Tytuł oryginału: How to survive in ancient Greece

Copyright © Robert Garland, 2020
Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2022
Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2022

Redaktor prowadzący: Bogumił Twardowski

Marketing i promocja: Aleksandra Białek-Borsuk

Redakcja: Anna Gądek

Korekta: Agnieszka Czapczyk

Projekt graficzny serii i okładki: Katarzyna Konior | bluemango.pl

Projekt typograficzny serii: Klaudia Kumala, Dream On!

Łamanie: Grzegorz Kalisiak | Pracownia Liternictwa i Grafiki

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

ISBN 978-83-66981-81-2

Wydawnictwo Poznańskie Sp. z o.o.
ul. Fredry 8, 61-701 Poznań
tel. 61 853-99-10
redakcja@wydawnictwopoznanskie.pl
www.wydawnictwopoznanskie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

1. Wstęp

2. Kalendarium

3. Co powinniście wiedzieć?

Co czyni klasyczne Ateny tak wyjątkowymi?

Co powinniście wiedzieć o historii Aten?

Jak wyglądają Ateny?

Jak się żyje w mieście?

Jak zarządzane jest miasto?

Jak funkcjonuje religia?

Czym jest rodzina w starożytnej Grecji?

Jak działa niewolnictwo?

Czym różnią się bogaci od biednych?

Jak poruszać się po Atenach?

Jak pozbywać się nieczystości?

Jak radzić sobie z przestępczością?

Jak radzić sobie z zarazkami?

Inne rzeczy, na które trzeba uważać

Jak przeżyć bez internetu, e-maila czy Twittera?

4. Wprowadzenie do waszego nowego domu

Jak wygląda wasz dom?

5. Kobiety i rodzina

Jak mężczyźni widzą kobiety?

Praca wykonywana przez greckie kobiety

Jak kobiety muszą się zachowywać?

Jak mężowie traktują swoje żony?

Jak kobiety rodzą?

Jak traktujesz swoje dzieci?

Jak kształcicie dzieci?

Co robić, gdy nie ma się dzieci?

Jak kobieta może się upiększyć?

Ślub

Jak traktować niewolników domowych?

Zwierzęta domowe

Jak to jest być starcem?

6. Zakupy

Dokąd chodzić na zakupy?

Życie handlarza

7. Jedzenie i dieta

Co będziecie jedli?

Jak gotować?

8. Ubiór i wygląd

Co nosić?

9. Praca

Co będziecie myśleli o konieczności utrzymywania się z pracy?

Rodzaje pracy

Jak wyuczyć się fachu?

Warunki pracy

Status ludzi pracujących

10. Zdrowie i higiena

Szalejące choroby

Czy w wypadku choroby konsultować się z lekarzem?

Wasza najbardziej prawdopodobna kondycja fizyczna

Struktura wiekowa społeczeństwa greckiego

11. Struktura społeczeństwa

Podziały w społeczeństwie greckim

Jak to jest być bogatym?

Jak to jest być biednym?

Jak to jest być niewolnikiem?

Różnorodność w Atenach

12. Polityka

Co oznacza bycie obywatelem ateńskim?

Arena polityczna

13. Wierzenia i rytuały

Jak radzić sobie ze śmiercią?

Czego spodziewać się w zaświatach?

Bogowie, w jakich będziecie wierzyć

Jak pozyskać łaskawość bogów?

Co dzieje się podczas święta religijnego?

Kiedy warto skorzystać z wyroczni?

14. Relaks i odpoczynek

Jak się relaksować?

Jak utrzymać sprawność?

Rozrywki publiczne

15. Wojna

Jak to jest służyć w wojsku?

Straty i weterani

16. Prawo i porządek

Jak utrzymywany jest porządek w mieście?

Przestępstwa i przestępczość

Proces

17. Podróż

Sposoby podróżowania

Gdzie zatrzymywać się w podróży?

18. Ostatnie porady

19. Świadectwa

Hippokleja, młoda ateńska arystokratka

Fainarete, wdowa

Diogenes, polityk

Autokrates, ofiara przestępstwa

Eutyfron, filozof na dorobku

Sozypa, dziewczyna do towarzystwa z Miletu

Makarejos, niewidomy żebrak

Bion, niewolnik, niegdyś kupiec z Efezu

Memnon, spartański hoplita

Gnotho, helota

Słowniczek

Podziękowania

Przypisy

Dla Richarda i Danielle,
z wyrazami miłości.

1

Wstęp

.

Jak przeżyć w starożytnej Grecji nie jest publikacją historyczną w konwencjonalnym znaczeniu. Książka ta skłania do wyobrażenia sobie, że nagle cofacie się w czasie i trafiacie do miejsca, na które jesteście całkowicie nieprzygotowani. Co musicie wiedzieć, by przeżyć? Co będzie wyglądać trochę znajomo? Co będzie wydawać się radykalnie różne? Jakich ludzi napotkamy? Jak będą się wobec nas zachowywać – i jak powinniśmy zachować się względem nich? Jaka praca będzie dostępna? Jak będziemy się relaksować? Co robić, jeśli zachorujemy? Czy będziemy tam pasować? Czy jesteśmy w stanie się dopasować? To ostatnie, rzecz jasna, zależy tylko od was. Historia w najlepszym wydaniu to zawsze wyobrażanie sobie świata z przeszłości. Zapraszam was do wzięcia czynnego udziału w przywracaniu do życia świata starożytnej Grecji i umieszczenia siebie w samym jego środku.

Świat, w który wkroczycie, to Ateny z V wieku p.n.e. Wybrałem ten okres, ponieważ jest jedną z najwspanialszych chwil w rozwoju ludzkości, w dodatku bardzo dobrze udokumentowaną. Jest rok 420 p.n.e., gdy Ateny i Sparta cieszą się chwiejnym pokojem. W chwili waszego przybycia ludność Aten powoli uzupełnia straty wywołane katastrofalną zarazą. Miasto włada morskim imperium dominującym we wschodniej części Morza Śródziemnego i polega w większym stopniu na wierze w rozsądek zwykłych ludzi niż jakiekolwiek inne społeczeństwo wcześniej i później. Sofokles i Eurypides piszą tragedie, które będą poruszały i inspirowały publiczność po 2400 latach. Medycyna czyni postępy. Sokrates irytuje wielu ludzi, mówiąc im, że powinni pozbyć się wszystkich swych nieprzemyślanych opinii. Partenon, najwspanialsza z kiedykolwiek zbudowanych greckich świątyń, wieńczy szczyt Akropolu. Mówiąc krótko, ludzkość osiągnęła apogeum doskonałości. Lepiej jednak nie zostawajcie zbyt długo, pięć lat później bowiem Ateny podejmą decyzję, która pchnie je w spiralę upadku, prowadząc ostatecznie do całkowitej klęski z rąk Sparty i jej sprzymierzeńców.

Ponieważ nie jest to typowa książka historyczna, pozwoliłem sobie parę razy na dość swobodne podejście do czasu, w interesie... – cóż, by było interesująco. Przykładowo, kilka razy przywołałem na świadka Arystotelesa, mimo że urodził się on całe pokolenie później. Uczyniłem tak, ponieważ uznałem, że będziecie chcieli usłyszeć jego słowa, i ponieważ to, co mówi, jest reprezentatywne dla pewnych powszechnie wyznawanych poglądów, także dotyczących kobiet.

Starałem się dostarczyć możliwie wiele informacji na temat tego, czego możecie oczekiwać, niezależnie od waszego wieku czy płci. Musicie jednak wiedzieć, że jeśli jesteście kobietami, trudniej będzie wam zaadaptować się w starożytnej Grecji, niż gdybyście były mężczyznami.

Do podróży w czasie należy przygotować się zarówno mentalnie, jak i fizycznie, i starałem się w miarę możliwości wam w tym pomóc. To dlatego dodałem szereg wypowiedzi Greków z różnych warstw społecznych i miejsc, w nadziei, że dzięki temu spojrzycie na świat z ich perspektywy i wyrobicie sobie jeszcze lepsze pojęcie o tym, co was czeka.

2

Kalendarium

.

Wszystkie daty to lata przed naszą erą.

Ok. 1200 – toczy się wojna trojańska.

594–593 – Solon, nazywany niekiedy ojcem demokracji, wprowadza w Atenach reformy ustrojowe, gospodarcze i społeczne.

508–507 – Klejstenes, też niekiedy nazywany ojcem demokracji, inicjuje zmiany administracyjne, które prowadzą Ateny dalej ku demokratycznemu ustrojowi.

490 – zwycięstwo Ateńczyków nad Persami w bitwie pod Maratonem, zwykle uznawane za początek okresu klasycznego.

483 – Ateńczycy odkrywają w Attyce bogatą żyłę srebra. Za radą czołowego polityka imieniem Temistokles przeznaczają zyski na budowę dużej floty wojennej.

480 – Persowie pod wodzą króla Kserksesa najeżdżają Grecję. Około 300 Spartan wraz z oddziałem helotów ginie, broniąc przed Persami przesmyku Termopile w północnej Grecji. Flota grecka, głównie dzięki Ateńczykom, którzy dostarczają największą liczbę okrętów, pokonuje Persów w bitwie pod Salaminą nieopodal brzegów Attyki.

479 – Persowie wycofują się po klęsce zadanej im przez połączoną armię grecką pod Platejami w środkowej Grecji.

478 – państwa greckie pod wodzą Aten tworzą antyperski sojusz, nazywany Związkiem Morskim, tworząc w ten sposób fundament pod przyszłe ateńskie imperium.

464 – trzęsienie ziemi w Sparcie skłania jej niewolników, zwanych helotami, do powstania.

461 – w większości pokojowa rewolucja przesuwa Ateny ku radykalnej demokracji.

460 – pierwsza wojna peloponeska.

458 – trylogia Ajschylosa, Oresteja, zdobywa pierwszą nagrodę podczas święta Wielkich Dionizji.

447 – za radą Peryklesa Ateńczycy uchwalają odbudowę spalonych przez Persów świątyń na Akropolu.

431 – wybucha druga wojna peloponeska, toczona pomiędzy Ateńczykami i ich sprzymierzeńcami a Spartanami i ich sprzymierzeńcami. Król Sparty, Archidamus II, rozpoczyna serię corocznych najazdów na Attykę.

430–429 – w Atenach szaleje zaraza, powodując ewakuację ludności wiejskiej za mury miasta.

425 – Ateńczycy pojmują 292 Spartan na wyspie Sfakteria w południowym Peloponezie, zmuszając Spartan do rezygnacji z dorocznych najazdów na Attykę.

421 – Ateny i Sparta zawierają pokój (tzw. pokój Nikiasza).

415 – Ateny organizują wyprawę na podbój Sycylii.

413 – wyprawa sycylijska zostaje zniszczona przez Syrakuzan; wszyscy ocalali Ateńczycy trafiają do niewoli. Niedługo potem Sparta wznawia działania wojenne przeciwko Atenom.

404 – Ateny poddają się Sparcie, co kończy wojnę peloponeską.

404–403 – w Atenach rządzi popierana przez Spartę oligarchia, nazywana Trzydziestoma Tyranami.

403 – wygnanie Trzydziestu Tyranów, przywrócenie ateńskiej demokracji.

399 – odrodzona demokracja skazuje na śmierć Sokratesa.

Ok. 387 – Platon zakłada szkołę filozoficzną w Ogrodzie Akademosa w Atenach.

338 – Filip II Macedoński pokonuje pod Cheroneą w środkowej Grecji koalicję greckich państw pod wodzą Aten. Przejmuje niekwestionowaną zwierzchność nad Grecją kontynentalną.

336 – udany zamach na Filipa II; tron obejmuje jego syn, Aleksander Wielki.

334 – Aleksander wkracza na teren współczesnej Turcji, rozpoczynając wyprawę na imperium perskie.

331 – Aleksander zakłada w Egipcie miasto Aleksandrię.

323 – śmierć Aleksandra w Babilonie prowadzi do podziału jego państwa na kilka dużych państw. Koniec okresu klasycznego w dziejach starożytnej Grecji

322 – Ateny dostają się pod panowanie macedońskie.

3

Co powinniście wiedzieć?

.

Mapa Grecji.

Jako obcokrajowcy zamieszkacie w klasycznych Atenach. Klasyczne oznacza okres 490–323 p.n.e., czyli od bitwy pod Maratonem, w której Ateńczycy walczą i pokonują perskich najeźdźców, po śmierć króla Macedonii Aleksandra Wielkiego, kiedy to ateńska demokracja zostaje już poważnie ograniczona, a grecka wolność w praktyce przestaje istnieć.

Co czyni klasyczne Ateny tak wyjątkowymi?

Większość źródeł na temat klasycznej Grecji pochodzi z Aten, miasta nazwanego na cześć bogini Ateny. Wynika to z faktu, że bardzo wielu Ateńczyków potrafi pisać i osiągnęło dużą biegłość we wszystkich rodzajach artystycznego wyrazu. Dzięki temu możemy wyobrazić sobie wiele szczegółów dotyczących tego, jak żyli.

Znacznie mniej wiemy o życiu, dajmy na to, Spartan. Pozostawili oni niewiele śladów archeologicznych czy pism świadczących o tym, jak wyglądało życie w Sparcie. Większość tego, co o nich wiemy, zachowało się w pismach nie-Spartan; najważniejszy z nich, biograf i moralista imieniem Plutarch, żył w okresie rzymskim setki lat po uwiądzie Sparty. Nie wiemy praktycznie niczego o życiu codziennym tych, którzy mieszkali w innych greckich polis – w około tysiącu państw-miast, takich jak Korynt, Teby, Syrakuzy, Mitylena, Milet i innych – mimo że miały one wielkie znaczenie.

Mapa Attyki.

Polis obejmuje zarówno kontrolowany przez nią obszar, jak i samo miejskie centrum. Rządzi się sama i jest w znacznej mierze samowystarczalna. Istnieje też szereg ludów w głębi Grecji, które zajmują terytoria, lecz nie posiadają centralnego miasta. To, jak się rządzą i jak żyją, pozostaje kompletną zagadką. Nie dysponujemy żadnymi widocznymi śladami ich istnienia.

Terytorium otaczające Ateny, zwane Attyką, ma kształt wydłużonej marchewki i powierzchnię około 2600 kilometrów kwadratowych. Jest podobne wielkością do hrabstwa Derbyshire lub Rhode Island, najmniejszego amerykańskiego stanu – jeśli jesteście Amerykanami. Miejskie centrum przypomina bardziej średniej wielkości prowincjonalne miasteczko niż metropolię w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Wśród zabudowań miasta powszechnym widokiem są zwierzęta gospodarskie, jak w całym świecie starożytnym. Przejścia między domami są wąskie i kręte. Większość ulic ma nawierzchnię z ubitej ziemi. Są pyliste latem i błotniste zimą.

Całkowita liczba mieszkańców Attyki wynosi około 150 tysięcy; połowa mieszka w Atenach, reszta na prowincji. Około połowy tej liczby stanowią niewolnicy, którzy będą niewolnikami przez całe życie. Jest to zatem zupełnie inny rodzaj niewolnictwa od praktykowanego przez Rzymian, nierzadko wyzwalających niewolników po szeregu lat wiernej i oddanej służby.

Klasyczne Ateny są pod każdym względem niezwykłe. Zrodziły więcej geniuszy per capita niż jakiekolwiek inne miejsce w dziejach. Ich wkład w zachodnią cywilizację – jej literaturę, sztukę, historię, architekturę, filozofię i wiele gałęzi nauki, w tym astronomię i medycynę – jest niezrównany. Ateny osiągają swój szczyt w drugiej połowie lat trzydziestych V wieku p.n.e., gdy na Akropolu wznoszone są nowe świątynie w miejsce spalonych przez Persów i przed wybuchem katastrofalnej drugiej wojny peloponeskiej w roku 431. Miasto podnosi się na krótko piętnaście lat później, tuż przed wysłaniem nieszczęsnej wyprawy na podbój Sycylii.

Mapa Imperium Perskiego.

Co powinniście wiedzieć o historii Aten?

Koniecznie musicie wiedzieć nieco o dwóch wielkich wydarzeniach, które miały miejsce w V wieku. Pomoże to wam wykazać się znajomością tematu w rozmowach z napotkanymi Ateńczykami. Pierwszym są wojny grecko-perskie. Persowie spodziewali się zwyciężyć i zmieść Ateny z powierzchni ziemi. Mieli żal do miasta, ponieważ udzieliło ono pomocy zbrojnej Grekom mieszkającym w Jonii – dzisiejszej zachodniej Turcji – którzy zbuntowali się przeciwko perskiej władzy. Persowie zostali jednak pokonani przez znacznie mniejszą armię ateńską. Maraton był niczym bitwa o Anglię: całkowicie pochłonął wyobraźnię Ateńczyków – i nadal pochłania.

Po dziesięciu latach Persowie powrócili z jeszcze większą armią pod wodzą samego króla Kserksesa. Tym razem chcieli podbić całą Grecję. Dotarli do Aten, które doszczętnie spalili, zostali jednak pokonani na morzu, później zaś też na lądzie. Przed bitwą morską Ateńczycy ewakuowali swoją ludność cywilną na wyspę Salaminę, ledwie milę od brzegu Attyki. Jako że bitwę stoczono w cieśninie, uchodźcy mieli doskonały widok na zmagania okrętów. Musiały to być ciężkie chwile. Gdyby Persowie zwyciężyli, wylądowaliby na Salaminie, zabili wszystkich mężczyzn, a kobiety i dzieci zmienili w niewolników. Muszę tu zaznaczyć, że takie traktowanie pokonanych nie było w świecie starożytnym czymś niezwykłym. Choć z pewnością barbarzyńskie, w żadnej mierze nie stanowiło wyłącznej domeny barbarzyńców.

Jak można się spodziewać, Ateńczycy nienawidzą Persów za zniszczenie ich miasta, jednak nie powinniśmy zakładać, że nienawidzą ich dlatego, że są Persami. Choć Grecy zwykli spoglądać z góry na nie-Greków i utrzymywać, że ich kultura jest wyższa, nie ma przekonujących dowodów na to, że trapił ich nasz rasizm czuły na kolor skóry. Możecie spotkać Ateńczyków zaprzyjaźnionych z Persami.

Gdy Persowie wycofali się z kontynentalnej Grecji, Ateny stanęły na czele Związku Morskiego: konfederacji około 150 państw-miast, nazywanej niekiedy Ligą Delijską, jej siedziba znajdowała się bowiem na wyspie Delos w środku Cyklad. Słowo Cyklady oznacza wyspy okrężne, jako że archipelag ma w przybliżeniu kształt okręgu. W połowie V wieku, po próbach secesji niektórych państw, Związek Morski stał się narzędziem ateńskiego imperializmu. Członkostwo przestało być dobrowolne; ze Związku wystąpić nie było wolno, a większość tak zwanych sprzymierzeńców musiała płacić roczny trybut, choć kilku uprzywilejowanych członków dostarczało własne okręty.

Drugim wielkim wydarzeniem jest druga wojna peloponeska, którą prowadziły ze sobą Ateny i Sparta wraz ze swymi sojusznikami. Wybuchła w roku 431 i miała zakończyć się w 404, z przerwą w działaniach wojennych od 421 do 413 roku. Ateński historyk Tukidydes, który opisuje historię wojny, zauważa, że żadna kampania w dziejach nie była równie katastrofalna dla pokonanych co ateńska inwazja Sycylii, która miała miejsce w tym okresie przerwy. Wyprawa wyruszyła drogą morską w roku 415 z wielkimi nadziejami, a skończyła się dwa lata później całkowitą klęską. „Spośród wielu, którzy wyruszyli, do domu wróciło niewielu”, pisze sucho Tukidydes, z charakterystyczną dla Greków powściągliwością. Warto przeczytać dzieło Tukidydesa, nim cofniecie się w czasie do starożytnej Grecji. Jest on ojcem politologii.

Natychmiast po klęsce na Sycylii Ateńczycy muszą walczyć o życie. Miasto trzyma się – wbrew wszystkiemu – przez niemal dziesięć lat, w końcu jednak zostaje głodem zmuszone do uległości. Jego mury zostają zburzone, a flota ograniczona do ledwie 12 okrętów. Choć jego czasy świetności dobiegły końca, nie zostaje jednak zniszczone.

Wojna peloponeska okaże się punktem zwrotnym w dziejach Grecji. Choć Ateny zadziwiająco szybko podniosą się po porażce, a nawet zorganizują nowy sojusz, miasto już nigdy nie będzie takie samo. Ironią losu jego demokratyczne instytucje staną się skuteczniejsze w odpowiedzi na błędy popełnione podczas prowadzenia wojny peloponeskiej.

Spartanie stanowią dokładne przeciwieństwo Ateńczyków. Podczas gdy ci ostatni są pomysłowi, otwarci, przedsiębiorczy i kosmopolityczni, Spartanie są zamknięci, konserwatywni, nieawanturniczy i nieufni wobec obcych. Oba społeczeństwa doskonale ilustrują różnice pomiędzy tym, co francuski antropolog Claude Lévi-Strauss zdefiniował jako społeczeństwa zimne i gorące. Ateny były bliskie wrzenia, Sparta zaś pozostawała skuta lodem. Konserwatyzm Sparty nie jest współczesnym wyobrażeniem. Niezdolność do zmiany i adaptacji doprowadzi do jej stopniowego upadku w VI wieku, podobnie jak skłonność Aten do ryzyka przyniesie im gwałtowniejszą zapaść. Smutne, że obie strony nie uczą się od siebie. Rzadko kiedy ludzkość potrafi nauczyć się czegoś od swych wrogów.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki