Tytuł oryginału dzieła: 战国策译注

Autor oryginału: 王延栋

Redakcja i korekta: BERNADETA LEKACZ

Skład i łamanie: ANNA SZARKO

Projekt i wykonanie okładki: WIKTOR DYNDO

Authorized translation from the Simplified Chinese edition, entitled (战国策译注)

Published by Zhonghua Book Company,
© 2016, Zhonghua Book Company
Polish edition © Academic Publishing House DIALOG Sp. z o.o. 2023
The book is funded by “B&R Book Program”
All rights reserved

ISBN e-pub 978-83-8238-124-5

ISBN mobi 978-83-8238-125-2

Wydanie elektroniczne, Warszawa 2023

Wydawnictwo Akademickie DIALOG Spółka z o.o.
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel./faks (+48 22) 620 87 03
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl
www.wydawnictwodialog.pl

Konwersja: eLitera s.c.

OD TŁUMACZA

Strategie walczących państw to jedno z najbarwniejszych dzieł literatury chińskiej okresu przedcesarskiego, tj. sprzed 221 roku p.n.e. Jest kopalnią wiedzy o życiu politycznym okresu Walczących Państw (453–221 p.n.e.), kulturze retorycznej, relacjach w najwyższych sferach władzy, wreszcie podstępach, fortelach i strategiach, które uskuteczniali ówcześni władcy, liderzy polityczni i wojskowi oraz ich doradcy. Dzieło składa się z ponad czterystu anegdot historycznych – niezależnych, niepowiązanych ze sobą bezpośrednio tekstów ułożonych w przybliżonym porządku chronologicznym według państw, których dotyczą. Nie jest to jednak ani kronika historyczna, ani spójne dzieło literackie, a raczej zbiór czasem niezwykle krótkich narracji, w dużej części dialogów, których nie powinniśmy traktować jako źródła wiedzy historycznej, a raczej jako pewną kulturową kreację. Anegdoty wchodzące w skład zbioru Strategie walczących państw są anonimowe, powstawały na przestrzeni kilku wieków i mają różną wartość. Niektóre są pięknymi przykładami literatury klasycznej, inne zachwycają błyskotliwością argumentacji i wyrafinowaniem retorycznym, jeszcze inne zawierają cenne informacje o osobach i wydarzeniach historycznych, które podlegają oczywiście dalszej weryfikacji w innych źródłach. Tak czy inaczej, Strategie walczących państw to jeden z fundamentów kultury chińskiej – fundament dla chińskich władców i erudytów nieco niewygodny, gdyż pokazujący oblicza starożytnej polityki chińskiej, o których konfucjańscy uczeni woleliby milczeć. Ale nawet oni, choć Strategii walczących państw nie włączyli do żadnego kanonu literatury starożytnej, dzieło to świetnie znali i czytali ochoczo, nierzadko pewnie z mieszaniną fascynacji i oburzenia, zachwytu i moralnego obrzydzenia. Strategie walczących państw znane były nie tylko w Chinach, ale na całym obszarze oddziaływania kultury chińskiej: w Korei, Japonii, Wietnamie. Stanowiły uzupełnienie wiedzy o okresie formatywnym dla etyki, myśli politycznej i filozofii chińskiej, czyli wiekach V–III p.n.e., które znane są przede wszystkim z takich postaci, jak Konfucjusz, Mencjusz, Xunzi, Mozi czy Zhuangzi. To nie tylko okres erupcji talentów, niekończących się debat filozoficznych i rywalizujących ze sobą szkół myśli. To przede wszystkim czas dynamicznie zmieniających się uwarunkowań politycznych, okres rywalizacji między różnymi bytami państwowymi i następujących po sobie, nierzadko niezwykle krwawych, konfliktów zbrojnych. To również czas wędrownych doradców, strategów – przedstawicieli klasy shi, którzy oferowali swoje usługi wszystkim tym, którzy byli chętni za nie zapłacić. To oni są głównymi bohaterami Strategii walczących państw.

Strategie walczących państw, poza niewielkimi fragmentami, nie były nigdy tłumaczone na język polski. Niektóre z najbardziej znanych anegdot czy powiedzeń przytaczane były w publikacjach garstki naszych autorów, ale dzieło jako takie pozostawało nieznane. W 2018 roku wydałem monografię naukową Sztuka perswazji w starożytnych Chinach będącą zwieńczeniem mojej kilkuletniej pracy nad yuyan – opowiastką alegoryczną w chińskiej literaturze klasycznej. Dużą część tego opracowania poświęciłem właśnie Strategiom walczących państw, które były jednym z czterech tekstów poddanych przeze mnie analizie. Praca nad tą książką utwierdziła mnie w przekonaniu, że Strategie walczących państw warte są przekładu na język polski, by umożliwić czytelnikom i czytelniczkom poznanie chińskiej kultury klasycznej w jej najbardziej krwistej, nieuczesanej i zadziornej formie. Byłem też przekonany o tym, że przybliżenie owych tekstów może pomóc w lepszym zrozumieniu Chin współczesnych. Choć od czasu powstania Strategii walczących państw minęło dwa tysiące lat i nie ma bezpośredniego przełożenia starożytnych anegdot na dzisiejsze realia, dzieło to jest niekwestionowanym elementem żywej tradycji, która cały czas wpływa na to, jak politycy chińscy myślą, wypowiadają się i jak działają.

Negocjacje z partnerami chińskimi dotyczące polskiego przekładu Strategii walczących państw trwały cztery lata. Dzięki wspólnym wysiłkom Wydawnictwa Akademickiego Dialog i tłumacza udało się przekonać prestiżowe wydawnictwo Zhonghua Shuju do współpracy i wpisania tego projektu do rządowego programu przekładów literatury chińskiej na języki europejskie. Po kilku nieudanych próbach projekt został w końcu zatwierdzony, choć na określonych warunkach – zgoda dotyczyła przekładu nie całego dzieła, a konkretnej publikacji wydawnictwa Zhonghua Shuju – wyboru anegdot ze Strategii walczących państw w opracowaniu chińskiego badacza Wang Yandonga z 2016 roku. Książka, którą mają Państwo w rękach, nie stanowi więc pełnego dzieła Strategie walczących państw, a wybór obejmujący mniej niż jedną czwartą oryginału, opatrzony rozbudowanym wstępem Wanga, rysami historycznymi każdego z 12 państw oraz krótkimi wprowadzeniami do każdej anegdoty autorstwa redaktora tomu. Zawiera również arcyciekawy aneks, w którym zawarte są historyczne przedmowy i posłowia do różnych wydań dzieła. Wśród 66 anegdot wybranych przez Wang Yandonga znalazło się wiele słynnych tekstów. Pod tym względem można uznać, że jest to wybór reprezentatywny. Jednak jak każdy wybór, sporządzony był według określonego klucza – Wang skoncentrował się na dłuższych narracjach, które opisują ważne wydarzenia, procesy polityczne i historyczne. Dołączył również kilka anegdot, które zyskały sławę ze względu na swe wyróżniające się literackie czy retoryczne walory. Pominął natomiast wiele narracji, które były słabiej umocowane w kontekście historycznym, w tym takich, które zachwycają błyskotliwością, śmieszą czy szokują, a jawią się jako typowa fikcja literacka. Nie jest to wybór cenzorski – Wang nie stara się na siłę „upiększać” starożytnego dzieła i ukrywać jego kontrowersji. Jednak z konieczności w publikacji nie znalazło się wiele anegdot, które ukazują bardziej zróżnicowany obraz Strategii walczących państw i wzmacniają literacki charakter zbioru. Jako tłumacz nieraz wzdychałem, że dana anegdota nie została w wyborze Wanga ujęta. Kilka z nich przetłumaczyłem wcześniej w Sztuce perswazji w starożytnych Chinach, jednak jeśli czytelnik lub czytelniczka chcieliby poznać pozostałe, pozostaje mi tylko odesłać Państwa do bardzo dobrego tłumaczenia całego dzieła na język angielski autorstwa Jamesa Irvinga Crumpa Jr. z 1970 roku pod tytułem Chan-kuo Ts’e.

Zanim zagłębią się Państwo w lekturę niniejszej książki, warto wziąć pod uwagę kilka kwestii. Wstęp autorstwa Wang Yandonga (z zasadniczą częścią naukową napisaną przez badacza Zhang Qingchanga) adresowany jest do czytelniczek i czytelników chińskich. Zawiera bardzo dużo informacji i odniesień historycznych, które dla wykształconych odbiorców w Chinach są zrozumiałe, w tłumaczeniu jednak wymagają wyjaśnienia. Stąd liczne przypisy, którymi opatrzyłem ten tekst. Przypisy w całej książce podzieliłem na takie, które wyjaśniają kwestie ogólne, oraz na takie, które przeznaczone są dla bardziej dociekliwych osób, szczególnie tych, które znają język chiński i zajmują się Chinami naukowo. Pierwsze są w przypisach dolnych, drugie przeniesione są na koniec książki, by nie utrudniać zanadto jej lektury. W wybranych przypisach stosuję inicjały dwóch redaktorów współczesnej wersji tekstu: WYD (Wang Yandong) oraz HJZ (He Jianzhang – por. niżej). Drugą konsekwencją myślenia o odbiorcach chińskich przez autorów Wstępu jest koncentracja na dość zawiłych losach dzieła na przestrzeni wieków i jego recepcji w epoce cesarskiej. Niektórym osobom może się wydawać, że takie nagromadzenie informacji o historii transmisji Strategii walczących państw i krytyki tego dzieła jest zbyteczne. Chciałbym jednak zachęcić Państwa do cierpliwej lektury, gdyż opisane na kartach Wstępu kwestie dają świetny wgląd w przebogatą chińską tradycję intelektualną. Czasami trudno nam sobie wyobrazić ogrom dorobku uczonych, literatów i erudytów chińskich w ciągu wieków. Czytamy jakieś dzieło klasyczne w tłumaczeniu i zapominamy o tym, że przez setki, a nierzadko tysiące lat funkcjonowało ono w bardzo specyficznym kontekście kulturowym: było redagowane, opatrywane komentarzami, narastało literaturą krytyczną, jego recepcja i interpretacje podlegały licznym zmianom. Wstęp Wang Yandonga i Zhang Qingchanga daje namiastkę wiedzy o tych złożonych procesach. Świetnym pomysłem autorów tego wydania jest umieszczenie w aneksie nie mniej jak 27 przedmów, posłowi i kolofonów, które towarzyszyły różnym wydaniom Strategii walczących państw od pierwszej kompilacji Liu Xianga sprzed 2200 lat, aż do roku 1909. Muszę przyznać, że sam byłem sceptyczny w stosunku do pomysłu tłumaczenia tego aneksu na język polski. Jednak szybko zmieniłem zdanie, gdy zająłem się przekładem tych tekstów. Często pomijane przez czytelników i tłumaczy albo czytane bardzo pobieżnie, te refleksje, oceny krytyczne, wreszcie opisy doświadczeń dawnych erudytów, badaczy, bibliofilów i wydawców z dziełem Strategie walczących państw to fascynująca lektura, która pozwala zagłębić się w chińską kulturę intelektualną dużo lepiej niż jakiekolwiek jej teoretyczne opisy. To jak zupełnie osobne dzieło – praca zbiorowa obejmująca dwa tysiąclecia i ukazująca zazwyczaj niedostępne oczom europejskim zakamarki kultury chińskich elit epoki cesarskiej. To przepiękna i mądra lektura sama w sobie. Wystarczy przytoczyć fragment wypowiedzi Wu Shidao, redaktora Strategii walczących państw z XIII/XIV wieku: „w nauce nie ma nic cenniejszego od wątpliwości”.

Wracając do samego dzieła Strategie walczących państw, jak właściwie każdy zachowany w przekazie historycznym tekst okresu przedcesarskiego, obrosło ono komentarzami, które dodawane były w różnych okresach historycznych przez redaktorów jego kolejnych wydań. Komentarze zawierają informacje, jak odczytywać dany znak czy frazę, jakie może być jej znaczenie w danym kontekście. Wskazują, gdzie w przekazie tekstu źródłowego może tkwić błąd, dodają autorskie interpretacje poszczególnych fraz oraz informacje historyczne dotyczące opisywanych wydarzeń czy postaci. Komentatorzy porównują różne wersje tekstu, wskazują analogie z innymi dziełami, czasem też dodają swoje własne oceny dotyczące narracji czy nauk, które zawiera tekst źródłowy. Dzisiejsi badacze chińskiej literatury dawnej muszą zapoznawać się więc nie tylko z samym dziełem, ale i z setkami komentarzy, które mu towarzyszą. Muszą też podejmować szereg decyzji dotyczących tego, który komentarz uznają za słuszny, a który odrzucają. Te różne możliwości odczytywania starożytnego tekstu nikną w przekładzie, w którym tłumacz na ogół zmuszony jest opowiedzieć się za jedną interpretacją danego fragmentu dzieła. Bogactwo potencjałów znaczeń zostaje w ten sposób przez tłumacza odebrane czytelniczkom i czytelnikom, którzy otrzymują w przekładzie tekst w ściśle określonej interpretacji. W rękach autora przekładu jest więc wielka władza, ale i ogromna odpowiedzialność. Choć nie wszędzie było to możliwe, w najważniejszych miejscach dzieła zaznaczałem w przypisach istotne uwagi i wątpliwości dotyczące interpretacji tekstu, by przynajmniej w ten sposób uchylić rąbka tłumaczeniowego warsztatu. Poza słownikami i opracowaniami książkowymi, podczas tłumaczenia korzystałem szeroko z portalu Chinese Text Project (https://ctext.org) autorstwa Donalda Sturgeona dającego niezwykle cenne możliwości pracy na elektronicznej wersji dzieła oraz wyszukiwania paraleli pomiędzy różnymi tekstami źródłowymi. W celu zmniejszenia prawdopodobieństwa błędu korzystałem z wielu wersji Strategii walczących państw, nie ograniczając się do wydania Wang Yandonga. Sam Wang, co widoczne było wyraźnie w jego przypisach do tekstu źródłowego, opierał się przede wszystkim na wydaniu Strategii… w opracowaniu uznanego, współczesnego badacza He Jianzhanga (1889–1955)[1]. Ja również korzystałem z tego wydania, konfrontując je jednak z wydaniem tajwańskim w redakcji Wen Honglonga (ur. 1932)[2]. Czwartą wersją tekstu, którą wykorzystywałem w mojej pracy, było wspomniane już tłumaczenie dzieła na język angielski autorstwa Jamesa I. Crumpa Jr. (1921–2002)[3] w wydaniu poprawionym z 1996 roku. Crump opierał się z kolei na wydaniu japońskim Yokota Kenzana (1774–1829), w którym zmieniona została kolejność wielu ustępów; tłumacz nadaje im też nowe, współczesne tytuły, co znacznie utrudnia korzystanie z tej publikacji. Dodatkowym mankamentem wydania Crumpa jest fakt, że amerykański badacz nie opatrzył swojego przekładu właściwie żadnymi przypisami. Nie wyjaśnia kontekstu historycznego i kulturowego dzieła, nie podaje informacji o występujących w nim postaciach i wydarzeniach, nie mówi, dlaczego stosuje taką, a nie inną interpretację tekstu źródłowego. Mimo tego jednak w mojej własnej pracy nad tłumaczeniem Strategii walczących państw wielokrotnie przekonałem się, że praca Crumpa utrzymana jest na niezwykle wysokim poziomie. Niejednokrotnie to jego odczytanie tekstu wydawało mi się najbardziej przekonujące i tylko w kilku przypadkach znalazłem w jego tłumaczeniu interpretacje kontrowersyjne czy drobne błędy przekładu. Wydanie He Jianzhanga zbiera dużą część komentarzy historycznych, nie zawiera jednak tłumaczenia na chiński język współczesny (oryginał napisany jest chińskim językiem klasycznym). Takie tłumaczenia zawarte są zarówno w wersji Wen Honglonga, jak i w zbiorze Wang Yandonga. Przekłady obydwu tych autorów uznałem jednak za zbyt dalekie od oryginału i najczęściej decydowałem się na bliższe trzymanie się źródła klasycznego. Tam, gdzie było to możliwe, próbowałem oddać oszczędny, a niekiedy enigmatyczny styl, w jakim spisane zostały Strategie walczących państw, choć w moim tłumaczeniu również nie ustrzegłem się przed znacznym zubożeniem tekstu w stosunku do oryginału i niewątpliwie także popełniłem niemało błędów. Otuchy dodaje mi jednak redaktor Bao Biao z XI/XII wieku, który w swojej przedmowie do Strategii walczących państw pisze: „Redakcja książki jest jak sprzątanie liści na wietrze – co zamieciesz, to znowu się pojawiają. Czyż nie jest tak w istocie?”. Przekład literacki to bardzo podobna praca.

Uwagi techniczne

Zgodnie z przyjętą w Polsce praktyką sinologiczną odmieniam tylko ostatni człon grupy nazwisko–imię postaci chińskich. A zatem postać o nazwisku i imieniu Chen Zhen odmieniana jest: „nie ma Chen Zhena”, a nie „nie ma Chena Zhena”. Natomiast gdy występuje samo nazwisko Chen, jest ono odmieniane: „nie ma Chena”. Warto dodać, że od czasów starożytnych do dziś w Azji Wschodniej podaje się najpierw nazwisko, a potem imię.

Nie stosuję jednego, ustalonego przekładu terminów filozoficzno-etycznych pojawiających się w różnych miejscach Strategii walczących państw. Nie jest to spójny tekst autorstwa jednego filozofa czy jednej szkoły myśli, a zbiór anonimowych, niezależnych tekstów z różnych okresów historycznych. Traktując je więc w ten sposób, za priorytetowe uznałem oddanie znaczenia danego terminu w danym kontekście, pozwalając sobie na pewną dowolność w dobieraniu ekwiwalentów polskich. I tak sheng 聖 to „święty” lub „światły”, ren 仁 to „dobro”, „dobroć w stosunku do innych” czy „humanitarność”, yi 義 to „prawość” lub „powinność” itd.

Trudno we współczesnym języku polskim oddać formy adresatywne używane przez starożytnych mieszkańców chińskiego świata. Najczęściej poddany mówił o sobie chen 臣, czyli dosłownie „niewolnik”. Oddawałem to terminem „niegodny sługa” lub „sługa”. Władca mówił o sobie guaren 寡人, czyli dosłownie „sierota”, „pozostawiony samemu sobie”, co przekładam, wykorzystując termin „tron”, a niekiedy omijam, gdy dalsza bezosobowa forma (np. „tron myślał”, „tron uważał”) brzmiałaby sztucznie. Różne sposoby ukazania hierarchii w strukturach arystokracji tamtych czasów oddaję słowami „król” (władca o tytule wang 王), „książę” (władca o tytule gong 公) oraz „możny/możnowładca/władca” (różne terminy chińskie, w tym jun 君, zhu 主, hou 侯, czy bo 伯). Zrezygnowałem z określeń „markiz”, „hrabia” itp., które można spotkać w wielu publikacjach zachodniojęzycznych, a które w moim odczuciu dają błędne wrażenie istnienia w Chinach hierarchii arystokratycznej zbliżonej do tradycji europejskiej. Termin min 民 tłumaczę słowem „lud”, zaś baixing 百姓 tłumaczę dosłownie jako „sto rodów”, gdyż odnosi się do osób, które posiadają nazwiska, a nie do wszystkich poddanych danego władcy (chłopi najczęściej nazwisk nie posiadali). Należy przy tym pamiętać, że osoby należące do warstw wyższych (w tym shi 士 będący bohaterami niniejszego dzieła) posiadały niekiedy kilka imion i dwa nazwiska: xing 姓 i shi 氏. W późniejszych wiekach wykształcił się system dwóch imion (tzw. prywatnego – ming 名 i społecznego – zi 字) – w aneksie do niniejszego dzieła podaję wyłącznie imiona prywatne wszystkich występujących tam postaci, choć w oryginale zazwyczaj wspominane są ich imiona społeczne, nierzadko bez nazwisk.

Dla odróżnienia od siebie dwóch państw o tak samo brzmiących nazwach Wei 魏 i Wei 衛, drugie z tych państw (zdecydowanie rzadziej występujące w tekście i mniej znaczące historycznie) zapisuję w zmienionej transkrypcji Weii. Słowo guo 國 tłumaczę jako „państwo” z pełną świadomością, że termin ten oznaczał różne twory polityczne, które nie zawsze wypełniają definicję „państwa” w politologicznym rozumieniu tego słowa. W okresie panowania dynastii Zhou 周 w odniesieniu do całego terenu świata chińskiego pod władzą domu Zhou używam określenia „domena”, które jest przyjęte w polskiej sinologii. W opisie władców różnych bytów politycznych starożytnych Chin będących częścią domeny Zhou i podległych (przynajmniej nominalnie) władzy domu Zhou, czyli możnowładców (zhuhou 諸侯), używam sformułowania „lokalny dynasta”. Za podpowiedzenie tego terminu dziękuję historykowi i koreaniście, dr. Jakubowi Taylorowi. Unikam słowa „Chiny”, stosując termin „świat chiński”, gdyż w świadomości ówczesnych mieszkańców tamtych terenów nie było „Chin”; ich kultura reprezentowała cały cywilizowany świat, czyli tianxia 天下 (dosł. „wszystko, co pod niebem”). Nie wyobrażali sobie, że istnieją inne cywilizacje niż ta, której byli częścią; wierzyli, że im dalej od jej centrum (czyli siedziby władzy domu Zhou), tym tereny bardziej barbarzyńskie. Termin zhongguo 中國 natomiast, dziś tłumaczony jako „Państwo Środka”, czyli Chiny, w owym czasie odnosił się do kilku państw zajmujących centralne tereny blisko domu królewskiego Zhou (czyli „państw środka”), a nie do jakiegokolwiek pojęcia wspólnoty kulturowej wszystkich bytów państwowych domeny Zhou. Okres historyczny, którego dotyczy niniejsza książka, nazywam okresem przedcesarskim, unikając terminu „starożytność”, gdyż w odniesieniu do historii Chin nie ma on ustalonych granic czasowych i bywa mylący. Okres przedcesarski to czas sprzed 221 roku p.n.e., gdy państwo Qin zakończyło proces podbijania innych krajów chińskiego świata i utworzyło pierwsze scentralizowane cesarstwo z jego pierwszą dynastią, dynastią Qin. Cesarstwo jako system organizacji państwowej z cesarzem (huangdi 皇帝) u władzy przetrwało (z uwzględnieniem kilku okresów rozbicia) do 1911 roku i powstania Republiki Chińskiej.

W przekładzie stosuję wyłącznie transkrypcję pinyin, której zasady są dość proste i powszechnie dostępne. Z najważniejszych jej założeń warto pamiętać, że litera „x” odpowiada polskiemu ‘ś’, a litera „q” polskiemu ‘ć’. Sylaba „hui” wymawia się po polsku ‘hłej’, a sylaba „yan” wymawia się ‘jen’. Poza tym zasady tej transkrypcji przypominają zasady wymowy stosowane w języku angielskim.

Książka Wang Yandonga przeznaczona jest na rynek Chińskiej Republiki Ludowej, napisana jest więc w znakach uproszczonych. Jednak ze względu na fakt, że jest to opracowanie starożytnego dzieła, wszystkie znaki chińskie, które podaję w przypisach, są w formach pełnych (znaki tradycyjne), czyli tak, jak zapisywano je przed reformami pisma w ChRL w drugiej połowie XX wieku, i tak, jak nadal zapisuje się je w Hongkongu i na Tajwanie. Zabieg korzystania ze znaków tradycyjnych przy opracowaniach sinologicznych poświęconych kulturze Chin starożytnych jest powszechny poza ChRL, choć sporadycznie stosowany też i tam. Poza względami historycznymi pozwala on na uniknięcie niejasności związanych z różnymi znakami tradycyjnymi o tej samej wymowie, które w wersji uproszczonej reprezentowane są przez jeden znak (np. hou 後/ 后 czy yu 於/ 于).

Na koniec chciałbym podziękować dyrektorowi Wydawnictwa Akademickiego Dialog, panu Andrzejowi Parzymiesowi, za wieloletnią cierpliwość w negocjacjach z partnerami chińskimi i za wiarę w możliwość realizacji tego projektu wydawniczego. Dziękuję też serdecznie profesorowi Tomaszowi R. Szymczyńskiemu z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza za uważną lekturę mojego przekładu chińskiego wstępu i fragmentów Strategii oraz liczne, niezwykle cenne uwagi dotyczące terminologii, strategii tłumaczeniowych i stylu. Za pomoc w zidentyfikowaniu badaczy japońskich występujących w aneksie oraz w użyciu transkrypcji japońskiej dziękuję dr. hab. Bartoszowi Wojciechowskiemu i dr Oldze Barbasiewicz – moim współpracownikom z Zakładu Studiów Azjatyckich Uniwersytetu SWPS.

Marcin Jacoby, styczeń 2023 roku

WSTĘP DO SERII WYDAWNICTWA ZHONGHUA SHUJU
„OBYWATELE CZYTAJĄ KLASYKĘ”

Jakie jest najpilniejsze zadanie czytelnicze we współczesnych Chinach XXI wieku? Oczywiście czytanie dzieł klasycznych literatury chińskiej!

Chińska edukacja na poziomie podstawowym, która ma za zadanie budowanie w społeczeństwie fundamentów wiedzy, jest dziś nakierowana utylitarnie i służy przede wszystkim przygotowaniu do egzaminów. Dlatego należy czytać klasykę. Cyfryzacja i era internetu stworzyły „bombę informacyjną”, zajmując bez reszty nasze umysły i nasz czas. Dlatego należy czytać klasykę. Gdy naród chiński kroczy wielką drogą pokojowego rozkwitu i narodowego odrodzenia, tym bardziej należy czytać klasykę.

Dzieła klasyczne są podstawą naszej wiedzy, są ogrodem naszej sfery duchowej, są punktem wyjścia do przyszłości. To właśnie przyświecało nam, gdy opracowywaliśmy niniejszą serię „Obywatele czytają dzieła klasyczne”. Opiera się ona na kilku założeniach:

Po pierwsze, publikacje, które znalazły się w tej serii, to słynne dzieła humanistyczno-społeczne, dawne i współczesne, chińskie i obce. Nasze wybory redakcyjne opierają się na trzech filarach: światowych horyzontach, perspektywie historycznej i chińskich korzeniach.

Po drugie, publikacje, które znalazły się w tej serii, to nie tylko księgi ważne dla danego okresu historycznego, danego regionu czy danej dziedziny. To słynne dzieła, obowiązkowe lektury dla każdego, wypróbowane przez czas najważniejsze wytwory ludzkiego umysłu stanowiące fundament naszego poznania.

Po trzecie, publikacje, które znalazły się w tej serii, to absolutnie najlepsze wydania, opracowania i tłumaczenia, jakie są tylko dostępne.

Mamy szczerą nadzieję, że niniejsza seria klasyki będzie mogła stać się częścią waszego życia i wiernie wam towarzyszyć.

Redakcja wydawnictwa Zhonghua Shuju

maj 2018 roku

WPROWADZENIE

Można by uznać, że Strategie walczących Państw (Zhanguoce) nie wymagają żadnego wprowadzenia. Podobnie do takich dzieł, jak Przekazy Zuo (Zuozhuan), Zapiski historyka (Shiji) czy Zwierciadło światłych rządów (Zizhi tongjian)[4], to zarówno historia, jak i literatura dobrze znana każdemu chińskiemu czytelnikowi, który posiada podstawy wiedzy o kulturze chińskiej. Anegdoty i opowiastki alegoryczne zawarte w tym dziele stały się źródłem powszechnie w Chinach znanych idiomów i powiedzeń. W opowieściach, które poznawaliśmy jako dzieci, czy w dziecięcych czytankach słyszeliśmy, widzieliśmy, używaliśmy tych narracji, tyle że nie wiedzieliśmy, że pochodzą z dzieła Strategie walczących państw. W obowiązkowych lekturach szkolnych również znalazły się fragmenty tego dzieła.

Z drugiej strony możemy powiedzieć, że Strategie walczących państw wymagają bardzo gruntownego przedstawienia. Jednak ich całościowe omówienie czy analiza to wcale nie taka prosta sprawa. W wydaniu Strategii… z 1993 roku, które opracowałem wraz z Zhang Qingchangiem[5], zawarty jest świetny wstęp jego autorstwa zatytułowany „Analiza Strategii walczących państw”. Opublikowany on został również w Periodyku Naukowym Uniwersytetu Nankai, w numerze trzecim z 1993 roku, a później jego fragmenty znalazły się w gazetach Guangming ribao i Xinhua wenzhai[1*]. Myśląc o owym tekście, czuję się nieco niezręcznie, a nawet nieswojo i sądzę, że próba napisania czegoś zupełnie nowego byłaby porywaniem się na zadanie ponad moje możliwości. A zatem spróbujmy połączyć ów wstęp z moim „Wprowadzeniem”. W ten sposób wyrażę moją wdzięczność dla starszego kolegi, dodając sobie jednocześnie otuchy. Tak więc pisał Zhang Qingchang:

Okres Walczących Państw (475–221 p.n.e.) nazwany został kiedyś „czasem największych przemian w historii” (Wang Fuzhi, Du Tongjian lun)[2*]. To jedna z najwspanialszych epok w dziejach Chin, ale jednocześnie jedna z najbrutalniejszych. To czas niezwykłej ludzkiej mądrości, ale też głupoty i zacofania. To okres, w którym rozkwita i jaśnieje kultura, skokowo rozwijają się teorie filozoficzne, literaturoznawcze, artystyczne, polityczne, prawne, ekonomiczne, teorie nauk przyrodniczych i myśli technicznej. Odnosi się to szczególnie do odlewnictwa, irygacji, rolnictwa, techniki i strategii wojennej czy medycyny. Ale jednocześnie jest to mroczny okres bezlitosnego ucisku poddanych przez władców. To czas wiosennej erupcji talentów oraz wielkich ludzkich nadziei na lepszą przyszłość, ale też mroźny czas niekończących się przez 254 lata tragicznych wojen, w trakcie których zamordowano dziesiątki tysięcy istnień ludzkich. To epoka, w której władcy i arystokracja nakładają na poddanych drakońskie podatki, zagarniają wszystko dla siebie, nie cofają się przez żadną nikczemnością, patrzą na wszystko z góry, traktują wszystkich niczym polne trawy, opływają w luksusy i oddają się niskim żądzom, spędzając dni niczym w raju na ziemi. Ale to zarazem epoka, w której lud jest poniewierany i uciskany, głodny i zmarznięty, niepewny jutra, biedny do cna, przeżywający dni niczym w piekle na ziemi. Najbardziej zaskakujące jest to, że wielkie dokonania myśli i piękno nadziei tamtych czasów nadal pomagają nam we współczesnych Chinach i na świecie, a jednocześnie brud i podłość tamtych czasów do dziś nie zostały wyeliminowane.

Te 254 lata to czas ze wszech miar niezwykły, a jego owoc – Strategie walczących państw – to jedna z najbardziej niezwykłych ksiąg literatury okresu przedcesarskiego[6].

Strategie walczących państw to kompilacja materiałów historycznych zaszeregowanych według państw, z których miały pochodzić. Zawiera powiedzenia, plany, strategie oraz anegdoty opisujące intrygi polityczne dotyczące przedstawicieli szkoły strategów[7], jak i innych dyplomatów i doradców. Jest też źródłem wiedzy o postaciach historycznych i wydarzeniach tego okresu. Istniało wiele tytułów i wersji tego dzieła, w tym: Strategie państw, Sprawy państw, Opisy spraw, Długie i krótkie, Teksty długie czy Teksty zebrane[3*]. Dzieło datować można aż do okresu walk o władzę po upadku dynastii Qin[8]. Pod koniec panowania Zachodniej dynastii Han zredagował je, podzielił na 33 rozdziały i opatrzył tytułem Strategii walczących państw erudyta Liu Xiang (79–8 p.n.e.)[9]. W zbiorze pierwotnie znajdowały się też materiały dotyczące postaci z początku epoki Zachodniej Han, jak Kuai Tong czy Zou Yang[4*], co każe nam się zastanowić: czy Liu Xiang uznał, że należy poszerzyć ramy czasowe kompilacji? Czy późniejsi redaktorzy z myślą o statusie dzieła usunęli z niego część fragmentów dotyczących Kuai Tonga i innych osób z czasów następujących po okresie Walczących Państw?

Znak 策 (który odczytujemy jako „ce”) odnoszący się do „strategii” w chińskim tytule dzieła (Zhanguoce 戰國策) zgodnie z hasłem w słowniku Shuowen[5*] pierwotnie określał trzymaną w ręku wiązkę do poganiania konia. Potem został zapożyczony w znaczeniu wiązki deseczek bambusowych lub drewnianych, na których pisano. Miały one długość dwóch łokci i czterech cali chińskich (por. dzieło Yili, rozdział „Pinli”[6*]). Na jednej wiązce można było zapisać sto znaków (por. komentarz shu autorstwa Kong Anguo do „Przedmowy” w Księdze dokumentów[10]). Wang Guowei w opracowaniu Jiandu jianshu kao[7*] szczegółowo odniósł się do kwestii tytułu dzieła, Strategii walczących państw:

Wydaje mi się, że wędrowni stratedzy epok Zhou i Qin bardzo sobie cenili to dzieło. Wozili je w formie wiązek deszczułek, stąd jego nazwa „ce”. Ponieważ niektóre deszczułki były krótkie, a niektóre długie, nazywali też ten tekst Krótkie i długie. Ponieważ deszczułki były dłuższe niż w innych tekstach, nazywali dzieło również Tekstami długimi i Tekstami zebranymi. Liu Xiang napisał: „Wędrowni doradcy okresu Walczących Państw służyli zawsze określonym państwom i dla nich to właśnie układali strategie”. Dlatego nazwano to dzieło „Strategiami walczących państw”, zmieniając znaczenie „ce” na „strategie”. Wydaje się jednak, że to nie jest pierwotne znaczenie tytułu tego dzieła.

Wang Guowei właściwie się nie mylił, choć „ce” w znaczeniu „strategia” występuje już w Rocznikach czcigodnego Lü w rozdziale „Jianxuan”[8*]: „Oto zwycięska strategia”. Później powstało nie mniej jak 16 złożeń leksykalnych ze znakiem „ce”, które odnosiły się do strategii: państwowych, politycznych, udanych, niezwykłych, defensywnych, nieudanych itd.

Strategie walczących państw w dawnych katalogach bibliotecznych pojawiały się w dwóch miejscach – w kategorii „historia”, podkategorii „historie różne”, oraz w kategorii „mistrzowie”, podkategorii „szkoła strategów”. Pierwsza klasyfikacja występuje na przykład w Księdze dynastii Han, rozdziale „Spis dzieł”[9*], gdzie tekst przyporządkowany jest czasowo do okresu walk po upadku dynastii Qin. W rozdziale pt. „Spis dzieł kanonicznych i innych tekstów” Kroniki dynastii Sui[10*] autorzy piszący w epoce Tang uważają, że „jeśli chodzi o opisy historyczne, tekst ten nie równa się Rocznikom, Zapiskom historyka czy Księdze dynastii Han[11]. Wygląda na niechlujnie skompilowany, nie powinien być traktowany jako zapis historycznych strategii [politycznych]. Zostaje tu zachowany w kategorii historii różnych”. Podobnie dzieło to charakteryzowane jest w późniejszych opracowaniach: Kronice dynastii Tang z okresu Pięciu Dynastii, w rozdziale „Spis dzieł kanonicznych i innych tekstów”; Nowej kronice dynastii Tang z epoki Północnej Song, rozdziale „Spis dzieł”; Pełnym spisie z epoki Południowej Song, rozdziale „Podsumowanie tekstów”; czy „Wyciągu z katalogu” dzieła Pełny zbiór ksiąg z Czterech Składnic z epoki Qing[11*].

Drugi sposób klasyfikowania Strategii walczących państw zapoczątkował Chao Gongwu z epoki Południowej Song w dziele Spis ksiąg z Pawilonu Jun[12*]: „Tekst ten poprzez wieki klasyfikowany był jako dzieło historyczne ze względu na to, że zawiera zapisy wydarzeń w poszczególnych państwach. Jednak nie wszystkie z nich oparte są na faktach i niektórym trudno dać wiarę. Stąd przyjmuję, że autorami dzieła są przedstawiciele szkoły strategów, i przyporządkowuję je do tej kategorii”. Podobnie Strategie… zaklasyfikowane są w rozdziale „Badania dzieł kanonicznych i innych tekstów” dzieła Pełne badania piśmiennictwa z przełomu epok Song i Yuan, rozdziale „Spis dzieł” Kroniki dynastii Song oraz Spisie ksiąg Stu Strumieni z epoki Ming[13*].

W swojej historii Strategie walczących państw były zarówno wychwalane: „język perswazyjny i pełen erudycji: ozdobny a jasny, elegancki a dokładny, oszczędny a głęboki. Obrał go sobie za wzór Wielki Historyk” (Bao Biao, Przedmowa do Strategii walczących państw z komentarzami)[14*], jak i boleśnie oczerniane. Kompilator Liu Xiang uważał, że treść dzieła jest niewłaściwa, choć „może się to podobać i może to być interesujące” (Objaśnienie do zredagowanego wydania Strategii walczących państw)[15*]. Erudyta z epoki Północnej Song, Zeng Gong (1019–1083), bezlitośnie krytykował wędrownych doradców okresu Walczących Państw, zaś jeśli chodzi o samo dzieło – które jego zdaniem zawierało „podłe nauki” – rekomendował ich „odrzucenie” (Wstęp do ponownej redakcji Strategii walczących państw)[16*]. Wu Shidao z epoki Yuan w Kolofonie do Przedmowy Zeng Gonga[17*] pisze: „W tym tekście nie ma rozróżnienia na to, co odpowiednie, i to, co naganne. Autor nie tylko opisuje wydarzenia, ale często wykracza poza rolę obserwatora. Najpodlejsze jest to, że wydaje się popierać wartość wysokiej pozycji i pieniędzy [stratega Su Qina] czy wychwala doradcę Jiang Yi za to, że zasugerował faworytowi króla Chu, jak umocnić swoją pozycję na dworze jako możny na ziemiach Anling”[12].

Wang Tingxiang[13] z epoki Ming tak zaatakował dzieło we Wstępie do zredagowanych Strategii walczących państw: opowiada o „wykorzystywaniu zmiany władzy do osiągania korzyści; uprawianiu dyplomacji za pomocą podłych forteli; traktowaniu drobnych, przypadkowych zdobyczy jako zysku, a nawet kradzieży jako sposobu zapewnienia sobie bezpieczeństwa. [Pokazuje] skrytość serc, nieuczciwość w działaniu, stosowanie tanich sztuczek. Jak dalekie jest to od właściwych ścieżek! Władcy w owych czasach byli głupi i nieszlachetni, bali się wszelkiego nieszczęścia, przez co łatwo słuchali [doradców]. I tak wszędzie słychać było szczęk oręża, a lud ginął w okrutny sposób. Nie było już śladu po dawnych mędrcach, którzy żyli w spokoju, ciesząc się szacunkiem całego świata[14]. Ach, jak bardzo zmienił się ten świat!”.

A to pisał Lu Longqi[15] z epoki Qing w Kolofonie niwelowania trucizny Strategii walczących państw znajdującym się w Zbiorze tekstów z Pawilonu Trzech Ryb: „Księga Strategie walczących państw to właściwie w całości nauki szkoły strategów. Świetny styl tego dzieła potrafi zachwycić ucho, zaś mistrzostwo wykorzystywania sytuacji potrafi sprowadzić na manowce ludzkie serce. Wśród czytelników z nieokrzepłym jeszcze oglądem świata niewielu jest takich, którzy oprą się deprawacji tego tekstu”. Podsumowując, Strategiom… trudno było się obronić w kontekście tradycyjnej obyczajowości chińskiej. Dziś powinniśmy jednak oceniać to dzieło w sposób bardziej wyważony.

Strategie walczących państw to przede wszystkim zbiór spisanych planów i strategii, jak również forteli wykorzystywanych w jawnej i ukrytej rywalizacji politycznej. Autorami tych koncepcji byli urzędnicy, stratedzy i doradcy, którzy podróżowali pomiędzy poszczególnymi bytami politycznymi okresu Walczących Państw, oferując swoje koncepcje władcom i kluczowym postaciom na dworach. To zarówno zbiór wypowiedzi, jak i zapis dyskusji pomiędzy stronami. Niezwykle celnie ukazuje skomplikowaną naturę ostrej rywalizacji zarówno na poziomie klas społecznych, jak i bytów politycznych tego okresu. Z tego powodu Strategie… są jednym z podstawowych źródeł w badaniach historii okresu Walczących Państw i nawet Sima Qian wykorzystywał je w swoim dziele Zapiski historyka[16].

Strategie walczących państw zawierają pokaźną liczbę opisów działań i wypowiedzi przedstawicieli szkoły strategów, ukazując ich przebiegłość i nastawienie na realizację określonych celów. Są tam wydarzenia prawdziwe i fałszywe, przekazy rzeczywiste i zmyślone. Dzieło obejmuje także teksty i opowieści zachowane w tradycji szkoły strategów, które albo zawierały przekaz rzeczywistych słów wcześniejszych, podróżujących doradców politycznych, albo jedynie wykorzystywały ich nazwiska w fikcyjnych opisach. Teksty te nie tylko niekoniecznie zgadzają się z faktami historycznymi, ale czasem zawierają nawet wewnętrzne sprzeczności dotyczące osób i wydarzeń, nie mówiąc już o przechwałkach i przesadnych stwierdzeniach, którym trudno dać wiarę. Dobrym przykładem jest Su Qin[17] – nie wiemy, kiedy dokładnie żył, a sytuacje, w których miał wypowiadać dane słowa, nie odpowiadają znanemu nam kontekstowi historycznemu i geograficznemu. Anegdoty dotyczące Su Qina pomieszane są z tymi, które dotyczą Su Dai i Su Li[18]. W „Strategiach państwa Qi” Su Qin miał zostać możnym Wuzhen, a w „Strategiach państwa Yan” miał być możnym Wu’an. Wiele tego typu nieścisłości powoduje naszą rosnącą podejrzliwość. Sima Qian w rozdziale „Biografia Su Qina” Zapisków historyka pisze: „Bardzo różne rzeczy mówi się o Su Qinie, przypisuje się mu wiele spraw z różnych czasów, które w jakikolwiek sposób mogłyby się z nim kojarzyć”. Współcześni historycy określili mniej więcej fakty dotyczące Su Qina, przeczesując historyczne zapiski i wykorzystując spisany na jedwabiu tekst pt. Księga strategów walczących państw, który został znaleziony pod koniec 1973 roku przez archeologów w grobie nr 3 z epoki Han w kompleksie grobowym Mawangdui w mieście Changsha[19]. To pokazuje, że choć w Strategiach… nie brakuje mylnych informacji wymagających weryfikacji, zdecydowana większość tekstów wpisuje się w swój kontekst historyczny i nie można ich odrzucać a priori z powodu częściowych wątpliwości. Podobnie współcześnie mamy wiele krytycznych uwag dotyczących słownika Shuowen autorstwa Xu Shena. To dzieło zawiera wiele nieścisłości i błędów. Jednak całe szczęście, że słownik ten istnieje – bez niego nie mielibyśmy ważnych podstaw do poznawania pisma na kościach wróżebnych[20]. Podobnie jest ze Strategiami… Gdy w listopadzie 1974 roku w Pingshan w prowincji Hebei odkryto kompleks grobowy należący do państwa Zhongshan z epoki Walczących Państw[18*], bez informacji z części „Strategie państwa Zhongshan” naszego dzieła archeolodzy nie mieliby kontekstu historycznego, na którym mogliby oprzeć interpretację swojego znaleziska.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY OD TŁUMACZA

Wprowadzenie

[1*] Chodzi o tekst Zhanguoce pinggu 戰國策評估 wydany jako wstęp do opracowania Zhanguoce jianzhu 戰國策箋注 (Wyd. Nankai daxue 南開大學出版社, 1993), opublikowany ponownie w periodyku Nankai xuebao 南開學報 nr 1993.3 oraz w gazetach Guangming ribao 光明日報 i Xinhua wenzhai 新華文摘 (przyp. tłum.).

[2*] Du Tongjian lun 讀通鑒論 autorstwa konfucjańskiego uczonego Wang Fuzhi 王夫之 z XVI w., zawiera refleksje historyczne, dla których punktem wyjścia jest Zwierciadło światłych rządów (por. przyp. 1, s. 25) (przyp. tłum.).

[3*]. Tytuły w wersji oryginalnej: Guoce 國策, Guoshi 國事, Shiyu 事語, Duanchang 短長, Changshu 長書, Xiushu 修書.

[4*] Kuai Tong 蒯通 (w innych źródłach Kuai Che 蒯徹) był doradcą politycznym przełomu epoki Qin i Han (III w. p.n.e.). Zou Yang 鄒陽 był erudytą i literatem żyjącym za panowania dynastii Han w przedziale lat 206–129 p.n.e. (przyp. tłum.).

[5*] Shuowen (pełna nazwa Shuowen jiezi 說文解字) to najwcześniejszy, przekrojowy słownik chiński stworzony przez Xu Shena na przełomie I i II w n.e. Do niego nieodzownie odwołują się badacze analizujący etymologię poszczególnych znaków chińskich (przyp. tłum.).

[6*] Yili 儀禮 to jeden z trzech kanonicznych tekstów poświęconych etykiecie epoki Zhou obok Liji 禮記 i Zhouli 周禮 (przyp. tłum.).

[7*]. Wang Guowei 王國維 (1877–1927) był słynnym chińskim erudytą początku XX w. Jiandu jianshu kao 簡牘檢署考 to jedno z jego licznych opracowań historycznych (przyp. tłum.).

[8*] Roczniki czcigodnego Lü (Lüshi chunqiu 呂氏春秋) to kompendium wiedzy polityczno-przywódczej datowane na lata 241–238 p.n.e. Jest pracą zbiorową grupy erudytów pod przewodnictwem męża stanu państwa Qin, Lü Buweia 呂不韋 (ok. 291–235 p.n.e.) (przyp. tłum.).

[9*] „Yiwenzhi” – jeden z rozdziałów pierwszej dynastycznej kroniki chińskiej Księgi dynastii Han (Hanshu. Yiwenzhi 漢書·藝文志), która powstała wysiłkiem Ban Gu 班固 w I w. n.e. Od tej pory aż do czasów współczesnych dzieje każdej dynastii chińskiej spisywane były przez zespoły uczonych, powoływane przez następców danej dynastii, w oparciu m.in. o szczegółowe dzienne zapisy pracy dworu. Tradycję tę utrzymano do XX w., kiedy spisano kronikę ostatniej dynastii cesarskiej w Chinach, dynastii Qing (1644–1911). Również od czasów Księgi dynastii Han każda kronika posiada rozdział, w którym znajduje się katalog biblioteki dworskiej. Pierwszy spis „Yiwenzhi” w Księdze dynastii Han jest szczególnie cenny dla badaczy historii piśmiennictwa chińskiego (przyp. tłum.).

[10*] Tytuł w oryginale: Suishu „Jingjizhi” 隋書·經籍志.

[11*] Tytuły kronik i rozdziałów w oryginale to: Tangshu „Jingjizhi” 唐書·經籍志, Xintangshu „Yiwenzhi” 新唐書·藝文志, Tongzhi „Yiwenlüe” 通志·藝文略, Sikuquanshu zongmu tiyao 四庫全書總目提要.

[12*] Chao Gongwu 晁公武 (1105–1180) był znanym bibliofilem. Jego dzieło Junzhai dushuzhi 郡齋讀書志 jest pierwszym w Chinach pełnym katalogiem zbiorów bibliotecznych, zawierającym streszczenia poszczególnych pozycji (przyp. tłum.).

[13*] Tytuły kronik i rozdziałów w oryginale to: Wenxian tongkao. Jingjikao 文獻通考·經籍考, Songshi „Yiwenzhi” 宋史·藝文志, Baichuan shizhu 百川書志.

[14*] W oryginale: Bao Biao 鮑彪, Zhanguoce zhuxu 戰國策注序. Cały tekst zamieszczony jest w aneksie.

[15*] Liu Xiang 劉向, Jiao Zhanguoce shulu 校戰國策書錄. Cały tekst zamieszczony jest w aneksie.

[16*] W oryginale: Zeng Gong 曾鞏, Chongjiao Zhanguoce xu 重校戰國策序. Cały tekst zamieszczony jest w aneksie.

[17*] W oryginale: Wu Shidao 吳師道, Zeng xu ba 曾序跋. Kolofon jest krótkim tekstem-komentarzem dodanym do dzieła literackiego czy artystycznego przez osobę trzecią. Cały tekst tego kolofonu zamieszczony jest w aneksie (przyp. tłum.).

[18*] Znalezisko znane jako Zhongshan wang mu 中山王墓 (przyp. tłum.).

PRZYPISY

[1] He Jianzhang 何建章, Zhanguoce zhushi 戰國策注釋, Zhonghua Shuju, Beijing 1990.

[2] Wen Honglong 溫洪隆, Xinyi Zhanguoce 新譯戰國策, Sanmin Shuju, Taibei 2010.

[3] J.I. Crump, Chan-kuo Ts’e. Translated and Annotated and with an Introduction, Center for Chinese Studies, University of Michigan, Ann Arbor 1996.

[4] Przekazy Zuo (Zuozhuan 左傳) to kluczowe dzieło opisujące politykę chińską okresu Roczników (inaczej: okresu Wiosen i Jesieni) i ważny zabytek piśmiennictwa chińskiego. Podzielone jest na lata zgodnie z zapisami Roczników (Kroniki Wiosen i Jesieni) i obejmuje okres 722–453 p.n.e. Poza zwięzłymi opisami historycznymi zawiera wiele anegdot. Zapiski historyka (Shiji 史記) to najważniejsze dzieło historyczne epoki Han, które stanowiło wzór dla późniejszego piśmiennictwa historycznego, a do dziś jest cennym i zadziwiająco dokładnym źródłem wiedzy o Chinach starożytnych. Twórcą tekstu był dworski kronikarz, astronom i skryba Sima Qian 司馬遷 (II–I w. p.n.e.). Swoje niezwykłe dzieło stworzył w oparciu o pracę ojca Sima Tana oraz gruntowne badania własne obejmujące pracę ze źródłami i wywiady ze świadkami wydarzeń i ich potomkami. Natomiast Zwierciadło światłych rządów (Zizhi tongjian 資治通鑒) to niezwykle ważne opracowanie historyczno-polityczne z XI w., do którego odwołują się wielokrotnie późniejsi historycy, erudyci i pisarze chińscy. Obejmuje lata 403 p.n.e. – 959 n.e. Spisane jest w 294 zeszytach, a jego redaktorem jest Sima Guang 司馬光 (1019–1086) (przyp. tłum.).

[5] Zhang Qingchang 張清常 (1915–1998) – znany językoznawca i muzykolog chiński (przyp. tłum.).

[6] Okres przedcesarski (chin. „okres przedqinowski” – xianqin shiqi 先秦時期) to czas historii Chin od zarania dziejów do 221 r. p.n.e., kiedy państwo Qin zakończyło proces integracji ziem i podboju pozostałych państw chińskich, tworząc pierwszy scentralizowany i ujednolicony organizm państwowy. Objął on zasięgiem wszystkie tereny będące w bezpośrednim polu oddziaływania cywilizacji chińskiej. Król Qin przyjął tytuł cesarza (huangdi 皇帝), rozpoczynając dzieje Chin cesarskich trwające do 1911 r., kiedy cesarstwo zostało obalone i powstała Republika Chińska (przyp. tłum.).

[7] Szkoła strategów (Zonghengjia 縱橫家) to zgodnie z tradycyjną klasyfikacją chińską jedna ze szkół myśli okresu Walczących Państw (453–221 p.n.e.). Obecnie uważa się jednak, że jest to raczej nazwa zbiorcza charakteryzująca wykształconych ekspertów trudniących się doradztwem politycznym i dyplomacją, którzy nie tworzyli żadnej jednej, spójnej szkoły myśli, a raczej mieli zróżnicowane poglądy filozoficzno-polityczne (przyp. tłum.).

[8] Chodzi o lata 210–206 p.n.e.

[9] Liu Xiang (劉向 79–8 p.n.e.) – wielki redaktor tekstów i kompilator pracujący na dworze dynastii Han, któremu prawdopodobnie zawdzięczamy zachowanie dużej części piśmiennictwa chińskiego z okresu przedcesarskiego (przyp. tłum.).

[10] Księga dokumentów (Shangshu 尚書 lub Shujing 書經) to jedno z dzieł kanonu konfucjańskiego – zbiór najstarszych przykładów chińskiego dyskursu politycznego: przemów, odezw i innych tekstów o wartości historycznej. Dziś wiadomo, że wiele tekstów zawartych w tym dziele jest nieautentycznych. Jednym z jego wczesnych komentatorów był słynny konfucjański uczony i potomek Konfucjusza w dziesiątym pokoleniu, Kong Anguo 孔安國 (156–74 p.n.e.) (przyp. tłum.).

[11] Są to trzy wczesne, kanoniczne dzieła historyczne, choć obecnie uważa się, że najstarsze z nich, Roczniki (Chunqiu 春秋; inaczej Kroniki Wiosen i Jesieni) obejmujące lata 722–481 p.n.e., były tekstem o funkcjach głównie rytualnych (przyp. tłum.).

[12] Autor odwołuje się do konkretnych anegdot. Pierwsza jest ujęta w tym zbiorze i zatytułowana „Su Qin po raz pierwszy opowiada królowi Huiowi z Qin o sojuszach poziomych” (秦策·苏秦始将连横说秦惠王). Druga nie jest ujęta w zbiorze. Jej główny bohater, Jiang Yi (江乙), doradza faworytowi króla Chu, żeby ten zadeklarował, że jest chętny towarzyszyć królowi po śmierci, i w ten sposób umocnił swoją pozycję na dworze. Zostaje dzięki temu możnym na ziemiach Anling (rozdział „Jiang Yi perswaduje możnemu na ziemiach Anling” w księdze „Strategie państwa Chu”, oryg. 楚策·江乙说于安陵君) (przyp. tłum.).

[13] Wang Tingxiang 王廷相 (1474–1544) – urzędnik i poeta. Tytuł tekstu w oryginale to: Jiao Zhanguoce xu 校戰國策序. Cały tekst zamieszczony jest w aneksie.

[14] Użyty tu jest termin-klucz tianxia 天下, który kilkadziesiąt razy pojawia się w tekście Strategii walczących państw. Oznacza dosł. „wszystko, co pod niebem”. Odnosi się do starożytnego chińskiego rozumienia świata, w którym państwa chińskie znajdują się w jego centrum, dokoła nich żyją ludy barbarzyńskie (im dalej od centrum, tym dziksze), wkoło zaś są morza. Termin tianxia odnosi się przede wszystkim do „cywilizowanych” państw chińskich. Gdy mowa o „całym świecie” czy „wszystkim, co pod niebem”, autorzy Strategii walczących państw odwołują się do wszystkich lokalnych dynastów, czyli władców państw chińskich, a nie do ludów barbarzyńskich zamieszkujących peryferia chińskiego świata (przyp. tłum.).

[15] Lu Longqi 陸隴其 (1630–1692) – neokonfucjański uczony. Tytuł dzieła w oryginale to: Sanjiaotang wenji. Zhanguoce qudu ba 三魚堂文集·戰國策去毒跋. Cały tekst zamieszczony jest w aneksie (przyp. tłum.).

[16] Por. przyp. 1, s. 25.

[17] Su Qin 蘇秦 jest jedną z postaci strategów najczęściej pojawiających się na kartach dzieła. Miał on próbować budować tzw. przymierza pionowe przeciwko państwu Qin, a jego głównym rywalem był Zhang Yi 張儀 (przyp. tłum.).

[18] Su Dai 蘇代 i Su Li 蘇厲 mieli być braćmi Su Qina. Oni również kilkakrotnie pojawiają się w Strategiach walczących państw (przyp. tłum.).

[19] Jest to jedno z najgłośniejszych znalezisk archeologicznych w Chinach. W trzech grobach w Mawangdui 馬王堆, datowanych na II w. p.n.e., odnaleziono wiele niezwykle cennych przedmiotów, w tym liczne teksty, które stanowią materiał porównawczy dla dzieł przekazywanych na przestrzeni wieków w różnych edycjach (przyp. tłum.).

[20] Pismo na kościach wróżebnych (jiaguwen 甲骨文) to pismo z epoki Shang. Najwięcej jego przykładów pochodzi z XIV w. p.n.e. (przyp. tłum.).

WYDAWNICTWO AKADEMICKIE

DIALOG

Wydawnictwo Akademickie Dialog
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel.: 22 620 32 11, 22 654 01 49
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

www.wydawnictwodialog.pl

Odwiedź nas na Twitterze, YouTube, Facebooku!

www.facebook.com/WydawnictwoDialog

www.youtube.com: Wydawnictwo Akademickie Dialog

www.twitter.com/WydawDialog

www.instagram.com/wydawnictwodialog