych mężów, dla których Zakon był wszystkim, własna osoba niczym. Łączyli oni w sobie męstwo, wierne poświęcenie i szlachetną ofiarność dla chwały i wielkości Zakonu” (Frölich 1884, s. 161).

¹⁰⁶ Von Holst 1981, s. 99 i n., 207 i n.

¹⁰⁷ Schmid 1929/1, s. 29, 1944, s. 2.

¹⁰⁸ Por. Arnold/Biskup; Wippermann.

¹⁰⁹ Ta reinterpretacja historii zaczyna się w drugiej połowie XIX wieku. Akcja powieści poetyckiej Mickiewicza Konrad Wallenrod rozgrywa się wprawdzie w państwie zakonnym, jej prawdziwym tematem jest jednak walka przeciwko carskiej Rosji; ze względu na cenzurę miejsce akcji zostało zmienione.

¹¹⁰ Bitwa pod Grunwaldem, 1878, Muzeum Narodowe w Warszawie.

¹¹¹ Pierwsze wyd. 1900.

¹¹² Stało się to lejtmotywem literatury popularnej, czasami popularnonaukowej. Por. Jurasz, s. 176, piszący o jękach męczonych więźniów w lochach zamku radzyńskiego.

¹¹³ Por. znany plakat Tadeusza Trepkowskiego (1945, w zbiorach Muzeum Plakatu w Wilanowie), który przez zestawienie dwóch hełmów – krzyżackiego i Wehrmachtu – porównuje bitwę pod Grunwaldem ze zdobyciem Berlina w roku 1945.

¹¹⁴ „The tradition of Teutonic Order based on the cult of strength and ruthless external expansion on the expence of the other people became a component part of the ideology of German imperialism” (Biskup 1966, s. 365).

¹¹⁵ Por. Torbus 2003/2; Friedrich.

¹¹⁶ Górski 1946, s. 270.

¹¹⁷ Por. Boockmann 1982/1, s. 142 i n.

¹¹⁸ Śliwiński 2008.

¹¹⁹ „Przez ostatnie sto lat – od ponownego odkrycia artystycznych osiągnięć Zakonu w połowie XIX wieku – coraz bardziej powszechne stawało się postrzeganie jego dzieła misyjnego i kulturalnego przede wszystkim przez pryzmat nacjonalistyczny, z kolei jego upadek był tłumaczony jako rezultat rodzącego się dualizmu, lub wręcz odwiecznej wrogości pomiędzy Polską i Niemcami”. (Domasłowski 1985, s. 169). Podobnie również Nitschke, s. 3.

¹²⁰ Por. Schmid 1938, 1939/2, 1942/1.

¹²¹ Weigert, s. 64: „[Danziger Marienkirche gibt] mit ihren lanzenhaften Türmen dem Wehrwillen des Deutschtums Ausdruck, das hier auf Vorposten gegen Osten stand”.

¹²² Por. Clasen 1927/1.

¹²³ Por. tenże 1958.

¹²⁴ Von Holst 1939.

¹²⁵ Tenże 1981.

¹²⁶ Makowski; Chmarzyński.

¹²⁷ Por. Arszyński 1970, s. 106–107, 130–135.

¹²⁸ Dokładniej na ten temat Torbus 1993.

¹²⁹ Byczko; Zbierski 1964 i in.

¹³⁰ Próby stworzenia ośrodków badań nad gotycką architekturą ceglaną na uniwersytetach we Frankfurcie nad Menem, Greifswaldzie, Kilonii czy Moguncji nie wyszły na ogół – może z wyjątkiem Greifswaldu – poza fazę początkową. Również w ich wypadku oczywiste jest wolne od nacjonalistycznych wpływów podejście do tematu – warto tu podać jako przykład twórczość mieszkającego w Polsce Christophera Herrmanna.

¹³¹ Por. Fundacje artystyczne… oraz Jurkowlaniec/Torbus 2011.

¹³² Krótki zarys historii Zakonu koncentruje się na Prusach. Z wydarzeń rozgrywających się poza granicami państwa zakonnego wymieniane są tylko te najważniejsze lub bezpośrednio związane z historią architektury. Zarys powstał na podstawie następujących prac: Arnold 1980; Biskup/Labuda; Boockmann 1992; Górski 1986; Schumacher 1993; Tumler.

¹³³ Dzisiejsze Akko (Akka, Akkon, Acre) w Izraelu.

¹³⁴ W dwóch ostatnich nie przyjął się podział na baliwaty.

¹³⁵ Hubatsch 1966, s. 161 i n.

¹³⁶ Dean.

¹³⁷ Lindemann 1938, s. 45, 47.

¹³⁸ Por. Lindemann 1938, von Holst 1981. Hubatsch (1967, s. 60, 63) uważa, że odkrył analogie pomiędzy Montfortem i Malborkiem (Montfort i Malbork łączy „założenie sklepień krzyżowych opartych na jednym centralnym filarze”).

¹³⁹ Müller-Wiener 1966, s. 46. 76.

¹⁴⁰ Por. Arszyński 1995/1, s. 97 i n.

¹⁴¹ Forstreuter 1967; Arszyński 1995/1.

¹⁴² Von Holst 1980, 1981, s. 57 i n.

¹⁴³ Forstreuter 1967, s. 92 i n.

¹⁴⁴ Por. Słownik terminów na końcu książki.

¹⁴⁵ Ebhardt I, s. 425.

¹⁴⁶ Schmoll gen. Eisenwerth 1955.

¹⁴⁷ Phleps; Prox; Horwath.

¹⁴⁸ Tezę o pochodzeniu fundamentów kościoła z czasów krzyżackich postawił Phleps (s. 50–54, 60, Tablica I, Il. 1–3); Janesch/Troll, Mendgen, Stephani datują kościół na lata 1241–1379 (s. 65); tam również o zamku (s. 77–81); por. Zimmermann, Arszyński 1995, s. 107–110. Nowsze wyniki por. Ioniţă 1994, s. 203.

¹⁴⁹ Boockmann 1982/1, s. 87 i n.; Biskup/Labuda i in.

¹⁵⁰ Domagała 2002, 108.

¹⁵¹ Analiza porównawcza Inflant i Prus w zakresie architektury zamków nie została dotychczas przeprowadzona.

¹⁵² Na temat rozplanowania pomieszczeń siedziby konwentu zob. s. 359–363.

¹⁵³ Boockmann 1982/1, s. 115 i n., 1983, s. 57 i n.; Scholz.

¹⁵⁴ Joannici (1099), templariusze (1120), zakon Avis z Évory (1145?), zakon Alcántara (1157), Calatrava (1158––1163), Zakon Skrzydła św. Michała (1167), zakon Santiago (1160/70), zakon Monte Gaudio (1180), zakon kawalerów mieczowych (1202), braci dobrzyńskich (1228); por. Tumler, s. 16 i n.

¹⁵⁵ Podawane są również inne, częściowo egzotyczne analogie do państwa krzyżackiego: na przykład Malta, Tybet albo południowoamerykańskie redukcje jezuickie miałyby mieć podobny teokratyczny fundament formy państwa: Górski 1986, s. 21 i n.

¹⁵⁶ Wyjątki stanowią tylko zamki biskupie i kapitularne. W ogóle nie występowały natomiast siedziby szlacheckie.

¹⁵⁷ Por. Tuulse 1958, s. 85.

¹⁵⁸ Por. Wagner-Rieger 1957, s. 148 i n.; Haseloff 1920; Willemsen; Leistikow (tam dalsza literatura). Wyjątek stanowi najwybitniejszy przykład tej grupy zamków, Castel del Monte, zbudowany na planie oktogonu (Meckseper 1970).

¹⁵⁹ Dehio 1914, s. 107 i n., 114.

¹⁶⁰ Por. Meckseper 1975; Tylor; Metternich; O’Meil; Kuthan; Durdik 1993/1, 1994.

¹⁶¹ Por. s. 142–143.

¹⁶² Por. s. 16.

¹⁶³ O bezpośrednim wpływie można co najwyżej mówić podczas panowania Dietricha von Altenburga w Malborku, Świeciu i Kłajpedzie, Konrada i Ulricha von Jungingenów – w Ragnecie, Bytowie, Grabinach-Zameczku i Tylży (ros. Советск/Sowietsk; niem. Tilsit-Splitter).

¹⁶⁴ Por. s. 203–234.

¹⁶⁵ Górski 1981, s. 120. Odnośnie do możliwego wpływu tej zmiany na architekturę.

¹⁶⁶ Ta „lichwa” obróciła się notabene przeciw Zakonowi, jako że po katastrofie grunwaldzkiej wierzyciele nie byli skłonni do spłacania zaciągniętych długów.

¹⁶⁷ Por. Eckdahl; Kuczyński.

¹⁶⁸ Pod panowaniem Zakonu pozostały następujące zamki: Bałga, Pokarmin, Gdańsk, Malbork, Kłapejda, Ragneta, Człuchów (według Dł. lat. IV, s. 80), jak również Królewiec i niektóre zamki w południowej części państwa krzyżackiego.

¹⁶⁹ Schadensbücher, s. 27.

¹⁷⁰ Aczkolwiek wielki mistrz jako władca państwa kościelnego nie stał się formalnie lennikiem króla polskiego.

¹⁷¹ Sam wielki mistrz Johann von Tiefen umarł śmiercią naturalną koło Lwowa w drodze na Bukowinę.

¹⁷² Państwo zakonu kawalerów mieczowych w Inflantach istniało do roku 1561. Zakon krzyżacki jest dziś zakonem duszpastersko-charytatywnym, a siedzibą wielkiego mistrza jest Wiedeń.

¹⁷³ Hop., s. 286–287, por. Töppen 1880–1882, III, s. 66.

¹⁷⁴ Na temat stanu zachowania zamków zob. wpisy katalogowe.

¹⁷⁵ Torbus 2013.

¹⁷⁶ Por. Torbus 2009.

Redakcja / Hanna Kościelecka

Konsultacja naukowa / Izabella Brzostowska, Franciszek Skibiński

Korekta / Anna Mackiewicz

Projekt graficzny i typograficzny / Joanna Kwiatkowska

Skład i łamanie / Joanna Kwiatkowska

© by Tomasz Torbus

© by wydawnictwo słowo/obraz terytoria

Gdańsk 2014

Gdańska Infratruktura Wodociągowo-Kanalizacyjna Sp. z o.o.

wspiera budowanie świadomości historycznej mieszkańców Pomorza.

Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Gdański.

Książka wydana z pomocą finansową Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

80-246 Gdańsk, ul. Pniewskiego 4/1

tel.: (58) 345 47 07

fax: (58) 520 80 63

e-mail: fundacja@terytoria.com.pl; slowo-obraz@terytoria.com.pl

www.terytoria.com.pl

ISBN 978-83-7453-241-9

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.