Tytuł oryginału angielskiego:
It’s never too late to begin again.
Discovering Creativity and Meaning at Midlife and Beyond

Original English language edition
Copyright © 2016 by Julia Cameron

Copyright © 2018 for the Polish edition by Wydawnictwo Szafa

Redaktor:
Klara Jagiełło

Projekt okładki:
Magdalena Mamajek-Mich

Zdjęcie na okładce
© Olga Nikonova/Shutterstock
© Kautawan Sukaum/123RF

ISBN 978-83-88141-26-3

WYDAWNICTWO SZAFA
www.wydawnictwoszafa.pl
www.facebook.com/drogaartysty

Konwersja: eLitera s.c.

Jeremiemu Tarcherowi, którego całe twórcze życie
było dla nas wszystkich inspiracją.

Wprowadzenie

Dwadzieścia pięć lat temu napisałam książkę o kreatywności, zatytułowaną Droga artysty. Dokładnie, krok po kroku, wyjaśniałam w niej, co można zrobić, żeby odzyskać i wyćwiczyć własną kreatywność. Mówiłam często, że ta książka to „most”, bo umożliwia ludziom przejście z głębi własnych ograniczeń i lęków do ziemi obiecanej, do krainy mocy twórczych, które przynoszą spełnienie. Z Drogi artysty korzystali ludzie w każdym wieku, odkryłam jednak, że najbardziej chwytała za serce tych moich uczniów, którzy właśnie przeszli na emeryturę. Wyczuwałam, że mieli pewien szczególny problem, pojawiający się wraz z wejściem w wiek dojrzały. Przez te wszystkie lata wielu z nich zadawało mi pytanie, jak radzić sobie z trudnościami związanymi z wycofaniem się z aktywności zawodowej. Książka, którą trzymasz w ręku, stanowi esencję ćwierćwiecza mojego nauczania. To moja próba udzielenia odpowiedzi na pytanie „co dalej?” tym uczniom, którzy wkraczają w „trzeci wiek”. Na stronach książki odnajdziesz typowe problemy, stające przed osobami, które niedawno przeszły na emeryturę. Problemy te to zbyt dużo czasu, do tego niezorganizowanego, konieczność radzenia sobie z nagłą zmianą fizycznego otoczenia, namacalny wręcz lęk przed nieznanym przy jednoczesnej ciekawości, co niesie przyszłość. Moja znajoma ostatnio skonstatowała z niepokojem: „Zajmuję się wyłącznie pracą. Czy to oznacza, że kiedy przestanę pracować, nie będę się zajmować niczym?”.

Odpowiedź brzmi: nie. Nie będzie tak. Będziesz się zajmować wieloma rzeczami. Będziesz zaskoczony, będziesz zachwycony głębią barwnych inspiracji, którą masz w sobie – głębią, z której czerpać możesz wyłącznie ty. Odkryjesz, że nie jesteś sam w swoich pragnieniach i że istnieją narzędzia kreatywności, które pomogą ci przebrnąć przez problemy typowe dla okresu emerytury. Tym, którzy podążali już Drogą artysty, niektóre z tych narzędzi wydadzą się znajome. Inne są nowe lub znalazły nowe zastosowanie. Ta książka porusza wiele tematów, które dla świeżo upieczonych emerytów często stanowią obszary tabu, takich jak nuda, roztargnienie, poczucie, że nagle zniknęła jakaś kotwica, dzięki której mieliśmy poczucie stabilności, poza tym nerwowość, pobudzenie emocjonalne i depresja, żeby wymienić choćby kilka. Ta książka chce podsunąć osobom szukającym rady prosty zestaw narzędzi, które – używane razem – dadzą impuls do twórczego odrodzenia. To próba dowiedzenia, że moce twórcze ma każdy – i że nigdy nie jest za późno, by odkrywać własną kreatywność.

Kiedy mój ojciec przeszedł na emeryturę po trzydziestu pięciu latach sukcesów jako specjalista obsługi klienta w branży reklamowej, zwrócił się w stronę natury. Kupił czarnego teriera szkockiego, nazwał go Blue i chodził z nim codziennie na długie spacery. Sprawił sobie też lornetkę ornitologiczną i odkrył, że prowadzenie godzinowego rejestru odwiedzin skrzydlatych przyjaciół sprawia mu wiele radości. Obserwował zięby, trznadle, sikorki, strzyżyki, a także bardziej egzotycznych przybyszów, jak czaple. Przez sześć miesięcy w roku mieszkał na łódce na Florydzie, a pozostałe pół roku – na przedmieściach Chicago. Kiedy samotne życie na łódce stało się już dla niego zbyt niebezpieczne, na stałe przeniósł się na północ i zamieszkał w niewielkiej chacie nad laguną. Tam obserwował kardynały, tanagry, sójki błękitne, sowy. Czasem trafiał się nawet jastrząb. Kiedy go odwiedzałam, dzielił się ze mną miłością do ptaków. Jego entuzjazm był tak zaraźliwy, że aż kupiłam ryciny z kolekcji National Audubon Society z gatunkami ptaków, które obserwował tata. Powiesiłam je na ścianie w pięknych ramkach i odtąd cieszyły moje oko. Nowoodkryte hobby ojca wkrótce stało się również moim, choć rzadko miałam okazję mu się oddawać.

„Trzeba tylko poświęcić odpowiednio dużo czasu i uwagi”, mawiał tata. A kiedy po wielu latach pracy w reklamie przeszedł na emeryturę, okazało się, że ma do dyspozycji i jedno, i drugie. Ptaki dotrzymywały tacie towarzystwa. Był w siódmym niebie, gdy pewnego dnia w miejscu, które mógł obserwować, uwiła sobie gniazdo czapla modra. Odwiedzając tatę, zawsze miałam nadzieję, że te ptaki zobaczę. Czaple w gnieździe były piękne i eleganckie. Tata cierpliwie na nie czekał. A cierpliwości nauczył się dopiero na emeryturze. Przez wszystkie lata pracy na pełnych obrotach i w ciągłym stresie nie miał żadnego psa ani ptaków. Ale w końcu usłyszał, że natura go woła, i na emeryturze mógł na ten zew odpowiedzieć.

Kiedy miałam pięćdziesiąt cztery lata, przeniosłam się na Manhattan. Gdy miałam lat sześćdziesiąt cztery i sama wkraczałam w wiek podeszły, przeprowadziłam się do Santa Fe. Znałam dwie osoby, które mieszkały w Santa Fe: Natalie Goldberg, prowadzącą kursy pisania, i Elbertę Honstein, która hodowała konie-czempiony rasy Morgan. Można by zaryzykować stwierdzenie, że miałam obstawione dwie najważniejsze dla mnie sprawy. Uwielbiałam pisać i kochałam konie. Przez dziesięć lat życia na Manhattanie pisałam bez ograniczeń, ale nie jeździłam konno. Do przeprowadzki do Santa Fe pchnęło mnie jedno z ćwiczeń Drogi artysty. Spisałam listę dwudziestu pięciu rzeczy, które uwielbiam, i wysokie pozycje na niej zajmowały szałwia, erikameria, jałowiec, sroki, epoletniki i bezkres nieba. W skrócie – była to lista przyrody południowego zachodu Stanów. Nowego Jorku nie umieściłam na tej liście w ogóle. Nie, moją miłością była flora i fauna zachodu Ameryki: jelenie, kojoty, rysie, orły, jastrzębie. Kiedy układałam tę listę, wcale nie myślałam o tym, ile mam lat, chociaż dzisiaj zdaję sobie sprawę, że przeprowadzka z Nowego Jorku do Santa Fe była być może ostatnią poważną zmianą miejsca w moim życiu.

Dając sobie trzy dni na znalezienie jakiegoś lokum, poleciałam z Nowego Jorku do Santa Fe i rozpoczęłam poszukiwania. Spisałam wszystkie warunki, które, jak mi się wydawało, nowe lokum musiało spełniać: żeby to było mieszkanie, a nie dom, żeby miało widok na góry, i żeby w okolicy były restauracje i kawiarnie. Pierwsze miejsce, które pokazała mi agentka nieruchomości, spełniało wszystkie te kryteria, ale moim zdaniem było okropne. Szukałyśmy więc dalej, oglądając ofertę za ofertą. Wiele odwiedzanych mieszkań miało na podłodze jasną wykładzinę, a ja, dzięki latom spędzonym w Taos, wiedziałam już, że jasna wykładzina aż się prosi o katastrofę.

W końcu, pod wieczór pierwszego dnia poszukiwań, agentka zawiozła mnie do ostatniego miejsca.

„Nie wiem, dlaczego je pani pokazuję”, stwierdziła, jadąc labiryntem gruntowych dróg, po których kręciła to w prawo, to w lewo, aż dojechałyśmy do małego domu z suszonej na słońcu gliny, w którego ogródku od frontu pełno było porozrzucanych zabawek. „Mieszka tu kobieta z czwórką dzieci”, wyjaśniła przepraszająco. Zajrzałam do domu. Wszędzie leżały zabawki i ubrania. W każdym kącie stały kanapy.

„Biorę”, powiedziałam zdziwionej agentce. Dom był obsadzony drzewami jałowca i nie miał widoku na góry. Do najbliższej restauracji czy kawiarni był kawał drogi. A jednak to miejsce wołało: „Tu jest twój dom!”. Stromy podjazd od drogi zimą mógł się okazać zdradliwy i podejrzewałam, że będę musiała się przyzwyczaić do życia wśród śnieżnych zasp. Ale w domu był też ośmiokątny pokój z wielkimi oknami, za którymi rosły drzewa. Wiedziałam, że tata pokochałby to „ptasie obserwatorium”. Urządziłam w nim sobie gabinet do pisania i odkąd tu mieszkam, doceniam dzienną porcję odbieranych od ptaków nauk.

Mieszkam w tym domu na zboczu góry już prawie trzy lata, gromadząc książki i przyjaciół. Santa Fe okazało się gościnne. To miasto pełne ludzi, którzy lubią czytać, i moja praca jest tu doceniana. Często ktoś rozpoznaje mnie na ulicy ze zdjęcia z okładki. „Dziękujemy pani za książki”, mówią ludzie. Życie w Santa Fe zorganizowałam sobie bardzo starannie. Przyjaźnie opieram na wspólnych zainteresowaniach. Uważam, że kreatywność to ścieżka duchowa, więc wśród moich przyjaciół są buddyści i wikkanki. Co trzy miesiące wracam na Manhattan, gdzie prowadzę warsztaty. Nowy Jork, choć z jednej strony ma przyjazną twarz, z drugiej mnie przytłacza. Uczniom przedstawiam się jako „Julia z Santa Fe”. Mówię im, że uwielbiam mieszkać w Santa Fe, i to prawda.

Cała korespondencja do mnie trafia do sfatygowanej skrzynki pocztowej u stóp podjazdu. Muszę się zmuszać, żeby ją otwierać i wyjmować z niej listy. Dużej części tych listów wcale nie chcę dostawać. W marcu mojego pierwszego roku w Santa Fe skończyłam sześćdziesiąt pięć lat. Ale już w styczniu skrzynkę zdążyły zawalić broszury na temat starości. Codziennie wyjmowałam ulotki informacyjne o ubezpieczeniu zdrowotnym i o specjalnym ubezpieczeniu dla seniorów, do której to grupy według nadawców należałam. Ta poczta była natrętna i czułam się obserwowana. Skąd nadawcy wiedzieli, że kończę sześćdziesiąt pięć lat?

Zaczęłam się bać tych urodzin. Mogłam się czuć młoda duchem, ale oficjalnie zaliczono mnie do seniorek. Doszło nawet do tego, że nagabywano mnie w listach, żebym opłaciła miejsce na cmentarzu. Najwyraźniej nie tylko się starzałam, ale wręcz zbliżałam do kresu życia. Czy naprawdę chciałam obciążać rodzinę kosztami pogrzebu? Nie, nie chciałam.

Poczta stała się lustrem, które prezentowało moje odbicie w zimnym i bezwzględnym świetle. Kurze łapki, które powstały od śmiechu, stały się zmarszczkami starczymi. Na szyi pojawiły się bruzdy. Przypomniały mi się wspomnienia Nory Ephron Moja szyja mi się nie podoba. Kiedy przeczytałam je po raz pierwszy w wieku lat sześćdziesięciu, uznałam je za melodramat. Było to jednak jeszcze zanim moja własna szyja przestała mi się podobać, i zanim skończyłam lat sześćdziesiąt pięć i dostałam certyfikat osoby starszej.

Określenia „senior” i „seniorka” oficjalnie stosuje się do osób powyżej sześćdziesiątego piątego roku życia. Ale nie wszyscy, których nazywa się seniorami, tak się właśnie czują. I nie wszyscy, którzy przechodzą na emeryturę, mają sześćdziesiąt pięć lat. Niektórzy idą na emeryturę w wieku lat pięćdziesięciu, inni – osiemdziesięciu. Wiek to kwestia względna. Większość artystów na emeryturę nie przechodzi nigdy. Jak ujął to reżyser John Cassavetes: „Nieważne, ile masz lat – jeśli nosisz w sobie pragnienie tworzenia, nadal żyje w tobie dorosłe dziecko”. Sam Cassavetes był doskonałym przykładem, jak można „starzeć się młodo”. Grał, reżyserował, produkował i brał udział w powstawaniu filmów zgodnych z jego własnymi przekonaniami. Z zespołem aktorów, wśród których była także jego żona, Gena Rowlands, opowiadał historie o bliskości i więzi między ludźmi. Kiedy wkroczył w wiek podeszły, w swoich filmach obsadzał się w rolach ludzi targanych konfliktami i skłóconych ze światem. Wyraźnie czuło się w nim pasję życia. Nawet jeśli jego bohater był w filmie najstarszy wiekiem, duchem pozostawał młody. Idąc za radą Cassavetesa, my również możemy zachować w sercu pasję życia. Możemy całymi sobą angażować się w to, co robimy. I nawet w wieku sześćdziesięciu pięciu lat możemy być tryskającymi energią debiutantami.

Podobno średni wiek mieszkańców Santa Fe to sześćdziesiąt lat. To prawda. Kiedy chodzę na zakupy, widzę wiele starszych osób pchających sklepowe wózki. Ludzie przyjeżdżają do Santa Fe po przejściu na emeryturę. Już niemal przywykłam do pytania: „Nadal pani pisze?”. Tak naprawdę nie umiem sobie wyobrazić, jak mogłabym nie pisać. Piszę książkę za książką, a przerwa między jedną a drugą zawsze napawa mnie lękiem. Łapię się na tym, że tracę zaufanie do samej siebie. Nieważne, że mam na koncie ponad trzydzieści książek, i tak się boję, że każda będzie tą ostatnią, że w końcu dopadnie mnie starość.

Niedawno poszłam do Barbary McCandlish, świetnej psychoterapeutki.

„Smutno mi”, powiedziałam. „Boję się, że już nigdy więcej nic nie napiszę”.

„Myślę, że boisz się zestarzeć”, odparła Barbara. „Sądzę, że gdybyś właśnie o tym napisała, odzyskałabyś pisarską swobodę”.

Rozwiązaniem zawsze jest tworzenie.

Dramatopisarz Richard Nelson rzuca się w nowe projekty. Wiek nie jest dla niego przeszkodą. Jego ostatni cykl sztuk teatralnych The Apple Family Plays jest przykładem na to, co można osiągnąć dzięki prawdziwemu zaangażowaniu się w pracę.

Znakomity pisarz John Bowers wydał swoją pierwszą powieść, End of Story, w wieku lat sześćdziesięciu. Teraz ma sześćdziesiąt cztery lata i pracuje nad drugą powieścią, dłuższą i ambitniejszą niż pierwsza, i zawsze zaznacza, że Laura Ingalls Wilder wydała Mały domek w Wielkich Lasach, kiedy miała sześćdziesiąt cztery lata. Niedawne spotkanie z czytelnikami w Santa Fe John zaczął od stwierdzenia, że w tym jaskrawym świetle reflektorów jeszcze bardziej widać jego zmarszczki. Jest jednak przystojnym mężczyzną i nie wygląda na swój wiek – pomimo tego, co mówi w żartach. Osobiście uważam, że to dzięki nieustającemu tworzeniu pozostaje młody duchem – dużo młodszy niż wskazywałby jego akt urodzenia.

Moja przyjaciółka Laura, kobieta po sześćdziesiątce, chodzi na wyczerpujące fizycznie zajęcia zumby w swoim klubie fitness w Chicago. „Jakoś staram się dotrzymywać młodym tempa”, mówi skromnie. Tak naprawdę Laura może dużo więcej niż „dotrzymywać im tempa”. Chodzi dumnie wyprostowana i elektryzuje energią. „To tylko trzy razy w tygodniu”, mówi. Tyle jednak najwyraźniej wystarcza, żeby mieć wpływ zarówno na jej kondycję fizyczną, jak i optymizm. Laura zawsze kochała taniec – od czasu, gdy chodziła na lekcje baletu w dzieciństwie – a kiedy znalazła możliwość treningu, który doskonale odpowiada jej pełnej energii, twórczej naturze, dzisiaj po prostu promienieje i ćwiczy regularniej niż kiedykolwiek.

Wade, choć ma już siwe włosy, jest energiczny i sprawny. Niedawno przeszedł na emeryturę po wielu latach pracy naukowej. Chociaż na wydziale filozofii był znany ze swoich porywających wykładów, jako emeryt zdziwił się, kiedy poczuł, że bardzo pociągają go kursy aktorskie. W młodości z dużym zapałem brał udział w przedstawieniach teatru amatorskiego w swoim mieście. Dzisiaj z pasją powrócił do aktorstwa i niedawno na deskach tego samego teatru z lat młodości wcielił się w bohatera Lepiej być nie może, którego w filmie grał Jack Nicholson. „Mój wielki powrót na scenę”, żartuje Wade. Wyraźnie widać, jaką radość mu to sprawia, a młodsi aktorzy z zespołu chętnie słuchają jego opowieści, jak to było przed laty.

Na emeryturze i Laura, i Wade odkryli, że ciągnie ich do pasji z młodych lat. I tak to właśnie jest. Już od młodości możemy dostrzec znaki, zdradzające co będzie sprawiało nam radość, gdy wkroczymy w „trzeci wiek”.

Mój przyjaciel Barry, który jako młody chłopak uwielbiał robić zdjęcia prostym aparatem Kodaka, ponownie odkrył to zamiłowanie niemal natychmiast po przejściu na emeryturę, podczas gdy przez całe życie zawodowe zajmował się technologią komunikacji. Na emeryturze zaczął fotografować, z przyjemnością odkrywał magię aparatów cyfrowych i nie minęło wiele czasu, a zaczął bawić się Photoshopem i obrabiać w nim zrobione przez siebie zdjęcia. Teraz już codziennie zamieszcza na Facebooku swoje prace. Są tajemnicze i piękne – niektóre pozostają dość realistyczne, na innych oryginalne zdjęcie zostało cyfrowo zmienione w niepowtarzalną artystyczną wizję Barry’ego. Często Barry obrabia fotografię dotąd, aż zdjęcie przypomina jakieś klasyczne dzieło malarskie.

„Kiedy miałem pięć lat”, opowiada, „siadałem tacie na kolanach i razem przeglądaliśmy album Słynne dzieła światowego malarstwa Rockwella Kenta. Ojciec czytał mi podpisy pod zdjęciami. Siedzieliśmy nad tym albumem w sumie kilka tygodni i przyswoiłem wtedy sporą porcję sztuki. To we mnie zostało”. Kiedy znajomi podkreślają, że Barry zawsze wiedział, jakie jest jego powołanie, on zachowuje skromność: „Po prostu nie wiedziałem, że wiedziałem”, mówi. „Pewnie wiele osób tak ma”.

Picasso stwierdził kiedyś: „Każde dziecko jest artystą. Problem w tym, jak pozostać artystą, kiedy się dorośnie”. Cechy do tego niezbędne to pasja, zaangażowanie, a przede wszystkim odwaga, by działać – cechy nieodzowne, a w dodatku osiągalne dla każdego z nas.

Niedawno jadłam kolację z przyjacielem. Dziś ma sześćdziesiąt siedem lat, nadal codziennie pracuje – jest pisarzem, gospodarzem programu radiowego i nauczycielem. Rozmowa zeszła na książkę, którą właśnie pisałam, i na rozważania o emeryturze.

„Artyści nie idą na emeryturę”, stwierdził po prostu mój przyjaciel.

To prawda. Tom Meehan w wieku osiemdziesięciu dwóch lat wystawił na Broadwayu dwa musicale w jednym sezonie. Roman Totenburg, uznany skrzypek i nauczyciel muzyki, dawał lekcje – i grał koncerty – aż do swoich ostatnich dni, kiedy był już po dziewięćdziesiątce. Frank Lloyd Wright zmarł, jak wszyscy wiedzą, w trakcie budowy domu w Oak Park w Illinois. B. B. King jeszcze na pół roku przed śmiercią jeździł w trasy koncertowe, a zmarł w wieku osiemdziesięciu dziewięciu lat. Oscar Hammerstein II dożył aż do premiery swoich Dźwięków muzyki.

Jaka nauka dla nas z tego płynie? Nie ma i nie powinno być końca wyrażaniu własnego ja. Każdy z nas jest twórczy. Każdy z nas ma coś niepowtarzalnego do przekazania światu. Teraz sprzyja nam zarówno czas, jak i doświadczenie. Emerytura to okres, by wziąć się do roboty i uwolnić marzenia, by powrócić do przeszłości i badać nieznane. To czas, by stworzyć dla siebie przyszłość.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

.

ŚWIATOWY BESTSELLER

PONAD 4 MILIONY SPRZEDANYCH EGZEMPLARZY

Jedna z tych książek, które mogą zmienić twoje życie!