Stanisław Cat-Mackiewicz

Albo-albo
Broszury emigracyjne 1943–1944

© Copyright by Author’s inheritors and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2014

© Copyright for Czarna rozpacz by Piotr Zychowicz and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2014

ISBN 978-83-242-2012-0

Opracowano na podstawie wydań:

Kryzys Rządu, Londyn 1943; Powrót Kota, Londyn 1943; Dymy Smoleńska, Londyn 1943; Po zgonie ś.p. gen. Sikorskiego i upadku Mussoliniego, Londyn 1943; Z Ziemi Włoskiej, Londyn 1943; Ziemie Północno-Wschodnie, Londyn 1943; Albo-albo. Po konferencji moskiewskiej, Londyn 1943; 4 Stycznia 1944 r., Londyn 1944..

TAiWPN Universitas dziękuje Dyrekcji Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie za udostępnienie skanów oryginalnych broszur stanowiących podstawę niniejszej edycji. W książce zachowano styl Autora, uwspółcześniając jedynie pisownię i ortografię. Wyróżnienia w tekście są oryginalne. Przypisy oraz uwagi w nawiasach kwadratowych pochodzą od redakcji niniejszego wydania.

Opracowanie redakcyjne
Jan Sadkiewicz

Projekt okładki i stron tytułowych
Ewa Gray

Kryzys rządu

List generała Sosnkowskiego

Został ogłoszony w prasie list gen. Sosnkowskiego do prezesa Bieleckiego. Wiele mówiące jest zestawienie tych nazwisk.

Generał Sosnkowski, szef sztabu Komendanta, przyjaciel Wielkiego Marszałka, uznany jest i dziś w kraju i na emigracji za głowę wszystkich piłsudczyków. Nie był nigdy i nie będzie człowiekiem partii, kliki. Nazwisko jego, tak jak charakter godności, którą dźwiga, następcy prezydenta Rzeczypospolitej, należy do całego Narodu.

Prezes Bielecki jest prezesem i kierownikiem Stronnictwa Narodowego, najsilniejszego dziś ruchu politycznego w kraju, którego wodzem przez tyle lat był Roman Dmowski.

W chwili ciężkiej piłsudczycy i narodowcy podali sobie ręce.

Koło tego faktu zgrupować się powinna prawdziwa jedność narodowa.

Żądamy od rządu Rzeczypospolitej w Londynie w imię uczciwości politycznej, aby list ten podany był do wiadomości kraju przez radio londyńskie.

Dotychczas agitacja polityczna popierająca pakt 30 lipca posługiwała się argumentem: gdyby skutki paktu były aż tak złe, Sosnkowski by wystąpił. Generał Sosnkowski swój stosunek do paktu ujawnił ustąpieniem z rządu w dniu 25 lipca 1941 roku, dziś uznał już, że milczeć nie może. Dlatego też to wystąpienie będzie moralnie miarodajne dla całego narodu polskiego, niezależnie od podziału politycznego w przeszłości i przyszłości.

Dzieło mistrza chwali

Chcę skreślić sumaryczny zarys polsko-sowieckich stosunków w czasie tej wojny. O agresji Sowietów na Polskę w dniu 17 września 1939 roku i o danych z czasów okupacji wspominać nie będę.

Również pominę bez omówienia sprawę memoriału, który generał Sikorski złożył w sprawie rosyjskiej rządowi angielskiemu w czerwcu 1940 roku, a więc jeszcze wtedy, kiedy Rosja sowiecka była w stanie wojny z nami, ponieważ nie znam treści tego memoriału. Słyszałem tylko, że był złożony, potem wycofany i w ten sposób anulowany. Sam generał Sikorski wspomniał o nim, oświadczając na Radzie Narodowej w dniu 15 czerwca 1942 roku, że w dniu 19 czerwca 1940 roku wręczył lordowi Halifaxowi swoje aide-mémoire, w którym „wyciągając wszelkie konsekwencje narzucające się z upadku Francji wyraził konieczność pozyskania Rosji dla obozu sprzymierzonych”.

Pakt 30 lipca omawiałem już wielokrotnie. Przypominam, że nie zwalczałem samej zasady paktu, lecz jego redakcję i formę. Pakt moim zdaniem powinien był:

1) Przede wszystkim mieć formę traktatu pokojowego dwóch suwerennych państw.

2) Wyraźnie wspomnieć o linii granicznej traktatu ryskiego.

3) Wyraźnie omówić sprawy obywatelskie.

Pakt tego wszystkiego nie uwzględnił, a był tak niewyraźnie zredagowany, że prasa angielska od razu go zinterpretowała wbrew życzeniom rządu polskiego. Generał Sikorski w sposób jak najbardziej stanowczy i lojalny podkreślił wówczas i do niedawna podkreślał, że odpowiedzialność za zawarcie paktu w tej właśnie redakcji i w tej mianowicie formie, w której pakt był podpisany, bierze na siebie, i dotychczas i on, i jego prasa tłumaczą nam, że pakt był słuszny i zbawienny, podczas gdy my, krytycy formuł i redakcji tego paktu, utrzymujemy, że niewyraźna wadliwa redakcja paktu jest przyczyną tych wszystkich klęsk, któreśmy od tego czasu w stosunkach z Sowietami ponieśli.

Od chwili podpisania paktu zaczyna się dwutorowość polsko-sowieckiej polityki. Tor jeden – realny, rzeczywisty, żelazny – to tor not, które nam Sowiety wręczają. Tor drugi – iluzoryczny, fantastyczny, poetyczny, romantyczny – to tor oficjalnej prasy polskiej w sprawie polsko-sowieckich stosunków, niemających wiele wspólnego z rzeczywistością.

A więc: generał Sikorski w sobotę 29 listopada 1941 roku przyjeżdża do Kujbyszewa¹. W poniedziałek 1 grudnia 1941 roku oświadczają nam Sowiety, że nadal tereny „Ukrainy Zachodniej i Białorusi Zachodniej” uważają za ziemie wchodzące w skład Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. O tym fakcie ani publiczność polska na emigracji, ani społeczeństwo angielskie czy amerykańskie nie są przez prasę oficjalną poinformowane. Przeciwnie: w dniu 4 grudnia 1941 roku podpisuje generał Sikorski ze Stalinem ogólnikową deklarację niemającą większego znaczenia, prócz tego, że nie było w niej mowy o Niemczech, a tylko o imperializmie hitlerowskim², co nie odpowiada naszym interesom, a cała podróż naszego premiera do Rosji sowieckiej była reklamowana jako zwrot na lepsze w stosunkach polsko-sowieckich.

W dniu 5 stycznia 1942 roku otrzymaliśmy znowu oświadczenie sowieckie, że ziemie Ukrainy Zachodniej i Białorusi Zachodniej wchodzą w skład Republik Radzieckich, ponieważ włączone zostały do Związku Radzieckiego na podstawie dobrowolnej woli ludności.

W dniu 17 stycznia 1942 roku spotkało nas brutalniejsze jeszcze oświadczenie Sowietów, iż nie będą przyjmowały od rządu polskiego żadnych dokumentów, które by wychodziły z założenia, że do Polski należą miasta Lwów, Brześć, Stanisławów i inne znajdujące się rzekomo na terytorium Ukraińskiej lub Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej.

Czy było jakiekolwiek odzwierciedlenie tych ponurych faktów w naszej prasie oficjalnej? Broń Boże! Przeciwnie, od tego czasu zaczyna się nawet nasza polska propagandowa robota prasowa mająca na celu przekonać krytycznie do Sowietów nastrojonych Amerykanów, że w Rosji nie jest tak źle, jak się o tym mówi, a także całkowita koordynacja naszej propagandy z życzeniami Ambasady Sowieckiej w kwestii „drugiego frontu” i innych podobnych.

Na marzec 1942 roku przypada podróż generała Sikorskiego do Ameryki. W tym czasie „Dziennik Polski” pisze:

Prasa amerykańska wykazuje wyraźne zainteresowanie w sensie politycznym poglądem generała Sikorskiego, że Rosja sowiecka zarzuciła plan światowej rewolucji. Pogląd ten aprobowany został przez prasę zarówno republikańską jak i demokratyczną, a nawet przez nieprzychylną Sowietom prasę prowincjonalnej grupy Hearsta.

Ocenę naszej polskiej roboty w sprawie „drugiego frontu” znajdujemy w wydawnictwie bolszewickim w Londynie pt. „Jedność i Czyn”. Cytuje ono z uznaniem zdania ludowca ministra Mikołajczyka na konferencji prasowej w angielskim Ministerstwie Informacji, który tam oświadczył: „Mój kraj nawołuje najgoręcej swój rząd i rządy sojusznicze o otwarcie »drugiego frontu«”, a także zdania socjalisty p. Szczyrka: „Powinniśmy być tymi, którzy najgłośniej krzyczą o ten »drugi front«”…, wreszcie „Dziennika Polskiego”, który wzywał „każdego Polaka na ziemi brytyjskiej do propagandy za bezzwłocznym otwarciem drugiego frontu w Europie”.

Oczywiście należy rozróżnić drugi front jako zagadnienie natury strategicznej od drugiego frontu jako demonstracji politycznej, za pomocą której Sowiety chciały policzyć siły najbliższych swoich przyjaciół na Zachodzie. Głosy polskie, które cytowaliśmy powyżej, brały udział w tej właśnie demonstracji politycznej. Oświadczenie ministra Mikołajczyka miało miejsce w sierpniu 1942 roku, a już w kwietniu i maju 1942 roku odbyło się w Sowietach aresztowanie naszych delegatów, zapowiedź procesu pokazowego i inne zajścia tego rodzaju. Jednocześnie w maju 1942 roku dotarły do Londynu wiadomości o losie jeńców polskich w obozach w Starobielsku, Ostaszkowie i Kozielsku.

Dzień 30 lipca 1942 roku, czyli pierwsza rocznica paktu, obchodzony był uroczyście i triumfująco przez oficjalną prasę polską w Londynie. Istotnie dyplomacja sowiecka mogła sobie wtedy pomyśleć: „Ależ niewymagający są ci Polacy”.

Przez triumfy przebijała jednak słuszna troska naszego rządu o los pozostawionych w Rosji sowieckiej polskich obywateli. W ten sposób w dniu 30 lipca 1942 roku pisał „Dziennik Polski”, piórem jak się zdaje członka gabinetu:

Idąc po linii dążenia do trwałego ułożenia stosunków między Polską i ZSRR na przyszłość, Rząd Polski pragnie doprowadzić do pomyślnego rozwiązania sprawy obywateli polskich na terenie ZSRR, sprawy, która tak interesuje społeczeństwo polskie, zarówno w kraju, jak i na emigracji.

A premier Sikorski w depeszy do Stalina oświadczył także, że chodzi mu o los obywateli polskich w Rosji.

W styczniu 1943 roku rząd sowiecki uznał wszystkich ludzi zamieszkałych w dniu 1 lub 2 listopada 1939 roku na terytorium ówczesnej okupacji sowieckiej za obywateli sowieckich. Nawet więc krakowianie lub poznańczycy, którzy uciekając przed Niemcami schronili się do Wilna lub Lwowa, są już dzisiaj obywatelami sowieckimi.

W dalszym ciągu oświadczono nam, że dziś już nie ma w Rosji obywateli polskich. Nawet delegaci naszego rządu dla spraw opieki, nawet żony i dzieci żołnierzy i oficerów, którzy są w Teheranie lub gdzie indziej, są już dzisiaj obywatelami sowieckimi.

Cała doskonałość redakcji prawnej paktu lipcowego, wszystkie jego cechy prawne zagrały obecnie. Przypomnijmy w tym miejscu jak często, jak zdecydowanie brał premier Sikorski całkowitą odpowiedzialność za podpisanie tego paktu na siebie, przypomnijmy, że podpisał go wbrew stanowisku prezydenta, Ministerstwa Spraw Zagranicznych, większości Rady Narodowej, opinii publicznej. Pakt lipcowy był jego dziełem. Po tragicznych wydarzeniach ostatnich tygodni śmiało możemy powiedzieć: dzieło mistrza chwali.

Pan Nowakowski zatytułował swój artykuł wyrazem „Honor”³. Oświadczenia Sowietów z 5 stycznia i 17 stycznia 1942 roku, o których pisaliśmy na wstępie tego artykułu, pokwitowano z naszej strony wręczeniem sztandaru polskiego przez oficera polskiego ambasadorowi Majskiemu. Teraz już po tych wszystkich wydarzeniach premier Sikorski wysłał do Stalina depeszę gratulacyjną z powodu dwudziestopięciolecia Czerwonej Armii. Wbrew jednak zwyczajowi umieszczania każdej depeszy generała Sikorskiego na pierwszej stronie „Dziennika Polskiego” ta depesza ujawniona nam nie została. Dopiero z „Evening Standardu” dowiedzieliśmy się o odpowiedzi Stalina, a depeszę i odpowiedź ogłoszono dopiero 26 lutego wraz z oświadczeniem rządu w sprawie stosunków polsko-rosyjskich⁴. Gdyby punkt 4 tego oświadczenia nie był ogłaszany z półtorarocznym opóźnieniem jako jednostronne oświadczenie rządu polskiego, lecz gdyby się mieścił w treści układu polsko-sowieckiego w lipcu 1941 roku – nie mielibyśmy nic rządowi obecnemu do zarzucenia.

Wyjście z kryzysu

Jesteśmy w bardzo ciężkim położeniu i nie wszystkie normalne sposoby dyplomatyczne są nam dzisiaj dostępne. A jednak jakoś reagować należy. Byłoby reakcją najzupełniej naturalną, gdyby rząd, który podpisał pakt lipcowy, który nie umiał tego paktu należycie zredagować i który stoi dzisiaj wobec oczywistego bankructwa całej swojej polityki, podał się do dymisji. W obecnych warunkach jest to jedyna celowa, rozumna i rozważna forma reakcji ze strony naszego rządu na to, co się stało, forma, która na pewno sprawiłaby odpowiednie wrażenie w Ameryce i Anglii.

Wielopolski pozostawił po sobie wielkie imię w historii, szanują go nawet najwięksi zwolennicy powstania 1863 roku, jak Piłsudski, bo Wielopolski, gdy zobaczył, że polityka jego nie dała rezultatów pożądanych, ustąpił i podał się do dymisji. Gdyby Wielopolski pozostał na stanowisku naczelnika rządu cywilnego w Warszawie i doczekał się na tym stanowisku generała Hurki, historia nie traktowałaby go poważnie, nie widziałaby w nim w ogóle polityka, a tylko agenta rządu cudzoziemskiego.

Natomiast Beck nigdy nie będzie miał w historii stanowiska Wielopolskiego, albowiem po Berchtesgaden w styczniu 1939 roku, gdy polityka jego zbankrutowała, nie podał się do dymisji, a pozostał przy władzy i tece. Gdyby Beck wtedy ustąpił, jakże by inną miał dziś pozycję w naszym społeczeństwie.

Rząd i jego premier powinni dziś powiedzieć: walczymy z Niemcami i cały naród polski chce walczyć z Niemcami. Dlatego też zrobiliśmy wszystko, co było w naszej mocy, aby zachować się jak najlojalniej wobec Rosji, zapomnieliśmy tej Rosji pakt z Ribbentropem, okupację sowiecką i wywożenie milionów Polaków. Sekundowaliśmy propagandzie sowieckiej w ich dążeniach i dezyderatach. Ukrywaliśmy prawdę o polsko-sowieckich stosunkach przed własnym społeczeństwem. Nie udało się nam. Sowiety odpowiadają nam ciężkim złamaniem prawa międzynarodowego. Wyciągamy z tego konsekwencje i podajemy się do dymisji.

Tylko takie załatwienie sprawy umożliwiłoby członkom rządu uzyskanie autorytetu w społeczeństwie.

Zasada, że rząd w razie klęski ustępuje, weszła w krew każdego normalnego społeczeństwa. Stosują się do tej zasady nie tylko rządy demokratyczne, ale nawet półdyktatury i dyktatury. Czemu więc nie ustępuje nasz rząd, który przecież tylokrotnie oświadczał, że za pakt z 30 lipca przyjmuje całkowitą odpowiedzialność, i który nie może przecież zaprzeczyć, że poniósł wielką klęskę właśnie wskutek tego paktu?

Czemu? Może szukanie odpowiedzi na to pytanie zaprowadziłoby nas za daleko. Wolimy się więc ograniczyć do wskazania na metodę, którą ten rząd broni się przed upadkiem. Metodą tą jest stałe ukrywanie prawdy. Dlaczego nie ogłoszono prawdy już w dniu 1 grudnia 1941 roku, dlaczego nie ogłoszono jej w styczniu 1942 roku, w maju 1942 roku, dlaczego się jej teraz nie ogłasza? Mówi się nam: „dla pertraktacji”, „dla tajemnicy politycznej”, dla tego lub owego. Wszystko to nieprawda. Nie ogłasza się prawdy tylko i wyłącznie dlatego, że jej całkowite odsłonięcie musiałoby spowodować ustąpienie rządu premiera Sikorskiego, o ile oczywiście rząd ten ma wyrażać interesy i politykę narodu i państwa polskiego.

Dotychczas próbuje się tę prawdę ukryć, pomniejszyć, przeinaczyć. Oto jest jedyna metoda stosowana przez rząd dla utrzymania się na stanowisku.

„Dziennik Polski”, organ oficjalny naszego rządu, dla celów ukrywania prawdy używa nawet wydarzeń drugorzędnych, ukrywa prawdę nawet wtedy, gdy występuje przeciw polityce sowieckiej. Oto na przykład we wtorek 23 lutego „Dziennik Polski” wspomina o artykułach p. Kornijczuka (męża Wandy Wasilewskiej) i powiada filozoficznie: „Z treści wywodów p. Kornijczuka wynika, że dąży on do zaboru części ziem wschodnich” itd. A przecież to nie p. Kornijczuk, lecz rząd sowiecki stoi na stanowisku włączenia do Sowietów nie „części” ziem wschodnich, jak uprzejmie pisze „Dziennik Polski”, lecz całości ziem wschodnich oraz części Mazowsza, Podlasia, Lubelszczyzny, które nigdy do Ziem Wschodnich nie należały.

Wysiłki ukrywania prawdy, rzeczywistego stanu rzeczy, nabrały charakteru obrony rządu. Zwolennicy rządu ukrywają tę prawdę z przekonaniem, że zasłaniają w ten sposób rząd. Podkreśla to tylko, że politycznym oparciem rządu jest nieprawda.

Po tym wszystkim, co się stało, po częściowym ujawnieniu prawdy trzeba, aby premier Sikorski oświadczył światu: Robiłem, co mogłem, aby uzgodnić interesy Polski z polityką Sowietów. Zatajałem prawdę przed własnym społeczeństwem. Nic nie wskórałem. Odchodzę.

Chcemy, aby takie słowa padły i taki czyn miał miejsce nie dlatego, aby zmienić obecnego premiera na jakiegoś innego, który byłby nam politycznie sympatyczniejszy, lecz dlatego, że takie oświadczenie jest konieczne, że zwróci ono uwagę świata na niebezpieczeństwo, które nam grozi, i wykaże, że Polacy nie zgodzą się bez walki na pewne rzeczy, które „dla świętego spokoju” może chciano by im narzucić, że wreszcie stanowi ono jedyny w danej sytuacji sposób obrony godności Polski jako państwa suwerennego.

Oświadczenie takie nie byłoby zresztą wcale dla premiera Sikorskiego osobiście krzywdzące. Przeciwnie, właśnie jego przyjaciele polityczni powinni mu doradzać, aby uczynił je dobrowolnie, z inicjatywy własnej i jak najprędzej, nie czekając na nacisk z dołu emigracji, która przecież za rząd w Londynie przed Krajem jest odpowiedzialna. Usunięciem się w ten sposób premier Sikorski nie tylko nie przekreśli siebie jako polityka, lecz przeciwnie, właśnie dopiero wtedy uzyska autorytet, który na odwrót, straci zupełnie, jeśli się będzie upierał przy stanowisku wbrew oczywistym interesom Polski.

Dążąc do ustąpienia rządu, nie mamy bynajmniej zamiaru ani wykorzystywać politycznie tej ciężkiej dla Polski okoliczności, ani też krzywdzić czy karać kogokolwiek, czy nad kimś triumfować. Nie chodzi nam bynajmniej o to, aby przy tej sposobności teka X dostała się panu Y czy odwrotnie. Jesteśmy zdecydowanymi przeciwnikami załatwienia kryzysu w ten sposób, że wśród rządu znajdzie się jakiegoś kozła ofiarnego, którego się poświęci opinii publicznej. Może by to zadowoliło apetyty jakichś grup czy klik, zwłaszcza takich, które od dawna na dwóch fortepianach grają, ale nie będzie stanowiło należytego wyjścia z sytuacji, odpowiadającego godności narodu.

Jaki rząd ma przyjść na miejsce ustępującego? Dotychczas mieliśmy kombinację półdyktatury wojskowej z rządami lewicy. Sądzimy, że w takich czasach jak obecne nie stać nas ani na jakąkolwiek formę dyktatury, ani na kierunek jednostronny. W wolnej Polsce, jako prawicowiec, będę dążył do rządów prawicy, tak samo jak dobrze rozumiem, że lewicowcy starać się będą o lewicowy charakter rządu. Dzisiaj, w obecnych warunkach każdy jednostronny charakter rządu byłby szkodliwy. Rząd przyszły powinien być rządem prawdziwej jedności narodowej, w której reprezentowane być muszą wszystkie nasze obozy polityczne i kierunki polityczne, prócz oczywiście fikcyjnych i ad hoc tworzonych, i składać się musi z ludzi, których nazwiska Krajowi są znane.

Konstytucja

Obserwujemy z niepokojem, aczkolwiek z żywą i serdeczną sympatią, sprawy francuskie. Niepokój w nas wzbudza brak konstytucyjnej jedności władz Francji. Generał Giraud i generał de Gaulle. Nie ma dzisiaj konstytucyjnej siły, która by mogła przeciąć tu spory, zdecydować coś pozytywnego. Wynika to z tego, że wszelkie władze, które dziś w imieniu Francji występują, powstały wśród wojny, bez zachowania form konstytucyjnych.

Polska na szczęście jest w zupełnie innym położeniu. Podział na gen. de Gaulle’a i gen. Giraud byłby u nas na szczęście niemożliwy, potrafiliśmy wśród burzy wojennej zachować prawowite formy rządów legitymnych. Gdyby doszło w Polsce do nominacji polskiego Quislinga, byłby to rząd nielegalny; gdyby ktoś poza granicami Polski chciał robić jakąś frondę przeciw obecnemu prezydentowi Raczkiewiczowi, względnie przeciw przez niego wyznaczonemu następcy, byłby to odruch rewolucyjny i nielegalny.

Wprawdzie swego czasu poseł Lieberman wołał publicznie w Londynie: „Nie ma konstytucji”. I wprawdzie później przez dziwne zaiste zrządzenie losu został naszym strażnikiem pieczęci, ministrem sprawiedliwości. Ale konstytucja jednak jest i obowiązuje, i pełnia władzy w niej prawnie zakreślona spoczywa w rękach prezydenta Rzeczypospolitej.

Prócz okrzyków w rodzaju powyższych konstytucja nasza poniosła inne szczerby. Oto według art. 12 konstytucji umowy z innymi państwami zawiera prezydent. Takie samo było stanowisko poprzedniej Konstytucji z 17 marca. Jak wiadomo, paktu z 30 lipca prezydent nie podpisał, nie ratyfikował i pakt ten powstał wbrew jego woli, na drodze sprzecznej z postanowieniami konstytucji, sprzecznej z obowiązującym prawem.

Premier Sikorski nie jest żadnym dyktatorem ani też politykiem robiącym sprawę polską na własną rękę. Jest premierem normalnego konstytucyjnego rządu, który w pokojowych warunkach pozostaje u władzy dopóty, dopóki ma zaufanie prezydenta i parlamentu. Dziś nie mamy izb sejmowych – Rada Narodowa nie może prawnie wchodzić w grę nawet jako ich namiastka, wobec tego czynnikiem rozstrzygającym, ile czasu ma pozostawać ten rząd u władzy, jest jedynie prezydent Rzeczypospolitej.

Przez niektórych komentatorów wysuwana jest teza, że prezydent, a nawet także jego następca, nie może dać dymisji gen. Sikorskiemu bez zgody tegoż gen. Sikorskiego. Taka teza czyniłaby istotnie z gen. Sikorskiego nieusuwalnego dyktatora, a Polskę z państwa demokratycznego przeistaczałaby w dyktaturę dożywotnią. Na szczęście teza ta nie wytrzymuje żadnej krytyki prawnej i fakt jej wysunięcia służyć może tylko do dyskredytowania Polski jako państwa demokratycznego i do niczego więcej.

Konstytucja nasza nie jest dyktatorialna, prezydent nie rządzi, prezydent kontroluje tylko rządy i decyduje o ich składzie personalnym. Konstytucja powiada, że prezydent odpowiedzialny jest przed Bogiem i historią. To piękne zdanie, zredagowane niegdyś przez wielkiego patriotę, który wolał z życiem się rozstać, niż bez protestu patrzeć na zło panoszące się w ojczyźnie, to piękne zdanie jest często dzisiaj cytowane. Czerpiemy z niego otuchę i nadzieję. Bo poczucie odpowiedzialności przed Bogiem i historią ojczyzny powinno być matką odwagi, ojcem decyzji.

Rozkaz dzienny i mowa w Toronto

W ostatnim tygodniu dwa rządy antyniemieckiej koalicji wypowiedziały się co do celów wojny. Stalin w rozkazie dziennym do armii z 25 lutego i p. Sumner Welles w mowie w Toronto. Jak należało przewidywać, wypowiedziane poglądy nie są identyczne i nie mogą być identyczne. Zasmuci to zapewne premiera Sikorskiego, który w swym artykule dbać nam każe przede wszystkim o „spoistość wielkiej koalicji”, dla której to spoistości zatajał dotychczas przed krajem zasadnicze dla Polski fakty i wydarzenia. My, przeciwnie, uważamy, że dopóki Hitler napada na jednych i drugich, żadne różnice zapatrywań co do przyszłości świata nie odbiją się na intensywności walki z Hitlerem, a więc nie należy bać się ujawniania tych różnic ze względu na działania wojenne.

W obydwóch wypowiedziach cele wojny zarysowały się raczej w tonie niż w słowach. Stalin nadaje ton swej wypowiedzi, oświadczając, że armia sowiecka nie pójdzie dalej aniżeli granice sowieckiej ojczyzny. W przekonaniu Stalina granice te obejmują także państwa bałtyckie oraz połowę Polski, a prócz tego Stalin w odpowiedzi na „serdeczne powinszowania” premiera Sikorskiego mówił także o oswobodzeniu Polski. Zapowiedź Stalina, że nie pójdzie dalej, wiązała się w sposób bardzo wyraźny z utyskiwaniem, że w Europie nie ma dotychczas drugiego frontu, co zresztą słuszne nie jest, gdyż istnieje i Afryka, i stałe bombardowanie Niemiec, nie wspominając już o dostarczaniu Sowietom sprzętu, bez którego nie byłoby zwycięstw Czerwonej Armii. Nie trzeba jednak zapominać, że tak jak polityka sowiecka prócz dyplomacji posiada jeszcze Komintern, tak prócz aneksji czy zawojowań posiada jeszcze jeden sposób terytorialnego rozszerzania się, mianowicie wprowadzanie systemu sowieckiego. Gdyby dajmy na to Bułgaria – od czego broń nas, Boże – została republiką sowiecką, byłoby to jednoznaczne z całkowitym uzależnieniem tego kraju od Moskwy. Wojska Czerwonej Armii nie potrzebują przekraczać granicy Niemiec, aby zdobyć Berlin – wystarczy, aby w Niemczech zapanował komunizm. Jest to zresztą zawsze możliwe, gdyż hitleryzm upodobnił Niemcy do kraju komunistycznego tak dalece, że dziś kto wie, czy nie wystarczy zamienić swastyk na sierpy i młoty, zamiast portretów Hitlera zawiesić portrety Stalina, wreszcie zamiast witać się łapą rozgarniętą, zacząć się witać zwartą pięścią, aby system hitlerowski zamienić na system komunistyczny.

Zapowiedź Stalina, że nie przekroczy granic niemieckich, tak jak jego dawniejsze oświadczenie, że tylko dureń (tak się wyraził) może myśleć o rozbrojeniu Niemiec, oznacza, że Stalin ma nadzieję, iż po klęsce Hitlera usadowi się w Berlinie rząd komunistyczny.

W świetle tego rozkazu dziennego należy rozumieć, że i ofensywa przeciwko Polakom, uznawanym za obywateli sowieckich, ofensywa prasowa przeciwko Polsce związane są z jakimiś szerszymi planami. Ciosy zadane Polsce przy wykorzystaniu paktu 30 lipca mają znacznie szerszy, choć może na razie tylko rozpoznawczy zakres działania. Pamiętam tragiczne dni wrześniowe, jak usłyszałem przez radio sowieckie 14 czy 15 września 1939 roku, że polskie aeroplany naleciały na terytorium sowieckie. Z wiadomości tej należałoby wnosić, że Polska oszalała – padając we krwi pod miażdżące żelaza czołgów niemieckich, swą flotę powietrzną skierowuje przeciw Rosji, aby na nią napaść. Dzisiaj oficjalna prasa sowiecka głosi, że Polacy występują z pretensjami do Ukrainy sowieckiej, a więc znowu wmawia nam szaleństwo, jakąś wojnę zdobywczą, w chwili gdy jesteśmy bez wojska, okupowani, niszczeni przez Niemców, dziesiątkowani. Ale po owym rzekomym napadzie polskich aeroplanów na terytorium sowieckie przyszedł ciąg dalszy: wkroczenie wojsk sowieckich do Polski rozpaczliwie walczącej z Niemcami. Nie wiemy, co przyjdzie teraz, ale plan Stalina jest niewątpliwie szerszy niż uderzenie tylko w Polskę.

Sumner Welles odwrotnie niż Stalin mówił o kompletnym rozbrojeniu Niemiec. Ale większe jeszcze różnice zachodzą pomiędzy poglądami obydwu mężów stanu na gospodarczą przyszłość świata. Stalin w rozkazie dziennym o niej bezpośrednio nie mówił, ale wyraz komunizm był wspomniany tam oczywiście dość często. Komunizm jest przede wszystkim systemem gospodarczym; oznacza on autarkię gospodarczą, monopol państwa na wszelką pracę gospodarczą, wreszcie pracę przymusową, pozbawioną gospodarczej swobody. Jeśli Stalin zapowiada nam swoje porozumienie z przyszłym rządem niemieckim, co tkwi w jego oświadczeniach, że walczy z hitleryzmem, a nie z Niemcami, to oczywiście przypuszczam, że Niemcy adoptują podobny system gospodarczy. Zresztą, jak już powiedzieliśmy, system dzisiejszych Niemiec, zwłaszcza po ostatnich zaszłych tam przeobrażeniach, już jest do komunizmu bliźniaczo podobny.

Sumner Welles przeciwnie. Nie zrozumielibyśmy należycie jego mowy, gdybyśmy nie widzieli w niej nastroju przeciwnego wszelkiego rodzaju autarkiom. Oczywiście, że Sumner Welles, mówiąc o gospodarczej organizacji przyszłego świata, miał na myśli gospodarkę swobodną i człowieka gospodarującego swobodnie, a nie niewolnika aparatu państwowego. Gdyby zwyciężyła koncepcja Stalina i ujrzelibyśmy Niemco-Rosję gospodarujące w sposób komunistyczny, zadałoby to cios swobodnej gospodarce świata. Różnice więc pomiędzy tendencjami Stalina a amerykańskimi są bardzo widoczne, ale o ile wiemy, prezydent Roosevelt nie napisze z tego powodu artykułu w jakimś piśmie, w którym wyrażałby obawę co do spoistości „wielkiej koalicji”.

Sumner Welles zabrał głos także w sprawie Bałtyki, tu już wyraźnie podkreślając różnice pomiędzy polityką Sowietów a Stanów Zjednoczonych. Sowiety – powiedział – uważają, że państwa bałtyckie wchodzą w skład Związku Sowieckiego, my chcemy tę sprawę uważać za płynną i utrzymujemy stosunki z przedstawicielami tych państw. Nie potrzebuję mówić, że nasze sympatie są tutaj po stronie Amerykanów, nasza polityka wobec Bałtyki od Zygmunta Augusta do Piłsudskiego jest dostatecznie znana.

Sumner Welles wzywa narody zjednoczone do wymiany zdań na temat przyszłego ustroju świata. Uważam, że w dyskusji takiej powinni wziąć także udział politycy polscy, bez oglądania się na „spoistość wielkiej koalicji”, bo jak powiedziałem już, poglądy na przyszłość muszą być inne w Moskwie, a inne gdzie indziej; wynika to z odrębności ideowej obu tych światów i w niczym strategicznej jedności nie zagraża.

Jeśli chodzi o kwestie gospodarcze, to powinniśmy się znaleźć w rzędzie państw gospodarujących na zasadach swobodnej pracy i swobodnego człowieka. Powinniśmy także akceptować dla przyszłej Polski zasady planu Beveridge’a⁵.

Jeśli chodzi o polityczny układ przyszłej Europy, to zgodnie z większością opinii angielskiej powinniśmy przyjąć zasady ustroju federacyjnego dla przyszłej Europy.

Rząd nasz robił federację z Czechami. Nasz projektowany sojusznik jeszcze przed wejściem w życie projektowanej federacji wystąpił przeciwko nam w drażliwej sprawie polsko-sowieckich stosunków. Chyba żaden Czech nie będzie się dziwił, że to zakłóciło nasz optymizm co do przyszłej polsko-czeskiej współpracy.

Widzimy w Europie północno-środkowo-południowej trzy możliwe federacje:

1) Unia skandynawska, złożona z Szwecji, Norwegii, Danii i Finlandii.

Rzeczą dla Polski raczej drugorzędną jest, czy państwa bałtyckie mają być sfederowane z Polską czy też z unią skandynawską. Być może byłoby nawet lepiej, aby związały się ze Skandynawią, chociaż właśnie Skandynawia zapewne nie będzie tego chciała. My w każdym razie o to Kircholmu robić nie będziemy. Chodzi nam tylko o to, aby te państwa były niepodległe.

2) Druga federacja obejmować powinna Polskę, Węgry i Rumunię. Piszę zresztą o tym w innym miejscu broszury niniejszej.

3) Trzecia – Jugosławię, Bułgarię i Grecję.

Kreśląc plan powyższy, zdaję sobie sprawę, że nie wypowiadam poglądu, który by był uzgodniony w naszym społeczeństwie, a przedstawiam raczej materiał dyskusyjny. Wracajmy do sprawy aktualniejszej i bardziej na razie realnej, do różnicy poglądów, która się ujawniła pomiędzy Ameryką a Rosją, i do stosunku do tej różnicy ideologii i praktyki politycznej naszego obecnego rządu.

Piszę „obecnego”, bo mam nadzieję, że rząd wyciągnie konsekwencje z ostatecznego bankructwa paktu z 30 lipca 1941 roku, z obrócenia się niejasności redakcyjnej tego paktu przeciwko nam, z własnych uchwał, które ex post muszą ten pakt interpretować, muszą protestować przeciwko jednostronnej interpretacji sowieckiej, czyli tym samym podkreślać, jak wadliwie pakt był skonstruowany. Nie ma bardziej wyrazistego przyznania się do winy, nie ma silniejszego napiętnowania redakcji paktu z Sowietami niż deklaracja rządu z 25 lutego 1943 roku⁶. Gdyby pakt był napisany wyraźnie, zgodnie z polskimi interesami, jednostronna ta deklaracja, wymuszona strachem przed opinią publiczną, nie byłaby potrzebna.

Jedynie swoją dymisją rząd może naprawić zło, które wyrządził.

Różnica poglądów, która zachodzi pomiędzy Ameryką i Rosją co do przyszłości wojny podkreśla całą błędność polityki naszego rządu. Chciał on, aby tej różnicy poglądów nie było, p. Stroński zapewniał Amerykanów, że w Rosji ustały prześladowania religijne, premier Sikorski – że Rosja wyrzekła się chęci bolszewizowania innych krajów. Dzisiaj jeszcze premier Sikorski nie chce ujawnić krzywd, których doznaliśmy, aby nie zaszkodzić „wielkiej koalicji”.

Zważmy, oceńmy, zamyślmy się nad tą wielką różnicą. Sumner Welles porusza sprawę państw bałtyckich, nie bojąc się w ten sposób urazić spoistości „wielkiej koalicji”, a premier Sikorski obawia się poruszyć sprawę obrony własnego terytorium, aby tej koalicji nie naruszyć. Oczywiście to zestawienie jest tylko odpowiedzią dialektyczną. W istocie zatajanie przed Polakami rzeczywistego stanu rzeczy miało na celu nie obronę koalicji, lecz własną obronę rządu.

Ale zatrzymajmy się nad przypuszczeniem, że tu o koalicję, a nie o utrzymanie się rządu chodziło. Wtedy musimy powiedzieć, że premier Sikorski zarówno przecenia znaczenie Polski w obecnych stosunkach dyplomatycznych, jak nie docenia interesów Polski. Przecenia, bo dla utrzymania całości koalicji znaczenie bardziej miarodajne posiada stanowisko Roosevelta czy Stalina niż nasze. Nie docenia spraw Polski, bo kwestia Wilna i Lwowa jest dla nas zbyt ważna, aby ją czemukolwiek podporządkowywać.

Jeszcze niedawno członek naszego rządu p. Strasburger oświadczył w Ameryce, że wszelkie nieporozumienia pomiędzy Polską a Sowietami zostały usunięte. Żądania Wilna i Lwowa uważał więc p. Strasburger za błahostkę, nad którą nie warto się zastanawiać. Teraz sfery rządowe przywiązują nadzieje do jakiegoś listu, który ma kogoś wzruszyć i przekonać. Czytałem kiedyś podczas upalnego popołudnia na głuchej wsi książkę o joginach, wydanie brukowe. Jogini ci tam radzili rozwijać w sobie siłę woli. Powiadali, że wystarczy sobie powtarzać z przekonaniem: „Ja latam, ja latam, ja latam”, aby rzeczywiście polecieć. Metody polityczne naszego rządu przypominają mi te rady joginów. Od półtora roku słyszymy powtarzane z akcentem szczerego przekonania: „nasze stosunki z Sowietami są dobre”, „pakt dał wyniki znakomite”, ale niestety wyniki tych ćwiczeń nie są zadowalające.

Program na przyszłość

W dniu 17 lutego ukazał się w „Dzienniku Polskim” artykuł zakończony tragihumorystyczną, zważywszy na obecną sytuację, konkluzją:

Polityka dotychczasowa rządu polskiego wobec Rosji dała rezultaty pozytywne, wszystkim dobrze znane, a żadnych szkód nie wyrządziła. Kontynuowanie tej polityki zatem w atmosferze spokoju i opanowania, a nie w atmosferze histerii i megalomanii, jest podyktowane polską racją stanu.⁷

Otóż polityka ta „kontynuowana” być nie może, chociażby ze względu na los Polaków w Rosji sowieckiej. Ale w tych zdaniach tak sprzecznych z rzeczywistością podziwiamy upór i tupet, z jakim się wprowadza społeczeństwo w błąd co do sytuacji faktycznej.

Artykuł cytowany wychodzi z założenia, że kwestią najważniejszą dziś dla nas jest utrzymanie „wielkiej koalicji” i że pakt z 30 lipca 1941 roku jest czymś w rodzaju klamry dla tej „wielkiej koalicji”. Autor jest w błędzie. Po pierwsze „wielka koalicja” powstała nie dokoła paktu polsko-sowieckiego, lecz na skutek agresji Hitlera w czerwcu 1941 roku. Konieczność wspólnego zwycięstwa nad Hitlerem – oto jest więź, która wielką koalicję trzyma i trzymać będzie. Zwycięstwa sowieckie są uzależnione od anglo-amerykańskich dostaw amunicyjnych, a nie od naszego stanowiska wobec Sowietów. Wreszcie, dlaczego to właśnie spod polskiego pióra wychodzą twierdzenia, że Polska powinna ponosić ofiary dla utrzymania „wielkiej koalicji”. Ponosimy ofiary dla wojny i ponosić je chcemy. Kraj nasz jest prześladowany przez Niemców bardziej niż inne kraje przez Niemców okupowane, co wskazuje, że opór u nas jest większy niż gdzie indziej. Nie powinno się mówić o wielkich koalicjach, gdy się wie, że chodzi tu o kwestie całości terytorialnej Polski. To takie proste: weszliśmy do wojny, aby terytorium naszego bronić, nie po to dążymy do zwycięstwa, aby połowę naszego terytorium tracić, albo po to, aby Polsce nadawać charakter republiki sowieckiej.

W „Dzienniku Polskim” czytamy ciągle sugestie, że Goebbels straszy Europę bolszewizmem, a więc my, aby Goebbelsowi przeszkadzać, powinniśmy zachwalać ustrój sowiecki, względnie nic złego o nim nie mówić. Można oczywiście po tej linii iść jeszcze dalej i powiedzieć, że aby zrobić Goebbelsowi należytego psikusa, powinniśmy oświadczyć, że chcemy w przyszłości stanowić jedną ze związkowych republik sowieckich.

Nie byłaby to jednak droga właściwa. W Europie jest dużo krajów i ludzi, którzy nienawidzą Niemców, ale nie chcą też ustroju sowieckiego. Jeśli się dziś głosi hasło: „albo Niemcy, albo Sowiety”, to nie tylko się nie utrudnia, lecz właśnie ułatwia grę Goebbelsowi i propagandzie niemieckiej. Niemcy są znienawidzone nie tylko przez swoich przeciwników, lecz także przez dużą część swoich sojuszników w tej wojnie. Węgry i Rumunia zostały zmuszone do wzięcia udziału w tej wojnie po stronie Niemiec. Porzucą te Niemcy przy pierwszej nadającej się okazji, którą warto by im ułatwić. Jedyne, co może ich przy Niemcach utrzymać, to zapowiedź, że będą po wojnie włączone do sfery interesów sowieckich.

A przecież właśnie w naszym polskim interesie leży, aby Węgry i Rumunia porzuciły Niemców jak najprędzej, aby jak najprędzej otwarły drogę zwycięskim wojskom alianckim dla oswobodzenia Polski. Zresztą już dzisiaj są Węgrzy, którzy rozumieją, gdzie leży przyszłość ich ojczyzny.

Premier Stalin, odpowiadając naszemu premierowi na jego ostatnią depeszę gratulacyjną, oświadczył, że „niedaleka jest chwila, kiedy Związek Sowiecki i Polska na zawsze wypędzą ze swych ziem znienawidzonych hitlerowców i ich satelitów”. Formuła ta wymaga z naszej strony pewnych uzupełnień. W obecnym swoim brzmieniu jest dla nas za wąska i niezadawalająca. Chcemy wypędzić z Polski nie tylko hitlerowców, ale w ogóle wszystkich Niemców; gdyby na przykład system hitlerowski w Berlinie runął, ale Niemcy pozostali w Poznaniu i Warszawie, nie zmieniałoby to nic w naszej sytuacji. Po drugie, nie chodzi nam o wypędzenie Niemców tylko z Rosji i Polski, ale także z Francji, Belgii, Holandii, Jugosławii, Grecji, oraz wpływów politycznych niemieckich z Włoch, Węgier i Rumunii.

Precyzując swój program Polski jako państwa niezależnego, Polski nie niemieckiej, ale także nie sowieckiej, wchodzimy w konflikt z częścią opinii angielskiej. Wiemy o tym. Sądzimy, że i tak ten konflikt jest nieuchronny, że próby jego złagodzenia w rodzaju ogłaszania inseratów o książkach generała Sikorskiego w organie komunistów angielskich „Daily Workerze” stanowią przykłady dyplomacji dziecinno-naiwnej. Nigdy nie należy naśladować strusi w ich metodach politycznych. Ale komuniści angielscy i koła z nimi sympatyzujące to jeszcze nie cała Anglia, która wie, że Polska Anglii zawsze wierności dochowa, że Polacy są narodem wiernym i wdzięcznym. Narażenie się małej części opinii angielskiej rewanżuje się całkowicie uzyskaniem sympatii wśród naszych sąsiadów. O interesy antyniemieckich Węgrów i antyniemieckich Rumunów Polska powinna dbać jak o swoje własne. Trzeba pamiętać, że najsilniejszym czynnikiem politycznym jest czynnik geograficzny.

Co do jednego z naszych sprzymierzeńców spotkało nas wyraźne rozczarowanie, mianowicie co do sprzymierzeńca czeskiego. Czesi nie mogą dać nam żadnej pomocy wojskowej, ale mogli i powinni byli dać nam pomoc dyplomatyczną właśnie w drażliwej sprawie stosunków z Sowietami. Uczynili coś wręcz odwrotnego. Oto są dwa sympatyczne kraje, z którymi porozumienie nasze nie może być nigdy całkowite. Finlandia, ponieważ Finowie są wyłącznie antyrosyjscy, ponieważ Niemców się nie boją, i Czesi, ponieważ są wyłącznie antyniemieccy, ponieważ Rosji się nie boją. Natomiast Rumunia, Polska i Węgry są krajami, które muszą bronić swej niepodległości zarówno przed Niemcami, jak i przed Rosją. Do niczego nie prowadzi ukrywanie tej prawdy.

Spotkałem się ze zdaniem w kołach polskich, że po wojnie Polska powinna wstąpić do zespołu narodów brytyjskich. Popularność Anglii jest tak duża w narodzie polskim, że z naszej strony nie byłoby na pewno przeszkód ku temu. Zupełnie jednak nie wiem, jak by na to zareagowała opinia brytyjska, która dotychczas była przeciwna rozszerzaniu swego zespołu na kontynent Europy. Natomiast wojna obecna wskazała na konieczność sojuszów państw w obronie niepodległości. Na dwa lata przed wojną pisałem na manszecie „Słowa”: „Minął okres parcelacji państw, nadchodzi okres komasacji państw”. Układ polsko-czeski nie wytrzymał próby życia. Federacja, która się od tego zaczyna, że jedno z państw sfederowanych z miejsca odmawia chociażby dyplomatycznej pomocy swemu sojusznikowi w obronie jego granic, nie może nic dobrego wróżyć na przyszłość.

Tworząc natomiast federację z Polski, Węgier i Rumunii, solidaryzujemy trzy państwa ulegające jednakowym niebezpieczeństwom zewnętrznym, i to właśnie powinno być decydujące.

Lubię jedno zdanie Romana Dmowskiego: „Oni więcej nienawidzili Rosji, niż kochali Polskę”. Nad polityką naszego obecnego rządu wisi to samo, co nad artykułami p. Strońskiego. Ludzie ci więcej dbają o klęskę Niemiec, niż o wolność Polski. Mamy oczywiście słuszne powody do zemsty nad Niemcami. Ale sama zemsta nie może nas zadowolić. Chodzi nam o odbudowanie Polski, o niepodległość. Dlatego też dbać powinniśmy o plany konstrukcyjne cokolwiek realniejsze niż to zbliżenie z Czechami, które tak zawiodło od samego początku. Miejmy nadzieję, że nowy rząd zarzuci płytką metodę konstruowania programu politycznego Polski tak, aby dogodzić aktualności, dogodzić modzie, dogodzić chwilowym zachciankom opinii. Są to metody odpowiednie dla aranżerów filmowych lub konferansjerów, nie dla mężów stanu. Programem naszym jest:

1) Polska związana jak najściślej z Anglią.

2) Polska całkowicie niepodległa, niewchodząca w orbitę interesów ani Niemiec, ani Rosji.

3) Polska posiadająca dostateczną siłę fizyczną dla uniknięcia w przyszłości klęski z 17 września, a więc sfederowana z Węgrami i Rumunią, co by nam dało potęgę od morza do morza, o sześćdziesięciomilionowej ludności. W interesie więc naszym leżałoby utrzymanie wspólnej z Węgrami granicy i przeciwstawienie się wszelkiemu uszczupleniu terytoriów bądź Węgier, bądź Rumunii.

Ostracyzm

Wyjechałem z kraju na skutek namowy kilku wilnian, którzy chcieli, abym na emigracji bronił spraw związanych z Wilnem. Byłem dwa razy posłem na sejm z Wilna, przez kilkanaście lat redagowałem tam gazetę, Wileńszczyzna jest moim krajem ojczystym. Muszę się więc usprawiedliwić przed Czytelnikami, dlaczego dziś nie należę do Związku Wilnian, zawiązanego w Edynburgu.

Przyczyna ta leży w dwóch dokumentach.

W jednym z nich cofnięto zezwolenie na wzięcie udziału w zjeździe Wilnian urzędnikom państwowym na podstawie wiadomości, że w tym zjeździe ma wziąć udział p. Mackiewicz.

Drugi dokument przytoczę dosłownie. Jest to list członka rządu do premiera⁸:

Byłem na posiedzeniu Komitetu Organizacyjnego Zjazdu Wilnian i uzyskałem pełną gwarancję, że:

1) pan Stanisław Mackiewicz udziału w zjeździe nie weźmie;

2) na zjeździe nie będą poruszane żadne tematy polityczne.

Zjazd będzie manifestacją polityczną na rzecz uciśnionej Ziemi Wileńskiej, protestem przeciwko gwałtom quislingów litewskich i wyrażeniem wdzięczności Panu Generałowi za obronę naszych granic wschodnich.

Przewodniczącym Komitetu Organizacyjnego został wybrany członek Rady Narodowej mec. T. Kiersnowski, co daje pełną gwarancję, że zjazd wypadnie poważnie i rzeczowo. W tym stanie rzeczy proszę Pana Generała o udzielenie pozwolenia na wzięcie udziału w zjeździe wojskowym i urzędnikom państwowym.

Po przeczytaniu tych dokumentów nasuwają się różne uwagi charakteru konstytucyjnego, prawnego oraz co do obyczajów politycznych. Uwag tych jednak jako strona zainteresowana wypowiadać nie będę.

Watykan

Szanuję p. Zygmunta Nowakowskiego i jako człowieka, i jako pisarza. W czasie emigracji swoim stanowiskiem w sprawach sowieckich w swych artykułach zasłużył sobie na wdzięczność. Ale po zaznaczeniu tego szacunku muszę wypowiedzieć się przeciwko jego walce z Watykanem. Jest ona niesłuszna i niepolityczna.

1) Przede wszystkim czasy są nieodpowiednie na zabieranie się do reformacji kościelnej. W XVI wieku zastanawiała się nad tym problemem Polska, wysłuchiwała argumentów przeciwko papiestwu, które to argumenty wówczas były świeże i nowe, i wybrała wierność Kościołowi. Sądzę, że chwila, kiedy jesteśmy na emigracji, a Kościół katolicki prześladowany przez Niemców w Kraju, najmniej sprzyja nawrotowi do dyskusji aktualnej w XVI wieku.

2) Pan Nowakowski zarzuca papieżowi jego formalną neutralność, skutkiem której jest fakt, że papież składa ofiary na Czerwony Krzyż angielski na Dalekim Wschodzie i na Czerwony Krzyż japoński. Gdyby Papież pamiętał tylko o Anglikach, a nie pamiętał o Japończykach, rozmijałby się z wymogami neutralności. Leży to w obowiązkach i zwyczajach państw neutralnych, że gdy dają one pomoc jednemu z krajów wojujących, to taką samą pomoc dają jednocześnie stronie przeciwnej.

Neutralność Watykanu jest zresztą między innymi skutkiem nieistnienia państwa papieskiego. Czy p. Nowakowski chciałby je na nowo wskrzesić? Jeśli nie, to musi się zgodzić z tym, że papież nikomu wojny wypowiedzieć nie jest w stanie.

Zresztą wracając do przykładu z Japończykami, wspomnieć trzeba, że wśród nich są także katolicy i że Kościół katolicki nie byłby Kościołem powszechnym, gdyby zaczął przekładać polityczne interesy jednego kraju nad interesy innego kraju. Są kościoły narodowe. Te oczywiście łatwiej się solidaryzują z interesami swego narodu. Kościół katolicki jest jednak, jak już powiedzieliśmy, Kościołem powszechnym.

3) Watykan a konkordat z Polską. Konkordat obowiązuje, ale przecież obowiązują także i inne umowy, które Polska zawarła, a jednak wykonywane być nie mogą. Zgódźmy się na to, że Watykan nie wszystko, do czego się zobowiązał w konkordacie, dziś wykonać jest w stanie. Ujmijmy tę kwestię poglądowo: było zwyczajem, że nuncjusz przyjeżdżał na Nowy Rok do Głowy Państwa Polskiego z powinszowaniami na Zamek Królewski. Dziś Zamku nie ma.

Być może wreszcie, że nasz kler jest za mało przez Watykan broniony, ale wolelibyśmy, aby skargi tego rodzaju płynęły do Rzymu wprost z Kraju.

Natomiast:

doktryna Kościoła katolickiego jest dziś w całkowitej zgodzie z interesami Polski i powiem, że w historii nigdy może polityka Watykanu i dążenia Polski nie były tak zbieżne, jak dzisiaj. Papież potępia wszelaki totalizm, czyli właśnie wroga Polski. Papież nie może, jak Mahomet, dobyć miecza w obronie wiernych, ale głosi doktrynę, która nie ugina się przed hasłami naszych wrogów.

Polska w ogniu walki, wśród prześladowań i moralnego chaosu winna nade wszystko zachować równowagę ducha i równowagę moralną. Nie czas obecnie na zmianę źródeł naszej moralności społecznej. Życie i tak zbyt dużo niesie nam tragedii i rozterek. Nie zakłócajmy spokoju pacierza rozstrzeliwanych.

Program „NEP-u”

Wielkie oburzenie w cywilnych i wojskowych kołach emigracji polskiej w Brytanii wywołała broszura wydana przez jedno z propagandowych biur naszego rządu po angielsku pt. Ku nowej Polsce. Program Polski podziemnej, z artykułem ministra Jana Kwapińskiego⁹. Na skutek jednego artykułu w prasie amerykańskiej, w „Washington Post”, nasza Rada Ministrów wstrzymała dalsze rozpowszechnianie tej broszury, podobno ta uchwała zapadła jednomyślnie. Ale broszura jest tylko powtórzeniem wniosku ludowców i socjalistów, wniesionego na Radę Narodową w grudniu 1942 roku. Wycofanie broszury nie wycofuje jeszcze wniosku.

Na ten programowy wniosek ludowców i socjalistów, rzekomo przysłany z Polski podziemnej, składają się zasady gospodarcze obowiązujące w Rosji Sowieckiej za czasów tzw. NEP-u¹⁰, gdy Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, tolerował jeszcze u siebie i indywidualne drobne gospodarstwa rolne, obok „kołchozów” i „sowchozów”, i małe warsztaty przemysłowe, i swobodne rzemiosło, i handlarzy. Jak wiadomo ze słów Lenina, z wynurzeń Stalina, z prac teoretyków gospodarstwa sowieckiego, ów NEP miał być, i w istocie był, tylko pozycją wyjściową do dalszego udoskonalenia systemu gospodarczego i wprowadzenia socjalistycznego raju, którego słodkie owoce spożywamy dzisiaj na ziemi sowieckiej. Omawiana broszura nie tai także radosnej nowiny, że zapowiedziane reformy to tylko początek dalszej i głębszej pracy.

Wniosek socjalistów i ludowców zaczynał się co prawda od oświadczenia, że budowa nowego ustroju oprze się na wolnym, samodzielnym i uspołecznionym człowieku. Ale to tylko szyld programu zupełnie niezgodny z jego treścią, W dalszym bowiem jego ciągu program przekreśla zasadę wolnej, indywidualnej pracy człowieka, a zamiast tej wolnej pracy stale wysuwa przymusowy kolektyw, w różnych formach, albo spółdzielnie, albo organizacje samorządowe, albo wreszcie upaństwowienie. Rozumiemy doskonale, że pewne gałęzie życia gospodarczego nadają się do upaństwowienia. Lenin np. marzył o powszechnej, państwowej elektryfikacji. Powtarzał nawet hasło: „Bolszewizm to jest socjalizm plus elektryfikacja”¹¹. Twórcy wniosku socjalistyczno-ludowego również zapowiadają, że państwo polskie rozbuduje powszechną elektryfikację. – Nie mamy nic przeciwko temu. Ale program socjalistów i ludowców, obłudnie zapowiedziawszy wolnego człowieka na wstępie, faktycznie nic temu wolnemu człowiekowi nie pozostawia do roboty, zapowiada „planowość” oraz etatyzm we wszystkich absolutnie dziedzinach życia gospodarczego, od przemysłu począwszy na drobnym producencie rolnym skończywszy. Chłop nasz, według tego programu, nawet płótno tkane przez jego żonę w chacie ma oddawać w ręce kolektywu, a nie sprzedawać na wolnym rynku. Ileż milionów urzędników będzie potrzebnych do tych wszystkich spółdzielni, związków samorządowych i nacjonalizacji. A ileż dużych i małych biur personalnych.

Rozumiemy zbyt dobrze, że program ludowcowo-socjalistyczny wzbudził obok oburzenia w kołach emigracyjnych także trochę entuzjazmu w pewnych kółkach, od Strattonu¹² począwszy, a skończywszy na biurze p. Szapiry, które po angielsku tę broszurę wydało, a które – mówiąc nawiasem – wspomagane jest przez Skarb Państwa dość okrągłą sumką 300 funtów miesięcznie.

Jakąż potęgą jest inercja myślenia. Pan Kwapiński około czterdziestu lat temu zaprzysiągł wiarę socjalistyczną. Teraz wraz z dwoma milionami naszych rodaków miał sposobność poznać Rosję sowiecką. Wie dobrze, że pomimo imponujących zaiste zwycięstw sowieckich życie bezrobotnego w Europie jest rajem w porównaniu do życia robotnika w Rosji, a życie więźnia w kaźniach Gujany jest jeszcze rozkoszą w porównaniu do nędzy chłopa w kołchozie w najżyźniejszych krajach Sowieckiego Związku. Dlaczegóż więc chce swą ojczyznę po oswobodzeniu doświadczać systemem, którego tragiczne, koszmarne skutki ocenił chyba należycie?

Dziwne jest także, że na program NEP-u odzwierciedlony w tym wniosku uzyskali socjaliści podpis Stronnictwa Ludowego. Przecież kośćcem tego stronnictwa była grupa „Piasta”, czyli włościan gospodarzy nigdy nie dążących do socjalizacji ani świata, ani Polski. Zwłaszcza włościanin poznański, ten lud godzien szacunku pod każdym względem, patriotyczny, gospodarny, kochający tradycję, był jak największym, zdecydowanym i świadomym wrogiem wszelkich pomysłów socjalistycznych. Skąd na miłość Boską pod tym programem NEP-u znalazł się podpis p. Mikołajczyka, przedstawiciela tego właśnie poznańskiego ludu, będącego uosobieniem konserwatyzmu narodowego w najszerszym tego słowa znaczeniu? Co jest ciekawsze, sam p. Mikołajczyk wśród swoich znajomych w Poznańskiem nigdy za żadnego burzyciela porządków społecznych nie uchodził, przeciwnie – wiemy dobrze, jak dalece był popierany przez ziemian poznańskich, wśród których nie było na pewno ani admiratorów, ani amatorów NEP-u sowieckiego. Jakież są te nici, którymi są dziś związani w Londynie przedstawiciele Stronnictwa Ludowego, i któż porusza tymi nićmi?

Przejdźmy teraz do najboleśniejszej i najdrażliwszej sprawy. Ogłoszono, że program jest przysłany z Kraju. Każdy z nas piastuje kult Kraju, tego Kościoła cierpiącego współczesnej Polski. Toteż wyraźnie chciano zagrać na tych uczuciach, powołując się na Kraj, a jednocześnie zasłaniając tajemnicą wojskową, obywatelską i patriotyczną te metody, którymi dobywa się z Kraju to, co się uprzednio w Londynie układa. Nie będziemy więcej mówić o tej sprawie. I tak wypłynie ona jeszcze kiedyś przed jakimś sądem.

Za program NEP-u ogłoszony w „Robotniku” i ogłoszony w broszurach po angielsku odpowiedzialny jest rząd. Cóż z tego, że większość członków gabinetu zapewne nie podziela tych bolszewickich pomysłów. Rząd przecież oświadcza, że się opiera na systemie stronnictw. A któż to są stronnictwa, jeśli nie ludowcy i socjaliści?

Ukazujący się w Londynie „Robotnik Polski” wystąpił w obronie ogłoszenia po angielsku programu polskiego NEP-u w artykule Spór o dopuszczalność sporów. Tytuł artykułu wskazuje nam na linię i charakter obrony. „Robotnik Polski” zapomina jednak, że są pewne rzeczy, które powinny być dla całego naszego rządu zupełnie bezsporne. Do nich zaliczać się powinna przynależność Polski do świata wolnego człowieka i wolnej pracy, w której indywidualna zasada gospodarowania powinna być regułą, a ograniczenie tej zasady wyjątkiem w razie wyższych konieczności. Program, który dwa stronnictwa naszego rządu za swój ogłosiły, stawia Polskę po tamtej stronie bariery, oddziela ją wyraźną granicą od państw, których życie opiera się na swobodzie, przesuwa Polskę w ciemnię sowieckiej nocy.

I ma to głębsze znaczenie polityczne. Już na łamach prasy amerykańskiej, do której dotarła broszura z biura p. Szapiry, wyczytaliśmy pytanie: „Czego Polacy chcą wreszcie?”. Winniśmy ciągle pamiętać, że jako największe z niebezpieczeństw wisi nad nami owo hasło: Anglia, Stany, Rosja, Chiny, a raczej jego konsekwencje, tj. w razie podziału globu na sfery interesów tych czterech państw włączenie Polski do sfery interesów sowieckich. Wiemy, że nawet tutaj, w tak przyjaznej nam Anglii, spotykamy pewną ilość ludzi, którzy patrzą na Polskę jako na „kłopot” utrudniający stosunki angielsko-sowieckie. O ileż ten kłopot będzie mniejszy, jeśli Polska przyjmie sowiecki system gospodarczy lub choćby upodobni się do sowieckiego systemu gospodarczego. Wtedy my sami stworzymy argument, że leżąc na granicy świata gospodarstwa wolnego i indywidualnego a kolektywnego i przymusowego, wybraliśmy dla siebie zasady tego drugiego świata, a więc sami dobrowolnie przechylamy się na tamtą stronę.

Z tego też punktu widzenia grudniowy program ludowców i socjalistów uznać należy za robotę złą i nieodpowiedzialną.

Przypisy

1 Sikorski przyleciał do Kujbyszewa w niedzielę 30 listopada 1941.

2 W Deklaracji Rządu RP i Rządu Związku Radzieckiego o przyjaźni i wzajemnej pomocy z 4 grudnia 1941, wbrew słowom Mackiewicza, była również mowa o „niemieckich napastnikach” vel „germańskich barbarzyńcach”.

3 Z. Nowakowski, Honor, „Wiadomości Polskie, Polityczne i Literackie”, nr 9 (155) z 28 lutego 1943.

4 Oświadczenie Rządu RP w sprawie stosunków polsko-rosyjskich, „Dziennik Polski” (Londyn), nr 808 z 26 lutego 1943.

5 Plan Beveridge’a – memoriał opracowany 1942 przez W.H. Beveridge’a na zlecenie rządu brytyjskiego; zalecał przyjęcie i prowadzenie przez państwo polityki pełnego zatrudnienia, zabezpieczenia społecznego wszystkich obywateli oraz powszechnej, publicznej i bezpłatnej służby zdrowia.

6 Chodzi o oświadczenie opublikowane 26 lutego 1943 w „Dzienniku Polskim” (zob. przyp. 4 na s. 14), w którym była m.in. mowa o nienaruszalności granicy polsko-sowieckiej.

7 Kuszenie niemieckie a pakt polsko-sowiecki, „Dziennik Polski” (Londyn), nr 800 z 17 lutego 1943.

8 Autorem listu miał być Wacław Komarnicki.

9 Towards a New Poland. A Programme of the Polish Underground Movement, London 1942. Było to tłumaczenie opracowanego przez działaczy konspiracyjnej PPS-WRN oraz konspiracyjnego SL (ci ostatni wycofali się przed ostateczną akceptacją tekstu) Programu Polski Ludowej (Warszawa, sierpień 1941). W 1941 Program Polski Ludowej wydano również w Londynie.

10 NEP (Nowaja ekonomiczeskaja politika, Nowa Polityka Ekonomiczna) – doktryna gospodarcza wprowadzona w Rosji sowieckiej w 1921, polegająca m.in. na wprowadzeniu elementów gospodarki rynkowej, zgodzie na restytucję sektora prywatnego, otwarciu na kapitał zagraniczny. Od połowy lat 20. stopniowo ograniczana.

11 Dokładny cytat brzmi: „Komunizm – to władza radziecka plus elektryfikacja całego kraju”.

12 W Stratton House w Londynie mieściła się siedziba rządu polskiego na uchodźstwie.

Indeks nazwisk

Stanisław Mackiewicz był przeciwnikiem pozostawiania cudzoziemskich imion w oryginalnym brzmieniu, stąd w jego pismach spotkamy Arystydesa Brianda (nie Aristide’a), Piotra Lavala (nie Pierre’a) itd. Jako że zasada oryginalnego zapisu upowszechniła się, zastosowano ją w poniższym indeksie, ale w samym tekście książki pozostawiono zapis zgodny z wolą autora. Poprawiono w nim jednak zapis kilkunastu imion lub nazwisk, m.in.: Ejdziatowicz na Eydziatowicz, Hinxley na Hinsley, Szwarcbart na Schwarzbart.

Abu-Halib Selim, bliżej niezidentyfikowany przywódca arabski

Adamczyk Alojzy (1899–1959), działacz PPS, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie

al-Atrash Amal (pseud. Asmahan, 1917–1944), syryjska śpiewaczka i aktorka, druzyjka, agentka brytyjska w Syrii (1941), zginęła w wypadku

Aleksander I Romanow (1777–1825), cesarz rosyjski (od 1801) i król polski (od 1815)

Aleksander III Romanow (1845–1894), cesarz rosyjski (od 1881)

Aleksy Piotrowicz Romanow (1690 –1718), syn Piotra Wielkiego, torturowany i zamordowany na rozkaz ojca

Andriolli Michał Elwiro (1836–1893), rysownik, ilustrator i malarz, uczestnik powstania styczniowego

Antonescu Ion (1882–1946), rumuński marszałek i polityk, premier (1940–1944), zmusił Karola II do abdykacji i przejął władzę dyktatorską, w 1941 przystąpił u boku Niemiec do wojny z ZSRR, w 1944 aresztowany na polecenie króla Michała I, po wojnie stracony

Antonius George (1891–1942), historyk arabski, autor książki The Arab Awakening (1938)

Askenazy Szymon (1866–1935), historyk, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, po 1918 Uniwersytetu Warszawskiego, twórca lwowskiej szkoły historycznej, obrońca koncepcji sojuszu pruskiego z okresu Sejmu Czteroletniego

Azef Jewno (1869–1918), agent rosyjskiej tajnej policji, działający od 1901 w Partii Socjalistów-Rewolucjonistów, po zdemaskowaniu zbiegł za granicę (1908) 226

Badeni Jan (prawdopodobnie pseudonim), bliżej niezidentyfikowany, autor listów do redakcji i tekstów publikowanych w broszurach Mackiewicza, żołnierz Pułku Ułanów Karpackich

Badoglio Pietro (1871–1956), włoski marszałek i polityk, dowódca podboju Etiopii (1935–1936), szef Sztabu Generalnego (1937–1940), po obaleniu Mussoliniego szef rządu włoskiego (1943–1944), zawarł rozejm z aliantami i wypowiedział wojnę Niemcom

Banaczyk Władysław (1902–1980), działacz ruchu ludowego, wiceprezes Rady Narodowej RP na uchodźstwie (1940–1943), minister spraw wewnętrznych rządu RP na uchodźstwie (1943–1944), członek Rady Naczelnej PSL, potem ZSL, poseł do KRN i na sejm (1945–1952) 56, 133, 139, 140, 145, 288, 331

Bartlett Vernon (1894–1983), angielski dziennikarz i polityk, członek Izby Gmin (1938–1950) 283

Beck Józef (1894–1944), pułkownik, polityk, wicepremier (1930), minister spraw zagranicznych RP (1932–1939), jeden z najważniejszych polityków obozu rządzącego po 1926 15, 261

Beethoven Ludwig van (1770–1827), kompozytor niemiecki 316

Beloński zob. Beluch-Beloński Józef

Beluch-Beloński Józef (1897–1985), polityk, działacz PPS, podczas wojny początkowo internowany na Węgrzech, przedostał się na Zachód 57, 140

Beneš Eduard (1884–1948), polityk czeski, prezydent Czechosłowacji (1935–1938, na uchodźstwie 1940–1945, znowu w kraju 1945–1948), premier (1921–1922), minister spraw zagranicznych (1918–1935) 84, 90, 179, 205, 296, 305, 306, 311

Berling Zygmunt (1896–1980), generał, w Legionach Polskich (1915–1917), od 1918 w WP, w niewoli sowieckiej (1939–1941), potem w Armii Polskiej w ZSRR, współpracował z NKWD, dowódca: 1. Dywizji Piechoty im. T. Kościuszki (1943), Armii Polskiej w ZSRR (1944), następnie 1. Armii i zastępca naczelnego dowódcy WP, komendant Akademii Sztabu Generalnego w Warszawie (1948–1953) 171, 200, 204, 233, 234, 242, 282, 338

Beveridge William Henry (1879–1963), ekonomista brytyjski, profesor London School of Economics i Uniwersytetu w Oksfordzie, zwolennik interwencji państwa w gospodarce i na rynku pracy 26, 74

Bielecki Tadeusz (1901–1982), polityk, publicysta, jeden z przywódców ND, od 1939 prezes ZG SN, od 1939 na emigracji, przeciwnik polityki gen. Sikorskiego, do 1982 prezes SN 7, 54, 136, 138, 144

Bismarck Otto von (1815–1898), niemiecki polityk, premier i minister spraw zagranicznych Prus (1862–1890), spiritus movens zjednoczenia Niemiec, pierwszy kanclerz II Rzeszy (1871–1890) 210, 232, 235, 236, 294

Bociański Ludwik (1892–1970), pułkownik, polityk, wojewoda wileński (1935–1939) i poznański (1939) 75

Bogusławski Antoni Jan (1889–1956), oficer, poeta, dziennikarz, tłumacz, przed 1939 współpracownik „Kuriera Warszawskiego”, autor audycji radiowych dla wojska, w czasie II wojny światowej komendant prasowy naczelnego wodza PSZ na Zachodzie, prezes Związku Dziennikarzy Polskich na Obczyźnie (1945–1947) 110, 111, 212

Bolesław III Krzywousty (1085 lub 1086–1138), książę polski (od 1102) z dynastii Piastów, syn Władysława I Hermana 106, 160

Boy zob. Żeleński Tadeusz

Brandt Józef (1841–1915), malarz 220

Bregman Aleksander (1906–1967), dziennikarz, publicysta, przed 1939 m.in. korespondent PAT, po 1939 na emigracji, redaktor i publicysta „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” 269

Brockdorff-Rantzau Ulrich von (1869–1928), dyplomata niemiecki, minister spraw zagranicznych Republiki Weimarskiej (1919–1920), ambasador w Moskwie (1922–1928) 236

Brusiłow Aleksiej (1853–1926), generał rosyjski, naczelny wódz armii rosyjskiej (1917) 193

Bucharin Nikołaj (1888–1938), polityk sowiecki, członek Biura Politycznego KC WKP(b) (1924–1929), przewodniczący Komitetu Wykonawczego Międzynarodówki Komunistycznej (1926–1929), skazany na śmierć w procesie pokazowym i stracony 242, 312

Caprivi Leo von (1831–1899), polityk niemiecki, kanclerz Rzeszy i minister spraw zagranicznych Prus (1890–1894), premier Prus (1890–1892) 232

Catroux Georges Albert (1877–1969), francuski polityk, generał, od 1940 związany z de Gaulle’em, w misji na Bliskim Wschodzie, ambasador w ZSRR (1945–1948) 323

Celichowski Stanisław (1885–1947), prawnik, polityk, uczestnik powstania wielkopolskiego, działacz SN i OWP, w 1938 wybrany na prezydenta Poznania (wyboru nie zatwierdziły zwierzchnie władze państwowe), od 1941 w Wielkiej Brytanii, m.in. członek II Rady Narodowej (1942–1943), podsekretarz stanu w Ministerstwie Odbudowy Administracji Publicznej 136

Chamberlain Neville (1869–1940), polityk brytyjski, kanclerz skarbu (1923–1924, 1931–1937), premier Wielkiej Brytanii (1937–1940), autor ugodowej polityki wobec Hitlera, współtwórca układu w Monachium (1938), autor gwarancji niepodległości i sojuszu z Polską (1939) 47

Chateaubriand François-René de (1768–1848), francuski pisarz i polityk 151

Chełmoński Józef (1849–1914), malarz 220

Churchill Winston (1874–1965), polityk brytyjski, premier Wielkiej Brytanii (1940–1945, 1951–1955), wielokrotny minister różnych resortów 58, 86–88, 95, 98, 128, 133, 134, 174, 176, 185, 226, 325

Ciołkosz Adam (1901–1978), działacz socjalistyczny, historyk, mąż Lidii Ciołkoszowej, poseł na sejm (1928–1930), od 1931 członek władz PPS, skazany w procesie brzeskim (1932), od 1939 na emigracji, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie, przewodniczący PPS w Wielkiej Brytanii (1947–1957) 64, 115, 129, 130, 134, 140, 141, 182

Ciołkoszowa Lidia (1902–2002), działaczka socjalistyczna, historyczka, żona Adama Ciołkosza, od 1979 przewodnicząca PPS na Obczyźnie 140

Clemenceau Georges (1841–1929), francuski polityk, publicysta, senator (1902–1920), premier Francji (1906–1909, 1917–1920), współtwórca traktatu wersalskiego 86, 176

Croce Benedetto (1866–1952), włoski filozof, estetyk, krytyk literacki, antyfaszysta, polityk liberalny 304

Czapski Józef (1896–1993), malarz, eseista, jeniec Starobielska, na polecenie gen. Andersa poszukiwał w ZSRR internowanych oficerów polskich, od 1945 w Paryżu, współzałożyciel i współredaktor „Kultury” 157

Czechow Anton (1860–1904), rosyjski pisarz i dramaturg 315

Czernyszewska O. (XIX w.), z domu Wasiliewa, żona poety rosyjskiego Nikołaja Czernyszewskiego 318

Darlan Jean François (1881–1942), francuski polityk, admirał, w rządzie Vichy (1940–1942), zawarł rozejm z aliantami w Afryce Północnej i przeszedł na ich stronę (1942), zamordowany 302

Daszyński Ignacy (1866–1936), działacz socjalistyczny, polityk, założyciel (1892) i przywódca PPSD, od 1914 wiceprzewodniczący NKN, premier i minister spraw zagranicznych Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej w Lublinie (1918), wicepremier tzw. Rządu Obrony Narodowej (1920–1921), przewodniczący Rady Naczelnej i członek CKW PPS, marszałek sejmu (1928–1930) 69, 149

Dąbrowska Maria (1889–1965), pisarka 72

Dentz Henri Fernand (1881–1945), generał francuski, wysoki komisarz rządu Vichy w Syrii (1940–1941), po wojnie skazany za zdradę, zmarł w więzieniu 322, 323

Deutscher Izaak (pseud. major Adam Grabiec, 1907–1967), działacz polityczny, publicysta, członek KPP (1927–1932), od 1939 w Wielkiej Brytanii 183

Dickens Charles (1812–1870), pisarz angielski 219, 220, 315

Diogenes z Synopy (413–323 przed Chr.), filozof grecki, jeden z głównych przedstawicieli szkoły cyników, wg legendy mieszkał w beczce 177

Dmowski Roman (1864–1939), polityk i dyplomata, jeden z najważniejszych twórców polskiej myśli politycznej, współtwórca Ligi Narodowej (1893), współtwórca i przywódca ND, współtwórca i prezes KNP w Paryżu (1917–1919), delegat Polski na konferencji pokojowej w Wersalu (1919), minister spraw zagranicznych (1923), założyciel Obozu Wielkiej Polski (1926) 7, 34, 119, 152, 179, 218, 329

Doboszyński Adam (1904–1949) polityk, członek SN i OWP, organizator tzw. wyprawy myślenickiej (1936), w czasie II wojny światowej w Londynie, przeciwnik gen. Sikorskiego, w 1946 wrócił nielegalnie do kraju, aresztowany, skazany i stracony 49, 100, 101, 106, 107, 221–224, 335

Dolski Aleksander zob. Muszalski Edward

Doriot Jacques (1898–1945), polityk francuski, najpierw komunistyczny, później faszystowski, kolaborant 207

Dostojewski Fiodor (1821–1881), pisarz rosyjski 193, 309, 310

Drobner Bolesław (1883–1968), działacz socjalistyczny, członek Rady Naczelnej PPS (1934–1936), kierownik resortu pracy, opieki społecznej i zdrowia PKWN (1944), przewodniczący Rady Naczelnej PPS (1944–1945) 336

Dymitr Samozwaniec I (?–1606), car rosyjski (od 1605), rzekomy syn Iwana Groźnego, poparty przez magnatów polskich zajął Moskwę i tron carski, zamordowany 190

Eden Anthony (1897–1977), polityk i dyplomata brytyjski, minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii (1935–1938, 1940–1945, 1951–1955), premier (1955–1957) 50, 98, 103, 234, 246, 248

Erenburg Ilja (1891–1967), rosyjski pisarz i publicysta 71

Ferrero Guglielmo (1871–1942), pisarz i historyk włoski 173

Flaubert Gustave (1821–1880), pisarz francuski 214

Franciszek z Asyżu (właśc. Giovanni Bernardone, ok. 1182–1226), włoski zakonnik i kaznodzieja, założyciel zakonów: franciszkanów, klarysek oraz tercjarzy, kanonizowany w 1228 309

Galsworthy John (1867–1933), pisarz angielski, laureat Nagrody Nobla (1932) 220

Gaulle Charles de (1890–1970), polityk i generał francuski, uczestnik I wojny światowej, założyciel Komitetu Wolnej Francji po klęsce 1940, szef rządu tymczasowego (1944–1946), premier (1958 –1959) i prezydent Francji (1959 –1969) 19, 20, 129, 172, 292, 302, 303, 323, 325, 326

Gawalewicz Marian (1852–1910), pisarz, publicysta i reżyser, współpracownik i redaktor wielu pism warszawskich, dyrektor teatralny 110

Gąsiorowski Wacław (pseud. Wiesław Sclavus, 1869–1939), powieściopisarz, publicysta, dziennikarz i działacz polonijny 110

Giraud Henri (1879–1949), generał francuski, od 1942 zwierzchnik cywilny i wojskowy w Afryce Północnej, rywal de Gaulle’a, współprzewodniczący Francuskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (1943), wiceprzewodniczący Najwyższej Rady Wojskowej (1948) 19, 20, 129, 172, 303

Głowacki Leon (1834–1907), działacz niepodległościowy, nauczyciel-filolog, brat Aleksandra Głowackiego (Bolesława Prusa), uczestnik powstania styczniowego 219

Goebbels Joseph (1897–1945), jeden z głównych funkcjonariuszy III Rzeszy, minister propagandy i informacji (1933–1945), popełnił samobójstwo w oblężonym Berlinie 31, 96

Göring Hermann (1893–1946), działacz nazistowski, premier Prus i przewodniczący Reichstagu (1933–1945), minister lotnictwa (1933–1945), marszałek Rzeszy (1940–1945) 61

Górka Olgierd (1887–1955), historyk, publicysta, profesor Uniwersytetu Lwowskiego i Uniwersytetu Warszawskiego 221

Grabiec Adam (major Adam Grabiec), pseudonim używany przez Izaaka Deutschera, a także przez Karola Dawida Laptera 183, 227, 228

Grabowski Zbigniew (1903–1974), dziennikarz, publicysta, tłumacz, powieściopisarz, przed wojną redaktor w IKC, korespondent zagraniczny m.in. z Berlina i Londynu, od 1937 na stałe w Londynie, podczas wojny pracował w Sekcji Polskiej BBC 288

Grabski Stanisław (1871–1949), polityk, ekonomista, profesor Uniwersytetów Lwowskiego i Warszawskiego, współzałożyciel PPS (1892), później działacz i ideolog ND, minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego (1923, 1925–1926), prezes Rady Narodowej RP na uchodźstwie (1942–1945), wiceprezydent KRN (1945–1947) 252, 253, 258, 260, 307

Grażyński Michał (1890–1965), polityk, uczestnik III powstania śląskiego (1921), wojewoda śląski (1926–1939), minister propagandy (1939) 51, 65, 66, 113, 261

Grosfeld Ludwik (1889–1955), adwokat i działacz socjalistyczny, minister skarbu rządu RP na uchodźstwie (1943–1944), po wojnie w Warszawie m.in. prezes Izby Handlu Zagranicznego i minister żeglugi i handlu zagranicznego 57, 134, 136, 140, 141

Grottger Artur (1837–1867), rysownik i malarz 317

Grydzewski Mieczysław (1894–1970), dziennikarz, publicysta, przed 1939 redaktor naczelny „Pro Arte et Studio”, „Skamandra” i „Wiadomości Literackich”, od 1940 w Londynie, współredaktor „Wiadomości Polskich, Politycznych i Literackich”, redaktor naczelny „Wiadomości” (1946–1966) 150, 156–161, 316, 317

Gustaw II Adolf (1594–1632), król Szwecji (od 1611) z dynastii Wazów 297

Hácha Emil (1872–1945), polityk czeski, po układzie monachijskim prezydent Czechosłowacji (1938–1939), prezydent Protektoratu Czech i Moraw (1939–1945), po klęsce Niemiec aresztowany, zmarł w więzieniu 296

Halifax Edward (1881–1959), polityk brytyjski, wicekról Indii (1925–1931), minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii (1938–1940), ambasador w Waszyngtonie (1941–1946) 9

Haller Józef (1873–1960), polityk, generał, dowódca II Brygady Legionów Polskich i II Korpusu Polskiego w Rosji, dowódca Armii Polskiej we Francji (1918–1919), członek Rady Obrony Państwa (1920), współzałożyciel Frontu Morges (1936) i SP (1937), członek rządu polskiego na uchodźstwie (1940–1943) 126, 127

Hapon (Gapon) Gieorgij (1870–1906), rosyjski duchowny prawosławny, agent Ochrany, organizator pochodu robotników pod Pałac Zimowy w Petersburgu („krwawa niedziela”, 1905), zabity przez eserowców 226

Harun ar-Raszid (763–809), kalif (od 786) z dynastii Abbasydów, polityk i administrator, mecenas nauki i sztuki, bohater licznych opowieści Księgi tysiąca i jednej nocy

Hearst William Randolph (1863–1951), amerykański dziennikarz i wydawca 11, 94

Hemar Marian (właśc. M. Hescheles, 1901–1972), pisarz, satyryk 70, 71

Hitler Adolf (1889–1945), przywódca niemieckiego ruchu narodowosocjalistycznego, kanclerz (od 1933) i wódz (Führer) Rzeszy (od 1934) 22, 23, 30, 71, 76, 87, 112, 114, 141, 168, 180, 200, 209, 210, 226, 233, 235, 236, 242, 312

Horacy (Quintus Horatius Flaccus, 65–8 przed Chr.), poeta rzymski 318

Hurko (Gurko) Iosif (1828–1901), feldmarszałek rosyjski, generał-gubernator warszawski (1883–1894), rusyfikator 15

Ionin Aleksander (1837–1900), podróżnik rosyjski, autor wspomnień o Ameryce Południowej 135

Jaworowski Rajmund (pseud. m.in. Antoni, Stefan, 1885–1941), działacz socjalistyczny, od 1904 w PPS, członek Rady Naczelnej (1921–1928), w 1928 założył PPS dawną Frakcję Rewolucyjną, w 1939 w SZP, potem w ZWZ 124, 138

Jaworski Jan, działacz ruchu ludowego, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie 140

Jaworski Władysław Leopold (1865–1930), polityk, prawnik, publicysta, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, jeden z przywódców Stronnictwa Prawicy Narodowej, prezes NKN (1914–1916) 120

Joanna Sabaudzka (1907–2000), córka króla Włoch Wiktora Emanuela III, żona cara Bułgarii Borysa III (od 1930) 172

Jogiches Leon (pseud. Grozowski, 1867–1919), działacz socjalistyczny i komunistyczny, współzałożyciel SDKPiL (1893) i KP Niemiec (1918), zamordowany w więzieniu w Berlinie 112

Jóźwiak Stanisław (1892–1964), przemysłowiec i polityk, poseł na sejm (1938–1939) z ramienia OZN, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie 250, 260, 271–273

Julian Apostata (Flavius Claudius Iulianus, 332–363), cesarz rzymski (od 361), bratanek Konstantyna I Wielkiego, wychowany w religii chrześcijańskiej, odstąpił od niej i podjął próbę restauracji religii pogańskiej 310

Kaczyński Zygmunt (1894–1953), działacz polityczny, publicysta, ksiądz, członek ChD, współzałożyciel Frontu Morges i SP, minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego w rządzie Mikołajczyka (1943–1944), od 1945 w kraju, zmarł w więzieniu 142

Kalinin Michaił (1875–1946), sowiecki działacz komunistyczny, przewodniczący WCIK (od 1919), członek Biura Politycznego KC WKP(b) (od 1926), przewodniczący Prezydium Rady Najwyższej ZSRR (od 1938), współodpowiedzialny za czystki w latach 30. 295, 297, 301

Karamzin Nikołaj (1766–1826), rosyjski pisarz i historyk 192

Karol I (1887–1922), ostatni cesarz Austrii i król Węgier z dynastii habsbursko-lotaryńskiej, dążył do zawarcia separatystycznego pokoju z państwami Ententy (1917) 121, 172

Karol X (1757–1836), król Francuzów (1824–1830) z dynastii Burbonów, zmuszony do abdykacji w wyniku rewolucji lipcowej 151

Károly Mihály (1875–1955), węgierski polityk i dyplomata, premier (1918) i prezydent Węgier (1918–1919) 159

Katarzyna II (właśc. Zofia Anhalt-Zerbst, 1729–1796), cesarzowa rosyjska (od 1762), żona i następczyni (po przeprowadzeniu zamachu stanu) Piotra III, współtwórczyni rozbiorów Polski 192

Katelbach Tadeusz (1897–1977), polityk i publicysta, członek POW i żołnierz WP, w okresie międzywojennym korespondent prasy polskiej w Niemczech i na Litwie, senator (1938–1939), od 1939 na emigracji, pracował dla rządu emigracyjnego i Radia Wolna Europa 333, 334

Katkow Michaił (1818–1887), publicysta rosyjski, wydawca gazety „Moskowskije wiedomosti” (1850 –1855 i od 1863) oraz czasopisma „Russkij wiestnik” (od 1856) 193

Kiersnowski Tadeusz (1896–1971), prawnik, zesłany do łagrów sowieckich (1940), po uwolnieniu od 1942 m.in. członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie oraz wielu polskich organizacji społeczno-kulturalnych 36

Kijak Stanisław (1898–1945), oficer wywiadu w II Korpusie WP gen. Andersa 333

Koc Adam (1891–1969), polityk, pułkownik, oficer Legionów Polskich, działacz BBWR, redaktor naczelny „Gazety Polskiej” (1929 –1930), organizator i szef OZN (1936–1937), minister skarbu oraz przemysłu i handlu w rządzie W. Sikorskiego (1939) 261

Komarnicki Wacław (1891–1954), działacz polityczny, prawnik, działacz SN, minister sprawiedliwości w rządzie polskim na uchodźstwie (1942–1944) 35, 126, 134, 137, 138, 249, 251, 260

Kopański Stanisław (1895–1976), generał, dowódca Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich (1940–1942), następnie 3. Dywizji Strzelców Karpackich (1942–1943), szef Sztabu Naczelnego Wodza (1943–1947), członek Rady Trzech (1970–1972) 144

Korczak Janusz (właśc. Henryk Goldszmit, 1878 lub 1879–1942), pisarz i publicysta, pedagog, lekarz, kierownik żydowskiego Domu Sierot w Warszawie i współzałożyciel sierocińca dla dzieci polskich Nasz Dom, zginął wraz z wychowankami w Treblince 111

Kornijczuk Ołeksandr (1905–1972), ukraiński dramatopisarz i działacz społeczno-polityczny okresu radzieckiego, mąż Wandy Wasilewskiej 17

Kornijczukowa zob. Wasilewska Wanda

Kossak Juliusz (właśc. Fortunat J. Kossak, 1824–1899), ojciec Wojciecha, malarz 220

Kostrzewski Franciszek (1826–1911), malarz i rysownik 220

Kościuszko Tadeusz (1746–1817), generał polski, naczelnik powstania (1794) 133, 156

Kot Stanisław (1885–1975), polityk, historyk kultury i wychowania, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1933 w SL, ambasador rządu RP na uchodźstwie w ZSRR (1941–1942), minister stanu na Bliskim Wschodzie (1942–1943), minister informacji (1943–1944), powrócił do kraju (1945), ambasador w Rzymie (1945–1947), od 1947 na emigracji 47, 50–54, 65, 66, 102–106, 109, 118, 122, 126, 127, 130, 132–134, 159, 182, 188, 225, 248, 250, 253, 260, 266, 267, 272, 331

Kozłowska Feliksa Magdalena (imiona zakonne Maria Franciszka, 1862–1921), założycielka wspólnoty mariawitów 68

Kukiel Marian (1885–1973), historyk, generał, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1930 dyrektor Muzeum i Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, członek rządu RP na uchodźstwie (1942–1949) 126

Kuncewicz Jerzy (1893–1984), prawnik i pisarz, działacz ruchu ludowego, od 1939 na emigracji, lider frakcji przeciwnej polityce Mikołajczyka, powrócił do kraju w 1962 140

Kuncewiczowa Maria (1895–1989), pisarka, od 1940 w Wielkiej Brytanii, od 1955 w USA, w 1968 wróciła do kraju 71, 72

Kutuzow (Goleniszczew-Kutuzow) Michaił (1745–1813), feldmarszałek rosyjski, dowódca armii rosyjskiej w czasie wyprawy Napoleona na Moskwę (1812) 210

Kwapiński Jan (właśc. Piotr Chałupka, 1885–1964), działacz socjalistyczny, od 1901 w PPS, od 1906 w PPS-Frakcji Rewolucyjnej, członek Rady Naczelnej PPS (1919–1939), poseł na sejm (1922–1930), więziony przez NKWD (1940–1941), od 1941 w Wielkiej Brytanii, wicepremier rządu RP na uchodźstwie (1943–1944) 39, 41, 126, 130, 133, 140, 141, 225–227

La Fontaine Jean de (1621–1695), poeta francuski 202, 203

Lapter Karol Dawid (pseud. Adam Grabiec), działacz polityczny, historyk, przed 1939 w KPZU, w czasie wojny na emigracji, po wojnie wrócił do kraju, wyemigrował w 1968 183

Laskowska Anna, właścicielka wydawnictwa Składnica Księgarska w Edynburgu 306, 307

Laval Pierre (1883–1945), polityk francuski, wielokrotny minister, premier Francji (1931–1932, 1935–1936), premier rządu Vichy (1940, 1942–1944), po wyzwoleniu skazany na śmierć i rozstrzelany 207

Lawrence Thomas Edward (zwany Lawrence’em z Arabii, 1888–1935), brytyjski orientalista, agent wywiadu na Bliskim Wschodzie, podczas I wojny światowej współorganizator antytureckiego powstania Arabów 325

Lebrun Albert (1871–1950), polityk francuski, prezydent Francji (1932–1940) 121

Lenin Włodzimierz (właśc. W. Uljanow, 1870–1924), przywódca rosyjskiego ruchu komunistycznego i rewolucji październikowej, współtwórca ZSRR 40, 148

Lieberman Herman (1870–1941), działacz socjalistyczny, adwokat, członek PPSD (od 1893), poseł do austriackiej Rady Państwa, członek Rady Naczelnej PPS (1920–1939), skazany w procesie brzeskim (1932), wiceprezes Rady Narodowej RP na uchodźstwie (od 1939) 20, 129, 141

Limanowski Bolesław (1835–1935), historyk, socjolog, działacz socjalistyczny, współzałożyciel Ludu Polskiego (1881) i PPS (1892), w 1906 popierał PPS-Frakcję Rewolucyjną, senator (1922–1935) 146

Linde Samuel Bogumił (1771–1847), językoznawca, wybitny leksykograf, pedagog 155

Litauer Stefan (1891–1959), dziennikarz, korespondent PAT w Londynie (1936–1941), agent sowiecki, po wojnie w PRL, m.in. pracownik MSZ (1945–1949), korespondent prasy i radia polskiego w Londynie (1950–1959) 85, 98

Litwinow Maksim (właśc. Meir Wallach, 1876–1951), dyplomata sowiecki, ludowy komisarz spraw zagranicznych (1930–1939), ambasador ZSRR w Waszyngtonie (1941–1943) 95

Ludwik XVI (1754–1793), król Francji (1774–1792) z dynastii Burbonów, zgilotynowany 112

Luksemburg Róża (Rozalia, 1870–1919), działaczka komunistyczna, teoretyk ekonomii politycznej, współzałożycielka SDKPiL (1893) i KP Niemiec (1918), uczestniczka rewolucji w Niemczech 112, 148

Mackiewicz Stanisław (pseud. Cat, 1896–1966) 10, 35, 36, 49, 59, 61, 76, 145, 147, 151, 152, 167, 226, 231, 289, 290, 329–332, 335, 337–344

Mahomet (570–632), prorok i twórca islamu 38

Majski Iwan (właśc. Jan Lachowiecki, 1884–1975), dyplomata sowiecki, ambasador ZSRR w Wielkiej Brytanii (1932–1943) 14, 84, 95, 98, 99

Masaryk Tomáš Garrigue (1850–1937), filozof i polityk czeski, współtwórca państwa czechosłowackiego, jego pierwszy prezydent (1918–1935), zwolennik sojuszu z Francją i przeciwnik współpracy z Polską 179

Matejko Jan (1838–1893), malarz 220

Matuszewski Ignacy (1891–1946), polityk, publicysta, dyplomata, pułkownik, szef Oddziału II SG (1920–1923), minister skarbu (1929–1931), redaktor naczelny „Gazety Polskiej” (1932–1936), kierował ewakuacją złota Banku Polskiego do Francji (1939) 66, 96, 98

Mendelson (Mendelsohn) Stanisław (pseud. Gawrosz, Aleksander Messin, 1857–1913), działacz socjalistyczny, publicysta, współzałożyciel PPS (1892), redaktor „Równości”, „Przedświtu” i „Walki Klas” 114

Mereżkowski Dmitrij (1865–1941), rosyjski pisarz, filozof i krytyk literacki 310

Michałowski Piotr (1800–1855), malarz 220

Mickiewicz Adam (1798–1855), poeta 155, 156

Mihailović Dragoljub (Draža) (1893 –1946), generał serbski, od 1941 dowódca czetników, uczestnik walk z Niemcami i partyzantami Tity, w 1946 ujęty przez komunistów, stracony 84

Mikołaj I Romanow (1796–1855), cesarz rosyjski (od 1825) 193, 212

Mikołaj II Romanow (1868–1918), ostatni cesarz Rosji (1894–1917), zamordowany przez bolszewików 112, 161, 219

Mikołaj Mikołajewicz Romanow (młodszy, 1856–1929), wielki książę rosyjski, naczelny wódz armii rosyjskiej (1914–1915) 295

Mikołajczyk Stanisław (1901–1966), polityk, działacz ruchu ludowego, członek władz SL, wicepremier (1940–1943), premier rządu RP na uchodźstwie (1943–1944), po powrocie do kraju prezes PSL (1945–1947), wicepremier i minister reform rolnych TRJN, od 1947 ponownie na uchodźstwie 11, 12, 42, 56, 108, 126–128, 130–133, 138–144, 152, 168, 179–182, 184–187, 203, 208, 248, 250, 251, 253, 258, 260, 261, 267, 271, 272, 278, 281–283, 286–288, 330, 331, 338–340, 343

Modelski Izydor (1888–1962), generał, od 1939 w PSZ na Zachodzie, w 1945 wrócił do kraju 94, 98

Mołotow Wiaczesław (właśc. W.M. Skriabin, 1890–1986), rosyjski działacz komunistyczny i polityk, członek Biura Politycznego KC WKP(b) i KPZR (1926–1957), przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych ZSRR (1930–1941), ludowy komisarz (od 1946 minister) spraw zagranicznych (1939–1949, 1953–1956) 246, 328

Moraczewski Jędrzej (1870–1944), polityk socjalistyczny, członek PPSD (od 1894), żołnierz Legionów Polskich i POW (1914–1917), premier RP i minister kolei (1918–1919), minister robót publicznych (1925–1926, 1926–1929) 69

Murawiow Michaił (1796–1866), zwany Wieszatielem, generał rosyjski, generał-gubernator wileński (1863–1865), brutalnie tłumił powstanie styczniowe na Litwie 192

Mussolini Benito (1883–1945), przywódca włoskiego ruchu faszystowskiego, premier Włoch (1922–1943) 87, 117, 141, 167, 168, 172, 174, 180, 303

Muszalski Edward (1899–1989), prawnik, żołnierz, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej oraz kampanii 1939, na emigracji w Wielkiej Brytanii publikował pod pseud. Aleksander Dolski, po wojnie wrócił do kraju 224

Nagórski Zygmunt (1884–1973), prawnik, publicysta, pisarz, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, członek emigracyjnej NIK (od 1939), po wojnie pozostał na emigracji, zmarł w USA 140

Napoleon I Bonaparte (1769–1821), pierwszy konsul Republiki Francuskiej (1799–1804), cesarz Francuzów (1804–1815) 210

Napoleon IV (właśc. Napoleon Ludwik Bonaparte, zwany Lulu, 1856–1879), książę francuski, syn Napoleona III 218

Narutowicz Gabriel (1865–1922), inżynier konstruktor i polityk, minister spraw zagranicznych (1922), pierwszy prezydent RP (1922), zastrzelony przez Eligiusza Niewiadomskiego 121

Niekrasow Nikołaj (1821–1878), poeta rosyjski, wydawca i współredaktor czasopisma „Sowriemiennik” 310

Niezbrzycki Jerzy Antoni (pseud. Ryszard Wraga, Bernard Andrews, 1902–1968), oficer WP i wywiadu wojskowego, sowietolog, pisarz 147–153

Nowaczyński Adolf (1876–1944), dramatopisarz, publicysta, związany z ND 158, 315

Nowakowski Zygmunt (1891–1963), aktor, pisarz, publicysta, felietonista, autor sztuk scenicznych, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie, redaktor naczelny „Wiadomości Polskich, Politycznych i Literackich” (1940–1944) 14, 36, 37, 103, 130, 153–156, 158–163, 319

Odrowąż-Wysocki (być może pseudonim), bliżej niezidentyfikowany, domniemany więzień obozu w Miranda de Ebro, autor artykułów w „Dzienniku Żołnierza” 307, 308

Oppman Artur (pseud. Or-Ot, 1867–1931), poeta, pułkownik WP 110

Ordonka zob. Ordonówna Hanka

Ordonówna Hanka (właśc. Maria Anna Tyszkiewicz, 1902–1950), z domu Pietruszyńska, piosenkarka, tancerka, aktorka 71

Or-Ot zob. Oppman Artur

Painlevé Paul (1863–1933), francuski matematyk i polityk, profesor Sorbony i politechniki w Paryżu, wielokrotny minister, m.in. wojny, premier (1917), współtwórca tzw. kartelu lewicy, przewodniczący Izby Deputowanych 68

Paulus Friedrich (1890–1957), feldmarszałek niemiecki, dowódca w bitwie pod Stalingradem, od 1943 w niewoli sowieckiej, współzałożyciel Komitetu Narodowego „Wolne Niemcy”, od 1953 w NRD 332

Pepi książę zob. Poniatowski Józef

Pétain Philippe (1856–1951), marszałek Francji, polityk, bohater I wojny światowej, szef zależnego od Niemiec państwa Vichy (1940–1944) 218

Piasecki Stanisław (1900–1941), publicysta i krytyk literacki, związany z ND, czynny w OWP, założyciel i redaktor tygodnika „Prosto z mostu”, w czasie okupacji niemieckiej w NOW, redaktor tygodnika „Walka”, rozstrzelany przez Niemców w Palmirach 221

Pietrkiewicz (Peterkiewicz) Jerzy (1916–2007), pisarz, historyk literatury, od 1939 w Wielkiej Brytanii, profesor literatury polskiej w School of Slavonic and East European Studies w Londynie (1950–1979) 225

Pilniak Borys (właśc. Boris Wogau, 1894–1938), pisarz radziecki 71

Piłsudski Jan (1876–1950), brat Marszałka, sędzia Sądu Apelacyjnego, minister skarbu (1931–1932), poseł na sejm (1928–1932), więziony w ZSRR (1939–1941) 67

Piłsudski Józef (1867–1935), działacz niepodległościowy, współtwórca Legionów Polskich, marszałek Polski (od 1920), Naczelnik Państwa (1919–1922), po przeprowadzeniu zamachu stanu premier (1926–1928, 1930), minister spraw wojskowych i generalny inspektor sił zbrojnych (1926–1935) 15, 25, 65, 69, 77, 78, 112–115, 119–121, 125, 127, 131, 146, 150, 152, 153, 156, 167, 184, 191, 198, 217–219, 226, 291

Piotr I Wielki (1672–1725), car rosyjski (od 1682, do 1696 wspólnie z bratem Iwanem V), cesarz (od 1721) 310

Pitt William (młodszy, 1759–1806), premier Wielkiej Brytanii (1783–1801, 1804–1806) 86, 210

Poczajewa, bliżej niezidentyfikowana, prawdopodobnie żona poety rosyjskiego 318

Poniatowski Józef (1763–1813), książę, bratanek króla Stanisława Augusta, generał, marszałek Francji, wódz naczelny wojsk koronnych w wojnie polsko-rosyjskiej (1792), organizator i wódz naczelny armii Księstwa Warszawskiego, minister wojny, poległ w bitwie pod Lipskiem 110, 133

Popiel Karol (1887–1977), polityk, działacz ruchu chrześcijańsko-demokratycznego, współzałożyciel i jeden z przywódców NPR oraz SP, więziony w twierdzy brzeskiej, w czasie II wojny światowej w rządzie RP na uchodźstwie 126, 136

Potocka Krystyna (1866–1952), z domu Tyszkiewicz, hrabianka, propagatorka polskiej kultury i sztuki, żona Andrzeja Potockiego 118

Pragier Adam (1886–1976), działacz socjalistyczny, ekonomista, członek Rady Naczelnej PPS (1921–1937), minister informacji i dokumentacji rządu RP na uchodźstwie (1944–1947) 140

Prus Bolesław (właśc. Aleksander Głowacki, 1847–1912), pisarz i publicysta 210, 213–215, 218–220

Pruszyński Ksawery (1907–1950), dziennikarz, pisarz i publicysta, korespondent wojenny w Hiszpanii (1936), w czasie II wojny światowej w polskiej armii i służbie dyplomatycznej na Zachodzie, w 1945 wrócił do kraju, poseł RP w Hadze (1948–1950) 159–161

Prystor Aleksander (1874–1941?), polityk, pułkownik, członek OB PPS i PPS-Frakcji Rewolucyjnej, po 1926 m.in. minister, premier, marszałek senatu, aresztowany przez NKWD po wrześniu 1939, zmarł w ZSRR 75, 76

Przetakiewicz Zygmunt (1917–2005), działacz społeczno-polityczny, publicysta, członek ONR „Falanga”, podczas wojny w Wielkiej Brytanii, związany z pismami „Jestem Polakiem” i „Walka”, następnie żołnierz dywizji gen. Maczka, po wojnie redaktor naczelny „Słowa Powszechnego”, wiceprzewodniczący stowarzyszenia PAX 100

Puszkin Aleksander (1799–1837), poeta rosyjski 193

Quisling Vidkun (1887–1945), polityk norweski, założyciel i przywódca faszystowskiej partii Jedność Narodowa, współpracował z niemieckim okupantem (1940 –1945), premier marionetkowego rządu norweskiego (1942–1945), po wojnie stracony za zdradę 20

Raczkiewicz Władysław (1885–1947), polityk, prezes Naczpolu (1917), minister spraw wewnętrznych (1921, 1925–1926, 1935–1936), marszałek senatu (1930–1935), prezydent RP na uchodźstwie (od 1939) 20, 63, 131, 184, 259, 260

Raczyński Edward (1891–1993), polityk i dyplomata, ambasador RP w Londynie (1934–1945), minister spraw zagranicznych (1941–1943), prezydent RP na uchodźstwie (1979–1986) 126

Radoński Karol (1883–1951), biskup włocławski (1929–1951), w czasie II wojny światowej na emigracji, członek Rady Narodowej RP na uchodźstwie 158

Rajchman, bliżej niezidentyfikowany, Żyd genewski, znajomy S. Thugutta 68

Rataj Maciej (1884–1940), polityk, działacz ruchu ludowego, marszałek sejmu (1922–1928), prezes SL (1935–1938), zamordowany przez Niemców 140

Retinger Józef Hieronim (1888–1960), polityk, doradca polityczny W. Sikorskiego (1939–1943), działacz na rzecz współpracy i integracji europejskiej 85, 86, 98

Ribbentrop Joachim von (1893–1946), niemiecki dyplomata, ambasador w Londynie (1936–1938), minister spraw zagranicznych III Rzeszy (1938–1945), skazany na śmierć w procesie norymberskim i powieszony 16, 246, 247, 282, 328

Ripka Hubert (1895–1958), czeski polityk, dziennikarz i historyk, w czasie II wojny światowej sekretarz stanu MSZ czechosłowackiego rządu na uchodźstwie, w 1945 wrócił do kraju, po przejęciu władzy przez komunistów ponownie wyemigrował 298, 301

Romer Tadeusz (1894–1978), dyplomata, ambasador RP przy Kwirynale (1929–1935), poseł w Lizbonie (1935–1936), ambasador w Tokio (1937–1941), ambasador w ZSRR rządu RP na uchodźstwie (1942–1943), minister spraw zagranicznych (1943–1944) 102, 178, 248

Roosevelt Franklin Delano (1882–1945), amerykański polityk, prawnik, demokrata, prezydent z ramienia Partii Demokratycznej (1933–1945, wybrany czterokrotnie) 25, 28, 95, 98, 99, 134

Rydz-Śmigły Edward (1886–1941), wojskowy i polityk, marszałek Polski (1936), generalny inspektor sił zbrojnych (1935–1939), naczelny wódz w wojnie obronnej 1939 58, 72, 166, 167, 176, 177, 261

Rykow Aleksiej (1881–1938), działacz komunistyczny, pierwszy bolszewicki komisarz spraw wewnętrznych (1917), przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych ZSRR (1924–1930), w 1937 aresztowany, skazany na śmierć w procesie dwudziestu jeden i stracony 312

Rymsza Janusz Andrzej (1911–?), poeta 72, 73

Ryti Risto Heikki (1889–1956), polityk fiński, liberał, premier (1939–1940), prezydent (1940–1944), w 1946 sądzony i do 1949 więziony za udział Finlandii w wojnie z ZSRR po stronie Niemiec 240

Sadkiewicz Jan, redaktor 339

Salazar António de Oliveira (1889–1970), portugalski polityk i ekonomista, premier i faktyczny dyktator Portugalii (1932–1968) 184, 308

Schuschnigg Kurt (1897–1977), polityk austriacki, kanclerz Austrii (1934–1938), przeciwnik Anschlussu 87

Schweizer Ludwik (1894–1960), oficer polski, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej i kampanii 1939, żołnierz PSZ na Zachodzie, po wojnie pozostał na emigracji 163, 167

Seyda Marian (1879–1967), działacz polityczny, publicysta, członek KNP w Paryżu, minister spraw zagranicznych (1923), członek władz SN (1928–1936), w rządzie RP na uchodźstwie (1939–1941, 1942–1944) 124, 126, 128, 134, 135, 137–139, 144, 157, 249, 251

Seydlitz-Kurzbach Walther Kurt von (1888–1976), niemiecki generał, uczestnik I i II wojny światowej, po bitwie pod Stalingradem w niewoli sowieckiej, członek Komitetu Narodowego „Wolne Niemcy” 236

Sforza Carlo (1872–1952), włoski hrabia, polityk i dyplomata, minister spraw zagranicznych Włoch (1920–1921, 1947–1951) 268, 304

Shaw George Bernard (1856–1950), dramatopisarz irlandzki 207

Sienkiewicz Henryk (1846–1916), pisarz 75, 149, 220

Sikorski Władysław (1881–1943), wojskowy i polityk, szef departamentu wojskowego NKN (1914–1917), premier (1922–1923), minister spraw wojskowych (1923–1925), premier i naczelny wódz (1939–1943) 8–11, 13, 14, 16–18, 21, 22, 28, 32, 49, 50, 53–56, 62, 63, 65, 68, 76, 82, 87, 92–98, 100–102, 107, 117–129, 131, 134, 138, 156, 162, 177, 181, 195, 198, 212, 278, 329–332

Składkowski Felicjan Sławoj (1885–1962), lekarz, generał, polityk, minister spraw wewnętrznych (1926–1929, 1930–1931), premier RP (1936–1939) 75, 127, 261

Skrzyński Aleksander (1882–1931), polityk, premier II RP (1925–1926), minister spraw zagranicznych (1922–1923, 1924–1926) 68

Skwarczyński Adam (1886–1934), brat Stanisława, polityk, publicysta, żołnierz Legionów Polskich, redaktor „Gazety Polskiej”, założyciel i wydawca pisma „Droga”, kodyfikator założeń ideowych ruchu piłsudczykowskiego 221

Sławek Walery (1879–1939), działacz niepodległościowy i polityk, żołnierz Legionów, najbardziej zaufany współpracownik J. Piłsudskiego, premier RP (1930, 1930–1931, 1935), popełnił samobójstwo 65, 167

Słonimski Antoni (1895–1976), poeta z grupy Skamandra, komediopisarz, felietonista „Wiadomości Literackich” 98, 159, 283, 316, 317

Słowacki Juliusz (1809–1849), poeta 214

Smetona Antanas (1874–1944), polityk i prawnik litewski, prezydent Litwy (1919–1920, 1926–1940) 242

Smuts Jan Christiaan (1870–1950), polityk Związku Południowej Afryki, feldmarszałek brytyjski, uczestnik wojny burskiej (1899–1902), współtwórca Związku Południowej Afryki (1910), w I wojnie światowej dowodził działaniami przeciwko Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej, premier ZPA (1919–1924, 1939–1948), od 1941 członek gabinetu wojennego W. Churchilla 292

Sosnkowski Kazimierz (1885–1969), polityk, generał, jeden z przywódców OB PPS, żołnierz Legionów Polskich (1914–1917), współpracownik J. Piłsudskiego, minister spraw wojskowych (1920 –1924), uczestnik kampanii 1939, komendant główny ZWZ z siedzibą w Paryżu (1939–1940), następca prezydenta RP (1939–1941), naczelny wódz (1943–1944) 7, 8, 49, 66, 125, 127, 132, 175–178, 183, 184, 259, 332

Stahl Zdzisław (1901–1987), polityk ruchu narodowego, poseł na sejm (1930–1935), w czasie kadencji przeszedł do obozu sanacyjnego, po wkroczeniu Armii Czerwonej zesłany do łagru, od 1941 w armii gen. Andersa 138

Stalin Józef (właśc. Iosif Dżugaszwili, 1879–1953), działacz rewolucyjny, sekretarz generalny RKP(b) (od 1922), dyktator ZSRR 10, 13, 14, 22–24, 32, 40, 112, 180, 197, 204, 206, 208, 209, 212, 295, 341

Stańczyk (Stanisław?, ok. 1480–1556), błazen nadworny ostatnich Jagiellonów 70, 313, 322

Stańczyk Jan (1886–1953), działacz socjalistyczny, członek Rady Naczelnej PPS (1919–1939, 1945–1948), minister pracy i opieki społecznej w rządzie RP na uchodźstwie i TRJN (1939–1946) 134, 140, 141, 331

Strasburger Henryk (1887–1951), polityk, prawnik, generalny komisarz RP w Gdańsku (1924–1932), w rządzie RP na uchodźstwie (1939–1944, m.in. minister skarbu) 29, 97, 126, 203, 331

Stroński Stanisław (1882–1955), polityk, filolog, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i KUL, od 1905 członek Ligi Narodowej, członek KNP w Paryżu (1918–1919) i SN (od 1928), redaktor „Rzeczypospolitej”, „Warszawianki”, działacz Frontu Morges, minister informacji (1939–1943) i wicepremier (od 1940) w rządzie RP na uchodźstwie 28, 34, 50, 63, 122, 129, 171, 187–192, 194–200, 202, 204, 205, 270, 316, 320, 331, 344

Studnicki (Gizbert-Studnicki) Władysław (1867–1953), polityk, ekonomista, publicysta, jeden z ideowych mentorów Cata-Mackiewicza, współtwórca Aktu 5 listopada 1916, czołowy przedstawiciel orientacji niemieckiej w II RP, po 1945 na emigracji 150, 151

Suworin Aleksiej (1834–1912), rosyjski wydawca, publicysta 315

Szapiro Jerzy (1895–?), dziennikarz, działacz PPS, pierwszy redaktor naczelny „Dziennika Polskiego” (1940) 41, 44, 73, 98, 147

Szczyrek Jan (1882–1947), dziennikarz i działacz socjalistyczny, więziony przez NKWD (1940–1941), po uwolnieniu w 1941 wyjechał z ZSRR, członek Komitetu Zagranicznego PPS (1941–1945) 12, 59, 60, 140, 141

Szełgunow Ludmiła (1832–1901), z domu Michaelis, tłumaczka, żona Nikołaja Szełgunowa 318

Talleyrand-Périgord Charles-Maurice de (1754–1838), francuski dyplomata i polityk, minister spraw zagranicznych w okresie dyrektoriatu, konsulatu i cesarstwa (1797–1807), reprezentant Francji na kongresie wiedeńskim (1815) 179, 235

Thugutt Mieczysław (1902–1979), polityk, działacz ludowy 67–70, 140

Tito (właśc. Josip Broz, 1892–1980), jugosłowiański przywódca komunistyczny i polityk, Chorwat, przywódca KP Jugosławii (od 1937), organizator partyzantki komunistycznej (od 1941), z czasem także struktur komunistycznej federacji jugosłowiańskiej, szef rządu (od 1945), od 1948 skłócony z ZSRR, prezydent Jugosławii (od 1953) 279, 293, 304

Tołstoj Lew (1829–1910), pisarz rosyjski 315

Tomaszewski Tadeusz (1881–1950), adwokat, działacz PPS, prezes NIK (1939–1949), premier rządu RP na uchodźstwie (1949–1950) 140, 141

Traugutt Romuald (1825–1864), oficer armii rosyjskiej (1845–1862), ostatni dyktator powstania styczniowego, aresztowany przez Rosjan i stracony 143, 279

Trzciński Witold (1851–1930), działacz PPS, później PPS-Lewicy 227

Tuchaczewski Michaił (1893–1937), marszałek sowiecki, dowódca Frontu Zachodniego w wojnie polsko-bolszewickiej (1919–1921), stłumił powstanie kronsztadzkie (1921), zastępca przewodniczącego Rewolucyjnej Rady Wojskowej ZSRR (od 1931), oskarżony o szpiegostwo, stracony 312

Ullman Tadeusz, inżynier, pracownik emigracyjnego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych 104

Vinci Leonardo da (1452–1519), włoski malarz, rysownik, rzeźbiarz, architekt i urbanista, teoretyk sztuki i uczony 310

Voigt Frederick Augustus (1892–1957), dziennikarz brytyjski pochodzenia niemieckiego 344

Voldemaras Augustinas (1883–1942), polityk litewski, dwukrotny premier Litwy (1918, 1926–1929), reprezentował orientację proniemiecką, deportowany w głąb ZSRR (1940) 173

Walicki, wg tradycji rodzinnej pradziadek Stanisława Mackiewicza 155

Waryński Ludwik Tadeusz (pseud. Jan Buch, Długi, Hrabia, 1856–1889), działacz socjalistyczny, współzałożyciel pierwszych kółek socjalistycznych w Królestwie Polskim, współredaktor „Równości” i „Przedświtu”, organizator I Proletariatu (1882), uwięziony (1883), skazany (1885), zmarł w więzieniu 146

Wasilewska Wanda (1905–1964), córka Leona, działaczka socjalistyczna i komunistyczna, pisarka, członkini Rady Naczelnej PPS (1934–1937), członkini WKP(b) (od 1941), przewodnicząca ZPP (1943–1946), wiceprzewodnicząca PKWN (1944) 17, 171, 184, 188, 200, 204, 233, 234, 336

Welles Sumner (1892–1961), dyplomata amerykański, podsekretarz stanu (1937–1943), osobisty wysłannik prezydenta Roosevelta do Europy (1940) 22, 24, 25, 28

Wenizẹlos Elefthẹrios (1864–1936), polityk grecki, założyciel (1910) i przywódca Partii Liberalnej, od 1910 wielokrotnie premier, organizator sojuszu antytureckiego (wojny bałkańskiej), w 1917 wprowadził Grecję do I wojny światowej po stronie Ententy, uczestnik paryskiej konferencji pokojowej (1919–1920), dążył do urzeczywistnienia idei Wielkiej Grecji, przeciwnik monarchii, po nieudanej próbie przewrotu w 1935 emigrował 179

Wielopolski Aleksander (1803–1877), margrabia Gonzaga Myszkowski, polityk, naczelnik rządu cywilnego Królestwa Polskiego (1862–1863), inicjator ogłoszenia tzw. branki w styczniu 1863, która sprowokowała wybuch powstania styczniowego 15, 120

Wiktor Emanuel III (1869–1947), król Włoch (1900–1946) z dynastii sabaudzkiej, syn Humberta I, poparł udział Włoch w I wojnie światowej po stronie Ententy, w 1943 poparł odsunięcie Mussoliniego, abdykował na rzecz syna, Humberta II 168, 240

Wiktoria (1819–1901), królowa Wielkiej Brytanii i Irlandii (od 1837) z dynastii hanowerskiej, cesarzowa Indii (od 1876) 66

Wilhelm I Hohenzollern (1797–1888), król Prus (od 1861), cesarz niemiecki (od 1871) 236

Wilhelm II Hohenzollern (1859–1941), cesarz niemiecki i król Prus (od 1888), abdykował (1918), zmarł na emigracji w Holandii 112, 161

Wilson Thomas Woodrow (1856–1924), prezydent USA (1913–1921), inicjator założenia Ligi Narodów, laureat Pokojowej Nagrody Nobla (1919) 322

Witos Wincenty (1875–1945), polityk, przywódca PSL „Piast” i SL, premier RP (1920–1921, 1923, 1926) 140, 141, 180

Wojciechowski Konstanty (1872–1924), ojciec Zygmunta, historyk literatury polskiej, komparatysta 109

Wojciechowski Stanisław (1869–1953), polityk, współtwórca PPS, prezydent RP (1922–1926) 121, 167

Woodhouse Pelham Grenville (1881 –1975), angielski pisarz, humorysta, w czasie II wojny światowej internowany przez Niemców, oskarżony o zdradę, po wojnie osiadł w USA 321

Wraga Ryszard zob. Niezbrzycki Jerzy Antoni

Wyspiański Stanisław (1869–1907), malarz, dramatopisarz, poeta 166

Wyszynski Andriej (1883–1954), sowiecki prawnik i dyplomata, prokurator generalny ZSRR (1933 –1939), oskarżyciel w procesach pokazowych, wiceprzewodniczący Rady Komisarzy Ludowych (1939–1944), minister spraw zagranicznych (1949–1953) 204

Yolles Piotr Paweł (1892–1958), polski dziennikarz, działacz polonijny, wieloletni wydawca nowojorskiego „Nowego Świata” 95

Zaleski August (1883–1972), polityk i dyplomata, minister spraw zagranicznych (1926–1932, 1939–1941), prezydent RP na uchodźstwie (1947–1972) 63, 66

Zbyszewski Karol (1904–1990), dziennikarz, publicysta, przed 1939 współpracownik „Prosto z mostu”, po 1939 na emigracji, redaktor „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” (1940–1984), współpracownik sekcji polskiej RWE 313–315, 317–321

Zinowiew Grigorij (właśc. Hersz Radomylski, 1883–1936), polityk sowiecki, od 1919 przewodniczący Komitetu Wykonawczego Kominternu, od 1921 członek Biura Politycznego KC WKP(b), w procesach pokazowych skazany na 10 lat więzienia (1934), następnie na śmierć (1936) 242, 312

Zygmunt I Stary (1467–1548), król polski i wielki książę litewski (od 1506) z dynastii Jagiellonów 322

Zygmunt II August (1520–1572), król polski i wielki książę litewski (od 1548) z dynastii Jagiellonów 25, 156

Żeleński Tadeusz (pseud. Boy, 1874–1941), krytyk literacki i teatralny, publicysta, tłumacz 291

Żeligowski Lucjan (1865–1947), generał, przywódca tzw. „buntu Żeligowskiego” przyłączającego Wileńszczyznę do Polski (1920), minister spraw wojskowych (1925–1926), członek Rady Narodowej RP w Londynie 127, 243

Żeromski Stefan (1864–1925), powieściopisarz, dramaturg, publicysta 214, 220

Fot. z zasobu Narodowego Archiwum Cyfrowego

Stanisław Mackiewicz (1896–1966), publicysta, pisarz, polityk, z wykształcenia prawnik. W okresie I wojny światowej członek Zetu i POW, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej. Redaktor naczelny wileńskiego dziennika „Słowo” (1922–1939), działacz grupy wileńskich konserwatystów, poseł na sejm z ramienia BBWR (1928–1935). Monarchista, piłsudczyk, czołowy zwolennik porozumienia polsko-niemieckiego w latach 30. Więziony w Berezie Kartuskiej (1939). Po 17 września 1939 na emigracji. Członek Rady Narodowej na uchodźstwie (1940–1941), przeciwnik polityczny gen. Władysława Sikorskiego, redaktor pisma „Lwów i Wilno” (1946–1950), premier rządu emigracyjnego (1954–1955). Po powrocie do kraju (1956) zajął się przede wszystkim działalnością pisarską. Był autorem licznych, pełnych oryginalnych sądów i polemicznej werwy publikacji, głównie o tematyce politycznej, historyczno-politycznej i literackiej. Zmarł w Warszawie.

Pseudonim „Cat” zaczerpnął z opowiadania Rudyarda Kiplinga o kocie, który chodził własnymi ścieżkami.

Stanisław CAT-MACKIEWICZ

pisma wybrane
wybór i opracowanie
Jan Sadkiewicz

Kropki nad i • Dziś i jutro

Myśl w obcęgach.

Studia nad psychologią społeczeństwa Sowietów

Historia Polski
od 11 listopada 1918 do 17 września 1939

O jedenastej – powiada aktor – sztuka jest skończona.
Polityka Józefa Becka

Lata nadziei:
17 września 1939 – 5 lipca 1945

Był bal

Europa in flagranti

Herezje i prawdy

Dom Radziwiłłów

Zielone oczy

Stanisław August

Dostojewski

Klucz do Piłsudskiego

W przygotowaniu

Broszury emigracyjne